కాళీఘాట్ దేవాలయం

కాళీఘాట్ కాళీ దేవాలయం భారతదేశంలోని పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రంలోని కోల్‌కతా నగరంలోని కాళీఘాట్ ప్రాంతంలో ఉన్న ఒక హిందూ దేవాలయం. ఇది హిందూ దేవత అయిన కాళీకి అంకితం చేయబడింది. కాళీ, తాంత్రిక సంప్రదాయంలోని పది మహావిద్యలలో ఒకరు, శాక్త సంప్రదాయంలోని కాలికుల ఆరాధనా విధానంలో పరమదేవతగా పూజించబడుతుంది. ఈ దేవాలయం భారతదేశంలోని 51 శక్తి పీఠాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. దేవీ భాగవత పురాణం, కాలికా పురాణం, శక్తి పీఠ స్తోత్రం ప్రకారం, సతి దేవి శరీరాన్ని విష్ణువు తన సుదర్శన చక్రంతో అనేక భాగాలుగా విభజించినప్పుడు, ఆమె కుడి పాదంలోని వేళ్లు ఈ ప్రదేశంలో పడినట్లు విశ్వసించబడుతుంది. శివుడు తన తాండవ నృత్యం ద్వారా వ్యక్తపరచిన ఉగ్రకోపాన్ని శాంతింపజేయడానికి ఈ సంఘటన జరిగిందని పురాణాలు పేర్కొంటాయి. తూర్పు భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రాచీనమైన, ముఖ్యమైన పుణ్యక్షేత్రాలలో ఒకటైన ఈ దేవాలయం నాలుగు ఆది శక్తి పీఠాలలో ఒకటిగా కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది. కాళీ పూజ, పోయిలా బైశాఖ్ (బెంగాలీ నూతన సంవత్సరం), స్నాన యాత్ర, దుర్గాపూజ, వివిధ అమావాస్యల సందర్భాల్లో లక్షలాది మంది భక్తులు ఈ దేవాలయాన్ని సందర్శిస్తారు. పురాణ గాథ, ప్రాముఖ్యత కాళీఘాట్ అనే పేరు, దేవాలయంలో నివసించే దేవత కాళీ, దేవాలయం ఉన్న నదీతీరం లేదా ఘాట్ అనే పదాల కలయికతో ఏర్పడింది. ఈ ప్రాంతంలో కాళీమాతకు ఉన్న విశిష్ట ప్రాముఖ్యత కారణంగా ఈ ప్రాంతాన్ని కాళీ క్షేత్రం అని కూడా పిలుస్తారు. పురాణాల ప్రకారం, సతి దేవి ఆత్మాహుతి చేసుకొని మరణించిన విషయం తెలిసిన తర్వాత, శివుడు తీవ్ర ఆగ్రహానికి లోనై తాండవ నృత్యం ప్రారంభించాడు. ప్రపంచం నాశనమయ్యే ప్రమాదాన్ని నివారించడానికి విష్ణువు తన సుదర్శన చక్రంను ప్రయోగించి సతి మృతదేహాన్ని 51 భాగాలుగా విభజించాడు. ఆ భాగాలు భారత ఉపఖండంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో పడ్డాయని విశ్వసిస్తారు. ఆ 51 పవిత్ర స్థలాలలో కాళీఘాట్ ఒకటి. ఇక్కడ దాక్షాయణి లేదా సతి దేవి కుడి పాదంలోని వేళ్లు పడినట్లు నమ్ముతారు. చరిత్ర ప్రస్తుతం ఉన్న కాళీఘాట్ కాళీ దేవాలయ నిర్మాణానికి సుమారు 200 సంవత్సరాల చరిత్ర ఉన్నప్పటికీ, ఈ దేవాలయం గురించి 15వ శతాబ్దంలో రచించబడిన మన్సార్ భాసన్ (Mansar Bhasan), 17వ శతాబ్దంలోని కవి కంకణ్ చండీ గ్రంథాలలో ప్రస్తావన కనిపిస్తుంది. అనంతర కాలంలో ఈ దేవాలయానికి బెంగాల్లోని ప్రముఖ జమీందారీ కుటుంబాల నుండి ఆశ్రయం లభించింది. వాటిలో బావలి రాజ్, సబర్ణ రాయ్ చౌధురి కుటుంబాలు ముఖ్యమైనవి. ప్రస్తుత దేవాలయ నిర్మాణం సబర్ణ రాయ్ చౌధురి కుటుంబం ఆధ్వర్యంలో 1809లో పూర్తయింది. కాళీమాత భక్తుడైన సంతోష్ రాయ్ చౌధురి 1798లో ప్రస్తుత దేవాలయ నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించాడు. ఈ నిర్మాణం పూర్తవడానికి 11 సంవత్సరాలు పట్టింది. అయితే దేవతపై రాయ్ చౌధురి కుటుంబానికి ఉన్న సంప్రదాయ పరిరక్షక హక్కుల విషయంలో వివాదాలు ఉన్నాయి. ఈ పుణ్యక్షేత్రానికి వచ్చే యాత్రికులు దేవాలయ ప్రాంగణంలోని కుండుపుకూర్ (Kundupukur) అనే పవిత్ర కొలనులో స్నానం చేసే స్నాన యాత్ర ఆచారాన్ని నిర్వహిస్తారు. 1835లో కాశీనాథ్ రాయ్ దేవాలయ ప్రాంగణంలో ఒక నాట్ మందిర్ (సభామండపం) నిర్మించాడు. 1843లో వైష్ణవ సంప్రదాయానికి చెందిన, బావలి రాజ్ కుటుంబ సభ్యుడైన ఉదయ్ నారాయణ్ మండల్, కాళీఘాట్ దేవాలయ ప్రాంగణంలో ప్రస్తుతం ఉన్న శ్యామరాయ్ దేవాలయాన్ని స్థాపించాడు. 1858లో మదన్ గోపాల్ కొలే, శ్యామరాయ్ దేవాలయం కోసం ఒక దాల్ మంచాను నిర్మించాడు. నిర్మాణ శైలి ఈ దేవాలయం బెంగాల్ దేవాలయ నిర్మాణ శైలిలోని అఠ్-చాలా (ath-chala) శైలిలో నిర్మించబడింది. దేవాలయపు పైకప్పులు బెంగాలీలో చాలా అని పిలువబడే వాలుదల గల గేబుల్ ఆకారపు పైకప్పులు. ఇవి గ్రామీణ బెంగాల్‌లో మట్టి, కొమ్మలు, గడ్డితో నిర్మించే సంప్రదాయ గుడిసెల పైకప్పుల నమూనాను అనుసరిస్తాయి. ప్రధాన దేవాలయం నాలుగు వైపులా ఉన్న నిర్మాణం కాగా, దానిపై కత్తిరించబడిన గోపురాకార గుమ్మటం (truncated dome) ఉంటుంది. దేవాలయానికి ఉన్న రెండు పైకప్పులు కలిపి మొత్తం ఎనిమిది ముఖాలను కలిగి ఉంటాయి. ఈ పైకప్పులకు లోహపు వెండి వర్ణం పూయబడగా, కార్నీస్ అంచులను పసుపు, ఎరుపు, ఆకుపచ్చ, నీలం రంగులతో అలంకరించారు. దేవాలయ శిఖర భాగంలో మూడు గోపురాలు (శిఖరాలు) ఉన్నాయి. వాటిలో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరంపై త్రిభుజాకార పతాకం ఎగురుతుంది. దేవాలయ బాహ్య గోడలు ఆకుపచ్చ, తెలుపు రంగుల ప్రత్యామ్నాయ వజ్రాకార చెస్‌బోర్డు నమూనాలతో రూపొందించబడ్డాయి. అఠ్-చాలా నిర్మాణం క్రింది భాగంలోని అంచులను వివిధ హిందూ దేవతలు, ప్రకృతి అంశాలను ప్రతిబింబించే సున్నితమైన టెర్రకోట శిల్పాలతో అలంకరించారు. ఇది బెంగాల్ నిర్మాణకళలోని చారిత్రక దేవాలయాలకు ప్రత్యేక లక్షణంగా గుర్తించబడుతుంది. పునరుద్ధరణ 2024లో, సుమారు 200 సంవత్సరాల ప్రాచీనత కలిగిన ఈ దేవాలయం 1809లో నిర్మాణం పూర్తైన తరువాత మొదటిసారిగా ఆధునిక యుగంలోని ప్రధాన పునరుద్ధరణ కార్యక్రమాన్ని పొందింది. మొత్తం ₹200 కోట్ల వ్యయంతో చేపట్టిన ఈ ప్రాజెక్టుకు కోల్‌కతా మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ ₹165 కోట్లు అందించగా, ముకేశ్ అంబానీ తన రిలయన్స్ ఫౌండేషన్ ద్వారా మాతా కాళీ పట్ల భక్తి సూచకంగా ₹35 కోట్లు విరాళంగా అందించాడు. పునరుద్ధరణలో భాగంగా దేవాలయపు మూల నిర్మాణ లక్షణాలు లేదా ఇప్పటికే ఉన్న టెర్రకోట మిశ్రిత అఠ్-చాలా శైలిని మార్చకుండా, దాని సంప్రదాయ స్వరూపాన్ని యథాతథంగా ఉంచి మరమ్మతులు నిర్వహించారు. ఈ పునర్నిర్మాణ పనులను క్వింటెసెన్స్ (Quintessence) అనే ల్యాండ్‌స్కేప్ ఆర్కిటెక్ట్ సంస్థ నిర్వహించగా, పరిరక్షణ వాస్తుశిల్పి కల్యాణ్ చక్రవర్తి, కళాకారుడు తమాల్ భట్టాచార్య పర్యవేక్షించారు. ఈ ప్రక్రియలో అఠ్-చాలా పైకప్పుల క్రింద దాగి ఉన్న సున్నితమైన టెర్రకోట కళాఖండాలను వారు గుర్తించి, వాటిని సంరక్షించడానికి కృషి చేశారు. అలాగే ప్రస్తుత నిర్మాణానికి అనుగుణంగా కొన్ని కొత్త నమూనాలను కూడా జోడించారు. పునరుద్ధరణ సమయంలో తమాల్ భట్టాచార్య పూలు, పక్షులు, ఆకులను ప్రతిబింబించే అనేక ప్రకృతి-ప్రేరిత టెర్రకోట అలంకరణలను కూడా కనుగొన్నాడు. గత రెండు శతాబ్దాల కాలంలో అవి చాలా వరకు దెబ్బతిన్నాయి. దేవాలయ చారిత్రక వైభవానికి ప్రతీకలుగా, దాని అసలు స్వరూపానికి ముఖ్య భాగాలుగా వాటిని పునరుద్ధరించి ప్రజలకు ప్రదర్శించాలని ఆయన నిర్ణయించాడు. టెర్రకోట పనులకు సహాయపడేందుకు బిష్ణుపూర్ ప్రాంతానికి చెందిన వాస్తుశిల్ప విద్యార్థులను నియమించారు. ప్రస్తుతం ఆ పాత టెర్రకోట కళాఖండాలకు పూర్తిగా సమానమైన ప్రతిరూపాలను తయారు చేయడం కష్టసాధ్యమైనందున, మరమ్మతు చేయలేని స్థాయిలో దెబ్బతిన్న వాటి స్థానంలో కొత్త అలంకార నమూనాలను రూపొందించారు. పునరుద్ధరణలో భాగంగా దేవాలయంలో ఉన్న 25 రకాల వివిధ టైల్స్‌ను పరిశీలించారు. అవి అందుబాటులో ఉన్న కాలాల్లో అమర్చబడినప్పటికీ, సరైన నిర్వహణ లేకపోవడంతో వాటి రూపురేఖలు దెబ్బతిన్నాయి. అందువల్ల ఒకే విధమైన దృశ్యరూపాన్ని కల్పించేందుకు వాటి స్థానంలో సారూప్యమైన టైల్స్‌ను స్టికర్ ట్రాన్స్‌ఫర్, గ్లేజింగ్ పద్ధతుల ద్వారా అమర్చారు. స్తంభాలకు కొత్తగా రంగులు వేయబడగా, దేవాలయ శిఖరంపై ఉన్న మూడు శిఖరాలను మొత్తం 50 కిలోల బంగారంతో అలంకరించారు. ఆ మూడు శిఖరాలలో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరంపై బంగారు పతాకాన్ని ప్రతిష్ఠించారు. ఇది దేవాలయ ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యానికి ప్రతీకగా భావించబడింది. భక్తుల రద్దీని సమర్థంగా నియంత్రించేందుకు మార్కెట్ ప్రాంతాన్ని ప్రధాన దేవాలయ సముదాయం నుండి వేరు చేసే కొత్త గోడను నిర్మించారు. దేవాలయంలో గాలి ప్రసరణను మెరుగుపరిచారు. అలాగే పూజలలో ఉపయోగించే బేల్ పత్రాలు (belpatas) వల్ల నిల్వయ్యే నీటిని తొలగించే వ్యవస్థను కూడా సవివరంగా అభివృద్ధి చేశారు. ఇవి కూడా చూడండి దక్షిణేశ్వర్ కాళీ దేవాలయం బసీర్‌హాట్ దక్షిణ కాళీ దేవాలయం మూలాలు మరింత సమాచారం కోసం Rachel Fell McDermott; Jeffrey John Kripal (2005). Encountering Kali: In the Margins, at the Center, in the West. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-2041-8. బాహ్య లింకులు