Колледж

Колледж (ағылш. college, лат. collegium – «бірлестік», «қауымдастық») – жоғары немесе арнаулы орта білім беретін оқу орны. Тарихи тұрғыдан колледж ұғымы орта ғасырлық Еуропада ортақ мүддемен біріккен оқытушылар мен студенттердің қауымдастығын білдірді, кейіннен ол білім беру ұйымының дербес типіне айналды. Колледж түрлері Білім беру деңгейіне қарай дүние жүзінде колледждің үш негізгі түрі бар: Жоғары білім беретін колледж – университеттердің құрылымдық бөлімшелері немесе автономды (дербес) жоғары оқу орындары. Бұл түрі әсіресе Ұлыбритания, АҚШ және Канада білім беру жүйелерінде кең тараған. Орта және жоғары оқу орындарының аралығындағы колледж – орта білімнен кейінгі кәсіптік даярлық беретін мекемелер (Францияның collège technique-і, АҚШ-тың community college-і, Германияның Fachhochschule-сі осы үлгіде). Жоғары сыныпқа сәйкес келетін орта білім беретін колледж – ұзартылған орта білім беретін, көбіне университетке дайындайтын мекемелер. Колледждер көбінесе музыка, бейнелеу өнері, би өнерімен байланысты бағыттарда да ашылады. Колледж университет құрамына факультет ретінде кіруі немесе дербес жоғары оқу орны түрінде жұмыс істеуі мүмкін. Тарихы Колледждердің негізі алғаш рет XIII ғасырдағы Англияда қаланды: Оксфордта 1249 жылы (Юниверсити-колледж), Кембриджде 1284 жылы (Питерхаус) алғашқы колледждер құрылды. Бұл оқу орындары студенттер мен оқытушыларға тұрмыстық, академиялық және рухани қолдау көрсететін қауымдастықтар ретінде қалыптасты. Ғылыми оқу орны мәртебесіндегі алғашқы колледждердің бірі – Gresham College 1597 жылы Лондонда ашылды (бұрынғы әдебиеттерде 1523 жылы Лондонда ашылған деген де дерек кездеседі). Англия мен Уэльсте тарихи қалыптасқан ерекше пұрсатты (артықшылықты) орта мектептер де колледж деп аталады (public schools). АҚШ-та college сөзі көбіне төрт жылдық бакалавриат бағдарламасы бар жоғары оқу орнын білдіреді және university терминімен жиі алмасады. Қазақстандағы колледждер Қазақстанда колледждер 1990 жылдардың басында Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы ыдырағаннан кейін пайда болды. Олар бұрынғы техникумдар мен арнаулы орта оқу орындарының негізінде құрылды. Қазақстан білім беру жүйесінде колледж – техникалық және кәсіптік білім беру (ТжКБ) ұйымы болып табылады және іс жүзінде «техникум» сөзімен синоним ретінде қолданылады. Колледждерде орта кәсіптік білім беру қарастырылған. Түлектер білікті техник, менеджер, заңгер, банк қызметкері, бухгалтер, медбике, педагог, бағдарламашы және басқа да мамандық иесін алып шығады. Қабылдау және оқу мерзімі Колледжге қабылдау мынадай құжаттардың негізінде жүргізіледі: негізгі жалпы білім беру туралы куәлік (9 сынып); жалпы орта білім туралы аттестат (11 сынып); бастауыш кәсіптік білім туралы диплом (кәсіби мектеп немесе кәсіптік-техникалық лицей); техникалық және кәсіптік білім туралы диплом. Оқу мерзімі мамандыққа байланысты: 11 сыныптан кейін – 2-3 жыл (үш жылдан аспайды); 9 сыныптан кейін – 4 жылдан аспайды (жалпы орта білім қоса берілгендіктен). Колледж дипломы (егер түлек жалпы орта білімін қоса аяқтаған болса) жоғары оқу орнына түсу құқығын береді. Колледжді үздік бітіргендер кейбір жағдайларда жоғары оқу орындарына қысқартылған мерзімде немесе жеңілдікпен қабылдануы мүмкін. Қазақстанда оқу мемлекеттік грант негізінде немесе ақылы түрде жүргізіледі. Заманауи жағдайы 2024–2025 оқу жылының басында Қазақстан Республикасында 706 дербес техникалық және кәсіптік білім беру ұйымы мен 39 филиал жұмыс істеді. Оқушылардың жалпы саны 557 мың адамды құрады, оның ішінде 47,9 %-ы (266,9 мың) – әйелдер. 2023–2024 оқу жылымен салыстырғанда оқушылар саны 1,6 %-ға өсті. Соңғы бес жылда (2020–2024) ТжКБ ұйымдарының жалпы саны 4,2 %-ға қысқарды, алайда олардағы білім алушылар саны 16,6 %-ға артты. Бұл ірі әрі жаңартылған колледждерге шоғырлану үрдісін көрсетеді. 2024 жылдан бастап колледждердегі мемлекеттік тапсырыс 145 мың орынға дейін ұлғайтылды, ал колледж студенттерінің шәкіртақысы 2022 жылмен салыстырғанда екі есеге өсірілді. Қазақстандағы танымал колледждер Абылай хан атындағы Қызылорда колледжі Алматы байланыс колледжі Алматы педагогикалық колледжі Алматы бизнес колледжі Алматы мемлекеттік энергетика және электронды технологиялар колледжі Алматы мемлекеттік қызмет көрсету және технологиялар колледжі Атырау медициналық колледжі Жанатас көпсалалы колледжі Жезқазған қаласы медициналық колледжі Көкшетау жоғары медициналық колледжі Қаратау гуманитарлық-техникалық колледжі Қызылорда көпсалалы гуманитарлық-техникалық колледжі Леңгір «Мейір-Бейс» медициналық колледжі М. Жұмабаев атындағы гуманитарлық колледж М. О. Әуезов атындағы педагогикалық колледжі Оңтүстік Қазақстан көпсалалы колледжі Солтүстік Қазақстан кәсіби педагогикалық колледжі Талдықорған медициналық колледжі Торғай аграрлық-техникалық колледжі Хромтау тау-техникалық колледжі Сондай-ақ қараңыз Университет Техникум Кәсіптік-техникалық білім Қазақстан колледждері тізімі Дереккөздер «Қазақ Энциклопедиясы», 11-том. ҚР Ұлттық статистика бюросы. Қазақстан Республикасындағы техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім. Астана, 2024.