Agensìa Spassial Europenga

Agensìa Spassial Europenga (an anglèis: European Space Agency, sigla ESA; an fransèis: Agence spatiale européenne, sigla ASE) a l'é n'organisassion intergovernativa fondà dël 1975 con l'obietiv ëd coordiné ij proget spassiaj djë stat europé. A l'ha 22 stat mèmber e a l'é un-a dle pì importante agensìe spassiaj dël mond, ansema a la NASA american-a e a l'Agensìa Spassial Russa. Stòria L'ESA a l'é stàita creà ai 31 ëd magg dël 1975 da la fusion ëd doi organisassion preesistente: l'ELDO (European Launcher Development Organisation) e l'ESRO (European Space Research Organisation). L'obietiv a l'era d'unifiché jë sfòrs europé ant lë spassi e dësvlupé na capassità autònoma d'acess a lë spassi. Dël 1979 a l'é stàit lansà con sucess ël lansator Ariane 1, ch'a l'ha dàit a l'Euròpa l'indipendensa ant ël lansi dij satélit. D'apress, l'ESA a l'ha dësvlupà na serie 'd mission sientìfiche e aplicative, colaborand ëdcò con d'àutre agensìe (NASA, JAXA, Roscosmos). A l'ha contribuì a la Stassion Spassial Antërnassional (ISS) con ël modul Columbus e con la navetta ATV (Automated Transfer Vehicle). Dël 2005 a l'ha lansà la sonda Huygens vers Titan, la lun-a 'd Saturn, ansema a la NASA. Dël 2014 la sonda Rosetta a l'ha pogià ël lander Philae an sla cometa 67P/Churyumov-Gerasimenko. Stat mèmber L'ESA a l'ha 22 stat mèmber (2025): Almagna, Àustria, Belgi, Danimarca, Spagna, Estònia, Finlandia, Fransa, Grecia, Irlanda, Italia, Lussemborgh, Norvegia, Pais Bass, Polònia, Portugal, Regn Unì, Repùblica Ceca, Romanìa, Svessia, Svìssera, Ungherìa. La Slovenia a l'é an process d'adesion. Ël Canadà a partéssipa a chèich proget an qualità dë stat colaborator. Ël bilansi annual a l'é d'anviron 7 miliard d'euro (2025). Ij pais pì contributor a son Almagna, Fransa e Italia. Sènter e istalassion L'ESA a l'ha vàire sénter spantià për l'Euròpa: ESA/ESTEC (Noordwijk, Pais Bass): sènter técnich prinsipal, për la progetassion e la qualìfica dij component. ESA/ESOC (Darmstadt, Almagna): sènter ëd contròl dle mission. ESA/ESRIN (Frascati, Italia): sènter për l'osservassion ëd la Tèra e la gestion dij dat. ESA/EAC (Colònia, Almagna): sènter d'adestrament dj'astronàuta. ESA/ESAC (Madrid, Spagna): sènter për l'astronomìa spassial. Spassiopòrt ëd Kourou (Gujan-a Fransèisa): base ëd lansi prinsipal. Lansator L'ESA a l'ha dësvlupà vàire famije ëd lansator: Ariane: lansator për càrich pesant (comersial). L'Ariane 5 a l'é stàit ël caval ëd bataja për vàire agn, peui sostituì da l'Ariane 6 (2024). Vega: lansator për càrich cit (200-2.500 kg), dësvlupà da l'Italia (Avio) e da l'ESA. Soyuz: lansator ëd taja media, dovrà da Kourou an colaborassion con la Russia. Mission prinsipaj L'ESA a l'ha realisà e colaborà a 'd mission amportante: Siense planetarie Giotto (1985-1992): sorvol dla cometa Halley. Mars Express (2003): an òrbita dantorn a Marte, con lander Beagle 2. Rosetta (2004-2016): prim ateragi an sla cometa 67P. Venus Express (2005-2014): studi ëd Vénere. BepiColombo (2018): mission vers Mercuri (con la giaponèisa JAXA). ExoMars (2016-): an colaborassion con Roscosmos, con ël rover Rosalind Franklin. Astronomìa Hubble (colaborassion con la NASA). Herschel (2009-2013): telescòpi ant l'infraross. Planck (2009-2013): studi dla radiassion còsmica ëd fond. Gaia (2013): catalogassion ëd pì 'd 1 miliard dë stèile. JWST (2021): an colaborassion con NASA e CSA, telescòpi ant l'infraross. Osservassion ëd la Tèra ERS-1/2 (1991-2011): prim satélit europengh d'osservassion. Envisat (2002-2012): ël pì grand satélit d'osservassion. Copernicus (dal 2014): program ëd monitoragi ambiental con la Sentinel. Spassi abità Spacelab (1983-1998): mòdul abità ant lë Space Shuttle. Columbus (2008): modul ëd laboratòri dla ISS. ATV (2008-2015): navëtta automàtica për rifornì la ISS. Astronàuta europeo a l'han partessipà a vàire mission. Astronàuta europeo famos Samantha Cristoforetti (Italia) Thomas Pesquet (Fransa) Tim Peake (Regn Unì) Luca Parmitano (Italia) Andreas Mogensen (Danimarca) Claudie Haigneré (Fransa) Programe futur L'ESA a l'ha an programa: Ariane 6 (lansator). Galileo: sistema ëd navigassion satelitar europengh. Lunar Gateway (partessipassion a la stassion lunar an colaborassion con NASA). Mars Sample Return (mission për porté campion da Marte an Tèra, con NASA). ExoMars (rover për Marte). Vardé ëdcò NASA Agensìa Spassial Italian-a (ASI) Programa Ariane Stassion Spassial Antërnassional Anliure esterne Sit ufissial ëd l'ESA Sit ufissial ëd l'Agensìa Spassial Italian-a