Катэдра Парыскай Божай Маці

Катэ́дра Пары́скай Бо́жай Ма́ці (Нотр-Дам дэ Пары; па-француску: Notre-Dame de Paris) — каталіцкая катэдра ў Парыжы, ейнае геаграфічнае і духоўнае «сэрца», разьмешчаны ва ўсходняй частцы выспы Сытэ, на месцы першай хрысьціянскай царквы Парыжа — базылікі Сьвятога Стэфана, пабудаванай, у сваю чаргу, на месцы гала-рымскага храма Юпітэра. У катэдры праяўляецца дваістасьць стылістычных уплываў: з аднаго боку, прысутнічае водгалас раманскага стылю Нармандыі з уласьцівым яму магутным і шчыльным адзінствам, а з другога, — выкарыстаныя наватарскія архітэктурныя дасягненьні гатычнага стылю, якія надаюць будынку лёгкасьць і ствараюць уражаньне прастаты вэртыкальнай канструкцыі. Вышыня сабора — 35 м, даўжыня — 130 м, шырыня — 48 м, вышыня званіц — 69 м, вага звона Эмануэль ва ўсходняй вежы — 13 тон, яго языка — 500 кг. Гісторыя катэдры Лічыцца, што да прыходу хрысьціянства ў Францыю на месцы катэдры стаяў гала-рымскі храм, прысьвечаны Юпітэру. Доказам гэтага ёсьць Слуп лодачнікаў, знойдзены пад катэдрай у 1710 годзе. У IV або V стагодзьдзі на гэтым месцы, побач з каралеўскім палацам, была пабудаваная вялікая раньнехрысьціянская царква, вядомая як Катэдра сьвятога Эт’ена. Уваход у яе быў блізу 40 мэтраў на захад за сучасны заходні фасад Нотр-Дама, а апсыда месьцілася прыблізна там, дзе цяпер стаіць заходні фасад. Яна была прыблізна ўдвая меншая за пазьнейшы Нотр-Дам, маючы 70 мэтраў даўжынёю. У 1160 годзе біскуп Парыжу Марыс дэ Сюлі пастанавіў пабудаваць новую і значна большую царкву. Ён без ваганьняў зруйнаваў ранейшую катэдру і выкарыстаў ейныя будаўнічыя матэрыялы паўторна. Сюлі надумаў стварыць новую царкву ў гатычным стылі, які быў упершыню зьявіўся ў каралеўскім абацтве Сэн-Дэні ў канцы 1130-х гадоў. Хранікёр Жан дэ Сэн-Віктор запісаў у «Memorial Historiarum», што будаўніцтва Нотр-Дама ўсчалася паміж 24 сакавіка і 25 красавіка 1163 году з усталяваньня нарожнага каменя ў прысутнасьці караля Людовіка VII і папы Аляксандра III. Чатыры этапы будаўніцтва адбыліся пры біскупах Марысе дэ Сюлі і Эдзе дэ Сюлі. Кіравалі працэсам майстры, чые імёны не захаваліся. Аналіз камянёў скляпеньняў, што абрынуліся падчас пажару 2019 году, выявіў, што яны былі здабытыя ў Вэксэне, графстве на паўночны захад ад Парыжу, і, верагодна, дастаўленыя Сэнаю на чоўнах. Першы этап пачаўся з будаўніцтва хору і ягоных двух дэамбуляторыяў. Паводле Робэрта Тарыньні, хор быў завершаны ў 1177 годзе, а галоўны алтар асьвечаны 19 траўня 1182 году кардыналам Анры дэ Марсі, папскім легатам у Парыжы, і Марысам дэ Сюлі. Другі этап, з 1182 па 1190 гады, датычыў будаўніцтва чатырох частак нэфаў за хорам і ягонымі бакавымі калідорамі. Ён пачаўся па завяршэньні хору, але скончыўся да таго, як была дабудаваная апошняя прызначаная частка нэфа. Пачынаючы з 1190 году, былі зробленыя падмуркі фасаду, і першыя пралёты былі завершаныя. Калі патрыярх Гэракліюс Ерусалімскі заклікаў да Трэцяга крыжовага паходу ў 1185 годзе, катэдра яшчэ не была дабудаваная. Людовік IX зьмясьціў Хрыстовыя рэліквіі, якія ўлучалі цярновы вянок, цьвік ад Жыватворнага Крыжа і частка ад яго, якія ён набыў за вялікія грошы ў лацінскага імпэратара Бальдуіна II. Кашуля, якая, як лічыцца, належала Людовіку, была дададзеная да збору рэліквіяў у нейкі час па ягонай сьмерці. Трансэпты былі дададзеныя да хораў, дзе месьціўся алтар, каб надаць больш сьвятла ў цэнтральную частку царквы. Выкарыстаньне прасьцейшых чатырохчастковых, а не шасьцічастковых рэбравых скляпеньняў азначала, што дахі былі мацнейшыя і маглі быць вышэйшымі. Пасьля сьмерці біскупа Марыса дэ Сюлі ў 1196 годзе ягоны пераемнік Эд дэ Сюлі наглядаў за завяршэньнем трансэптаў і працягваў працы над нэфам, які набліжаўся да завяршэньня на момант ягонай сьмерці ў 1208 годзе. Да гэтага часу заходні фасад ужо быў у значнай ступені пабудаваны, а цалкам ён быў завершаны каля сярэдзіны 1240-х гадоў. Паміж 1225 і 1250 гадамі была ўзбудаваная верхняя галерэя нэфа разам з двума вежамі на заходнім фасадзе. Пажар 15 красавіка 2019 году Храм загарэўся падчас рамонтных прац. Агонь ахапіў увесь будынак, рухнуў шпіль і дах. Пажарныя былі няздольныя нічога зрабіць, бо вада зь іх брандспойтаў не даставала да месцаў узгараньня. Зьнешняя архітэктура Саборная плошча Плошча перад катэдрай (разм. «parvis de Notre-Dame», нотр-дамская паперць; афіцыйна {па-француску: parvis Notre-Dame - place Jean-Paul-II) аточана ракою Сэнаай, найстарэйшым гарадзкім шпіталем Атэль-Д’ё (з 651 году) і казарменым будынкам прэфэктуры паліцыі гораду й рэгіёну (па-француску: Préfecture de police de Paris), адкуль з трыкутнага франтону наўпрост на сабор пазірае венцаносная фрыгійская багіня Кібела (Цыбела). На плошчы знаходзяцца францускі «Нулявы кілямэтар», археалягічная крыпта і бронзавая скульптура Карла Вялікага і яго лэйдаў. Заходні фасад (галоўны уваход) Тры парталы Галоўны фасад катэдры мае тры стрэльчатыя парталы ўваходаў, над якімі скульптурныя пано з разнымі эпізодамі з Эвангельля. Над цэнтральным уваходам зьмешчана выява Страшнага суду. Па сем статуй падтрымліваюць аркі ўваходу (1210 г.). У цэнтры Хрыстос-Судзьдзя. На дольнай перамычцы намаляваныя мерцьвякі, якія ўсталі з магіл. Іх абудзілі два анёлы з трубамі. Сярод мерцьвякоў — адзін кароль, адзін Папа, жаўнеры і жанчыны (сымбалізуе прысутнасьць на Страшным судзе ўсяго чалавецтва). На верхнім тымпане — Хрыстос і два анёлы з двух бакоў. Дзьверы ўпрыгожаны каванымі рэльефамі. Галерэя старазапаветных цароў Каменныя фігуры, пашыхтаваныя ў шэраг вышэй парталаў і ніжэй ярусу з вокнамі-ружамі, адлюстроўваюць цароў з Старога Запавету. Падчас Рэвалюцыі яны былі скінутыя і абезгалоўленыя. Цяперашнія былі адноўленыя ў XIX стагодзьдзі. У 1977 годзе пры правядзеньні работ пад адным з дамоў частка статуй была знойдзеная. Выявілася, што падчас Рэвалюцыі адзін гаспадар дома іх выкупіў, нібыта для падмурку, а на самай справе пахаваў іх з усёй пашанай і ўзьвёў на гэтым месцы свой дом. Заходняя ружа Ружа галоўнага ўваходу была выкананая прыкладна ў 1220 годзе, пад канец уладараньня Піліпа Аўгуста, і займае цэнтральнае месца на заходнім фасадзе. Гэта кола, фігура бязьмежнасьці і бясконцасьці, упісаная ў квадрат — сымбаль створанага і матэрыяльнага. Заходняя ружа — адна з трох катэдравых руж XIII стагодзьдзя і самая старажытная зь іх: яе вітражы былі выкананыя каля 1230 году і ўяўляюць асацыяцыю «Псыхамахіі» (бітвы заганаў з вартасьцямі; {па-француску: Psychomachie), Задыяку і сэзонных сельскіх работ. Як звонку, так і ўсярэдзіне, у цэнтры вянца вакна-кветкі зьмешчаная Маці Божая зь Немаўлём. Вежы і званы Вежы галоўнага фасаду не зусім аднолькавыя, паўночная вежа большая за паўднёвую (што бліжэй да Сэны); да пачатку XV стагодзьдзя званы былі толькі ў паўночнай вежы. Вялікі звон (гучыць у тоне фа-дыез) звоніць вельмі рэдка. Іншыя званы звоняць а 8 і 19 гадзінах. Кожны зь іх мае сваё імя: «Angelique Françoise», вагой 1765 кг (до-дыез); «Antoinette Charlotte», вагой 1158 кг (рэ-дыез); «Hyacinthe Jeanne», вагой 813 кг (фа); «Denise David», вагой 670 кг (фа-дыез). Усходняя апсыда Самая старая частка храму. Апсыду падтрымліваюць аркбутаны радыюсам 15 мэтраў, — працы Жана Раві, саборнага архітэктара ў 1318—1344 гады. Дах, гаргульлі і шпіль Дах сабору выкананы са сьвінцовых плітак таўшчынёй 5 мм, выкладзеных як дахоўка. Вага ўсёй даху складае 210 тон. Пры яго рэстаўрацыі ў XIX стагодзьдзі архітэктар Эжэн Віоле-ле-Дзюк браў за ўзор сярэднявечны дах Шартраўскага сабору, да пажару 1836 году выкладзенага з доўгіх вузкіх пласьцін. Верхняя частка сабору ўпрыгожаная малюнкамі гаргулій (вытыркаючыя канцы бэлек, аздоблены пысамі фантастычных істот) і хімэр (статуі фантастычных істот). У Сярэднявеччы хімэр на саборы не было. Паставіць іх, узяўшы за ўзор сярэднявечных гаргулій, прыдумаў рэстаўратар Віёле-ле-Д’юк. Выканалі іх пятнаццаць скульптараў, якіх узначальваў Жофруа-Дэшом. Дубовы, крыты сьвінцом шпіль сабору (таксама даданыя рэстаўратарам замест разабранага ў 1786 годзе) мае вышыню 96 мэтраў. Аснова шпілю аточана чатырма групамі бронзавых статуй апосталаў (праца Жофруа-Дэшом). Перад кожнай групай — крылатая фігура — тэтраморф сымбаль эвангэлістаў: леў — сымбаль Марка, Цялец — Лукі, арол — Яна і анёл — Мацея. Усе статуі глядзяць на Парыж, акрамя сьв. Тамаша, апекуна архітэктараў, які зьвернуты тварам да шпіля і рукой кранаеца ілба. Турызм Штогод храм наведвала 14 мільёнаў чалавек, ён зьяўляўся адным з самых вядомых помнікаў у Эўропе. У 2009 годзе заўзятары Майкла Джэксана, што сабраліся на паперці храма, падумалі, што званы бьюць з нагоды сьмерці іх куміра. У сапраўднасьці ж званы суправаджалі крыжовы шлях да сабору Сэн-Сэвэрэн. Крыніцы Літаратура Notre-Dame de Paris — La grâce d’une cathédrale / Андрэ Вэн-Труа. — Страсбург: Nuée bleue, 2012. — 501 с. — (La Grâce d’une Cathédrale). — ISBN 978-2-8099-0798-8