बराकपूर वायुसेना तळ

बराकपूर वायुसेना तळ हा भारतीय वायुसेनेचा पश्चिम बंगालमधील एक महत्त्वाचा आणि ऐतिहासिक तळ आहे. कोलकाता महानगराच्या उत्तरेस बराकपूर येथे असलेला हा तळ भारतीय वायुसेनेच्या सर्वात जुन्या तळांपैकी एक आहे. हा तळ पूर्व वायुसेना कमांडच्या प्रशासकीय नियंत्रणाखाली येतो. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान १९४० च्या दशकात या तळाची उभारणी करण्यात आली होती. ब्रिटिश राजवटीत या तळाचा वापर प्रामुख्याने जपानी फौजांविरुद्ध हवाई मोहिमा राबवण्यासाठी केला जात असे. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर ईशान्य भारताच्या हवाई सुरक्षेच्या आणि दळणवळणाच्या दृष्टीने या तळाचे सामरिक महत्त्व अधिक वाढले आहे. सध्या येथे प्रामुख्याने एम.आय.-१७ हेलिकॉप्टरच्या तुकड्या तैनात असून शोध व बचाव मोहिमा तसेच आपत्ती व्यवस्थापनात या तळाची भूमिका महत्वाची असते. बराकपूर वायुसेना तळ पश्चिम बंगाल राज्यातील उत्तर २४ परगणा जिल्ह्यात आहे. हा जिल्हा प्रशासकीयदृष्ट्या प्रेसिडेन्सी विभागाचा भाग असून याचे मुख्यालय बारासात येथे आहे. बराकपूर हे शहर हुबळी नदीच्या काठावर वसलेले असून ते कोलकाता महानगराचाच एक भाग मानले जाते. तैनात तुकड्या आणि विमाने बराकपूर तळावरून हेलिकॉप्टर मोहिमा चालवल्या जातात. याशिवाय येथे भारतीय वायुसेनेच्या खालील तुकड्या तैनात आहेत: ११७ हेलिकॉप्टर युनिट (द हिमालयाज): ही तुकडी मुख्यत्वे एम.आय.-१७ व्ही५ हेलिकॉप्टरचा वापर करते. या विमानांचा वापर ईशान्य भारतातील दुर्गम भागात रसद पुरवण्यासाठी आणि नैसर्गिक आपत्तीच्या काळात बचाव कार्यासाठी केला जातो. १५७ हेलिकॉप्टर युनिट: ही तुकडी देखील एम.आय.-१७ हेलिकॉप्टर चालवते, जी पूर्व कमांडमधील हवाई वाहतुकीचा कणा मानली जाते. याशिवाय, येथे विमानांच्या देखभालीसाठी आणि दुरुस्तीसाठी ११ बेस रिपेर डेपो कार्यरत आहे. मोहिमा आणि वापर १९७१ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धादरम्यान (बांगलादेश मुक्ती युद्ध) बराकपूर वायुसेना तळाने अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. या युद्धाच्या पूर्वआघाडीवर कोलकाता जवळील मोक्याच्या स्थानामुळे येथून तत्कालीन पूर्व पाकिस्तानमधील (आताचा बांगलादेश) शत्रूच्या ठिकाणांवर हल्ले चढवणे सोपे झाले होते. येथून सुखोई-७ आणि हंटर विमानांनी अनेक यशस्वी मोहिमा राबवल्या. मेघना नदी ओलांडण्याच्या ऐतिहासिक मोहिमेत बराकपूरच्या हेलिकॉप्टरांनी भारतीय सैन्याला आणि मुक्ती बाहिनीच्या सैनिकांना रसद पुरवण्याचे आणि जखमींना युद्धभूमीवरून हलवण्याचे काम केले. कोलकाता शहर आणि त्यातील महत्त्वाच्या औद्योगिक केंद्रांना शत्रूच्या हवाई हल्ल्यांपासून वाचवण्यासाठी बराकपूर तळाने हवाई कवच पुरवले होते. येथून लढाऊ विमाने चोवीस तास गस्तीवर असत, ज्यामुळे शत्रूला या भागातील हवाई क्षेत्रात शिरकाव करणे कठीण झाले होते. १६ डिसेंबर १९७१ रोजी ढाका पाकिस्तानने सपशेल शरणागती पत्करल्यानंतर अनेक वरिष्ठ लष्करी अधिकारी आणि राजकीय नेत्यांच्या हालचालींसाठी बॅरकपूर तळाचा वापर करण्यात आला. युद्धोत्तर काळात कैद्यांची ने-आण आणि शांतता प्रस्थापित करण्याच्या प्रक्रियेतही या तळाची दळणवळण यंत्रणा कामी आली. आपत्ती व्यवस्थापन आणि मानवतावादी मदत या तळावरील एम.आय.-१७ हेलिकॉप्टरचा वापर पश्चिम बंगाल आणि ओडिशामध्ये येणाऱ्या चक्रीवादळांनंतर बचाव कार्यासाठी वारंवार केला जातो. अम्फान आणि यास चक्रीवादळ: २०२० आणि २०२१ मधील चक्रीवादळांनंतर विस्थापित झालेल्या लोकांसाठी अन्नाची पाकिटे आणि औषधे पोहोचवण्यासाठी हा मुख्य तळ होता. सिक्कीम आणि ईशान्येतील पूर: डोंगराळ भागात अडकलेल्या पर्यटकांना सुरक्षित स्थळी हलवण्यासाठी बराकपूरहून विशेष उड्डाणे केली जातात. संयुक्त लष्करी सराव हा वायुसेना तळ आंतरराष्ट्रीय लष्करी सहकार्यासाठीही महत्त्वाचा आहे. कोप इंडिया: भारत आणि अमेरिका यांच्यातील हवाई सराव या तळावरून केले जातात. याशिवाय अनेक देशांच्या हवाई दलांसोबत समन्वय साधण्याचे प्रशिक्षण दिले जाते. रसद पुरवठा ईशान्य भारतातील दुर्गम सीमावर्ती भागात तैनात असलेल्या जवानांना अन्न, दारूगोळा आणि इतर जीवनावश्यक वस्तूंचा पुरवठा करण्यासाठी बराकपूरहून नियमितपणे उड्डाणे केली जातात. संदर्भ आणि नोंदी