కృష్ణ జన్మస్థాన దేవాలయ సముదాయం

కృష్ణ జన్మస్థాన దేవాలయం ఒక హిందూ దేవాలయం. ఇది ఉత్తర ప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని మథుర, భారతదేశంలో స్థితి చెందింది. ఈ ప్రాంగణంలో మూడు ప్రధాన దేవాలయాలు ఉన్నాయి — కేశవదేవ దేవాలయం, ఇది కృష్ణుడుకు అంకితమైనది; గర్భగృహం, ఇందులో కృష్ణుడు ద్వాపర యుగంలో జన్మించినట్లు విశ్వసించబడుతుంది;, భాగవత భవన్, ఇందులో ప్రధాన దేవతలుగా రాధా కృష్ణులు ప్రతిష్ఠించబడ్డారు. ఈ ప్రదేశం కనీసం క్రీస్తుపూర్వ 6వ శతాబ్దం నుండి మతపరమైన ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉన్నదిగా తవ్వకాల్లో లభించిన మతపరమైన అవశేషాలు సూచిస్తున్నాయి. చరిత్రలో ఈ దేవాలయాలు అనేకసార్లు ధ్వంసం చేయబడ్డాయి. అత్యంత సమీప కాలంలో, 1670లో ముగల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు వాటిని కూల్చివేశాడు. అనంతరం ఆయన అక్కడ షాహీ ఈద్గాహ్ మసీదును నిర్మించాడు, అది ఇప్పటికీ నిలిచి ఉంది. 20వ శతాబ్దంలో, మసీదు సమీపంలో నూతన దేవాలయ సముదాయం పారిశ్రామికవేత్తల ఆర్థిక సహాయంతో నిర్మించబడింది. కేశవదేవ ఆలయం భారత దేశంలోని ప్రసిద్ధ వైష్ణవ దివ్యక్షేత్రం. చరిత్ర ప్రాచీన, శాస్త్రీయ కాలం హిందూ సంప్రదాయాల ప్రకారం, కృష్ణుడును ఆయన మాతృమాముడు కంసుడు మథురలోని కారాగార గృహంలో నిర్బంధించిన సమయంలో, అక్కడే దేవకి, వసుదేవుడులకు జన్మించాడు. దేవకీ సంతానం వల్ల తనకు మృతి సంభవిస్తుందని జ్యోతిష్య వాక్యం ఉన్నందున కంసుడు వారిని నిర్బంధించినట్లు పురాణాలు పేర్కొంటాయి. సంప్రదాయం ప్రకారం, కృష్ణుడి మనుమడు వజ్రనాభుడు ఆయన జన్మస్థలంలో కృష్ణుడికి అంకితమైన దేవాలయాన్ని నిర్మించినట్లు విశ్వసించబడుతుంది. ప్రస్తుతం “కృష్ణ జన్మస్థానం” గా పిలువబడే ఈ ప్రదేశం పూర్వంలో “కత్రా కేశవదేవ” గా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ ప్రాంతంలో జరిగిన పురావస్తు తవ్వకాల్లో క్రీస్తుపూర్వ 6వ శతాబ్దానికి చెందిన మట్టి పాత్రలు, టెర్రకోటా విగ్రహాలు లభించాయి. అదేవిధంగా, కొన్ని జైన శిల్పాలు, “యశ విహార”ను కలిగిన ఒక విస్తారమైన బౌద్ధ సముదాయం కూడా బయటపడింది. వైష్ణవ దేవాలయం క్రీస్తుశకం తొలి శతాబ్దంలోనే ఈ ప్రాంతంలో నిర్మించబడి ఉండవచ్చని భావించబడుతుంది. అనంతరం గుప్త చక్రవర్తి చంద్రగుప్తుడు II 400 సీఈలో ఈ ప్రదేశంలో ఒక అద్భుతమైన దేవాలయ సముదాయాన్ని పునర్నిర్మించాడు. 8వ శతాబ్దాంతానికి చెందిన ఒక శాసనం కూడా ఈ ప్రదేశానికి రాష్ట్రకూటులచే అందించబడిన దానాల గురించి ప్రస్తావిస్తుంది. మధ్యయుగ కాలం 1017 లేదా 1018 సంవత్సరాల్లో, మహమ్మద్ గజనీ మహాబన్ ప్రాంతంపై దాడి చేసి దోచుకున్నాడు. ఆయన అక్కడి దేవాలయాలను దహనం చేయమని, కూల్చివేయమని ఆదేశించాడు. బంగారు, వెండి విగ్రహాలను దోచుకొని, వంద ఒంటెల భారంతో వాటిని తీసుకెళ్లినట్లు చరిత్రకారులు పేర్కొంటారు. ఈ ప్రదేశంలో లభించిన సంస్కృత శాసనం ప్రకారం, విక్రమ సమ్వత్ 1207 (1150 సీఈ)లో జజ్జ అనే వ్యక్తి — అతను గహడవాల రాజుకు అనుయాయి అయి ఉండవచ్చని భావించబడుతుంది — ఒక విష్ణు దేవాలయాన్ని నిర్మించాడు. ఆ దేవాలయం “ప్రకాశవంతమైన తెలుపు వర్ణంతో, మేఘాలను తాకేంత ఎత్తుగా ఉన్నది” అని ఆ శాసనంలో వర్ణించబడింది. ముగల్ కాలం వైష్ణవ సంతులు చైతన్య మహాప్రభు, వల్లభాచార్యులు 16వ శతాబ్ద ప్రారంభంలో మథురను సందర్శించారు. ముగల్ చక్రవర్తి జహంగీర్ పాలనలో, అబ్దుల్లా తన తారీఖ్-ఇ-దౌదీ గ్రంథంలో 16వ శతాబ్దంలో డిల్లీ సుల్తాన్ సికందర్ లోడీ మథుర, అక్కడి దేవాలయాలను ధ్వంసం చేసినట్లు ప్రస్తావించాడు. లోడి హిందువులు నదిలో స్నానం చేయడం, నది తీరంలో ముండనం చేయడం నిషేధించినట్లు కూడా పేర్కొనబడింది. జహంగీర్ కాలంలో, 1618లో ఒర్చాకు చెందిన రాజా వీర్ సింగ్ దేవ్ బుండేలా ముప్పై మూడు లక్షల రూపాయల వ్యయంతో ఒక దేవాలయాన్ని నిర్మించాడు. 1650లో ఫ్రెంచ్ ప్రయాణికుడు జాన్-బాప్టిస్టే టావెర్నియర్ మథురను సందర్శించి, ఎర్ర రేణుకరాయి (రెడ్ సాండ్‌స్టోన్)తో నిర్మించిన అష్టభుజాకార దేవాలయాన్ని వర్ణించాడు. ముగల్ దర్బారులో పనిచేసిన ఇటాలియన్ ప్రయాణికుడు నికోలో మానుచ్చి కూడా ఆ దేవాలయాన్ని వర్ణించాడు. ముగల్ యువరాజు దారా శికోహ్ ఆ దేవాలయాన్ని ప్రోత్సహించి, ఒక రైలింగ్‌ను దానంగా సమర్పించాడు. తరువాత మథుర గవర్నర్ అబ్దున్ నబీ ఖాన్, ఔరంగజేబు ఆదేశాల మేరకు ఆ రైలింగ్‌ను తొలగించి, హిందూ దేవాలయాల అవశేషాలపై జామా మసీదును నిర్మించాడు. 1669లో మథురలో జరిగిన జాట్ తిరుగుబాటులో అబ్దుల్ నబీ ఖాన్ హతమయ్యాడు. 1670లో ఔరంగజేబు మథురపై దాడి చేసి కేశవదేవ దేవాలయాన్ని కూల్చివేసి, దాని స్థానంలో షాహీ ఈద్గాహ్ మసీదును నిర్మించాడు. ఆధునిక కాలం 1804లో మథుర బ్రిటిష్ ఆధీనంలోకి వచ్చింది. అనంతరం ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ కత్రా ప్రాంతానికి చెందిన 5.41 హెక్టార్లు (13.37 ఎకరాలు) భూమిని వేలం వేసింది. ఆ భూమిని బనారస్కు చెందిన ధనిక బ్యాంకర్ రాజా పత్నీమల్ కొనుగోలు చేశాడు. రాజా పత్నీమల్ అక్కడ దేవాలయం నిర్మించాలని ఆకాంక్షించినప్పటికీ, అది సాధ్యపడలేదు. ఆయన వారసులు మొత్తం 5.41 హెక్టార్లు (13.37 ఎకరాలు) భూమిని విభజించకుండా వారసత్వంగా పొందారు. ఆ స్థలంలోని ఆలయం, షాహీ ఈద్‌గాహ్ ఉన్న భూమి యాజమాన్యంపై మథురకు చెందిన ముస్లింలు రెండు పౌర కేసులు వేశారు. అయితే 1935లో అలహాబాద్ హైకోర్టు రెండు కేసులలోనూ రాజ్ కృష్ణ దాస్ పక్షాన తీర్పు ఇచ్చింది. ఈ కేసులలో కైలాశ్ నాథ్ కట్జు, మదన్‌మోహన్ చతుర్వేది సహకరించారు. రాజకీయవేత్త, విద్యావేత్త మదన్ మోహన్ మాలవీయ 7 ఫిబ్రవరి 1944న పారిశ్రామికవేత్త జుగల్ కిశోర్ బిర్లా ఆర్థిక సహాయంతో రాజ్ కృష్ణ దాస్ నుండి ఈ భూమిని రూ. 13,000కు కొనుగోలు చేశాడు. మాలవీయ మరణానంతరం, జుగల్ కిశోర్ బిర్లా “శ్రీ కృష్ణ జన్మభూమి ట్రస్ట్”ను స్థాపించాడు. తరువాత అది 21 ఫిబ్రవరి 1951న “శ్రీ కృష్ణ జన్మస్థాన సేవా సంస్థాన్”గా నమోదు చేయబడింది, మొత్తం 5.41 హెక్టార్లు (13.37 ఎకరాలు) భూమిని స్వాధీనం చేసుకుంది. కొత్త దేవాలయ సముదాయం నిర్మాణ బాధ్యతను జుగల్ కిశోర్ బిర్లా మరో పారిశ్రామికవేత్త, దాత జైదయాళ్ దాల్మియాకు అప్పగించాడు. 1953 అక్టోబర్‌లో భూమి సమతలీకరణతో నిర్మాణం ప్రారంభమై, 1982 ఫిబ్రవరిలో పూర్తయింది. ఆయన పెద్ద కుమారుడు విష్ణు హరి దాల్మియా తరువాత ట్రస్టులో సేవలందించాడు. ప్రస్తుతం ఆయన మనవడు అనురాగ్ దాల్మియా ట్రస్టులో సంయుక్త మేనేజింగ్ ట్రస్టీగా కొనసాగుతున్నాడు. ఈ నిర్మాణానికి రామనాథ్ గోయెంకా వంటి ఇతర వ్యాపార కుటుంబాలు కూడా ఆర్థిక సహాయం అందించాయి. 1968లో శ్రీ కృష్ణ జన్మస్థాన సేవా సంఘ్, షాహీ ఈద్‌గాహ్ కమిటీ పరస్పర ఒప్పందానికి వచ్చాయి. ఆ ఒప్పందం ప్రకారం దేవాలయ భూమి ట్రస్టుకు అప్పగించబడగా, షాహీ ఈద్‌గాహ్ నిర్వహణ ఈద్‌గాహ్ కమిటీకి అప్పగించబడింది. అలాగే శ్రీ కృష్ణ జన్మస్థాన సేవా సంఘ్‌కు షాహీ ఈద్‌గాహ్ పై ఎటువంటి చట్టపరమైన హక్కు లేదని కూడా ఆ ఒప్పందంలో పేర్కొనబడింది. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుడు గణేశ్ వాసుదేవ్ మావళంకర్ ఈ ఒప్పందంపై సంతకం చేసిన శ్రీ కృష్ణ జన్మస్థాన సేవా సంఘ్ తొలి అధ్యక్షుడు. అయితే, ఆ ఒప్పందంపై సంతకం చేయడానికి ఆయనకు ఉన్న చట్టబద్ధ అధికారం పై వివాదం ఉంది. ఆయన తరువాత ఎం. ఏ. అయ్యంగార్, అనంతరం అఖండానంద సరస్వతి, రామ్‌దేవ్ మహారాజ్ అధ్యక్షులుగా వ్యవహరించారు. ప్రస్తుతం నృత్యగోపాలదాస్ అధ్యక్షుడిగా ఉన్నారు. 1992లో జరిగిన బాబ్రీ మసీదు కూల్చివేత తరువాత, వృందావనంకు చెందిన మనోహర్ లాల్ శర్మ మథుర జిల్లా కోర్టులో 1968 ఒప్పందాన్ని సవాలు చేస్తూ పిటిషన్ దాఖలు చేశాడు. అలాగే 1991లో అమలులోకి వచ్చిన “ప్లేసెస్ ఆఫ్ రిలిజియస్ వర్షిప్ చట్టం”ను రద్దు చేయాలంటూ మరో పిటిషన్ వేశారు. ఈ చట్టం 1947 ఆగస్టు 15 నాటికి ఉన్న మతపరమైన స్థలాల స్థితిని యథాతథంగా కొనసాగించాలనే నిబంధనను కలిగి ఉంది. దేవాలయాలు, స్మారకాలు దేవాలయ సముదాయంలో కేశవదేవ దేవాలయం, గర్భగృహ ఆలయం, భాగవత భవన్ ఉన్నాయి. కేశవదేవ దేవాలయం కేశవదేవ దేవాలయాన్ని రామ్‌కృష్ణ దాల్మియా తన తల్లి జడియాదేవి దాల్మియా స్మారకార్థంగా నిర్మించాడు. దేవాలయ నిర్మాణం 29 జూన్ 1957న ప్రారంభమై, 6 సెప్టెంబర్ 1958న హనుమాన్ ప్రసాద్ పొద్దార్ చేత ప్రారంభోత్సవం జరిగింది. ఈ దేవాలయం షాహీ ఈద్గాహ్‌కు దక్షిణ భాగంలో ఉంది. విశేషాలు ఈక్షేత్రము ముక్తి ప్రద క్షేత్రములలో ఒకటి. డిల్లీకి దక్షిణమున 140 కి.మీ. దూరమున గల "మధురా" స్టేషన్ సమీపమున యమునానదీ తీరమున శ్రీకృష్ణుని అవతార స్థలము ఉంది. దీనికి ఉత్తరము 10 కి.మీ.దూరములో గోవర్థనము పర్వతం ఉంది. ఆళ్వార్లు కీర్తించిన క్షేత్రమిపుడు కనిపించదు. మధురానాథ, ద్వారకానాథ సన్నిధులు ప్రసిద్ధిచెందినవి. (ఇచట ఉ.వే. శ్రీమాన్ గోవర్థనం రంగాచార్యస్వామి వారిచే నిర్మింపబడిన సప్త ప్రాకారములు గల రంగమందిరం దాక్షిణాత్య సంప్రదాయముతో పాంచరాత్రాగ మోక్తముగా నిర్వహింపబడు చున్నది. ఇచట అన్ని సన్నిధులు ఉన్నాయి) . సర్వ సౌకర్యములు ఉన్నాయి.ఈ క్షేత్రమున గల ముఖ్యమైన స్నానఘట్టము విశ్రాంత్ ఘాట్. ఇచటనొక సన్నిధి నిర్మించి గోపుర శిఖరమున గంటలను కట్టిఉన్నాయి. ప్రతిదినము సాయంకాలము 6 గంటలకు ఇచట నుండి యమునా నదికి దీపారాధన జరిపింతురు. కంసునికోట, కేశవాలయము, (బందే ఖనా) శ్రీకృష్ణుని జన్మస్థానము దర్శించతగినవి. గర్భగృహ ఆలయం షాహీ ఈద్గాహ్ ప్రాచీన దేవాలయపు సభామండపం (సమావేశ మండపం)పై నిర్మించబడిందని, అయితే అసలు గర్భగృహం (పవిత్ర అంతర్భాగం) మిగిలి ఉందని చెబుతారు. ఇదే కృష్ణుడు జన్మించిన కారాగార గృహంగా పరిగణించబడుతుంది. ఆ ప్రదేశంలో విశాలమైన వెరాండాతో కూడిన శ్వేతశిలా మండపం, భూగర్భ కారాగార కక్షిని నిర్మించారు. సమీపంలో అష్టభుజాలతో దర్శనమిచ్చే దేవి యోగమాయకు అంకితమైన ఒక చిన్న ఆలయం ఉంది. ఇది షాహీ ఈద్గాహ్ వెనుక గోడకు ఆనుకుని ఉంది. భాగవత భవన్ శ్రీమద్భాగవతంకు అంకితమైన ఈ దేవాలయ నిర్మాణం 11 ఫిబ్రవరి 1965న ప్రారంభమైంది. దేవతల ప్రతిష్ఠా మహోత్సవం 12 ఫిబ్రవరి 1982న జరిగింది. ఈ భవనంలో ఐదు ఆలయాలు ఉన్నాయి: ప్రధాన ఆలయంలో సుమారు 180 సెంటీమీటర్లు (6 అడుగులు) ఎత్తైన రాధా-కృష్ణుల జంట విగ్రహం ఉంది; కుడివైపున బలరాముడు, సుభద్రా, జగన్నాథుడుకు అంకితమైన ఆలయం ఉంది; ఎడమవైపున రాముడు, లక్ష్మణుడు, సీతాదేవికు అంకితమైన ఆలయం ఉంది. అదనంగా, జగన్నాథ ఆలయ సమీపంలో గరుడ స్తంభం, చైతన్య మహాప్రభు విగ్రహం ఉన్నాయి; రామాలయ సమీపంలో హనుమంతుడు విగ్రహం ఉంది. అలాగే దుర్గాదేవి ఆలయం, శివలింగం ప్రతిష్ఠించిన మరొక ఆలయం కూడా ఉన్నాయి. సభామండపం పైకప్పు, గోడలు, స్తంభాలు కృష్ణుడి జీవితం, ఆయన సహచరులు, భక్తులను ప్రతిబింబించే ఫ్రెస్కో చిత్రాలతో అలంకరించబడ్డాయి. ప్రధాన ఆలయ ప్రదక్షిణ మార్గంలోని గోడలపై భగవద్గీత శ్లోకాలు రాగి పలకలపై చెక్కబడి అలంకరించబడ్డాయి. ఈ సముదాయంలో మదన్ మోహన్ మాలవీయ, జుగల్ కిశోర్ బిర్లా విగ్రహాలు కూడా ఉన్నాయి. ఇతర నిర్మాణాల్లో ఆయుర్వేద భవన్, అంతర్జాతీయ అతిథి గృహం, దుకాణాలు, గ్రంథాలయం, సాంస్కృతిక కార్యక్రమాల కోసం విస్తారమైన బహిరంగ వేదిక ఉన్నాయి. పోత్రా కుండం జన్మస్థాన దేవాలయానికి ఆగ్నేయ దిశలో పెద్ద, లోతైన మెట్ల కుండం ఉంది. దీనిని పోత్రా కుండం లేదా పవిత్ర కుండం అంటారు. కృష్ణుడు జననం అనంతరం తొలి స్నానం చేసిన స్థలంగా ఇది ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ కుండానికి చెందిన మెట్లు 1782లో మహాద్జీ షిండే నిర్మించాడు. 1850లో ఆయన వారసులు వాటిని పునరుద్ధరించారు. సంస్కృతి ఈ దేవాలయం భారతదేశంలో అత్యధికంగా సందర్శించబడే దేవాలయాలలో ఒకటి. కృష్ణ జన్మాష్టమి, రాధాష్టమి, దీపావళి, హోలీ ఈ దేవాలయంలో, మొత్తం బ్రజ్ ప్రాంతంలో అత్యంత వైభవంగా జరుపుకునే ప్రధాన పండుగలు. సాహిత్యం పాశురాలు వివరాలు మూలాలు బాహ్య లింకులు అధికారిక వెబ్‌సైట్ మథుర ఆన్‌లైన్‌లో దేవాలయ సమాచారం