გვიანის კოსმოსური ცენტრი

გვიანის კოსმოსური ცენტრი (ფრანგ. Centre spatial guyanais), საერთაშორისო სახელი FRENCH GUIANA (შემოკლ. FRGUI) — კოსმოდრომი, რომელიც მდებარეობს საფრანგეთის ზღვისიქითა დეპარტამენტ საფრანგეთის გვიანაში სამხრეთ ამერიკის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში ატლანტის ოკეანის სანაპიროზე, ტერიტორიის ზოლში სიგრძით 60 კმ და სიგანით 20 კმ ქალაქებს კურუსა და სინამარს შორის, 50 კმ-ში დეპარტამენტის ადმინისტრაციული ცენტრიდან, ქალაქ კაიენიდან. სალაპარაკო სახელი — კურუს კოსმოდრომი (ფრანგ. Kourou). ექსპლოატაციას ერთდროულად უწევენ ევროპული კოსმოსური სააგენტო და ფრანგული კოსმოსური კვლევების ეროვნული ცენტრი. კოსმოდრომიდან რაკეტებით „ვეგა (Vega)“, „სოიუზი (Союз)“ და „არიან-5 (Ariane-5)“ თანამგზავრების გაშვების მომსახურებას უწევს კომპანია Arianespace. გვიანის კოსმოსური ცენტრიდან რუსეთის რაკეტების გაშვებას ხდება როსკოსმოსისა და ევროპული კოსმოსური სააგენტოს თანამშრომლობის ფარგლებში. 2022 წლის მარტიდან რუსული რაკეტების გაშვება შეწყდა. ისტორია 1964 წელს საფრანგეთის მთავრობამ კოსმოდრომის მდებარეობის 14 წარმოდგენილი პროექტიდან შეარჩია კურუ. საფრანგეთმა მისი მშენებლობა დაიწყო 1965 წელს კოსმოსური კვლევების ეროვნული ცენტრის (CNES) ინიციატივით. კოსმოდრომ კურუდან პირველი გაშვება განხორციელდა 1968 წლის 9 აპრილს. 1975 წელს, როდესაც შეიქმნა ევროპული კოსმოსური სააგენტო (ფრანგ. Agence spatiale européenne) (ASE), საფრანგეთის მთავრობამ მიმართა ASE-ს გამოეყენებინათ კურუს კოსმოდრომი ევროპული კოსმოსური პროგრამებისთვის. ASE განიხილავდა კოსმოდრომ კურუს მის შემადგენელ ნაწილად და დააფინანსა კურუს რაკეტების ასაფრენი მოედანი კოსმოსურ ხომალდ „არიანების“ პროგრამებით. რაკეტა-მატარებელი არიანის პირველი გაშვება განხორციელდა 1979 წელს. მას შემდეგ შედგა ამ სერიის რაკეტების 216 წარმატებული გაშვება. დღეისათვის კოსმოდრომის ძირითადი გასაშვები მოედნები შედის ASE-ს საკუთრებაში. მას შემდეგ ASE აგრძელებს კოსმოდრომია წლიური ბიუჯეტის ორი მესამედის ფინანსირებას, რომელიც მიდის ფრენების მიმდინარე მომსახურებაზე და თანამედროვე დონეზე კოსმოდრომის სერვისების შენარჩუნებაზე. ASE ასევე აფინანსებს კოსმოდრომის ახალ პროექტებს, როგორებიცაა გასაშვები კომპლექსები და სამრეწველო საწარმოები, რომლებიც საჭიროა ახალი რაკეტა-მატარებლების გაშვებისათვის, როგორებიცაა „ვეგა“ ან „სოიუზი“. 2015 წელს ხელმოწერილი იქნა კონტრაქტი რაკეტ-მზიდ არიან-6-ს სასტარტო კომპლექსის მშენებლობის შესახებ, რომლის ღირებულებაა 600 მილიონი ევრო. 2021 წლის 28 სექტემბერს ASE-მ განაცხადა მისი შექმნის დასრულების შესახებ. კომპლექსი შედგება სასტარტო მოედნისგან ორი აირგანშტოებადი არხით, მომსახურების მობილური კოშკურისაგან და რაკეტ-მზიდის ასაწყობი ცეხისაგან. სასტარტო მოედანს აქვს სიღრმე 28,5 მეტრი და სიგანე 200 მეტრი, ხოლო სასტარტო მაგიდის საერთო მასა სავარაუდოდ 700 ტონა. კოშკურის რაკეტის მომსახურების სიმაღლე შეადგენს 90 მეტრს, სიგანე — 50 მეტრს, ხოლო მისი მასა სავარაუდოდ 8200 ტონაა. 112 მეტრიანი რაკეტის ჰორიზონტალური ასაწყობი ცეხი მდებარეობს სასტარტო ზონიდან დაახლოებით 1 კმ-ში. გვიანის კოსმოსური ცენტრში პროექტმა „სოიუზმა“ სტარტი აიღო 2003 წელს. ორი წლის შემდეგ დაიწყო სასტარტო კომპლექსის მშენებლობა, ხოლო ახალი მოედნიდან „სოიუზის“ პირველი სტარტი შედგა 2011 წელს. მას შემდეგ გაშვებები ხორციელდებოდა ყოველწლიურად. უკანასკნელ წლებში რუსული რაკეტები უზრუნველჯოფდნენ კოსმოდრომის დატვირთვების მეშვიდედიდან მესამედამდე ნაწილს; 2021 წელს გვიანის კოსმოსური ცენტრიდან მთლიანობაში სტარტი აიღო შვიდმა რაკეტამ, მათ შორის ერთმა „სოიუზმა“. 2022 წლის 24 თებერვალს აშშ-მ და ევროკავშირმა შემოიღეს სანქციები რუსეთის კოსმოსური დარგის წინააღმდეგ. აშშ-ს და ევროკავშირის სანქციების საპასუხოდ „როსკოსმოსის“ მეთაურმა დიმიტრი როგოზინმა განაცხადა გვიანის კოსმოსური ცენტრიდან რაკეტა „სოიუზების“ გაფრენების შეწყვეტის შესახებ. ყველა რუსი დაბრუნდა სამშობლოში. კურუს კოსმოდრომზე სასტარტო კომპლექსი „სოიუზებისთვის“ შეიძლება გადაკეთდეს ევროპული რაკეტებისთვის. კოსმოსური სტარტების შესაძლებლობები კურუს კოსმოდრომი მდებარეობს განედზე 5°3', დაახლოებით 500 კმ-ით ჩრდილოეთით ეკვატორიდან, რაც შესაძლებლობას აძლევს კოსმოდრომს იყოს ოპტიმალური ადგილი თანამგზავრების გასაშვებად გეოსტაციონარულ ორბიტაზე. თავისი გეოგრაფიული მდებარეობის გამო კურუს ევროპული კოსმოდრომი 102°-იანი გაშვების კუთხის შესაძლებლობას იძლევა, რითაც შეიძლება გაშვებების წარმოება ტრაექტორიის ფართე დიაპაზონში, რომელიც აუცილებელია სხვადასხვა მიზნობრივი ამოცანებისათვის. კოსმოდრომის მაღალი ეფექტურობის დონე მასთან იზიდავს ევროპელ კლიენტებს, ასევე კლიენტებს აშშ-დან, იაპონიიდან, კანადიდან, ინდოეთიდან, ბრაზილიიდან და აზერბაიჯანიდან. 2007 წელს კოსმოდრომზე დაწყებულია მუშაობა რუსული „სოიუზ-2“ რაკეტის გასაშვები მოედნის მშენებლობისათვის. რუსული რაკეტა-მატარებლის სოიუზ-2-ის პირველი გაშვება განხორციელდა 2011 წლის 21 ოქტომბერს. რუსული რაკეტა-მატარებელ სოიუზ-2-ის შემდეგი სტარტი შედგა 2011 წლის 17 დეკემბერს. 2015 წლის მდგომარეობით ASE-მ 1,6 მილიარდ ევროზე მეტი ინვესტირება მოახდინა მიწიერი ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესებასა და განვითარებაში. ASE ფლობს „არიანის“ რაკეტა-მატარებლის გაშვების შესაძლებლობებს, რაკეტა-მატარებლებისა და თანამგზავრების მოსამზადებელი შენობების ჩათვლით, გაშვების მართვის ინფრასტრუქტურას, ასევე მყარი საწვავის მწარმოებელ ქარხანას. ძირითადი ობიექტები გამშვები კომპლექსები ELV (CECLES/ELA-1) — ვეგას მსუბუქი კლასის რაკეტა-მატარებელი ELA-2 — არიან-4-ის საშუალო კლასის რაკეტა-მატარებელი (ექსპლოატაცია დასრულდა 2003 წელს) ELA-3 — არიან-5-ის მძიმე კლასის რაკეტა-მატარებელი ELS/(ფრანგ. Ensemble de Lancement Soyouz) — სოიუზ-2-ის საშუალო კლასის რაკეტა-მატარებელი (კომპლექსის ექსპლოატაცია შეწყდა 2022 წლის მარტში) დამხმარე ობიექტები თხევადი ჟანგბადის მწარმოებელი ქარხანა. თხევადი წყალბადის მწარმოებელი ქარხანა. „არიან-5“-ის რაკეტა-მატარებლის მყარი საწვავის მწარმოებელი ქარხანა. რაკეტა-მატარებლის მომზადების შენობა. დამამთავრებელი აწყობის შენობა. ტექნიკური ცენტრი. უსაფრთხოება კოსმოდრომის მთავარი ფუნქციაა მისი უსაფრთხოება. საფრანგეთის გვიანა ნაკლებადაა დასახლებული. მისი ტერიტორიის 90 %-ზე მეტი დაფარულია ეკვატორული ტყეებით. ამას გარდა, საფრანგეთის გვიანას არ ემუქრება ქარიშხალი და მიწისძვრა. ასევე კოსმოდრომის უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად სპეციალურად აქ იმყოფება საფრანგეთის უცხოური ლეგიონის მესამე უცხოური ფეხოსანი პოლკი. ზოგიერთი უახლესი გაშვებები 2007 წლის 5 ოქტომბერი — რაკეტა-მატარებელმა Ariane-5 GS-მა ორბიტაზე გაიყვანა თანამგზავრები Intelsat 11 და Optus D2. 2007 წლის 22 დეკემბერი — რაკეტა-მატარებელმა Ariane-5-მა, 21:42 სთ. გრინვიჩის დროით ისტორიაში პირველად ორბიტაზე გაიყვანა აფრიკული თანამგზავრი. 2008 წლის 9 მარტი — ევროპულმა რაკეტა-მატარებელმა Ariane 5-მა ორბიტაზე გაიყვანა ATV (Automated Transfer Vehicle) Jules Verne „ჟიულ ვერნი“. 2008 წლის 18 აპრილი — ევროპულმა რაკეტა-მატარებელმა Ariane 5-მა ორბიტაზე გაიყვანა Vinasat-1 — პირველი ვიეტნამური თანამგზავრი. 2008 წლის 14 აგვისტო — ევროპულმა რაკეტა-მატარებელმა Ariane 5-მა იაპონური კომპანია Mitsubishi Electric Corporation-თვის ორბიტაზე გაიყვანა თანამგზავრი Superbird 7 და კომპანია SES Americom-თვის თანამგზავრი AMC-21. 2008 წლის 20 დეკემბერი — ევროპულმა რაკეტა-მატარებელმა Ariane 5-მა ორბიტაზე გაიყვანა თანამგზავრები Hot Bird 9 და W2M კომპანია Eutelsat-თვის. 2009 წლის 14 მაისი — Ariane 5-მა ორბიტაზე გაიყვანა ასტრონომიული თანამგზავრები ჰერშელი და პლანკი. 2009 წლის 1 ივლისი — ევროპულმა რაკეტა-მატარებელმა Ariane 5-მა ორბიტაზე გაიყვანა TerreStar-1, ყველაზე მძიმე (გაშვების მომენტში) კომერციული ტელესაკომუნიკაციო თანამგზავრი. 2011 წლის 21 ოქტომბერი — რაკეტა-მატარებელმა „სოიუზ-სტბ-მ“ ორბიტაზე გაიყვანა ორი თანამგზავრი ევროპული თანამგზავრული სანავიგაციო სისტემა გალილეოსთვის — „ტიისი“ და „ნატალია“. ორი კოსმოსური აპარატი გამოეყო ამაჩქარებელ ბლოკ „ფრეგატს და გაშვებულ იქნა წრიულ, დედამიწის ირგვლივ ორბიტაზე სიმაღლით 23,2 ათასი კმ და 54,7 გრადუსიანი დახრით. 2011 წლის 17 დეკემბერი — რაკეტა-მატარებელმა „სოიუზ-სტ-მ“ ორბიტაზე გაიყვანა 6 თანამგზავრი — ოპტიკური დაზვერვის „ორმაგი დანიშნულების“ თანამგზავრი Pléiades-1, რადიოელექტრონული დაზვერვის ოთხი სამხედრო მიკროთანამგზავრი ELISA, ასევე დედამიწის დისტანციური ზონდირების ჩილეს აპარატი SSOT. 2013 წლის 7-8 თებერვლის ღამე — რაკეტა-მატარებელმა Ariane 5-მა ორბიტაზე გაიყვანა პირველი აზერბაიჯანული თანამგზავრი Azerspace-1 2013 წლის 25 ივნისი — რუსულმა რაკეტა-მატარებელმა „სოიუზ-სტ-ბ-მ“ სტარტი აიღო კურუს კოსმოდრომიდან ბრიტანული O3b Networks-ის ოთხი ტელეკომ-თანამგზავრით. 2013 წლის 19 დეკემბერი — რუსულმა რაკეტა-მატარებელმა „სოიუზ-სტ-ბ“-მ ორბიტაზე გაიყვანა ევროპული კოსმოსური სააგენტოს კოსმოსური ტელესკოპი „Gaia“. 2017 წლის 18 მაისი — რაკეტა-მატარებელი „სოიუზ-სტ-ა“-ს გაშვება ამაჩქარებელ ბლოკ „ფრეგატ-მ“-ით და კოსმოსურ აპარატ SES-15-ით. 2019 წლის 28 თებერვალი — რუსული რაკეტა-მატარებელ „სოიუზ-სტ-ს“ პროექტ OneWeb-ის. 6 პირველი თანამგზავრის წარმატებული გაშვება 2019 წლის 4 აპრილი — რაკეტა-მატარებელ „სოიუზ-სტ-ბ“-ს წარმატებული გაშვება „ფრეგატ-მტ“-ს ამაჩქარებელი ბლოკით და 4 ლუქსემბურგული კოსმოსური აპარატ O3b-ს ორბიტაზე გაიყვანა. 2019 წლის 20 ივნისი — რაკეტა-მატარებელ არიან-5-ის წარმატებული გაშვება ორი თანამგზავრით T-16 და Eutelsat 7-C. 2019 წლის 18 დეკემბერი, 08:54:20 UTC — რაკეტა-მატარებელ „სოიუზ-სტ-ა“-ს გაშვება ოთხი თანამგზავრით და ორბიტალური ტელესკოპით „ხეოფსი“. 2020 წლის 14 აპრილი — არაბთა გაერთიანებული საამიროების სადაზვერვო თანამგზავრ „Falcon Eye 2“-ის გაშვება რაკეტა-მატარებელ „სოიუზ-სტ-ა“-ს (VS24) ამაჩქარებელი ბლოკ ფრეგატით. 2021 წლის 25 დეკემბერი — ევროპული რაკეტა-მატარებელ არიან-5-ის გაშვება მსოფლიოში უდიდესი ჯეიმზ ვების კოსმოსური ორბიტალური ტელესკოპით. 2022 წლის 13 დეკემბერი — რაკეტა-მატარებელ არიან-5-ის გაშვება Meteosatის მესამე თაობის პირველი თანამგზავრით: Meteosat MTG-I1. 2022 წლის 21 დეკემბერი – Vega-C-მ ვერ შეძლო Airbus Defense and Space-ის ორი Pléiades Neo თანამგზავრის გაშვება. 2023 წლის 14 აპრილი – ევროპული რაკეტა-მატარებელ არიან-5-ით კოსმოსური ზონდ JUICE-ის გაშვება პლანეტა იუპიტერისკენ რვაწლიან მოგზაურობაში, მთვარეზე, დედამიწაზე და ვენერაზე ოთხი გრავიტაციული მანევრების ჩათვლით, სადაც ის შეისწავლის პლანეტის სამ გალილეისეულ თანამგზავრს: განიმედეს, კალისტოს და ევროპას. 2023 წლის 5 ივლისი – არიან-5-ის უკანასკნელი მისიის სახით ორი ფრანგული და გერმანული სამხედრო კავშირგაბმულობის თანამგზავრის გაშვება (სირაკუზა 4B და ჰეინრიხ ჰერცი). 2024 წლის 9 ივლისი — შედგა ევროპული რაკეტა-მატარებელ არიან-6-ის პირველი გაშვება. გაშვებების სტატისტიკა 1970 წლიდან დაწყებული კოსმოდრომ კურუდან ყველა ორბიტალური გაშვების ქრონოლოგია ფრანგული და ევროპული კოსმოსური პროგრამების ჩარჩოებში. გაშვებები რაკეტა-მატარებლის მიხედვით გაშვებები მისიების შედეგების მიხედვით სქოლიო