Клиппертон

Клиппертон (фр. Île de Clipperton же фр. Île de la Passion; исп. Isla Clipperton; англ. Clipperton Island) — Тынч океанынын чыгыш бөлүгүндө, Коста-Риканын батышында жайгашкан коралдык атолл (шакек сымал арал). Арал Францияга таандык жана деңиздин ары жагындагы административдик-аймактык түзүлүш макамына ээ. 2007-жылдын 21-февралына чейин административдик жактан Француз Полинезиясына баш ийсе, учурда түздөн-түз Франция өкмөтү тарабынан башкарылат. Географиясы Клиппертон Мексиканын жээгиндеги Акапулько шаарынан 1240 км алыстыкта жайгашкан. Эң жакынкы кургактыкка чейинки аралык 945 кмди түзөт (бул Ревилья-Хихедо архипелагындагы Мексикага караштуу Сокорро аралы). Клиппертондун жалпы аянты лагунасы (ички көлү) менен бирге 9 км² (анын 1,7 км² — кургактык). Арал бири-бирине жакын жайгашкан акиташ катмарларынын шакекчесинен турат. Бирок аны толук кандуу атолл деп айтуу кыйын, себеби түштүк-чыгыш бөлүгүндө коралдык кыртыштын астында, бийиктиги 29 метрлик жанар тоодон калган аскалар бар. Башкача айтканда, формалдуу түрдө ал ядролук атолл деп эсептелиши мүмкүн, бирок аянты кичинекей болгондуктан, бул жанар тоо аскасы аралдын экологиясына олуттуу таасир этпейт. Коралдык шакекче сүйрү формада болуп, түндүк-батыш жана түштүк-чыгыш огу боюнча даана симметрияга ээ. Бул шакекче үзгүлтүксүз созулуп, ички лагунаны океандан бөлүп турат. Дүйнөдө мындай ичке кургактык тилкеси ушунчалык чоң лагунаны толук курчап турган атоллдор абдан сейрек кездешет. Аралдын эң узун тарабы 4 км, ал эми жээк сызыгынын жалпы узундугу 12 км. Атоллдун эң жазы кургактык бөлүгү (болжол менен 400 м) түндүк-батыш жээгинде жайгашкан, ал эми орточо жазылыгы 200 метрди түзөт. Жээгинин деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги — 4 метрдин тегереги. Океан тараптан арал суунун тартылуу деңгээлиндеги риф платформасы менен курчалган. Океан жээгинде эч кандай жарым аралдар же аскалар жок, ал эми лагуна тараптагы жээги тегиз эмес болуп, майда жарым аралдар менен булуңдардан турат. Түндүк жээгинин ортосунда лагунага карай үч бурчтуу Верт тумшугу (фр. Pointe Verte' — Жашыл тумшук) жайгашкан. Истм жарым аралынын (фр. Isthme' — моюн) эң четки уч бөлүгүндө Клиппертон аскасы (фр. Rocher Clipperton) жайгашкан; андан түндүгүрөөктө Пус тумшугу (фр. Pointe Pouce — Баш бармак тумшугу) жайгашкан. Истм жарым аралы менен кургактыктын ортосунда Роше булуңу (фр. Baie du Rocher' — Аска булуңу) бар. Жанар тоо аскасынын батыш тарабында Кроше жарым аралы (фр. Le Crochet' — Крюк жарым аралы) жайгашкан. Атолдун түштүк-батышында, Пенс булуңунун (фр. Baie de la Pince' — Кычкач булуңу) жээгинде кароосуз калган конуш жана кокос пальмаларынын чоң токою бар. Бул булуң Пенс-Норд (Түндүк кычкач) жана Пенс-Зюд (Түштүк кычкач) деп аталган эки жарым аралдын ортосунда жайгашкан. Лагунанын түндүк-батыш жээгинде беш Эгг аралдары (фр. Illes Egg' же фр. Île des Œufs — Жумуртка аралдары) орун алган. Аралдын лагунасы терең, айрым жерлеринде 22 метрден 43 метрге чейин жетет. Бир чекитте тереңдикти өлчөө мүмкүн болгон эмес, ал жерде курамында күкүрт кислотасы абдан көп болгон туруп калган суу бар. Лагунада балык жашабайт. Климаты Аралдын климаты тропиктик, температуранын кескин өзгөрүүсүз, бирок мезгилдүү нөшөрлөгөн жаандар жана бороон-чапкындар болуп турат. Аба ырайынын өзгөрүшү тропикалык циклондордун активдүүлүгүнө байланыштуу, ал август, сентябрь жана октябрь айларында эң күчтүү абалына жетет. Клиппертондо орточо айлык температура +26,7 °C сейрек төмөндөйт, ал эми июнь айында +28 °C чейин көтөрүлөт. Күндүзгү жана түнкү температуранын айырмасы өтө аз. Клиппертон экваторго жана төмөнкү басым алкагына жакын жайгашкандыктан, мында атмосфералык басым дайыма төмөн болот. Деңиз деңгээлиндеги орточо аба басымы 1002—1010 миллибарды түзөт. Кыш айларында көбүнчө түндүк-чыгыш тараптан шамал согот. Жайында циклондордун таасири менен шамалдын багыты өзгөрүп турат, ал эми август-октябрь айларында негизинен түштүк-батыш шамалдары үстөмдүк кылат. Клиппертон жайгашкан аймакта Кариб деңизиндегидей кыйраткыч куюндар болбосо да, бороон-чапкындар тез-тез катталып турат. Жаан-чачындуу мезгил май айынан октябрга чейин созулат. Арал жылуу океан агымдарынын курчоосунда орун алгандыктан климаты жумшак келет. Булактар Тышкы шилтемелер The First Dive Trip to Clipperton Island aboard the Nautilus Explorer Clipperton 2008