శ్రావస్తి

శ్రావస్తి (సంస్కృతం: IAST: శ్రావస్తీ పాలీ, రోమనీకరణం: సావత్తీ) భారతదేశంలోని ఉత్తర ప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని జిల్లాలో ఉన్న ఒక పట్టణం. ఇది పురాతన భారతీయ రాజ్యమైన కోసల రాజధాని, ఇక్కడ బుద్ధుడు తన జ్ఞానోదయం తరువాత ఎక్కువగా నివసించాడు. ఇది భారతదేశంలోని ఉత్తర ప్రదేశ్ ఈశాన్య భాగంలో రాప్తి నదికి సమీపంలో, నేపాల్ సరిహద్దుకు దగ్గరగా ఉంది. బౌద్ధమతం అత్యంత గౌరవనీయమైన ప్రదేశాలలో శ్రావస్తి ఒకటి. బుద్ధుడు తన అనేక మంది సుత్తా బోధించిన ప్రదేశం ఇదే అని నమ్ముతారు (సెర్మోన్స్ తన ప్రసిద్ధ శిష్యులలో చాలా మందిని మార్చారు, అతని "శ్రావస్తి అద్భుతాలు"-"గొప్ప అద్భుతం" & "జంట అద్భుతం"-బౌద్ధమతంలో అనేక చారిత్రక ఉపశమనాలు, విగ్రహాలు, సాహిత్యం విషయం. హిందూ మతం, జైన మతానికి కూడా శ్రావస్తి ముఖ్యమైనది. రెండింటి తొలి వ్రాతప్రతులు దీనిని ప్రస్తావించాయి వారి పురాణాలలో కొన్నింటిని శ్రావస్తిలో నేయబడ్డాయి. శ్రావస్తి ప్రదేశం పురావస్తు త్రవ్వకాల్లో బౌద్ధమతం, హిందూ మతం, జైన మతానికి సంబంధించిన అనేక కళాకృతులు, స్మారక చిహ్నాలు కనుగొనబడ్డాయి. రాజధానిగా శ్రావస్తి పురాతన భారతదేశంలోని మూడు ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాల కూడలి వద్ద ఉంది, ఇది భారత ఉపఖండం వివిధ ప్రాంతాలకు అనుసంధానించబడింది. శ్రావస్తి వద్ద సమీపంలో లభించిన చెక్కబడిన పలకలు, విగ్రహాలు ఇది బుద్ధుని కాలం (క్రీ. పూ. 5వ శతాబ్దం) నుండి కనీసం క్రీ. శ. 12వ శతాబ్దం వరకు చురుకైన బౌద్ధ ప్రదేశం, సంపన్నమైన ప్రాంతంగా ఉందని సూచిస్తున్నాయి. ఇది 13వ శతాబ్దంలో లేదా తరువాత కొంతకాలం నాశనం చేయబడి, దిబ్బలతో కప్పబడి, కాలక్రమానుసారంగా ఢిల్లీ సుల్తానేట్ రాకను, స్థాపనను సూచిస్తుంది. 1986 & 1996 మధ్యకాలంలో జపనీస్ పురావస్తు శాస్త్రవేత్తల నేతృత్వంలో జరిపిన తవ్వకాలు, ఈ ప్రదేశం 1వ సహస్రాబ్ది వరకు నిర్మించబడి, విస్తరించబడిందని సూచిస్తున్నాయి. ఆ తరువాత, అనేక బొగ్గు అవశేషాలు, కాలిన మట్టిని కనుగొనడం వలన ఆ ప్రదేశంలో ఎక్కువ భాగం కాలిపోయి దెబ్బతిన్నట్లు సూచిస్తుంది, అయితే ఇతర భాగాలు నిరుపయోగంగా మారాయి, కోత ప్రభావాలను ఎదుర్కొన్నాయి. 19వ శతాబ్దం చివరలో బ్రిటిష్, భారతీయ పురావస్తు శాస్త్రవేత్తల బృందం శ్రావస్తి ప్రదేశాన్ని తిరిగి కనుగొంది. ఇది 19వ శతాబ్దం చివరి నుండి 1990ల వరకు క్రమబద్ధమైన త్రవ్వకాల తరంగాలను ఆకర్షించింది. ఇది ఇప్పుడు ఒక చిన్న పట్టణం, ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న బౌద్ధుల వారసత్వ పర్యాటకం, మతపరమైన తీర్థయాత్రలకు కేంద్రంగా ఉంది. స్థానం శ్రావస్తి (Sravasti) హిమాలయాల దక్షిణ పర్వత పాదాల వద్ద, ప్రస్తుతం ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని శ్రావస్తి జిల్లాలో ఉంది. ఇది అనేక నదులు మరియు వాగులు ఉన్న ప్రాంతం. శ్రావస్తి పశ్చిమ రాప్తి నది ( అచిరావతి ) ఒడ్డున ఉంది – ఇది ఇప్పుడు ఒక కాలానుగుణ నది, ఇది సాధారణంగా వేసవిలో ఎండిపోతుంది. ఇది గోండా రైల్వే మరియు బస్ హబ్‌కు సుమారు 50 kilometres (31 mi)మైళ్ళు) దూరంలో లక్నో విమానాశ్రయానికి ఈశాన్యంగా సుమారు 170 కిలోమీటర్ల (106 మైళ్ళు) దూరంలో ఉంది. ఇది ఎన్‌హెచ్‌ 927 , 730 & 330 ద్వారా భారతదేశ హైవే నెట్‌వర్క్‌కు అనుసంధానించబడింది. శ్రావస్తి విమానాశ్రయంలో విమాన సర్వీసులు 2025 జూలై 15 నుండి పునఃప్రారంభమవుతాయి. నామకరణం పురావస్తు, చారిత్రక పాండిత్యంలో శ్రావస్తిని సాహెత్-మహేత్ లేదా కొన్నిసార్లు కేవలం సాహెత్... అని కూడా పిలుస్తారు. ఇవి 2 కిలోమీటర్ల కంటే తక్కువ దూరంలో ఉన్న రెండు ప్రదేశాలు. సహేత్ చిన్నది, జేతవన స్మారక చిహ్నాలను కలిగి ఉంది. మహేత్ అనేది చాలా దెబ్బతిన్న పురాతన మట్టి కోటలోని గోడల సముదాయాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ ప్రదేశం బౌద్ధ స్మారక చిహ్నాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది, అయితే కళాకృతులతో పాటు పాత హిందూ, జైన దేవాలయాల ముఖ్యమైన శిధిలాలు కూడా ఇక్కడ కనుగొనబడ్డాయి. మహేత్ ప్రక్కనే, దాని వాయువ్య దిశలో, మధ్యయుగ యుగం ఇస్లామిక్ సమాధులు కూడా ఉన్నాయి. శ్రావస్తి అనే పదం సంస్కృతం, హిందూ సంప్రదాయంలో పాతుకుపోయింది. భాగవత పురాణం ప్రకారం ఈ నగరాన్ని పురాణ వైవస్వత మను నుండి ఉద్భవించిన ఇక్ష్వాక్కు రాజవంశం నుండి వచ్చిన శ్రావస్త అనే రాజు నిర్మించాడు. పాలి, బౌద్ధ సాహిత్యంలో, దీనిని సావతి అని పిలుస్తారు. ప్రారంభ బౌద్ధ సాహిత్యం బుద్ధుని కాలంలో సావతిని ఒక పెద్ద పట్టణ కేంద్రంగా వర్ణించింది. బుద్ధుడు మరణించిన సుమారు 900 సంవత్సరాల తరువాత జీవించిన 5వ శతాబ్దపు బౌద్ధ వ్యాఖ్యాత, తత్వవేత్త బుద్ధఘోసా, సావత్తిలో 57 లక్షల మంది నివాసితులు ఉన్నారని పేర్కొన్నాడు. ఇది నమ్మశక్యం కానిది, బౌద్ధ మౌఖిక సంప్రదాయాల ఆధారంగా స్థూల అతిశయోక్తి కావచ్చు. అయినప్పటికీ, ఇది శ్రావస్తిని సంపన్నమైన పెద్ద రాజధానిగా సమాజ జ్ఞాపకాన్ని కూడా ప్రతిబింబిస్తుంది. అజీవిక, జైన సాహిత్యంలో, అదే కోసల రాజధానిని శరవణ, కునాల్నాగరి, చంద్రికపురి అని పిలుస్తారు. శరవణునిగా, ఈ ప్రదేశం గోసల మంఖాలిపుత్త జన్మస్థలంగా పరిగణించబడుతుంది. చరిత్ర పురాతన శ్రావస్తి అన్ని ప్రధాన భారతీయ మతాల సాహిత్యంలో కనిపిస్తుంది. వీటిలో బౌద్ధ మూలాలు చాలా విస్తృతమైనవి. చైనా యాత్రికులు భారతదేశానికి వదిలిపెట్టిన చారిత్రక రికార్డులలో కూడా ఇది వివరించబడింది. బౌద్ధ మూలాలు బుద్ధుడు తన ప్రసంగాలలో ఎక్కువ భాగం ఇచ్చిన ప్రదేశం శ్రావస్తి, తరువాత అతని అనుచరులు దీనిని గుర్తు చేసుకున్నారు, శతాబ్దాల తరువాత దీనిని సుత్తా అని రాశారు. వుడ్వార్డ్ ప్రకారం, బౌద్ధ సిద్ధాంతాల నాలుగు నికాయాలలో 871 సుత్తాలు శ్రావస్తిలో ఉన్నాయి. బుద్ధుడు శ్రావస్తిలో ఇరవై ఐదు వర్షాలను గడిపినట్లు ఈ గ్రంథాలు చెబుతున్నాయి. రైస్ డేవిడ్స్ వంటి పండితులు దీనికి రెండు అర్థాలు ఉండవచ్చని పేర్కొన్నారు. బుద్ధుడు తన జ్ఞానోదయం తరువాత ప్రధానంగా శ్రావస్తిలో నివసించాడని లేదా ప్రారంభ బౌద్ధమతంలో మౌఖిక సంప్రదాయం "శ్రావస్తిలో క్రమబద్ధీకరించబడింది" అని చెప్పవచ్చు. బౌద్ధమత చరిత్రకారుడు మలాలశేఖర, మొదటిది ఎక్కువగా ఉంటుందని భావిస్తాడు. ఎలాగైనా, బుద్ధుని జ్ఞాపకం చేసుకున్న దాదాపు అన్ని బోధనలు వినబడిన లేదా సంకలనం చేయబడిన కీలక ప్రదేశం శ్రావస్తి, శతాబ్దాల తరువాత ఇతర చోట్ల పాలి కానన్గా నమోదు చేయబడ్డాయి. బుద్ధుని రాజ పోషకుడు నివసించిన ప్రసేనజిత్ రాజు రాజధాని, నివాసంగా కూడా శ్రావస్తి ప్రస్తావించబడింది. ఇది బుద్ధుడికి అత్యంత ధనవంతుడైన ప్రారంభ దాత అయిన అనంతపిందడకు నివాసంగా కూడా ఉండేది. తన జేతవన తోట నివాసాలను అందించిన వ్యక్తిగా బౌద్ధ సాహిత్యంలో అనంతపిందడ ప్రసిద్ధి చెందాడు. బౌద్ధ సంప్రదాయంలో, బుద్ధుడు అద్భుతాలు చేసినందుకు గుర్తుచేసుకుంటారు, వీటిలో రెండు ముఖ్యంగా దాని స్థూపాలు, కళాకృతులు, సాహిత్యంలో కనిపించే ఉపశమనాలలో ప్రాచుర్యం పొందాయి. బుద్ధుడు మహాప్రతిహార్య లేదా "గొప్ప అద్భుతం" & శ్రావస్తిలో యమకాప్రతిహార్యం లేదా జంట అద్భుతం చేసాడని నమ్ముతారు. వీటిని "శ్రావస్తి అద్భుతాలు" అని పిలుస్తారు. జైన మూలాలు శ్రావస్తి గురించి తరచుగా జైన మూలాలలో ప్రస్తావించబడింది. దీనిని చంద్రపురి, సావత్తి, సావస్తి, శరావతి, ధర్మపురి, చంపక్పురి, పుష్కలావతి, కునాల నగర్, చంద్రికాపురి, ఆర్య క్షేత్ర అని కూడా పిలుస్తారు, ఎందుకంటే జైన గ్రంథాలు వారి తీర్థంకరులలో ఇద్దరు లక్షల సంవత్సరాల క్రితం ఇక్కడ జన్మించారని, చరిత్రపూర్వ కాలంలో-సంభనాథ (24వ),యు చంద్రప్రభ (24వ 8). శ్రావస్తిని కునాల రాజ్యానికి రాజధాని నగరంగా కూడా పిలుస్తారు. రామాయణం పురాతన జైన సంస్కరణ అయిన పౌమాచారియం, శ్రావస్తిని కూడా సంభానాథ జన్మస్థలంగా పేర్కొంది. సహెట్-మహెట్ అని కూడా పిలువబడే శ్రావస్తి పురాతన భాగాలలో అనేక గొప్ప దేవాలయాలు కోటలు కూడా ఉన్నాయి. సంభవానాత దీక్ష చేసాడని, తన వస్తువులన్నింటినీ దానం చేసి, సురేంద్రదత్త రాజు నుండి భిక్ష అడిగిన తరువాత శ్రావస్తిలో తన మొదటి ఉపవాసం విరమించుకున్నాడని చెబుతారు. 20వ తీర్థంకరుడు మునిసువ్రతస్వామి శ్రావస్తిని సందర్శించి రాజకుటుంబంలోని అనేక మంది సభ్యులకు దీక్షను ప్రారంభించాడు. శ్వేతాంబర జైన గ్రంథం జ్ఞానధర్మకథ ప్రకారం, 23వ తీర్థంకరుడు పార్శ్వనాథ కూడా శ్రావస్తిని సందర్శించి, దీక్షను అంగీకరించడానికి అనేక మంది సాధారణ అనుచరులను ప్రేరేపించాడు. 16వ తీర్థంకరుడు శాంతినాథ కూడా ఈ పట్టణాన్ని సందర్శించారు. జైన సన్యాసి అయిన కపిల, శ్రావస్తి వద్ద నిర్వాణ సాధించాడు. జైన మూలాలు దీనిని రామ కుమారులైన లవ కుశ రాజ్యంగా పేర్కొన్నాయి. జైన గ్రంథాల ప్రకారం, మహావీరుడు అనేకసార్లు శ్రావస్తిని సందర్శించి, సర్వజ్ఞానం పొందడానికి ముందు తన 10వ వర్ష (వర్షాకాలం) ఇక్కడ గడిపాడు. ఆయనకు నందినిప్రియ అనే ధనవంతుడైన వ్యాపారి ఆతిథ్యం ఇచ్చారు. మహావీరుడు తన బస సమయంలో అనేక కష్టాలను కూడా ఎదుర్కొన్నాడు. శ్వేతాంబర జైన గ్రంథం అయిన బృహద్కల్ప సూత్రం, 24వ తీర్థంకరుడైన మహావీరుడి అనేక జీవిత్-స్వామి విగ్రహాలను స్థాపించినట్లు కూడా ప్రస్తావించింది. ఇంకా మహావీర, అజీవికుల వ్యవస్థాపకుడు, ప్రత్యర్థి అయిన గోసల మంఖాలిపుత్త మధ్య తీవ్రమైన వాదనలు, సమావేశానికి శ్రావస్తి ప్రదేశం. మహావీరకు శ్రావస్తిలో అనేక మంది శిష్యులు ఉన్నారు. మహావీరుడు సర్వజ్ఞుడు అయిన తరువాత, గోసల మంఖాలిపుత్త ఇక్కడ తన తేజోలెషను ఉపయోగించి అతనిపై దాడి చేశాడు. 6 నెలల సుదీర్ఘ రక్తస్రావం తరువాత, మహావీరకు రేవతి శ్రవికా చికిత్స చేశారు, ఆయన అతనిని నయం చేయడానికి బిజోరా పాక్ ఔషధాన్ని ఉపయోగించారు. ఇది మహావీరుడి 11 గణధారలలో ఇద్దరికి, మహావీరుని అల్లుడు జమాలీకి జన్మస్థలం కూడా. మాఘవన్, కేశి వంటి పురాతన జైన పండితులు శ్రావస్తిలో అధ్యయనం చేశారు. శ్రావస్తి వద్ద, మహావీర స్వయంగా బోధించిన జైనమత సిద్ధాంతాలను వ్యతిరేకించడం ద్వారా జమాలి ఎనిమిది మత విరోధ వర్గాలలో మొదటిదాన్ని సృష్టించాడు. ఎనిమిదవ మతవ్యతిరేక శాఖ అయిన దిగంబర శాఖను శివభూతి రతవిరాపూర్ వద్ద సృష్టించారు. జైన గ్రంథం ఉత్తరాధ్యాయ సూత్రం వివరించినట్లుగా, కేశిశ్రమణచార్య, మహావీరుడి మొదటి శిష్యుడు గౌతమ స్వామి మధ్య చర్చ శ్రావస్తి వద్ద జరిగిందని చెబుతారు. మహావీర ప్రవర్తనను అంగీకరించి, మొదట్లో గోధుమ రంగు దుస్తుల పార్శ్వనాథ ప్రవర్తనను అనుసరించిన తన శిష్యులందరితో పాటు తెల్లటి దుస్తులు ధరించిన సన్యాసి అయిన తరువాత కేశిశ్రమణచార్య ద్వారా ఉపకేశ గచ్చ స్థాపించబడిన ప్రదేశం ఇది. అంతేకాకుండా, కల్ప సూత్రంలో వివరించిన పట్టావళి, జైన సంఘంలోని వేసావతికాగణంలోని నాలుగు శాఖలలో ఒకటైన శ్రావస్తికా శాఖ ఉనికిని పేర్కొంది. ఇది క్రీ పూ 3 వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఆచార్య స్థులభద్రసురి శిష్యుడు అయిన ఆచార్య సుహస్తిసురి శిష్యుడు ఆచార్య కామర్ధి నుండి ఉద్భవించింది. ఈ గ్రంథాలతో పాటు, ఇతర శ్వేతాంబర జైన గ్రంథాలైన స్థానాంగ సూత్రం, వ్యాఖ్యప్రజ్ఞప్తి, అవ్యాక సూత్రాలలో కూడా శ్రావస్తి ప్రస్తావించబడింది. ఇది అజిత్-శాంతి స్తవలో కూడా ప్రస్తావించబడింది. . క్రీ. శ. 9వ, 10వ శతాబ్దాలలో, మయూర్ధ్వాజా, హన్సధ్వాజా, మకరధ్వజా, సుధధ్వజా, శ్రావస్తికి చెందిన సుహ్యధ్వజా వంటి అనేక మంది రాజులు జైన మతాన్ని పోషించారు. అలావుద్దీన్ ఖిల్జీ పాలనలో చివరకు పూర్తిగా అపవిత్రం అయ్యే వరకు, సంభానాథా చిత్రం ఉన్న జైన ఆలయాన్ని అనేకసార్లు పునరుద్ధరించినట్లు ఆచార్య జినప్రభాసురి తన వివిధ తీర్థ కల్ప ధృవీకరించారు. అనేక దండయాత్రలు జరిగినప్పటికీ, 17 దేవాలయాల శిధిలాలు మనుగడలో ఉన్నాయి. జైన సన్యాసులు సౌభాగ్యవిజయ (క్రీ. శ. 17వ శతాబ్దం), విజయసాగర (క్రీ. ష. 18వ శతాబ్దం, క్రీ. శ) వారి తీర్థయాత్రల జ్ఞాపకాలలో దీనిని జైనులకు ముఖ్యమైన తీర్థయాత్రగా అభివర్ణించారు. 1975 & 1987 మధ్యకాలంలో శ్వేతాంబర జైన సన్యాసి ఆచార్య భద్రంకరసురి ఆధ్వర్యంలో ప్రధాన పునరుద్ధరణ పనులు జరిగాయి, అనేక దేవాలయాలు, విగ్రహాలను పూజ కోసం పునరుద్ధరించారు. ప్రస్తుతం, సంభనాథ జన్మస్థలం ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా సంరక్షణలో ఉంది, ఇక్కడ అనేక దేవాలయాల అవశేషాలు ఉన్నాయి. దాని నిర్మాణంలో ఇరానియన్ ప్రభావం ఉన్నందున ఇది క్రీ. శ. 12వ శతాబ్దంలో పునర్నిర్మించబడింది. 11వ శతాబ్దానికి చెందిన 5 విగ్రహాలు కూడా తవ్వకాల్లో కనుగొనబడ్డాయి. కాయోత్సర్గ భంగిమ తీర్థంకరులతో కూడిన సప్తత్రితి జంట విగ్రహం కూడా తవ్వబడింది. పురావస్తు ప్రదేశం నుండి వివిధ కాలాలకు చెందిన 24 తీర్థంకరుల విగ్రహాలు కూడా తవ్వబడ్డాయి. వీటిలో 2 విగ్రహాలు మౌర్యుల పూర్వ కాలానికి చెందినవి, సుమారు 300 BCE. హిందూ మూలాలు తన రాజ్యంలో బౌద్ధ, జైన, ఆజీవిక మతాలను పోషించిన కోసల రాజు, వైదిక కర్మకాండలను నిర్వహించాడు. అతను అనేక వైదిక పాఠశాలలను పోషించాడు. ఈ ఇతర మార్గాలలో, శ్రావస్తి అనేక హిందూ గ్రంథాలలో ప్రస్తావించబడింది. బౌద్ధ , జైన గ్రంథాలు శ్రావస్తిలో అనేక మంది బ్రాహ్మణులు (పండితులు), వైదిక గురువుల ఉనికిని ధృవీకరిస్తున్నాయి. వారు ఆలోచనలపై చర్చించుకుంటున్నట్లుగా చిత్రీకరించబడ్డారు, బౌద్ధ గ్రంథాలు బుద్ధుని ఆలోచనలు శ్రేష్ఠమైనవని చూపిస్తే, జైన గ్రంథాలు తీర్థంకరుల ఆలోచనలు శ్రేష్ఠమైనవని, ఇద్దరూ ఇతర పక్షాలన్నింటినీ ఎగతాళి చేస్తున్నట్లుగా చూపిస్తాయి. వారి ఇతిహాసాల వంటి హిందూ గ్రంథాలలో, శ్రావస్తిని శ్రావ రాజు కుమారుడైన శ్రావస్త (లేదా శ్రావస్తక) అనే వైదిక రాజు స్థాపించాడని పేర్కొనబడింది. ఈ ప్రాచీన ప్రదేశం రామాయణం, మహాభారతం రెండింటిలోనూ విస్తృతంగా ప్రస్తావించబడింది . హర్ష-చరిత, కథాసరిత్-సాగరం వంటి అనేక తరువాతి హిందూ గ్రంథాలు , వాటి ఇతిహాసాలలో కొన్నింటిని శ్రావస్తిని ఆధారంగా చేసుకున్నాయి. చైనీస్ యాత్రికులు చైనా యాత్రికుడు ఫా-హైన్ క్రీ. శ. 399 లో భారతదేశానికి ప్రయాణించి, సంస్కృతం నేర్చుకోవడానికి, అసలు బౌద్ధ గ్రంథాలను పొందడానికి తన అన్వేషణలో సుమారు 10 సంవత్సరాలు గడిపాడు. ఆయన శ్రావస్తి గురించి ప్రస్తావించి, శ్రావస్తి నుండి కపిలవాస్తుకు ఎలా చేరుకున్నాడో వివరించాడు. బుద్ధుని జన్మస్థలం-చారిత్రాత్మక కపిలవస్తు ప్రస్తుత ప్రదేశంపై ప్రారంభ వలస-యుగం తప్పుడు ఊహకు ఫాక్సియన్ పేర్కొన్న సూచనలు, దృశ్యాలు ఒక ఆధారం. జువాన్‌జాంగ్ తన ప్రయాణ వృత్తాంతం డా టాంగ్ జియూ జీ ఫాస్కిల్ 6లో శ్రావస్తి దేశాన్ని వివరించాడు. ఈ వ్యాసంలో, ఆయన శ్రావస్తితో సహా నాలుగు దేశాలను ప్రదర్శించారు, ఈ ప్రాంతంలోని గ్రామాలు, పట్టణాలను నిర్జనమైనవి, శిథిలమైనవిగా వర్ణించారు. కొంతమంది నివాసితులు ఇప్పటికీ ఇక్కడ నివసిస్తున్నప్పటికీ, శ్రావస్తి దేశం ఆరు వేల లీలకు పైగా విస్తీర్ణంలో, నిర్జనమైన రాజధాని నగరంగా ఉందని ఆయన చెప్పారు. ఇందులో వందకు పైగా మఠాలు ఉన్నాయని, వాటిలో చాలా శిథిలావస్థలో ఉన్నాయని ఆయన పేర్కొన్నారు. ఈ మఠాలలో, బౌద్ధ సన్యాసులు హీనయాన బౌద్ధమతాన్ని అధ్యయనం చేస్తారు (ఇప్పుడు స్రవకాయన అని పిలుస్తారు, జువాన్జాంగ్ మహాయాన బౌద్ధ సంప్రదాయానికి చెందినది. అతను ప్రసేనజిత్ రాజభవనం క్షీణిస్తున్న అవశేషాలను, తరువాత దాని తూర్పున గ్రేట్ ధమ్మ హాల్ స్థూపం, మరొక స్థూపం, బుద్ధుని తల్లి అత్త కోసం ఒక ఆలయాన్ని చూశాడు. వీటి పక్కన అంగులిమాలా గొప్ప స్థూపం ఉందని షువాన్జాంగ్ పేర్కొన్నాడు. నగరానికి దక్షిణాన 7వ శతాబ్దంలో సుమారు ఐదు లీ (2 కిలోమీటర్లు) దూరంలో, శిధిలమైన మఠం ముందు రెండు 70 అడుగుల ఎత్తైన స్తంభాలతో ఉన్న జేతవన ఉద్యానవనాన్ని ఆయన చూశారు. ఒక పెద్ద స్తంభం పైభాగంలో ఒక చక్రం చెక్కబడి ఉంటుంది, మరొకటి ఒక ఎద్దు. షువాన్జాంగ్ బుద్ధుడితో శ్రావస్తి పురాణాలకు సంబంధించిన అన్ని స్మారక చిహ్నాలను సందర్శించి, వాటిని వివరించాడు. ఆయన శ్రావస్తిలో కూర్చున్న బుద్ధుడి విగ్రహంతో 60 అడుగుల ఎత్తైన బౌద్ధ దేవా, బుద్ధుడి ఆలయానికి సమానమైన పరిమాణంలో ఉన్న దేవాలయాన్ని కూడా సందర్శించారు, రెండూ మంచి స్థితిలో ఉన్నాయి. శ్రావస్తి రాజధానికి వాయువ్య దిశలో అరవై లీకి పైగా, అతను కశ్యప బుద్ధుడి కోసం అశోకుడు నిర్మించిన స్తూపాల శ్రేణిని చూశాడు. పురావస్తు ప్రదేశం సహెత్-మహేత్ ప్రదేశం అని కూడా పిలువబడే శ్రావస్తి పురావస్తు ప్రదేశం, రప్తి నదికి దక్షిణాన ఉంది. దీని చుట్టూ క్రీ పూ 3వ శతాబ్దంలో నిర్మించిన 60 అడుగుల ఎత్తైన శిథిలమైన భారీ గోడలు ఉన్నాయి. ఈ గోడలు ఆ ప్రదేశానికి చేరుకున్నప్పుడు చాలా దూరం నుండి కనిపిస్తాయి. లక్నోకు చేరుకునే, గోడల తరువాత, ఒక కుడి మలుపు మహేత్ ప్రదేశానికి తీసుకువెళుతుంది, అయితే జేతవన మఠంతో సహాట్ ప్రదేశం అర కిలోమీటరు దూరంలో ఉంది. ఇంకా ముందుకు, ఉత్తరాన కాలానుగుణమైన రప్తి నది ఉంది, ఇది గత 2000 సంవత్సరాలలో దాని మార్గాన్ని మార్చింది. నేపాల్ హిమాలయ పర్వతాలు ఉత్తరాన ఈ దృశ్యాన్ని రూపొందిస్తాయి. శ్రావస్తి పురావస్తు ప్రదేశం దాని సంభావ్య ప్రాముఖ్యతను బ్రిటిష్ పురావస్తు శాస్త్రవేత్త అలెగ్జాండర్ కన్నింగ్‌హామ్ 1863లో మొదటిసారిగా గుర్తించారు. ఆ సమయంలో, ఈ ప్రదేశం రెండు ముఖ్యమైన దిబ్బలు, అలాగే రాళ్ళు, ఇటుకలు పాక్షికంగా కనిపించే వృక్షసంపదతో కప్పబడిన స్మారక చిహ్నాలు, అన్నీ భారీ పురాతన గోడ శిధిలాల లోపల ఉన్నాయి. ఆయన కాలంలోని పండితులు చైనా యాత్రికుల ప్రయాణ వృత్తాంతాల ఆధారంగా "పురాతన శ్రావస్తి ప్రదేశం" కోసం భారతదేశం, నేపాల్‌లోని పోటీపడే అభ్యర్థుల స్థానాలపై చర్చించారు. కన్నింగ్హామ్ ఈ ప్రదేశాన్ని సమీపంలో కనుగొన్న భారీ బోధిసత్వ చిత్రంతో ప్రారంభ కుషాణ యుగ శాసనంతో అనుసంధానించారు. అతను సాహెత్, మహేత్ రెండింటికీ చాలా వివరణాత్మక పటాన్ని కూడా కొలిచి ప్రచురించాడు. 1876 నుండి 1910 వరకు త్రవ్వకాలు 1876లో శ్రావస్తి మొదటి శుభ్రపరచడం, పాక్షిక తవ్వకాలకు కన్నింగ్హామ్ నాయకత్వం వహించాడు. ఇది విజయవంతంగా స్థూపాలు, చిన్న పుణ్యక్షేత్రాలను బహిర్గతం చేసింది, కానీ ఇవి తరువాత నాటివి. ఇది కన్నింగ్హామ్ ప్రతిపాదన సరైనదేనా, నిజమైన శ్రావస్తి ఎక్కడ ఉందనే చర్చను పునరుద్ధరించింది. సుమారు ఒక దశాబ్దం తరువాత, 1885లో, హోయ్ మరింత విస్తృతమైన తవ్వకాలను పూర్తి చేశాడు, కానీ ఇవి కూడా పాక్షికంగా ఉన్నాయి. హోయ్ అత్యంత ముఖ్యమైన ఆవిష్కరణ విక్రమ్ శకంలో (క్రీ. శ. 12వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో) 1176 సంవత్సరానికి చెందిన చెక్కబడిన రాతితో కూడిన విహార సముదాయం. ఇది కనీసం 12 వ శతాబ్దం వరకు శ్రావస్తి చురుకైన బౌద్ధ ప్రదేశం అని స్థాపించింది, కానీ ఇక్కడి స్థూపాలలో ఒకదానికి జేతవన విహార అని పేరు పెట్టబడిందని కూడా ధృవీకరించింది. 1908 లో, వోగెల్ ఇక్కడ మరింత సమగ్రమైన పురావస్తు త్రవ్వకాలకు నాయకత్వం వహించాడు. ఇది మొదటిసారిగా సాహెట్-మహెట్ ప్రదేశం వాస్తవానికి చారిత్రాత్మక బౌద్ధ గ్రంథాలలో ఎంతో గౌరవించబడిన పురాతన శ్రావస్తి అని ధృవీకరించింది. 1910లో మార్షల్, సాహ్ని మరో విస్తృత తవ్వకాలకు నాయకత్వం వహించి ఇక్కడ మరిన్ని స్మారక చిహ్నాలను కనుగొన్నారు. ఈ త్రవ్వకాల్లో పురాతన స్థూపాలు, దేవాలయాలు, శిల్పాలు, శాసనాలు, నాణేలు, ముద్రలు, టెర్రకోటలు అధిక మొత్తంలో లభించాయి. ఇవి చైనీస్ యాత్రికుల రికార్డులు వంటి బౌద్ధ గ్రంథాలలో పేర్కొన్న చాలా ప్రదేశాలతో ధృవీకరించబడ్డాయి, ప్రతిధ్వనించాయి. అయినప్పటికీ, తవ్వకాల్లో కనుగొనబడిన ఈ స్మారక చిహ్నాలు వస్తువులన్నీ క్రీ. శ. 1వ శతాబ్దానికి చెందినవి లేదా తరువాత నాటివి. 1950లలో తవ్వకాలు 1959లో, సిన్హా శ్రావస్తి వద్ద, ముఖ్యంగా సహెట్-మహెట్ కోట గోడల సమీపంలో మరో వరుస తవ్వకాలకు నాయకత్వం వహించారు. క్రీ పూ 3వ శతాబ్దం నుండి క్రీ పూ 1వ శతాబ్దం వరకు మూడు కాలాలలో గోడలు నిర్మించబడ్డాయి, మరమ్మతులు చేయబడ్డాయి అనేదానికి ఇది ఆధారాలను అందించింది. లోతైన పొరలు గ్రాఫిటీ, ఆభరణాలు, బ్రాహ్మి లిపిలో చెక్కబడిన చిన్న విభాగాలు, అలాగే మాతృ దేవత టెర్రకోట బొమ్మలు, ఒక నాగ, మిథున బొమ్మల అనేక ఫలకాలను (కామ, హిందూ దేవాలయాలలో సాధారణమైన ఎరోస్-దృశ్యాలు) కూడా అందించాయి. 1980లు & 1990లలో తవ్వకాలు 1986 & 1996 మధ్యకాలంలో, యోషినోరి అబోషి నేతృత్వంలోని జపనీస్ పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు స్రావస్తి ప్రదేశంలో చుట్టుపక్కల తొమ్మిది పురావస్తు త్రవ్వకాలను పూర్తి చేశారు, ఈసారి కార్బన్ డేటింగ్ తో. పురాతన నగరం చుట్టూ సుమారు 5 కిలోమీటర్ల చుట్టుకొలత కలిగిన మట్టి ప్రాకారంతో, అర్ధచంద్రాకారంలో (బహుశా పురాతన నది వెంట 160 హెక్టార్ల విస్తీర్ణంలో ఉందని వారు నివేదించారు. విస్తృత ప్రాంతంతో పాటు, జపాన్ బృందం మునుపటి ప్రయత్నాల కంటే చాలా లోతైన పొరలను తవ్వించింది. శ్రావస్తి నుండి వారు కనుగొన్న పొరలు, వస్తువులు క్రీ పూ 8 వ శతాబ్దం నుండి క్రీ శ 1 వ సహస్రాబ్ది వరకు ఉన్నాయని, కుషాణ సామ్రాజ్యం కాలం తరువాత పెద్ద ఎత్తున మఠం నిర్మాణాలు ఉన్నాయని వారు నివేదించారు. 1986-1996 త్రవ్వకాల ప్రయత్నాలు గతంలో తెలియని, పెద్ద ఎత్తున స్నానపు తొట్టె (ప్రణాళికలో దాదాపు చదరపు, ఒక వైపు 25 మీటర్లు) మరొక పెద్ద చైత్య సముదాయం, నాలుగు కొత్త స్థూపాలు, ఇతర స్మారక చిహ్నాలను వెలుగులోకి తెచ్చాయి. 1వ & 10వ శతాబ్దాల మధ్య వరదల కారణంగా అనేక శ్రావస్తి స్మారక చిహ్నాలు పదేపదే దెబ్బతిన్నాయని, శ్రావస్తి నివాసితులు కొన్ని స్మారక చిహ్నాలను అనేకసార్లు పునర్నిర్మించడానికి ప్రయత్నించారని కూడా ఇది రుజువులను అందించింది. తరువాతి నిర్మాణాలు ఎక్కువగా అధిక సమరూప చతురస్ర ప్రణాళిక నిర్మాణాన్ని అనుసరించాయి, ఉదాహరణకు, తరువాతి సన్యాసుల సముదాయం చదరపు వేదికను కలిగి ఉంది, ప్రతి 2.6 చదరపు మీటర్లకు 28 విహార కణాలు ఉన్నాయి. ఈ నిర్మాణం ఇటుకలు, కలప మిశ్రమంతో నిర్మించబడింది, తవ్వకం ప్రక్రియ ఈ పెద్ద వేదిక పైన బొగ్గు మందపాటి పొరను కనుగొంది. ఈ నిర్మాణం కాలిపోయిందని, దహన ఉత్పత్తులు కలవరపడకుండా ఉన్నందున సన్యాసులు దానిని పూర్తిగా విడిచిపెట్టారని ఒక విశ్లేషణ ధృవీకరించింది. ఈ కాలిపోయిన ప్రదేశానికి సుమారు 100 మీటర్ల దూరంలో, వారు మరొక పెద్ద చైత్య కాంప్లెక్స్ను కనుగొన్నారు, ఇది అదే వయస్సు గల బొగ్గు, దహన అవశేషాల మందపాటి పొరతో కప్పబడి ఉంది. గణనీయమైన దూరాలతో వేరు చేయబడిన అనేక ప్రదేశాలలో ఇలాంటి పరిశీలనలు, శ్రావస్తిలోని బౌద్ధ సన్యాసుల సముదాయాలు ఒకే సమయంలో కాలిపోయి ఉండవచ్చని సూచిస్తున్నాయి. ఇంకా, శ్రావస్తిలోని నిర్మాణాలు ఎక్కువగా క్రీ. శ. 1వ శతాబ్దం నుండి గుప్తుల కాలం వరకు నిర్మించబడ్డాయని కార్బన్ డేటింగ్ సూచిస్తుంది. 5వ శతాబ్దంలో మఠాలు, నగరం స్తబ్దత & క్షీణత కాలం గుండా వెళ్లి, 7వ శతాబ్దం నుండి 12వ శతాబ్దం వరకు మళ్లీ విస్తరించాయని, తరువాత అవి కాలిపోయాయని పొరలు సూచిస్తున్నాయి. వివిధ త్రవ్వకాల ద్వారా కనుగొన్న అత్యంత ముఖ్యమైన వాటిలో ఇవి ఉన్నాయి: 12వ శతాబ్దం నాటి బౌద్ధ స్థూపాలు, మఠాలు, కళాకృతులు, స్థూప, విహార ప్రదేశాలు ఎక్కువగా చైనా తీర్థయాత్రల రికార్డులకు అనుగుణంగా ఉన్నాయి (వివిధ చైనా యాత్రికులు అస్థిరమైన రికార్డులను వదిలివేశారు). పెద్ద సంఖ్యలో రామాయణం పలకలు, దేవత కళాకృతులతో సహా హిందూ కళాకృతులు జైన ఆలయం, కళాకృతులు (ఇప్పుడు శోభనాథ్ ఆలయం అని పిలుస్తారు) శ్రావస్తి వెలుపల బుద్ధుడు జంట అద్భుతాలను ప్రదర్శించిన స్థూపం ఉంది (పాలి యమకా-పతిహారియా). ఎఎస్ఐ నిర్వహించే ప్రస్తుత సముదాయంలో అంగులిమల స్థూపం, అనంతపిండిక స్థూపం, శోభనాథ ఆలయంతో సహా అనేక స్మారక చిహ్నాలను చూడవచ్చు. జైన తీర్థంకర సంభవనతకు అంకితం చేయబడిన ఒక పాత ఆలయం ఉంది, ఇది ఆయన చరిత్రపూర్వ కాలంలో జన్మించిన ప్రదేశం అని జైనులు నమ్ముతారు. సమకాలీన శ్రావస్తి జేతవన మఠం ప్రధాన యాత్రికుల గమ్యస్థానం, ప్రధానంగా గాంధకూటి (బుద్ధుని గుడిసె, ఆనందబోధి చెట్టు) వద్ద ధ్యానం, కీర్తన చేస్తారు. ఈ క్రింది దేశాలకు చెందిన బౌద్ధ మఠాలు శ్రావస్తి: థాయిలాండ్, దక్షిణ కొరియా, శ్రీలంక, మయన్మార్, టిబెట్, చైనాలలో నిర్మించబడ్డాయి. వారసత్వం ఆసియా అంతటా అనేక బౌద్ధ ప్రదేశాలు, సాహిత్యాలలో కనిపించే "శ్రావస్తి అద్భుతం" కళాకృతికి ఈ ప్రదేశం ఆధారం. మూలాలు