కపిలేశ్వర శివాలయం

కపిలేశ్వర దేవాలయం భారతదేశంలోని ఒడిశా రాష్ట్రం, భువనేశ్వర్‌లోని పాత పట్టణంలో ఉన్న కపిలేశ్వర గ్రామానికి నైరుతి శివార్లలో ఉన్న శివునికి అంకితం చేయబడిన ఒక హిందూ దేవాలయం. ఇది లింగరాజ దేవాలయం నుండి కపిలేశ్వర గ్రామానికి వెళ్లే కపిలేశ్వర రహదారి చివరలో ఉంది. గర్భగుడి లోపల వృత్తాకార యోనిపీఠం మధ్యలో ఉన్న శివలింగం ఇక్కడి ప్రధాన దైవం. ఇది నిత్య పూజలు జరిగే దేవాలయం, తూర్పు ముఖంగా ఉంటుంది, కపిలేశ్వర దేవాలయ ట్రస్ట్ బోర్డుచే నిర్వహించబడుతుంది. ఈ దేవాలయం 33 ఇతర స్మారక కట్టడాలతో పాటు ఒకే ప్రాంగణంలో ఉంది. ఈ ప్రాంగణం మాణికర్ణిక చెరువు యొక్క ఉత్తర కట్టపై 44.00 చదరపు మీటర్ల విస్తీర్ణంలో ఉంది. సంప్రదాయం, పురాణకథలు స్థానిక పురాణకథల ప్రకారం, ఈ స్థలం విశ్వానికి తండ్రిగా భావించే పరమేశ్వరుడు జన్మించిన ప్రదేశంగా విశ్వసించబడుతుంది. శివుడు బ్రహ్మకు మానసపుత్రుడిగా, అలాగే విష్ణువు యొక్క అవతారంగా కూడా వర్ణించబడతాడు. అందువల్ల ఈ ప్రాంతం అత్యంత పవిత్రమైనదిగా భావించబడుతూ, శివునికి అంకితమైన ఆలయంగా పూజించబడుతుంది. ఆలయం ఈ ఆలయంలో ప్రధాన ఆకర్షణగా సుమారు 60 అడుగులు (18 మీ) ఎత్తైన దేవాలయం, దాని పక్కన ఉన్న రాతి మెట్లతో చుట్టుముట్టబడిన చెరువు ఉన్నాయి. ఈ ఆలయం భువనేశ్వర్‌లోని ప్రధాన ఆలయమైన లింగరాజ ఆలయంకు ఉపాలయంగా (సాటిలైట్ ఆలయం) పరిగణించబడుతుంది. భారతదేశంలోని ఇతర దేవాలయాల మాదిరిగానే, ఈ ఆలయం కూడా సామాజిక, రాజకీయ, విద్యా కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగా ఉండేది. 20వ శతాబ్దం మధ్య వరకు ఈ ఆలయం స్థానిక ఆర్థిక, రాజకీయ, ఆచార జీవితాన్ని ప్రభావితం చేసింది. ఈ ఆలయం గజపతి వంశానికి చెందిన కపిలేంద్ర దేవుడు పాలన కాలంలో, క్రీ.శ. 14వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడింది. కపిలేంద్ర దేవుని శాసనాలు, ఇతర శిల్పావశేషాలు ఈ ఆలయం క్రీ.శ. 11వ శతాబ్దానికి ముందే ఉన్నదని సూచిస్తున్నాయి. వాస్తు లక్షణాలు తరువాతి కాలంలో అసలు ఆలయ నిర్మాణ సామగ్రితో మొత్తం ఆలయాన్ని పునరుద్ధరించారు. ఈ ఆలయంలో విమానం (గర్భగుడి), జగమోహన, నట-మందిరం, భోగ-మండపం ఉన్నాయి. విమానం రేఖ శైలిలో, జగమోహన పీఢ శైలిలో ఉన్నాయి, నట-మందిరం, భోగ మండపం (హాలు) చదునైన పైకప్పుతో ఉండి, తరువాతి కాలంలో నిర్మించబడ్డాయి. 11.40 మీటర్ల (37.4 అడుగులు) ఎత్తు ఉన్న విమానంలో సాధారణంగా ఉండే బడ, గండి, మస్తకం ఉన్నాయి. కింది పోటలలో ఐదు అంతస్తులు, పై పోటలలో పిరమిడ్ ఆకారంలో నాలుగు అంతస్తులూ ఉన్నాయి. ఉత్తర, పడమర, దక్షిణ దిశలలోని తల జంఘ యొక్క రహా భాగంపై ఉన్న పార్శ్వదేవతా (ఇతర దేవతల) గూళ్ళలో వరుసగా పార్వతి, కార్తికేయ, గణేశుడు ప్రతిష్ఠించబడ్డారు. గూడు కింద ఉన్న తలగర్విక, నాగ నాగి స్తంభాల మధ్య ఉన్న ఖఖర ముండిల శ్రేణితో అలంకరించబడింది. గూడుకు ఇరువైపులా రెండు స్తంభాలు ఉన్నాయి, వాటి మధ్యలో కీర్తిముఖం చెక్కబడి ఉంది, గూడు పైన ఊర్ధ్వగర్విక ఉంది. పశ్చిమ రహా గూడులో నాలుగు చేతులు గల కార్తికేయుడు పద్మ పీఠంపై త్రిభంగ భంగిమలో నిలబడి ఉన్నాడు. అతని పై ఎడమ చేతిలో డమరుకం, పై కుడి చేతిలో త్రిశూలం, ప్రధాన ఎడమ చేతిలో కోడిపుంజు, కుడి చేయి వరదముద్రలో ఉన్నాయి. ఈ విగ్రహానికి జటాకిరీటం ఉంది, మూలల్లో ఎగిరే విద్యాధరులు, పీఠం అడుగు భాగంలో చిన్న పురుష భక్తులు ఉన్నారు. ఉత్తర రహా గూడులో పద్మ పీఠంపై నిలబడి ఉన్న నాలుగు చేతుల పార్వతి విగ్రహం ఉంది. ఈ విగ్రహం పాక్షికంగా దెబ్బతింది. ఆమె తన ప్రధాన ఎడమ చేతిలో పద్మాన్ని, పైకెత్తిన ఎడమ చేతిలో నాగపాశాన్ని పట్టుకుంది, ప్రధాన కుడి చేయి వరద ముద్రలో ఉంది, పైకెత్తిన కుడి చేయి విరిగిపోయింది. శక్తిని పట్టుకున్న ఇద్దరు చిన్న పరిచారికల మధ్య ఉన్న ఈ విగ్రహానికి జటాకిరీటం ఉంది. దక్షిణ రహా గూడులో పీఠంపై త్రిభంగ భంగిమలో నిలబడి ఉన్న నాలుగు చేతుల గణేశుడు ప్రతిష్ఠించబడ్డాడు. అతని కుడి చేతిలో అక్షమాల, ఎడమ చేతిలో పరశువు, పైకెత్తిన ఎడమ చేతిలో మోదక పాత్ర, పైకెత్తిన కుడి చేతిలో దంతం ఉన్నాయి. ఈ విగ్రహానికి జటాకిరీటం ఉంది. లలాటబింబం వద్ద, ఒక పద్మ పీఠంపై లలితాసనంలో కూర్చున్న గజలక్ష్మి ఉంది. ఆమె తన రెండు చేతులలో పద్మాలను పట్టుకుంది; ఆ పద్మాలపై రెండు ఏనుగులు దేవతపై నీటిని పోస్తున్నాయి. ద్వారబంధాల అడుగు భాగంలో, ద్వారశాఖల క్రింద, రెండు పీఠ ముండి గూళ్లు ఉన్నాయి, వాటిలో శైవ ద్వారపాలకులతో పాటు గంగా, యమునా నదీ దేవతలు తమ తమ వాహనాలపై ఆసీనులై ఉన్నారు. ఆది కపిలేశ్వర ఆలయం ఆది కపిలేశ్వర శివాలయం కపిలేశ్వర ఆలయ ప్రాంగణంలో ఉంది, ఇది నిత్య పూజలు జరిగే ఆలయం, పశ్చిమాభిముఖంగా ఉంటుంది. ఈ ఆలయంలో నల్ల క్లోరైట్ రాయితో చేసిన వృత్తాకార యోనిపీఠం (పీఠం)పై శివలింగం ప్రతిష్ఠించబడింది. ఈ ఆలయానికి తూర్పున ప్రాంగణ ప్రాకారపు గోడ, పశ్చిమాన ఘంటేశ్వర ఆలయం, దక్షిణాన వైద్యనాథ ఆలయం ఉన్నాయి. ఈ ఆలయానికి పంచ రథాలను (ఐదు రథాలు) సూచించే విమానం (గర్భగుడి), ముందు భాగంలో ఒక మండపం ఉన్నాయి. ఆలయ శిఖరం మూడు అంతస్తులుగా నిర్మించబడింది. మస్తకంలో బేకి, ఘంట, ఆమ్లక, ఖపురి, కలశం, ఆయుధం ఉన్నాయి. వైద్యనాథ శివ ఆలయం బైద్యనాథ శివాలయం (అక్షాంశం- 200 13’ 74" N., రేఖాంశం- 850 49’ 65" E., ఎత్తు- 45 అడుగులు (14 మీటర్లు)) కపిలేశ్వర ఆలయ ప్రాంగణంలో ఉంది, ఇక్కడ ప్రతిష్ఠించిన దైవం ఇసుకరాయితో చేసిన వృత్తాకార "యోనిపీఠం"పై ఉన్న శివలింగం. ఈ ఆలయం కపిలేశ్వర దేవస్థానం ట్రస్ట్ బోర్డు సంరక్షణ, నిర్వహణలో ఉంది. స్థానిక ఐతిహ్యం ప్రకారం, బైద్యనాథుడు రోగాలను నయం చేసే దేవుడు. అందుకే రోగాలతో బాధపడే ప్రజలు ప్రత్యేక ప్రార్థనలు చేసి, ఆ స్వామికి మొక్కుకుంటారు. దీనిని 18వ శతాబ్దం నాటికే నిర్మించారు. ఈ ఆలయం పశ్చిమ దిశగా ఉంది. పశ్చిమ గోడపై ఉన్న ద్వారబంధంపై ఒడియా లిపిలో ఒక శాసనం ఉంది. పురావస్తు శాస్త్రం ప్రకారం ఈ శాసనంలో ఏడు పంక్తులు ఉన్నాయి. దీనిని 18వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా చెప్పవచ్చు.. భౌతిక వివరణ చుట్టుపక్కల ఈ ఆలయం పశ్చిమాన 12.80 మీటర్ల (42.0 అడుగుల) దూరంలో రోససాల ద్వారం, దక్షిణాన 7.20 మీటర్ల (23.6 అడుగుల) దూరంలో కపిలేశ్వర-I, ఈశాన్య దిశలో 4.60 మీటర్ల (15.1 అడుగుల) దూరంలో ఉన్న ద్వారం, తూర్పున ప్రహరీ గోడతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది. వాస్తు వివరాలు ప్రణాళిక ప్రకారం ఈ ఆలయం 2.10 చదరపు మీటర్ల (22.6 చదరపు అడుగులు) విస్తీర్ణంలో ఉంది. ఎత్తులో, విమానం పీఢ శైలిలో ఉంది, దాని ఎత్తు 3.53 మీటర్లు (11.6 అడుగులు), బాడ 1.23 మీటర్లు (4 అడుగుల 0 అంగుళాలు) ఉంటుంది (పభాగ 0.25 మీటర్లు (9.8 అంగుళాలు), తల జంఘ 0.32 మీటర్లు (1 అడుగు 1 అంగుళం), బంధన 0.123 మీటర్లు (4.8 అంగుళాలు), ఉపర జంఘ 0.31 మీటర్లు (1 అడుగు 0 అంగుళాలు), బరండ 0.23 మీటర్లు (9.1 అంగుళాలు)). ఆలయ గండి 1.30 మీటర్లు (4 అడుగుల 3 అంగుళాలు), మస్తకం 1.003 మీటర్లు (3 అడుగుల 3.5 అంగుళాలు) ఉంటుంది. ఈ ఆలయానికి నాలుగు ద్వారాలు ఉన్నాయి, ప్రతి వైపున ఒకటి. ఈ ఆలయానికి మల్లియా వంశానికి చెందినవారు పూజారులుగా ఉంటారు. బేహరణ మండపం / బా-ఖియా మండపం బేహరణ మండపం లేదా బా-ఖియా మండపం కపిలేశ్వర ఆలయ ప్రాంగణంలో ఉంది. ఇది 18వ శతాబ్దానికి చెందినది. ఈ మండపంలోని చెక్క పైకప్పు ఏనుగులు, మకరాలు, తామర అలంకరణలతో చెక్కబడి ఉంది. భండార ఘర ఆలయం భండార ఘర ఆలయం కపిలేశ్వర ఆలయ ప్రాంగణంలో ఉంది. ఇది 16వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడింది. ఇందులో విష్ణువు, శివుడు యొక్క చలంతి ప్రతిమలు (చలన విగ్రహాలు) ఉంటాయి. పండుగల సమయంలో ఈ దేవతలను ఊరేగింపుగా తీసుకువెళ్తారు. ఘంటేశ్వర శివ ఆలయం ఈ ఆలయం కపిలేశ్వర ప్రాంగణంలో ఉంది, ఇక్కడ ప్రతిష్ఠించిన ప్రధాన దైవం లాటరైట్ రాతితో చేసిన చతురస్రాకార యోనిపీఠంపై ఉన్న శివలింగం. ఈ ఆలయం ప్రణాళికలో త్రిరథ (మూడు రథాలు) ఆకారంలో ఉన్న పీఢా శైలి విమానం ఉంది. దీని గండి మూడు అంతస్తులను కలిగి ఉంటుంది. గుప్తేశ్వర శివ ఆలయం గుప్తేశ్వర శివ ఆలయం కపిలేశ్వర ఆలయ ప్రాంగణంలోనే ఉంది. గర్భగృహం మధ్యభాగంలో వృత్తాకార యోనిపీఠంపై శివ లింగం ప్రతిష్ఠించబడింది. ఈ ఆలయం క్రీ.శ. 14వ–15వ శతాబ్దాల మధ్య కాలంలో నిర్మించబడింది. భౌతిక వివరణ ఈ ఆలయంలో 1.70 మీటర్ల (5 అడుగుల 7 అంగుళాలు) కొలత గల చతురస్రాకార గర్భగుడి ఉంది, దీని ముందు భాగంలో 0.953 మీటర్ల (3 అడుగుల 1.5 అంగుళాలు) కొలత గల ముఖమండపం ఉంది. రహాకు ఇరువైపులా ఒక జత అనురథ, కనికా పాగాలతో ఇది పంచరథ శైలిలో ఉంది. నిర్మాణపరంగా చూస్తే, విమానం సాధారణ బడ, గండి, మస్తకంతో కూడిన పీఢా దేవుల్ శైలిలో ఉంది, దీని మొత్తం ఎత్తు 3.40 మీటర్లు (11.2 అడుగులు). బడ మూడు భాగాలుగా విభజించబడి, 1.20 మీటర్ల (3 అడుగుల 11 అంగుళాలు) ఎత్తు గల త్రిఅంగ బడ ఉంది (పాభాగ 0.16 మీటర్లు (6.3 అంగుళాలు), జంఘ 0.86 మీటర్లు (2 అడుగుల 10 అంగుళాలు), బరండ 0.18 మీటర్లు (7.1 అంగుళాలు)). ఆలయ గండి, మస్తకం వరుసగా 1.40 మీటర్లు (4 అడుగుల 7 అంగుళాలు), 0.80 మీటర్లు (2 అడుగుల 7 అంగుళాలు) ఎత్తులో ఉన్నాయి. గోడలు సాదాగా ఉన్నాయి. ద్వారబంధాలు కూడా సాదాగా ఉండి, 1.17 మీటర్ల (3 అడుగుల 10 అంగుళాలు) ఎత్తు, 0.51 మీటర్ల (1 అడుగు 8 అంగుళాలు) వెడల్పుతో ఉన్నాయి. ఇక్కడ ఉపయోగించిన నిర్మాణ సామగ్రి లేత బూడిద రంగు ఇసుకరాయి. దీనిని కళింగ శైలిలో పొడి రాతి నిర్మాణ పద్ధతులతో నిర్మించారు. కాలక్రమేణా, పైకప్పు, గోడలలోని పగుళ్ల ద్వారా వర్షపు నీరు అన్ని వైపుల నుండి గర్భగుడిలోకి చేరింది. దీనిని X, XI ఆర్థిక సంఘం అవార్డు సమయంలో ఒరిస్సా రాష్ట్ర పురావస్తు శాఖ వారు మరమ్మతులు చేశారు, ఇప్పుడు దీనిని కపిలేశ్వర ట్రస్ట్ బోర్డు నిర్వహిస్తోంది. హజారా మండపం హజారా మండపం భువనేశ్వర్‌లోని పాత పట్టణంలో, కపిలేశ్వర గ్రామంలోని కపిలేశ్వర ఆలయ ప్రాంగణంలో ఉంది (అక్షాంశం 20°13’74"N., రేఖాంశం 85°49’65" E., ఎత్తు 45 అడుగులు (14 మీటర్లు)). ఇది మెట్ల వరుసతో కూడిన ఒక ఎత్తైన మండపం. చదునైన పైకప్పు యొక్క పై నిర్మాణానికి ఆధారం ఇస్తున్న పదహారు స్తంభాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి. దీనిని 13వ శతాబ్దంలో నిర్మించారు, ఇది ప్రస్తుతం కపిలేశ్వర ఆలయ ట్రస్ట్ బోర్డు పర్యవేక్షణలో ఉంది. ప్రతి శివరాత్రి మొదటి శనివారం నాడు, శ్రీ లింగరాజ స్వామి ఈ మండపంపై కొలువై ఉన్న శ్రీ శనీశ్వర స్వామిని దర్శించుకోవడానికి వస్తారు. ఆ తర్వాత స్వామివారు కపిలేశ్వర ఆలయం వైపుకు ఊరేగింపుగా వెళ్లి కపిల దేవుడిని కలుస్తారు, దీనిని "హరి-హర" భేటీ అని ప్రసిద్ధిగా పిలుస్తారు. సంప్రదాయాలు, పురాణకథలు శివరాత్రి తర్వాత వచ్చే మొదటి శనివారం నాడు, శ్రీ లింగరాజ స్వామి వారు మండపం పక్కనే ఉన్న ఆలయంలో కొలువై ఉన్న శనీశ్వర స్వామిని దర్శించుకుంటారు. శనీశ్వర స్వామికి నమస్కరించిన తర్వాత, లింగరాజ స్వామి కొంతసేపు హజారా మండపంలో కూర్చుంటారు. అక్కడ నుండి ఆయన కపిల స్వామిని కలవడానికి వెళతారు, ఈ ఘట్టాన్ని కాసియా-కపిల భేటా అని ప్రసిద్ధిగా పిలుస్తారు. భౌతిక వివరణ చుట్టుపక్కల ఈ మండపం తూర్పున 1.003 మీటర్ల (3 అడుగుల 3.5 అంగుళాల) దూరంలో శనీశ్వర ఆలయం, పడమర, దక్షిణాన ఆలయ ప్రాకారపు గోడ,, ఉత్తరాన 11.20 మీటర్ల (36.7 అడుగుల) దూరంలో ద్వితీయ కపిలేశ్వర ఆలయంతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది. మండపానికి ఉత్తర వైపున మెట్ల వరుస ఉంది. ఈ మండపంలో 7.80 చదరపు మీటర్ల (84.0 చదరపు అడుగుల) విస్తీర్ణంలో ఉన్న ఒక ఎత్తైన వేదిక ఉంది. ఎత్తులో, ఈ మండపం పాదభాగం నుండి కలశం వరకు 5.52 మీటర్ల (18.1 అడుగుల) ఎత్తు ఉంటుంది. ఆలయం వలెనే దీని పీఠంపై కూడా పంచాంగ బాడ ఉంది, దీని ఎత్తు 1.57 మీటర్లు (5 అడుగుల 2 అంగుళాలు) (పాదభాగం 0.32 మీటర్లు (1 అడుగు 1 అంగుళం), తల జంఘ 0.31 మీటర్లు (1 అడుగు 0 అంగుళాలు), బంధన 0.21 మీటర్లు (8.3 అంగుళాలు), ఉపర జంఘ 0.28 మీటర్లు (11 అంగుళాలు), బరండ 0.45 మీటర్లు (1 అడుగు 6 అంగుళాలు)). మండపం పైకప్పుకు ఆధారం ఇస్తున్న 16 స్తంభాలు ఉన్నాయి. ఈ స్తంభాలు నాలుగు వరుసలలో అమర్చబడి ఉన్నాయి, ప్రతి వరుసలో నాలుగు స్తంభాలు ఉన్నాయి. పైకప్పు రెండు అంతస్తుల చదునైన పైకప్పుతో నిర్మించబడింది, వాటి మధ్య 1.50 మీటర్ల (4 అడుగుల 11 అంగుళాల) ఎత్తు ఉన్న గాలి వెలుతురు కోసం ఏర్పాటు ఉంది. కలశం ఉన్న మస్తకం 0.80 మీటర్ల (2 అడుగుల 7 అంగుళాల) ఎత్తు ఉంటుంది. స్తంభాలు 2.45 మీటర్ల (8 అడుగుల 0 అంగుళాలు) ఎత్తు ఉంటాయి, మూల స్తంభాలు అష్టభుజి ఆకారంలో ఉండగా, ఇతర స్తంభాలు చతురస్రాకారంలో ఉన్నాయి. బక్రేశ్వర / కాలికా శివ ఆలయం / తీర్థేశ్వర ఆలయం కాళికా శివాలయం కపిలేశ్వర శివాలయం యొక్క దక్షిణ ప్రాకారపు గోడకు ఆవల, మాణికర్ణిక చెరువు యొక్క ఉత్తర కట్టకు సమీపంలో ఉంది. ఈ ఆలయం పశ్చిమాభిముఖంగా ఉంటుంది, ఆలయంలోని ప్రధాన దైవం వృత్తాకార యోనిపీఠంపై ప్రతిష్ఠించిన శివలింగం. ఈ ఆలయం ఇసుకరాయితో నిర్మించబడింది, సుమారు 10వ లేదా 11వ శతాబ్దంలో నిర్మితమైంది. లక్ష్మీ నారాయణ ఆలయం ఈ ఆలయంలో పద్మాసనంలో కూర్చున్న లక్ష్మీ–నారాయణ స్వామి ప్రతిష్ఠించబడ్డారు. నారాయణుడు నాలుగు చేతులతో శంఖం, తామర, గదను ధరించి ఉంటాడు. లక్ష్మీ దేవి ఆయన ఎడమ తొడపై కూర్చుంటుంది. రెండు విగ్రహాలకూ కిరీట ముకుటం ఉంది. ఈ ఆలయానికి పీఢా శైలిలో విమానం ఉంది. సిద్ధేశ్వర శివ ఆలయం ఈ ఆలయం కపిలేశ్వర ఆలయ ప్రాంగణంలో ఉంది. ఇది క్రీ.శ. 15వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడింది. తూర్పు ముఖంగా ఉన్న ఈ ఆలయంలో లాటరైట్ రాయితో చేసిన వృత్తాకార యోనిపీఠంపై శివ లింగం ప్రతిష్ఠించబడింది. విమానం గర్భగృహం ఇసుకరాయితో నిర్మించబడి, పూర్తిగా పునరుద్ధరించబడింది. సోంబర మండపం ఈ విష్ణువు ఆలయం కపిలేశ్వర ఆలయ ప్రాంగణంలో ఉంది. ఇది క్రీ.శ. 15వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడింది. తూర్పు ముఖంగా ఉన్న ఈ ఆలయంలో రెండు విష్ణు విగ్రహాలు, అలాగే జగన్నాథుడు, బలభద్రుడు, సుభద్ర, బుద్ధుని విగ్రహాలు ఉన్నాయి. సోమాబరేశ్వర శివ ఆలయం ఈ ఆలయం కపిలేశ్వర ఆలయ ప్రాంగణంలో ఉంది. ఇక్కడ ఇసుకరాయితో చేసిన చతురస్ర యోనిపీఠంపై శివ లింగం ప్రతిష్ఠించబడింది. ఈ ఆలయ విమానం పీఢా శైలిలో ఉంది. ప్రణాళికలో త్రిరథ ఆకృతి బరండా వరకు భూమిలో పాతుకుపోయి ఉంది. మూలాలు బాహ్య లింకులు http://ignca.nic.in/asi_reports/orkhurda077.pdf http://ignca.nic.in/asi_reports/orkhurda080.pdf https://web.archive.org/web/20110628181730/http://ignca.nic.in/img_0002_as_or_khurda.htm https://web.archive.org/web/20160304000010/http://ignca.nic.in/asp/showbig.asp?projid=orctk0360001 గ్రంథ సూచిక *Lesser Known Monuments of Bhubaneswar* – డా. సదాశివ ప్రధాన్ (ISBN 81-7375-164-1)