အာက်သလာန်

အာက်သလာန် (အၚ်္ဂလိက်: Iceland) ဝွံ ဒှ် ဍုင်တကအ် ဥရဝ်ပ သၟဝ်ကျာ မၞုံပ္ဍဲ ၜဳမှာသၟိတ် အာတ်လာန်တေတ် သၟဝ်ကျာ (North Atlantic Ocean) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဍုင်မၞုံကဵု ကောန်မၞိဟ် အောန်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဥရဝ်ပ တုဲ၊ ရေဂျာဗေက် (Reykjavík) ဂှ် ဒှ် ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်မၞုံကဵု မၞိဟ်ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ဍုင်အာက်သလာန်ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ်ဒၟံင် နကဵု ရုပ်သာ် သဘာဝ မတၟေင်တၟဟ် ညံင်ရဴ က္ဍိုပ်ဒဵုပၟတ်၊ ဍာ်ကလောအ် ဇၞော်ဇၞော်၊ ကေုာံ ကွာ်ဍာ်ဂမ္တဴ (Geysers) တအ်ရ။ ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) အာက်သလာန် ဝွံ ဒှ် ဍုင်မွဲ မနွံ လ္တူ ပရေင်တိချဳ မကတိုင်ကၟဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေံနွံ လ္တူ လဒေါဝ်-အာတ်လာန်တေတ် (Mid-Atlantic Ridge) တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဏအ် က္ဍိုပ်ဒဵုပၟတ် မဂျိုင်ဒၟံင် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အလုံမွဲ ဍုင်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု တၟအ်လာဗာ (Lava) ကေုာံ ဍာ်ကလောအ် (Glaciers) ရ။ ၜိုန်ရ နွံပ္ဍဲ ဒေသသၟဝ်ကျာ ဗွဲမလောန်ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူကဵု ဍာ်ဂမ္တဴ ဂေါက်သထရိမ် (Gulf Stream) တုဲ ရာသဳဥတု အာက်သလာန် ဂှ် ၜိုတ်ဒးရးဒၟံင် သွက်ဂွံ မံင်တန်တဴရ။ ၂။ ဝၚ် အတိက်တေံ (History in the Past) ပ္ဍဲ အတိက်တေံ၊ အာက်သလာန် ဝွံ ဒှ်လဝ် တကအ် မဟွံမဲကဵု ကောန်မၞိဟ် ရ။ အတိုင် လိက်ဝင် (Landnámabók) မ္ဂး၊ မၞိဟ်မလုပ်ကၠုင် တန်တဴ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် ကောန်ဍုင် နဝ်ဝေ မၞုံယၟု အေန်ဂဝ်ဖာ အာနာသန် (Ingólfr Arnarson) ပ္ဍဲသၞာံ ၈၇၄ AD ရ။ ကြဴနူဂှ် ကောန်ဂကူ နံတ် (Norse) ကေုာံ ခေတ် (Celtic) တအ် ပြံင်လုပ်ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ。 ပ္ဍဲသၞာံ ၉၃၀ ဂှ် ညးတအ် ဒက်ပတန်လဝ် ပါလဳမာန် မၞုံယၟု အာလ်တိင် (Althing) မဒှ် ပါလဳမာန် မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မဆက်စကာဒၟံင် စဵုကဵုလၟုဟ်ရ။ လုကဴ အခိင် ဗွဲမလံ အာက်သလာန် ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် ဍုင်နဝ်ဝေ ကေုာံ ဒိန်မက် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁၇ ဂျောန် ၁၉၄၄ ဂှ်၊ အာက်သလာန် လလောင်တြး သၠးပွး နူကဵု ဒိန်မက် တုဲ ဒက်ပတန် နဒဒှ် ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ ရ။ ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) အာက်သလာန် ဝွံ နွံ ဇမၞော် တိဍာ် ၁၀၃,၀၀၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ၊ ဒှ် ဍုင်တကအ် မဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၁၈ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ လ္ပာ် ၆၀% နူကဵု တိဍာ်ဂှ် ဒှ် တိဗွိုက်လ္ၚု (Tundra) ကေုာံ တၟအ်လာဗာ (Lava fields) ရ။ တိဍာ် မမာန် တဵုလွဳ ဂှ် နွံဆ ၁.၅% ဓဝ်ရ။ က္ဍိုပ်ဒဵုပၟတ်: က္ဍိုပ်ဒဵုပၟတ် ဒယှ်တမ္ညဝ် ညံင်ရဴ ဟေက်လာ (Hekla) ကေုာံ အေယာဖျာလာယဝ်ကူ (Eyjafjallajökull) တအ် နွံဒၟံင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် အေယာဖျာလာယဝ်ကူ ခတိုဟ်တုဲ ပရေင်ကျာ ဥရဝ်ပ သီုဖအိုတ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဝ်ရ。 ရာသဳဥတု: ဟိုတ်နူ ဂေါက်သထရိမ် (Gulf Stream) တုဲ ဍေံဟွံဂံက် လောန်ကာဲရ။ ဥတုကညင် မ္ဂး ဓါတ်ဂမ္တဴ နွံ ၜိုတ် ၁၀°C - ၁၅°C တုဲ ဥတုဂံက်မ္ဂး နွံ ၜိုတ် 0°C ရ။ ၄။ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) အာက်သလာန် ဝွံ ဒှ် ဍုင်သမ္မတ မၞုံကဵု သၞောတ် ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။ သမ္မတ ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် မၞုံကဵု တာလျိုင် သင်္ကေတ (Ceremonial head of state) တုဲ၊ အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဍာံဇေတ်ဂှ် နွံ ဇရေင် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ကေုာံ ဂကောံဝန်ဇၞော် တအ်ရ။ ပါလဳမာန် အာလ်တိင် ဂှ် နွံကဵု အမာတ် ၆၃ တၠ မဒးဒုင် ရုဲစှ် ဇၟာပ်ပ် ၄ သၞာံ မွဲအလန် ရ။ အာက်သလာန် ဝွံ လုပ်ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ နေတဝ် (NATO) ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် ဟွံမဲကဵု ဒပ်ပၞာန် (Military) ရ။ ဆဂး နွံကဵု ဒပ်မင်ၜဳ (Coast Guard) မွဲသာ်ရ။ ၅။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကဆံၚ်လှဲသြန်ပြာဲရာဲ (Economy and Inflation) အာက်သလာန် ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန်ရ။ ပ္ဍဲ အတိက်တေံ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညးတအ် တန်တဴ လ္တူ ပရေင်တမ္ၚာ (Fishing) ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဆဂး လၟုဟ်မ္ဂး၊ ညးတအ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ (Tourism)၊ ပရေင်ခုတ်သတ္တု အာလျူမဳနဳယျာမ် (Aluminum smelting) ကေုာံ ပရေင်ထ္ၜုတ် ဒြဟတ်သဘာဝ (Geothermal energy) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ်၊ အာက်သလာန် ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ ဘဏ် လီုလာ် (Financial crisis) ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်၊ ၚုဟ်မး သြန် ခရဝ်နာ ညးတအ် စှ်ေအာ ဗွဲမဇၞော်တုဲ၊ **ကဆံင်လှဲသြန်ပြာဲရာဲ** (Inflation rate) လေဝ် သၠုင်တိုန်အာ စဵုကဵု ၁၈ က္ဍိုပ်ကၠံ (18%) ပြင်င်ရ။ ဆဂး၊ ညးတအ် မာန်ကလေင် ဒက်ပတန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညးတအ် ဗွဲမပြဟ် မာန်ကၠုင်လဝ်ရ။ ၆။ မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်ဂမၠိုၚ် (Demographics and Society) လၟိဟ်မၞိဟ် အာက်သလာန် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၃၈၀,၀၀၀ တၠ (သၞာံ ၂၀၂၃) တုဲ ဒှ် ဂကောံမၞိဟ် မညိင်ဝတ် ကေုာံ သၠးပွး လောန်ရ။ ကောန်ဍုင် အာက်သလာန် တအ်ဝွံ ကလိဂွံ ကဆံင် ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် (Human Development Index) သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ။ ၇။ အရေဝ်ဘာသာ (Language) အရေဝ်ဘာသာ** အဓိက ကေုာံ ရုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဝွံ ဒှ် **ဘာသာ အာက်သလာန် (Icelandic)** ရ။ အရေဝ်ဘာသာ ဏအ်ဝွံ ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဘာသာ ဂျာမာန်နေတ် သၟဝ်ကျာ (North Germanic) တုဲ ဍေံ ကြပ်ညောန် ကု ဘာသာ နံတ် တြေံ (Old Norse) အိုတ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဍုင်ညးတအ် နွံ ပ္ဍဲကဵု တကအ် မသ္ၚောဲခြာတုဲ၊ **အရေဝ်ဘာသာ** ညးတအ်ဂှ် ဟွံဒးဒုင် ပြံင်လှာဲ နူကဵု ဘာသာ သ္အာင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ကောန်ဍုင် အာက်သလာန် ခေတ်လၟုဟ် တအ် မာန်ဗှ် လိက်ဝင် ပြကိုဟ် (Sagas) မချူလဝ် နူကဵု ၈၀၀ သၞာံ မတုဲကၠုင်တေအ် ဂွံလောဲလောဲသွာသွာဏီရ။ ညးတအ် နွံကဵု ပရေင်မင်မွဲ ဝေါဟာရ ညးတအ် ဗွဲမဇၞော်တုဲ၊ စၞး မကေတ် ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် သွက် ကပေါတ်တၟိတၟိတအ်ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် ဝေါဟာရ တၟိ နကဵု သဇိုင် ရိုဟ်ကၞက် လိက်အာက်သလာန် သၟးရ။ ၈။ ယေန်သၞာၚ် (Culture) ယေန်သၞာင် အာက်သလာန် ဝွံ တန်တဴ လ္တူ ဝင် နံတ် (Norse) ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ ရ။ ပြကိုဟ်ဝင် (Sagas): လိက်ပတ် မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် Sagas of Icelanders မချူလဝ် ပရူ ဝင် သ္ၚိကၟိန်၊ ပေါဲဗတိုက် ကေုာံ လညာတ် ခေတ်တမၠာ တအ်ရ။ အနုသုခုမ ကေုာံ ဒွက်: အာက်သလာန် ဝွံ ပတိတ်လဝ် သၟာဒွက် မဒယှ် အလုံဂၠးကဝ် ညံင်ရဴ ဒဗျံက် (Björk) ကေုာံ ဂကောံ Sigur Rós တအ်ရ။ စၞအာဟာရ: စၞအခိုက်ကၞာ ညးတအ်ဝွံ ကၠောန်လဝ် နူကဵု က ကေုာံ သဵု ရ။ စၞ မဒယှ် ကေုာံ ဂွဵုအိုတ်ဂှ် ဒှ် "ဟာကာတ်" (Hákarl) မဒှ် ဖျုန်ကမ္မကရက် (Shark) မကၠောန်စွံလဝ် ညံင်ဂွံ ဖျိုဟ် ရ။ ၉။ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Education and Health) ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲ အာက်သလာန် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် မကဵုလဝ် အခိင် ကေုာံ သြန်ဗွဝ် နူ အလဵုအသဳ သီုဖအိုတ် (Universal and Free) ရ။ ပရေင်ပညာ: ကောန်ၚာ် သီုဖအိုတ် ဒးတိုန်ဘာ မူလ ကေုာံ လဒေါဝ် သက်ကုၚုဟ်မးရ။ တက္ကသိုလ် အလဵုအသဳ တအ်လေဝ် ဟွံကံက် ငုဟ်မး တန်ဗတောန် ရ (ဆ နွံ ငုဟ်မး စၟတ်သမ္တီ ညိည သၟး)။ ပရေင်ထတ်ယုက်: အာက်သလာန် နွံကဵု သၞောတ် လွဳလွတ် ပရေင်ထတ်ယုက် မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ၊ အာယုက် မံင်တန်တဴ (Life expectancy) ညးတအ် နွံ ၜိုတ် ၈၃ သၞာံ၊ မဒှ် ကဆံင် သၠုင်အိုတ် မွဲကီုရ。 ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ သဘာဝ (Future and Environmental Conservation) အာက်သလာန် ဝွံ ဒှ် ဍုင် မစကာ ဒြဟတ် သဘာဝ (Renewable energy) ၁၀၀% အလုံမွဲဍုင်ရ။ ဒြဟတ် လလဳ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဍုင် သီုဖအိုတ်ဂှ် ကၠုင်နူ ဒြဟတ်ဍာ် (Hydro power) ကေုာံ ဒြဟတ် ဍာ်ဂမ္တဴ သဘာဝ (Geothermal power) ရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲ အနာဂတ်ဏအ် ဍုင်အာက်သလာန် ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ဂၠးကဝ် (Climate change) ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ကတဴကၠုင်တုဲ၊ ဍာ်ကလောအ် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲဍုင် ညံင်ရဴ ဗာတ်နာယဝ်ကူ (Vatnajökull) တအ်ဝွံ အိုတ်ကၠေအ် လီုလာ်အာ **ဒှ်ကၠုင်မာန်** ရ။ အာက်သလာန် ဂစာန်ဖန်ဇန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဒှ် ဍုင် မဟွံပတိတ် ကာဗောန် (Carbon neutral) ဗွဲမပြဟ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ သဘာဝ ညးတအ်ရ။ **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** ပရူပရာ အာက်သလာန် - Iceland 4K (YouTube) နိဿဲ (References)