Մոնմարթրի Գերեզմանատուն

Մոնմարթրի Գերեզմանատուն (ֆրանսերէն՝ Cimetière de Montmartre)՝ 19րդ դարուն հիմնուած գերեզմանատուն մը Փարիզի մէջ։ Պաշտօնապէս յայտնի է որպէս «Հիւսիսային գերեզմանատուն», մեծութեամբ երրորդն է Փէր Լաշէզ եւ Մոնփարնասի Գերեզմանատուներէն ետք: Պատմական Ակնարկ Ֆրանսական Յեղափոխութեան շրջանին, գերեզմանատուները կը նկատուէին եկեղեցական պատկանելութիւն ունեցող գոյքեր։ Այսպէս, 15 Մայիս 1791-ի օրէնքով, անոնք հռչակուեցան ազգային գոյք։ Այս օրէնքի գործադրութեամբ, Մոնմարթրի ծխական գերեզմանատունը՝ Գողգոթայի գերեզմանատունը, դարձաւ համայնքի սեփականութիւնը, որ այնուհետեւ փակուեցաւ այդ խռովայոյզ ժամանակաշրջանին։ Հին գերեզմանատան փակումով է հաւանաբար, որ սկիզբ առաւ Հիւսիսի մեծ գերեզմանատան պատմութիւնը։ Այն հողատարածքները, ուր կը գտնուի գերեզմանատունը, մինչեւ ԺԸ. դար մուտք կու տային դէպի գաճի հին հանքահորերը։ Յեղափոխութեան շրջանին հանքերու շահագործումը դադրեցաւ, եւ այս հողերը ծառայեցին որպէս հասարակաց փոսեր՝ խռովութիւններու զոհերուն, եւ յատկապէս՝ Զուիցերիական պահակագունդի այն զինուորներուն համար, որոնք սպաննուեցան Թիւիլըրի պալատին մէջ՝ 10 Օգոստոս 1792-ին։ Յետագային, այս դամբարանադաշտը, որ սկիզբը կոչուեցաւ Կրանտ-Քարիէր կամ Պարիէր-Պլանշ, ապա՝ Մոնմարթրի տակի գերեզմանատուն, Հանգստեան դաշտ եւ վերջապէս՝ Մոնմարթրի գերեզմանատուն, պիտի ծառայէր այն փարիզեցիներու յուղարկաւորութեան համար, որոնք չէին կրնար թաղուիլ Փարիզի սահմաններէն ներս՝ քաղաքապատ պատերէն ներս գտնուող գերեզմանատուներու փակումէն ետք։ Այս թաղումները կատարուեցան ողբալի պայմաններու մէջ։ Փարիզի քաղաքապետարանը, պատշաճ գերեզմանատուն մը հիմնելու համար, Սեպտեմբեր 1798-ին որոշեց գնել մէկ հեկտար տարածութեամբ հողամաս մը։ Այս առաջին գերեզմանատունը արագօրէն անբաւարար դարձաւ։ Քանի որ ընդարձակուելու հնարաւորութիւն չկար, գերեզմանատունը լքուեցաւ։ 1818-1824 թուականներուն թաղամասի վերակառուցումէն ետք, Փարիզի քաղաքապետարանը կրցաւ գնել քանի մը հողատարածքներ՝ 10 հեկտարի մակերես մը ապահովելու համար։ Ճարտարապետ Էթիէն-Հիփոլիթ Կոտտին յանձնարարուեցաւ գերեզմանատան բարեկարգումը։ Անոր բացումը կատարուեցաւ 1 Յունուար 1825-ին։ Սկզբնապէս յայտնի էր որպէս la Cimetière des Grandes Carrières (Մեծ Հանքերու գերեզմանատուն): Անունը կը ցուցանէր գերեզմանատունի իւրայատուկ տեղը՝ գաճի հանքը: Ֆրանսական յեղափոխութեան ատեն անիկա օգտագործուած էր զանգուածային թաղումներու համար: Կառուցուած էր փողոցի մակարդակէն ցած ձգուած գաճի հանքին տեղը: Անոր օգտագործուող միակ մուտքը կառուցուած է Avenue Rachel-ին կողմէ:1847-ին, Փարիզի քաղաքապետարանը գնեց նոր հողատարածքներ՝ 9 հեկտար մակերեսով, որոնք կը գտնուէին Էթեքս, Քուազըվոքս, Մարքատէ եւ Էժէն-Քարիէր փողոցներուն միջեւ, սակայն այս բաժինը լքուեցաւ 1879-ին։ Մոնմարթր գիւղը 1860-ին ներառուեցաւ Փարիզի սահմաններուն մէջ, որոնք կը հասնէին մինչեւ Թիէրի պարիսպը։ 1867-ին, Սենի նահանգապետ[4]` պարոն Ժորժ Էժէն Օսմանը, ներկայացուց Քոլէնքուր փողոցի երկարաձգման նախագիծ մը, որ կը կտրէր գերեզմանատունը եւ կը պահանջէր աւելի քան 200 գերեզմաններու տեղափոխութիւնը։ Հանրային կարծիքը ընդդիմացաւ ատոր։ Պարոն Ժորժ Էժէն Օսմանը պաշտպանեց նախագիծը ամպիոնէն՝ Յունուար 1868-ին։ Աղերսագիրը մերժուեցաւ, բայց նախագիծը փոփոխութեան ենթարկուեցաւ՝ որդեգրելով գերեզմանատան վրայէն անցնող կամուրջի մը գաղափարը, որ եղաւ Քոլէնքուր կամուրջը։ Անոր շինարարութիւնը սկսաւ միայն 1887-ին։ Կամուրջի բացումը կատարուեցաւ նահանգապետ Էժէն Փուպէլի կողմէ՝ 16 Դեկտեմբեր 1888-ին։ Փարիզի քաղաքապետարանը 2012-ին ձեռնարկեց ուսումնասիրութեան մը՝ Մոնմարթրի գերեզմանատան բնապատկերային եւ ժառանգութեան պաշտպանութիւնը ամրապնդելու համար։ Այս ուսումնասիրութիւնը պիտի արտօնէ ընթանալ դէպի վայրի պաշտօնական դասակարգումը՝ նոյն այն օրինակով, որ արդէն որդեգրուած է Փէր-Լաշէզ գերեզմանատան համար։ Փարիզի քաղաքաշինութեան արուեստանոցը Դեկտեմբեր 2013-ին հրապարակեց իր ուսումնասիրութիւնը։ Այս պատճառով, 20 Դեկտեմբեր 2013-ի որոշումով, Ֆուրնիէ մատուռը արձանագրուեցաւ որպէս պատմական յուշարձան։ Նկարագրութիւն Մոնմարթրի գերեզմանատունը, որ 1860 թուականէն ի վեր ներառուած է Փարիզի սահմաններուն մէջ, կը գտնուի 18-րդ շրջանին, Ռաշել պողոտայի թիւ 20 հասցէին վրայ։ Անիկա հիմնուած է Մոնմարթրի կաւի (կիպսի) հին հանքահորերու տարածքին, որոնք յայտնի էին իրենց գաջով, որմէ պատրաստուած ծեփախառնուրդը լայնածաւալ կերպով կը գործածուէր մայրաքաղաքին մէջ։ Մայրաքաղաքի հին սահմաններէն դուրս ստեղծուեցան Մոնմարթրի գերեզմանատունը՝ հիւսիսը, Փէր-Լաշէզի գերեզմանատունը՝ արեւելքը, Մոնպարնասի գերեզմանատունը՝ հարաւը, իսկ քաղաքի սահմաններէն ներս՝ Փասիի գերեզմանատունը՝ արեւմուտքը։ Մոնմարթրի գերեզմանատունը կը տարածուի շուրջ 11 հեկտար մակերեսի վրայ, որ նոյնքան է, որքան Պատինիոլի (Batignolles) գերեզմանատան տարածութիւնը. այսպիսով, անոնք հաւասարապէս կը հանդիսանան քաղաքապատ պատերէն ներս գտնուող երրորդ ամէնամեծ գերեզմանատուները՝ Փէր-Լաշէզէն եւ Մոնպարնասէն ետք։ Այսօր Մոնմարթրի գերեզմանատունը ունի աւելի քան 20,000 յատկացուած գերեզմանատեղ եւ ամէն տարի հոն կը յուղարկաւորուի շուրջ 500 անձ։ Ֆրանսայի մէջ գրեթէ բացառիկ երեւոյթ մըն է, որ անոր վրայէն կանցնի Քոլէնքուր կամուրջը՝ մետաղեայ կամուրջ մը, որ կառուցուեցաւ 1888-ին՝ բազմաթիւ բանավէճերէ ետք։ Տալիտայի գերեզմանը՝ իր բնական չափի քանդակով եւ ոսկեզօծ ճառագայթներով, գերեզմանատան ամէնաշատ այցելուած եւ ամէնէն շատ ծաղիկներով զարդարուած վայրն է։ Նշանաւոր Թաղուածներ Ատոլֆ Ատամ (Adolphe Adam, 1803–1856)՝ երաժշտահան Շարլ-Վալանթէն Ալքան (ֆրանսերէն՝ Charles-Valentin Alkan, 1813–1888)՝ երաժշտահան Անտրէ-Մարի Ամփեր (ֆրանսերէն՝ André-Marie Ampère, 1775–1836) բնագէտ, որուն անունով է ամփեր ելեկտրականութեան միաւորը Հեքթոր Պերլիոզ (ֆրանսերէն՝ Hector Berlioz, 1803–1869)՝ երաժշտահան Ֆրանսուա Քլոտ Ամուր (ֆրանսերէն՝ François Claude Amour, 1739-1800)՝ ռազմական գործիչ Լիլի Պուլանժէ (ֆրանսերէն՝ Lili Boulanger, 1893–1918)՝ երաժշտահան Նատիա Պուլանժէ (ֆրանսերէն՝ Nadia Boulanger, 1887–1979)՝ երաժշտահան Վացլաւ Պրոժիք (Václav Brožík, 1851–1901)՝ չեխ նկարիչ Տալիտա (Dalida, 1933–1987)՝ իտալա-ֆրանսացի երգչուհի, դերասանուհի Էտկար Տեկա (Edgar Degas, 1834–1917)՝ նկարիչ, քանդակագործ Ալեքսանտր Տիւմա որդի (Alexandre Dumas, 1824–1895)՝ վիպասան, թատերագիր Լէոն Ֆուքոյ (Léon Foucault, 1819–1868)՝ գիտնական Շարլ Ֆուրիէ (Charles Fourier, 1772–1837)՝ ուտոպիական ընկերվար (utopian socialist) Թէոփիլ Կոթիէ (Theophile Gautier, 1811–1872)՝ բանաստեղծ, վիպագիր Ժան-Լէոն Ժերոմ (Jean-Léon Gérôme, 1824–1904)՝ նկարիչ Էտմոն տը Կոնքուր (Edmond de Goncourt, 1822–1896)՝ գրող, հիմնած է Կոնքուրի մրցանակը Ժան-Պաթիսթ Կրեոզ (Jean-Baptiste Greuze, 1725–1805)՝ նկարիչ Հայնրիխ Հայնէ (Heinrich Heine, 1797–1856)՝ գերմանացի բանաստեղծ Օկիւսթ տը Մոնֆերան (Auguste de Montferrand, 1786–1858)՝ ճարտարապետ Կիւսթաւ Մորօ (Gustave Moreau, 1826–1898)՝ նկարիչ Ժաք Օֆենպախ (Jacques Offenbach, 1819–1880)՝ գերմանական ծագումով ֆրանսացի երաժշտագէտ Ատոլֆ Սաքս (Adolphe Sax, 1814–1894)՝ նուագարաններու վարպետ Քլոտ Սիմոն (Claude Simon, 1813–2003)՝ վիպագիր Սթենտալ (Stendhal, 1783–1842)՝ վիպագիր Էմիլ Զոլա (Émile Zola, 1840–1902)՝ գրող (տեղափոխուած է Պանթէոն 1908-ին) Ծանօթագրութիւններ