सिलिगुडी

सिलिगुडी (जसलाई सिलगढी वा शिलिगुडी पनि भनिन्छ) भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्यमा अवस्थित एक प्रमुख 'टियर २' महानगर हो, जसको नगरपालिका क्षेत्र दार्जिलिङ र जलपाइगुडी दुवै जिल्लामा पर्छ र यसले छिमेकी सहर जलपाइगुडीसँग मिलेर 'जुम्ल्याहा सहर' को रूप लिन्छ। नेपालको डोटी जिल्लामा अवस्थित दिपायल सिलगढीसँग नाम मिल्दोजुल्दो भएकाले, भ्रम नहोस् भनेर यसलाई 'दार्जिलिङ सिलगढी' वा 'पूर्व सिलगढी' पनि भनिन्छ। हिमालयको फेदीमा महानन्दा नदीको किनारमा अवस्थित यो सहर कोलकाता र आसान्सोल पछि पश्चिम बङ्गालको तेस्रो ठूलो सहरी क्षेत्र हो। "उत्तरपूर्वी भारतको प्रवेशद्वार" का रूपमा परिचित सिलिगुडी मुख्यतया चिया, काठ र पर्यटनका लागि प्रसिद्ध छ। इतिहास शैलेन देबनाथका अनुसार, 'सिलिगुडी'को अर्थ ढुङ्गा वा कङ्कडको थुप्रो भन्ने हुन्छ। १९औँ शताब्दीसम्म यस क्षेत्रमा घना डोल्का जङ्गलले ढाकेको थियो र त्यस समयमा यसलाई 'सिल्चागुडी' भनिन्थ्यो। सिलिगुडी सिक्किम अधिराज्यको एउटा सानो कृषि प्रधान गाउँ थियो। सन् १७८८ मा यसलाई नेपाल अधिराज्यले कब्जा गरेपछि यस क्षेत्रमा किराँती र लेप्चाहरू बस्न थाले। त्यस समयमा सिलिगुडीको दक्षिणमा पर्ने फाँसीदेवास्थित महानन्दा नदीको एउटा नदी बन्दरगाहले माल्दा, बङ्गाल र बिहारसँग व्यापारिक सम्बन्ध राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। भुटानी र सिक्किमेलीहरूले आफ्नो मुख्य भूभागमा सामान ल्याउन यही जलमार्गको प्रयोग गर्ने गर्दथे। सिलिगुडीको सुरुवात सहरको उत्तरी भागमा महानन्दा नदीको किनारबाट भएको थियो, जसलाई अहिले दगापुर भनिन्छ। सन् १८१६ मा बेलायत र नेपालबीच भएको सुगौली सन्धिले सिलिगुडीको भविष्य नै परिवर्तन गरिदियो; यो दार्जिलिङका पहाडहरू र नेपालको मुख्य भूभागका लागि पारवहन विन्दु बन्यो। सन् १८१६ पछि व्यापारिक मार्गहरूमा यसको रणनीतिक अवस्थितिका कारण सिलगढी एउटा सानो सहरको रूपमा द्रुत गतिमा विकास हुन थाल्यो। सन् १८६५ मा बेलायतले चिया बगान स्थापना गर्न र उत्पादनहरू इङ्ल्यान्ड निर्यात गर्न दार्जिलिङ र सम्पूर्ण डुवर्स क्षेत्र कब्जा गर्‍यो। निर्यात बढाउन उनीहरूले 'सिलिगुडी टाउन रेलवे स्टेसन' स्थापना गरे, र सन् १८८० मा यस स्टेसनबाट दार्जिलिङका लागि टोय ट्रेन' सुरु गरे। यसले सन् १९०७ मा सिलिगुडीलाई उप-विभाग सहरको दर्जा प्राप्त गर्न मद्दत पुर्‍यायो। सन् १९४७ मा बङ्गाललाई पश्चिम बङ्गाल र पूर्वी पाकिस्तान (हालको बङ्गलादेश)मा विभाजित गर्दा सिलिगुडी कोरिडोरको निर्माण भयो, र पछि सन् १९७५ मा सिक्किम भारतमा विलय भयो। यस समयमा राम्रो पूर्वाधारको खोजीमा धेरै आप्रवासीहरू यहाँ बस्न आए, जसले गर्दा जनसङ्ख्यामा वृद्धि भयो। पछि सन् १९५० मा सिलिगुडीले नगरपालिकाको दर्जा प्राप्त गर्‍यो। सिलिगुडीको महत्त्वलाई ध्यानमा राख्दै सन् १९५१ मा नयाँ निर्मित (१९४९) मिटर गेज 'सिलिगुडी जङ्क्सन रेलवे स्टेसन'सँग असम रेल लिङ्क स्थापना गरियो भने सन् १९६१ मा यी सबै स्टेसनहरूलाई ब्रोड गेज 'न्यु जलपाइगुडी जङ्कसन रेलवे स्टेसन'सँग जोडिएपछि यो उत्तर-पूर्वी भारतकै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण रेलवे स्टेसन बन्यो। अत्यधिक जनसङ्ख्या वृद्धिका कारण सिलिगुडी अहिले आफ्नो पुरानो स्वरूपभन्दा धेरै फरक भइसकेको छ। यो गुवाहाटीपछि पूर्वी भारतको सबैभन्दा ठूलो र तीव्र गतिमा विकास भइरहेको सहर बनेको छ। सन् १९७१–१९८१ को अवधिमा सिलिगुडीको वृद्धिदर ५७.८% थियो। यस वृद्धिलाई मध्यनजर गर्दै सन् १९८१ मा सिलिगुडीलाई एकीकृत शहरी विकास परियोजना अन्तर्गत ल्याइयो। सन् १९८१-१९९१ मा यहाँको जनसङ्ख्या वृद्धिदर ४६.८% पुग्यो। नाथुला भन्ज्याङ मार्फत व्यापारका लागि भारत र चीनबीच भएको सन्धिले सिलिगुडीलाई अन्तर्राष्ट्रिय यातायात र 'लजिस्टिक हब'का रूपमा विकास गर्न थप मद्दत पुर्‍याएको छ। सन् १९९४ मा सिलिगुडी नगर निगम गठन गरियो, जसले सहरको पूर्वाधार र प्रशासनको जिम्मेवारी सम्हाल्दै आएको छ। सिलिगुडी अहिले कोलकाता र आसान्सोलपछि पश्चिम बङ्गालको तेस्रो ठूलो सहर बनेको छ। भूगोल सिलिगुडी भारतसँग नेपाल, चिन, भुटान तथा बङ्गलादेशको सिमानाको बिचको क्षेत्रमा रहेको छ। यो सहर हिमाली क्षेत्रको फेदी तथा महानन्दा नदीको किनारमा रहेको छ। यो पनि हेर्नुहोस धनगढी चन्द्रगढी चौदण्डीगढी सिन्धुलीगढी रसुवागढी सन्दर्भ सामग्रीहरू बाह्य कडीहरू