UNESCO

Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (İngilizce: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, kısaca UNESCO); eğitim, sanat, bilim ve kültür alanlarında uluslararası iş birliği yoluyla dünya barışını ve güvenliğini koruma amacını güden bir Birleşmiş Milletler kurumudur. Bu kurumun yasası 1945 yılı Kasım ayında Londra'da 44 ülkenin temsilcilerinin katıldıkları bir toplantıda kabul edilmiştir. Merkezi Paris'te bulunan ve Genel Konferans, Yürütme Konseyi, Sekreterlik olmak üzere üç organı olan UNESCO eğitim, bilim ve kültür alanlarındaki amaçlarını kendisine üye olan her devlette kurulan Millî Komisyonlar aracılığıyla gerçekleştirmeye çalışmaktadır. UNESCO'nun Filistin'i üye olarak kabul etmesinden sonra Amerika Birleşik Devletleri kuruma yaptığı maddi desteği çekti. Bunun üzerine Kasım 2011'de UNESCO, Bali'de Dünya Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi ile ilgili düzenlenecek toplantı dışındaki tüm programlarını yıl sonuna kadar iptal etti. UNESCO, Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü, eğitim, bilim, kültür ve bilgi alanlarında uluslararası işbirliğini güçlendirmeye adanmış uzmanlaşmış bir kuruluştur. Zamanımızın en büyük zorluklarından bazılarına çözümler üretmek, daha fazla eşitlik ve barışın hüküm sürdüğü bir dünya yaratmak için standartlar belirliyor, araçlar üretiyor ve bilgi geliştiriyor. Biyolojik çeşitliliğin korunması, yapay zekaya yanıt verilmesi, nitelikli eğitimin geliştirilmesi, kültürel mirasın korunması ve güvenilir bilgiye erişimin sağlanması, UNESCO'nun dünya genelindeki 194 üye devletiyle birlikte yürüttüğü çalışmalara bazı örneklerdir.[1] UNESCO'nun farklı amaçlar için oluşturduğu birçok uluslararası ağı vardır. Bunlar eğitim, kültür, bilim, miras, şehircilik ve iletişim alanlarında ülkeleri ve kurumları birbirinine bağlar. Başlıca UNESCO ağları şunlardır: 1. UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağın (UCCN) 2. Dünya Miras Ağı 3. UNESCO Biyosfer Rezervleri Ağı 4. UNESCO Küresel Jeoparklar Ağı 5. UNESCO Öğrenen Şehirler Küresel Ağı 6. UNESCO ASPnet (İlişkili Okullar Ağı) 7. UNESCO Kürsüleri ve UNITWIN Ağı 8. Somut Olmayan Kültürel Miras Ağı [2] Yaratıcı Şehir UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı Programı (Creative Cities Network), UNESCO tarafından 2004 yılında yaratılmış olup, çeşitli bölgelerden, farklı gelir seviyeleri, kapasite ve nüfusa sahip şehirleri yaratıcı endüstriler alanında çalışmak üzere bir araya getiren bir girişimdir. [3] Bir sokak, bir mahalle, bir semt sıradan hatta bayağı da olsa orada yaşanmışlık ve duygu varsa, gökdelenlerin olduğu ve hiçbir yaşanmışlığın olmadığı duygusuz modern bir şehirden daha üstün bir yer bulur. [4] Bir şehir yalnızca tarihiyle değil, üretme biçimiyle de yaşar. Yemeğini nasıl pişirdiği, müziğini nasıl ürettiği, sokaklarını nasıl tasarladığı ya da hikâyelerini nasıl anlattığı… İşte UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı, şehirlerin bu yaratıcı damarlarını görünür kılmak için kurulmuş küresel bir ağdır.[5] Unesco Yaratıcı Şehir Olarak Şu Temaları Belirlemiştir: Yaratıcı Şehirler Ağı, şehirler tarafından kendi yetenek ve enerjilerini yönlendirecekleri yaratıcı endüstri sektörü tercihlerine göre seçilebilecek sekiz tema etrafında şekillendirilmiştir. Bu temalar edebiyat, film, müzik, zanaat ve halk sanatları, tasarım, gastronomi, medya sanatları ve mimari olarak belirlenmiştir. UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağına üye olan şehir sayısı 2025 yılında son eklenenlerle; 66'sı Gastronomi, 84’ü Müzik, 80'i Zanaat ve Halk Sanatları, 27'si Medya Sanatları, 63’ü Edebiyat, 30'u Film, 53’ü Tasarım, 5'i Mimari Şehri olmak üzere 408 şehre ulaşmıştır. Böylelikle Türkiye'den bu kapsamda toplamda 9 UNESCO Yaratıcı Şehrin 3’ü Gastronomi, 2'si Müzik, 2'si Zanaat ve Halk Sanatları, 1'i Tasarım ve 1'i Edebiyat alanlarında programda yer almaktadır.[6] UNESCO, şehirleri tek bir başlık altında değil; yaratıcı üretimin baskın olduğu alana göre sınıflandırır. Bu temalar, şehirleri kategorize etmek için değil; onların üretme biçimini anlamak için vardır. Gastronomi Şehirleri: Yerel mutfağını yaşayan bir kültür olarak sürdüren, geleneksel tarifleri korurken çağdaş üretimi destekleyen şehirler. Burada mesele lezzet değil; mutfağın toplumsal hafıza oluşudur. Müzik Şehirleri: Müziğin günlük yaşamın parçası olduğu, eğitimden sahne kültürüne kadar canlı bir müzik ekosistemine sahip şehirler. Tasarım ve Mimari Şehirleri: Kent planlamasından mimariye, grafik tasarımdan kamusal alanlara kadar tasarımın şehir kimliğini şekillendirdiği yerleşimler. Edebiyat Şehirleri: Yazarlık geleneği güçlü, okuma kültürü yaygın, edebiyatın kamusal alanla buluştuğu şehirler. Sinema Şehirleri: Film üretimi, arşivler, festivaller ve sinema kültürüyle öne çıkan kentler. El Sanatları ve Halk Sanatları Şehirleri: Yerel üretimin hala canlı olduğu, ustalık bilgisinin kuşaktan kuşağa aktarıldığı şehirler. Medya Sanatları Şehirleri: Dijital sanatlar, yeni medya, yaratıcı teknolojiler ve çağdaş ifade biçimleriyle öne çıkan kentler.[7] Edebiyat Şehri Köklü bir kültürel mirasa sahip olan, pek çok ünlü şair ve yazar yetiştiren ve bu yönüyle ulusal ya da uluslararası düzeyde "edebiyatın başkenti" olarak kabul edilen yerleşim yerlerini ifade eder. Bu kavram, dünya genelinde kültürel çeşitliliği desteklemek amacıyla oluşturulan prestijli UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı (Creative Cities Network) kapsamında tescillenen unvanları da kapsar. Bir uzama dair yaşanmışlığı güçlendiren şey de hiç şüphesiz oraya ait duyguları geniş kitlelerin deneyimlemesine fırsat veren yazınsal metinlerdir. Böylesi metinler sürekli olarak o mekâna ve yaşanmışlığa dair duygu ve düşünmenin deneyimlerini zihinde çoğaltır, zenginleştirir. Mektup, gezi yazısı, deneme hatta daha da önemlisi bir mekâna ilişkin şiir yahut roman, orayı sıradan bir mekân olmaktan çıkarır hatta güçlü bir imgeye dönüştürür Geçmişte iyi bir edebi birikime sahip olmak şimdide de iyi bir kültür sanat gündemine sahip olacağınızın garantisini vermez. Sanat söz konusu olduğunda mirasa konmak ve mirasyedi olmak bazı şehirlerin kaderi olmuştur ne yazık ki! Fakat şimdi de mükemmel bir kültür sanat gündemine/politikasına sahip olmak geçmişte iyi bir edebi birikime, ciddi bir edebiyat geleneğine sahip olmaktan geçer. Sanat söz konusu olduğunda sürekli olarak tanımlanan şimdiki zaman evrensel bir sanat saatidir. Sanatçı edebiyatta meşruiyet kazanmak istiyorsa kendini bu saate göre ayarlamak zorundadır. Üstelik kültür endüstrisi de bu saate göre, onunla mütenasip çalışmalıdır. 46 ülkeden 63 UNESCO Edebiyat Şehri, sürdürülebilir ve kapsayıcı toplumlar oluşturmada edebiyatın dönüştürücü gücünden yararlanmak için özveriyle birlikte çalışan ağın üyeleridir. Edebiyat ağındaki şehirler, yerel yaratıcı ortamlarını destekliyor ve UNESCO'nun kültürel çeşitliliği teşvik etme hedefine uygun hareket ediyor. Hemen hepsinin güçlü bir kültürel geçmişi, çeşitli ve canlı bir çağdaş kültürel ortamı ve kültürün hem yerel hem de küresel olarak erişilebilir olmasını sağlama arzusu bulunuyor. 2017 yılında Manchester, Edebiyat Şehri olarak Yaratıcı Şehirler ağına kabul edildi. UNESCO Edebiyat Şehirleri, yerel düzeyde edebiyatta mükemmelliği hedefleme ve yeni ulusal ve uluslararası edebi/kültürel bağlantıları teşvik etme konusundaki özverileri nedeniyle bu unvanı almaktadır. Manchester, Norwich, Edinburgh, Nottingham ve Exeter ile birlikte Birleşik Krallık'ın beş edebiyat şehrinden biridir. Edebiyat Şehirleri, ortak bir küresel strateji aracılığıyla şehirlerinin edebi ve yaratıcı sektörlerinin gelişmesini sağlamak için aktif olarak çalışmaktadır. Ağ genelindeki işbirlikleri arasında Dünya Şiir Günü, Uluslararası Okuryazarlık Günü, Çeviri Günü ve Manchester'ın öncülük ettiği Uluslararası Anadil Günü yer almaktadır. [8] UNESCO Edebiyat Şehirleri · Aberystwyth (Galler) – 2025 · Abuja (Nijerya) – 2025 · Angoulême (Fransa) – 2019 · Bağdat (Irak) – 2015 · Barselona (İspanya) – 2015 · Beyrut (Lübnan) – 2019 · Bremen (Almanya) – 2023 · Breslau / Wrocław (Polonya) – 2019 · Bucheon (Güney Kore) – 2017 · Buffalo City (Güney Afrika) – 2023 · Celje (Slovenya) – 2025 · Conakry (Gine) – 2025 · Dublin (İrlanda) – 2010 · Dumaguete City (Filipinler) – 2025 · Dunedin (Yeni Zelanda) – 2014 · Durban (Güney Afrika) – 2017 · Edinburgh (İskoçya / İngiltere) – 2004 (İlk Edebiyat Şehri) · Exeter (İngiltere) – 2019 · Gdańsk (Polonya) – 2025 · Gothenburg (İsveç) – 2021 · Granada (İspanya) – 2014 · Heidelberg (Almanya) – 2014 · Hobart (Avustralya) – 2023 · Iaşi (Romanya) – 2023 · Iowa City (ABD) – 2008 · Jakarta (Endonezya) – 2021 · Kahramanmaraş (Türkiye) – 2025 UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı kapsamında “Edebiyat Şehri” unvanı, Türkiye'den ilk kez Kahramanmaraş’a verildi. Şiirin ve edebiyatın başkenti olarak anılan Kahramanmaraş, bu unvanla birlikte edebi kimliğini uluslararası düzeyde tescillemiş oldu.[9] UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı’na Edebiyat alanında Türkiye'den dahil olan ilk şehir olma unvanını taşıyan Kahramanmaraş, edebiyat kimliğini resmiyete kavuşturan önemli bir adımı daha tamamladı. Türk Patent ve Marka Kurumu, “Edebiyatın Başkenti Kahramanmaraş” ifadesi ve logosunu marka olarak tescilledi. Böylece Kahramanmaraş hem uluslararası hem de ulusal ölçekte edebiyat şehri kimliğini resmi olarak tescillemiş oldu. Şairleri, yazarları, şiir geleneği ve güçlü kültürel mirasıyla tanınan Kahramanmaraş, Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından da edebi kimliğini hukuki statüyle garanti altına aldı. Türk Patent ve Marka Kurumu'nun tesciliyle birlikte Kahramanmaraş, “Edebiyatın Başkenti” ifadesini resmi olarak kullanma hakkına sahip oldu. Bu adım; kültür, sanat, yayıncılık, festivaller, uluslararası edebiyat buluşmaları ve tanıtım çalışmaları noktasında şehre önemli avantajlar sağlayacak. [10] Kahramanmaraş Osmanlıdan beri edebiyatta önemli yerlerden biri olmuş. Hafız, Sünbülzâde Vehbi, Halilî-i Maraşî, Hâmi, Kuddusî Baba gibi isimler başlı başına klasik edebiyatta Maraş'ı sıradan bir şehir olmaktan çıkarıyor. Halk şiiri denilince büyük ozanlar; Karacoğlan, Dadaloğlu, Âşık Mahzuni ve geçmişten günümüze onlarca ozanın ismi zikredilebilir. Cumhuriyet döneminde ise modern Türk şiirinin öncü ismi Necip Fazıl Kısakürek'in aslen Maraşlı olması yeni dönemde de Maraş'ı edebiyatın merkezine oturtuyor. Ayrıca Cumhuriyet dönemi romanının avangart isimlerinden Tahsin Yücel'in Kahramanmaraşlı olması dikkate değerdir. Böylece sadece şiirde değil modern bir tür olan romanda da en yetenekli şahsiyetlerden birinin Maraşlı olması, Maraş'ı kanonun merkezine oturtuyor. Ve tabi ki Yedi Güzel Adam... Nuri Pakdil. Cahit Zarifoğlu, Erdem Bayazıt, Rasim Özdenören, Alaeddin Özdenören, M. Akif inan, Ali Kutlay.... Ayrıca bu isimlerin Maraş'tan çıkmış olması Maraş'ı bu anlamda edebiyatın merkezinde bir yere konumlandırıyor. Bu bağlamda Maraş edebiyatın Greenwich meridyeninde yer alıyor denilebilir. Casanova'nın ortaya attığı bu kavrama göre; modernite sanatın yegâne şimdiki zamanını, yani bir zaman ölçüsünü yerine oturtmayı mümkün kılan şeyse Greenwich meridyeni de bir yapıtın değerlendirilmesini, kabul görmesini ya da tam tersine anakronik veya "taşralı” diye damgalanarak göz ardı edilmesini sağlayan argümandır. Hatta dünyanın merkezi olarak değerlendirilen ve başlangıç meridyeni olarak bilinen Greenwich, hayali bir çizgiyken Maraş'ın meridyeni hiç de hayali bir çizgi olarak durmuyor. Alaeddin Özdenören'in de söylediği gibi burası müstakil bir ülke, bir "şiir ülkesi". Yukarıda adı geçen edebi simalar dışında edebi muhitleriyle, yerelde yayımlanan kitaplarıyla, basılan gazete ve iz bırakan dergileriyle başlı başına bir yazın ülkesi. Maraş; günümüzde yetiştirdiği genç edipler ve kültür yatırımlarıyla da muhteşem bir geçmişin mirasını tüketen, geçmişle salt övünen ve gelenekten kopmuş bir şehir olmadığını teyit ediyor. Sanat ve edebiyatı bu kadar güçlü ve canlı olan bir toplumun kolay kolay pes etmesi düşünülemez. · Kozhikode (Hindistan) – 2023 · Krakov (Polonya) – 2013 · Kuhmo (Finlandiya) – 2019 · Kutaisi (Gürcistan) – 2023 · Lahor (Pakistan) – 2019 · Leeuwarden (Hollanda) – 2019 · Lillehammer (Norveç) – 2017 · Ljubljana (Slovenya) – 2015 · Lund (İsveç) – 2025 · Lviv (Ukrayna) – 2015 · Manchester (İngiltere) – 2017 · Melbourne (Avustralya) – 2008 · Milano (İtalya) – 2017 · Montevideo (Uruguay) – 2015 · Nanjing (Çin) – 2019 · Norwich (İngiltere) – 2012 · Nottingham (İngiltere) – 2015 · Óbidos (Portekiz) – 2015 · Odessa (Ukrayna) – 2019 · Okayama (Japonya) – 2023 · Prag (Çekya) – 2014 · Québec (Kanada) – 2017 · Reykjavík (İzlanda) – 2011 · Rio de Janeiro (Brezilya) – 2023 · San Luis Potosí (Meksika) – 2025 · Seattle (ABD) – 2017 · Slemani / Süleymaniye (Irak) – 2019 · Taif (Suudi Arabistan) – 2023 · Tanca / Tangier (Fas) – 2025 · Tartu (Estonya) – 2015 · Tukums (Letonya) – 2023 · Ulyanovsk (Rusya) – 2015 · Utrecht (Hollanda) – 2017 · Vilnius (Litvanya) – 2021 · Wonju (Güney Kore) – 2019 [11] Yönetim Genel Konferans Üye devletlerin temsilcilerinden oluşan Genel Konferans 1946-1953 yılları arasında her yıl toplanmışken 1954'ten bu yana iki yılda bir toplanmaktadır. Bugüne kadar ise 37 Genel Konferans toplanmıştır. UNESCO'nun çalışma programlarını kabul eder ve bütçeyi belirler. Yürütme Konseyi Genel Konferans'a katılan ve hükûmetlerince aday gösterilen temsilciler arasından dört yıl için seçilen UNESCO Yürütme Konseyi 58 üyeden oluşur. Sekreterlik Genel Konferans tarafından altı yıl için seçilen bir Genel Direktör'ün yönetimi altında çalışan UNESCO Sekreterliği, eğitim, bilim, kültür ve iletişim bölümlerine ayrılmıştır. Sekreterliğin başlıca görevi, iki yıllık UNESCO programlarının uygulanması için gerekli bütün teknik çalışmaları yapmak, tedbirleri almaktır. Julian Huxley (1946-1948) Jaime Torres Bodet (1948-1952) John Wilkinson Taylor (1952-1953) Luther Evans (1953-1958, ABD) Vittorino Veronese (1958-1961) René Maheu (1962-1974; vekâleten 1961) Amadou Mahtar M'Bow (1974-1987) Federico Mayor (1987-1999) Koichiro Matsuura (1999-2009) Irina Bokova (2009-2017) Audrey Azoulay (2017-2025) Khaled El-Enany (2025- ) Kaynakça Dış bağlantılar UNESCO Türkiye Temsilciliği Resmi Sitesi