Παλαιόκαστρο Ναυαρίνου

Δεν θα πρέπει να συγχέεται με το άλλο Κάστρο του Ναβαρίνου, το Νιόκαστρο Ναβαρίνου Το Παλαιόκαστρο ή Κάστρο Πετροχωρίου ή Κάστρο Γιάλοβας ή Κάστρο Ναβαρίνου ή Ναβαρίνου ή Αβαρίνου, όπως λεγόταν αρχικά (βλ. και άλλες ονομασίες παρακάτω), υψώνεται στην κορυφή του λόφου της χερσονήσου του Κορυφασίου, στη βόρεια είσοδο του Κόλπου του Ναβαρίνου ή Κόλπου της Πύλου έχοντας, σύμφωνα με τον λογοτέχνη Κώστα Ουράνη, «μια θέα εξαίσιας γαλήνης και φωτεινής απεραντωσύνης» προς την ευρύτερη περιοχή. Το κάστρο βρίσκεται στην περιοχή της Αρχαίας Πύλου, βορειοδυτικά από την πόλη της σημερινής Πύλου, στην οποία βρίσκεται το άλλο κάστρο της περιοχής, το Νιόκαστρο Ναβαρίνου. Η ιστορία του ξεκινά από τους πρώτους ιστορικούς χρόνους, όταν το ύψωμα, όπου σήμερα βρίσκεται το φράγκικο κάστρο βρισκόταν η αρχαία κλασική Ακρόπολη της Πύλου. Οι Φράγκοι που κατασκεύασαν στη θέση της ακρόπολης το κάστρο τους το ονόμαζαν Port de Junch, δηλαδή λιμάνι των σχίνων. Κτίστηκε το 1278 από τον Φλαμανδό σταυροφόρο Νικόλαο B΄ Σαιντ-Ομέρ. Η ονοματολογία του κάστρου & η εξέλιξή της Στα ελληνικά Η ονοματολογία του κάστρου ακολουθεί αυτήν της πόλης της Πύλου. Η Πύλος, αναφέρεται από τον Όμηρο ως το βασίλειο του Νέστορα που, σύμφωνα με την παράδοση, όπως την καταγράφει και ο Παυσανίας, στο έργο του Ελλάδος περιήγησις - Μεσσηνιακά (βιβλίο 4, στιχ. 36.1-36.2) ιδρύθηκε απ' τον μυθικό Πύλο και αρχικά ονομαζόταν Κορυφάσιο. Στην κλασική αρχαιότητα το ύψωμα του Κορυφασίου και η ευρύτερη περιοχή της ομηρικής Πύλου υπήρξε ακατοίκητη και ήταν σχεδόν συνεχώς κάτω από την κυριαρχία της Σπάρτης με εξαίρεση την περίοδο 425-421 π.Χ. κατά την οποία σύμφωνα με τον Θουκυδίδη (βιβλίο Δ') οχυρώθηκε από τους Αθηναίους και αποτέλεσε προκεχωρημένο αθηναϊκό οχυρό κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου. Μετά την απελευθέρωση της Μεσσηνίας από τη σπαρτιατική κυριαρχία και την επανίδρυση της Πύλου τον 4ο αιώνα π.Χ. το ύψωμα του Κορυφασίου αποτέλεσε την ακρόπολη της επανιδρυθείσας πόλης. Αργότερα και ως τα βυζαντινά χρόνια λεγόταν "Ζόγκλος", αλλά περί τον 6ο αιώνα, καταλήφθηκε από τους Αβάρους, απ΄ όπου και ονομάστηκε Αβαρίνο - από εκεί προήλθε και η ονομασία Ναβαρίνο, ή Ναβαρίνο, εκ συνεκφοράς των λέξεων (νέου+Αβαρίνου ή του ναυς+Αβαρίνο), κατά την οποία και προσδιορίζονταν όλος ο κόλπος της Πυλίας με τα πέριξ φρούρια, κατ΄ έναντι των νήσων Πρώτη Μεσσηνίας και Σαπιέντζα από τα οποία και ισαπέχει. Κατά άλλη εκδοχή, το όνομα Ναβαρίνο είναι σλαβικής προέλευσης και σημαίνει "μέρος με σφεντάμια" ή σχίνα. Αβαρίνο (με ή χωρίς την ένδειξη Α’), Παλαιοαβαρίνο και Παλιαβαρίνο Ναβαρίνο (με ή χωρίς την ένδειξη Α’), Παλαιοναυαρίνο και Παλιοναυαρίνο Ναβαρίνο (με ή χωρίς την ένδειξη Α’), Παλαιοναβαρίνο και Παλιοναβαρίνο Στα φράγκικα Port de Junch, ή Port–de–Jonc, δηλαδή «Λιμάνι των Σχίνων», από τα σχίνα που φύονται ακόμα στην ακτή. Άλλη γραφή: Jouncio au Vieux Navarin, από την αναφορά του κάστρου σε χάρτη της Πελοποννήσου του 1831. Σε άλλες γλώσσες Στα Ιταλικά: Navarino. Στα αγγλικά: Old Navarino ή Palaiokastro ή Old Pylos castle ή Voidokilia beach Palaiokastro και στα Τουρκικά: Anavarin-i atik. Άλλες ονομασίες Κάστρο Ναβαρίνου Α’ ή Κάστρο Ναβαρίνου ή Παλαιοναβαρίνο ή Παλαιόκαστρο Πύλου ή Κάστρο του Πετροχωρίου ή Κάστρο Γιάλοβας ή Κάστρο στο Ντιβάρι ή Κάστρο Βοϊδοκοιλιάς (και σε αρκετές παραλλαγές με βάση τα άρθρα ή τις ντοπιολαλιές των λέξεων, π.χ. Διβάρι ή Ντιβάρι). Επίσης: Κάστρο των Ναβαρραίων. Στα αγγλικά: Old Pylos castle ή Voidokilia beach Palaiokastro. Η Πύλος επίσης, αναφέρεται στην αγγλική βιβλιογραφία συνήθως ως: Pylos, στα ιταλικά – φράγκικα συνήθως ως: Navarino. Κάστρο των Σαιντ-Ομέρ Μεσσηνίας ή Κάστρο του Σαιντ-Ομέρ ή Κάστρο Σανταμέρη Μεσσηνίας ή Κάστρο του Γερονικόλα Μεσσηνίας, από τον ιδρυτή του Νικόλαο Β΄ Σαιντ-Ομέρ ή Νικόλαο B΄ Σαιντομέρ. Τοποθεσία του κάστρου & γεωγραφικά στοιχεία Το Παλαιόκαστρο ή Παλιοναβαρίνο βρίσκεται στην Πελοπόννησο, σε ύψωμα του Κορυφασίου ακρωτηρίου στο βόρειο άκρο του κόλπου/όρμου του Ναβαρίνου, απέναντι από το βόρειο άκρο της ιστορικής νήσου Σφακτηρίας και ουσιαστικά ήλεγχε τη νότια άκρη της χερσονήσου Κορυφασίου, προέκταση της οποίας αποτελεί η νήσος Σφακτηρία, που εκτείνεται νότια και περικλείει από δυσμάς τον κόλπο του Ναβαρίνου. Ένας μικρός πορθμός, σήμερα πλωτός μόνο σε μικρά ιστιοφόρα και βάρκες, που αποτελεί τη φυσική βόρεια είσοδο του κόλπου του Ναβαρίνου, το Στενό της Συκιάς, το χωρίζει από τη Σφακτηρία. Το ακρωτήρι, φύσει οχυρή θέση με την απόκρημνη και βραχώδη διαμόρφωση του υψώματος και με τη θάλασσα σχεδόν ολόγυρα, περιβρέχεται δυτικά και νότια από το Ιόνιο πέλαγος, βόρεια από τον όρμο της Βοϊδοκοιλιάς, και ανατολικά εν μέρει από τη λιμνοθάλασσα του Οσμάναγα (ή το Διβάρι). Από τη στρατηγική αυτή θέση του κάστρου επισκοπείται ο θαλάσσιος χώρος από τη νήσο Πρώτη (Μαραθονήσι) μέχρι τις Μεσσηνιακές Οινούσσες (Σαπιέντζα, Σχίζα, Αγία Μαριανή Μεσσηνίας ή Αμαριανή και Βενέτικο Μεσσηνίας), καθώς παράλληλα ελέγχει τη βόρεια είσοδο του όρμου του Ναβαρίνου και το εκεί λιμάνι (της Γιάλοβας). Το κάστρο αυτό δεσπόζει επίσης στη γεωγραφική αυτή περιοχή εκτός από τον όρμο του Ναβαρίνου και τη λιμνοθάλασσα της Γιάλοβας, έναν από τους σημαντικότερους υγροβιότοπους των Βαλκανίων που υποστηρίζεται από δίκτυο «NATURA 2000» και το Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα LIFE - Φύση (1997-2000), καθώς και στην εκπληκτική παραλία της Βοϊδοκοιλιάς αλλά και πάνω ακριβώς από τη 2η σε μέγεθος λιμνοθάλασσα της Ελλάδας (μετά από αυτήν του Μεσσολογγίου, τη Λιμνοθάλασσα Μεσολογγίου), που λέγεται και Ντιβάρι ή Διβάρι Πύλου, ενώ βρίσκεται σε κοντινές αποστάσεις και στα χωριά Γιάλοβα Μεσσηνίας, Πετροχώρι Μεσσηνίας, Ρωμανός, Τραγάνα Μεσσηνίας και Κορυφάσιο Μεσσηνίας, που υπάγονται διοικητικά στην πόλη της Πύλου, του πρώην καπποδιστριακού δήμου Πύλου και τώρα του καλλικρατικού δήμου Πύλου - Νέστορος του Νομού Μεσσηνίας, της Περιφέρειας Πελοποννήσου. Ιστορία του κάστρου Το Παλαιόκαστρο ή Παλιοναβαρίνο ή Κάστρο του Πετροχωρίου ή Κάστρο της Γιάλοβας είναι ένα από τα σημαντικότερα φρούρια που ορθώθηκε επί Φραγκοκρατίας στον Μοριά, πάνω στα ερείπια της πρώτης ακρόπολης της αρχαίας Πύλου. Πρόκειται για το παλαιότερο καστέλι του Ναβαρίνου, ονομασία με την οποία λεγόταν η Πύλος στα χρόνια του Μεσαίωνα, καμωμένο και με δομικά υλικά της προγενέστερης ακρόπολης, από τους Φράγκους σταυροφόρους ιππότες. Κατά την διάρκεια της ιστορίας του το κάστρο δέχθηκε πολλές επιθέσεις και άλλαξε πολλούς ηγεμόνες -λόγω της στρατηγικής σημασίας της θέσης του- και υπέστη επίσης και άλλες σημαντικές δομικές επεμβάσεις, τροποποιήσεις χρήσεων και αρχιτεκτονικές μεταβολές, από τους κατά καιρούς κατακτητές, που αλλοίωσαν την αρχική φυσιογνωμία του. Αρχαία περίοδος Σημαντικοί ερευνητές, όπως ο Ερρίκος Σλήμαν (1874) και στη συνέχεια αρχαιολόγοι όπως οι Nίκος Γιαλούρης και Πέτρος Θέμελης, W.A. McDonald και ο Δημήτριος Θεοχάρης (1952), ο καθηγητής στην Αρχαιολογία Κλασικών και Προϊστορικών Χρόνων του Πανεπιστημίου Αιγαίου Αδαμάντιος Σάμψων και ο καθηγητής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Γεώργιος Σ. Κορρές (1980) και πολλοί άλλοι ακόμα έχουν ερευνήσει, σε διάφορες αρχαιολογικές ανασκαφές, την περιοχή του Παλαιόκαστρου και της αρχαίας Πύλου. Στην περιοχή της αρχαίας Πύλου έχουν ανακαλυφτεί ως τώρα αξιόλογοι αρχαιολογικοί θησαυροί. Αρχικά ήρθαν στο φως πέτρινοι τοίχοι, κομμάτια από τοιχογραφίες, δάπεδα, μυκηναϊκά αγγεία, πήλινες επιγραφές στον Επάνω Εγκλιανό Μεσσηνίας. Οι πρώτες αυτές έρευνες έγιναν το 1912-1926 απ' τον Καρλ Μπλέγκεν και τον Κωνσταντίνο Κουρουνιώτη. Διακόπηκαν στα χρόνια του πολέμου και ξανάρχισαν το 1952 από τον Σπύρο Μαρινάτο. Στις 31 Δεκεμβρίου του 1957 ανακαλύπτεται ο κυψελοειδής τάφος του Νηλέα, πατέρα του Νέστορα, βασιλιά της Πύλου, όπως και πτέρυγα του ανακτόρου ηλικίας 3.000 ετών. Οι προσπάθειες συνεχίστηκαν και μέχρι το 1964, οπότε ήρθε στο φως ολόκληρο σχεδόν το Ανάκτορο του Νέστορα. Το ανάκτορο αυτό χρονολογικά τοποθετείται γύρω στα 1300 και 1200 π.Χ. και καταστράφηκε με την κάθοδο των Δωριέων (1100 π.Χ.). Στην περιοχή επίσης της Ίκλαινας έχουν έρθει στο φως σημαντικά αρχαιολογικά υπολείμματα της Εποχής του Χαλκού (περίπου 1600-1100 π.Χ.) μέσω των ανασκαφών και της επιφανειακής έρευνας από την Αρχαιολογική Υπηρεσία και το πανεπιστήμιο του Μισσούρι-ST Louis υπό την καθοδήγηση του καθηγητή Μιχάλη Κοσμόπουλου. Πρωτοελλαδικός οικισμός Στη θέση του σημερινού φράγκικου κάστρου βρισκόταν ο πανάρχαιος οικισμός και η ακρόπολη της Πύλου της κλασικής αρχαιότητας που έπαιξε σημαντικό ρόλο κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Σύμφωνα με τον καθηγητή αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Γεώργιο Σ. Κορρέ που πραγματοποίησε ανασκαφές στην ευρύτερη περιοχή αυτή ερευνήθηκαν ίχνη κατοίκησης οικισμού της πρωτοελλαδικής εποχής (3η χιλιετία π.X.), και δύο μεσοελλαδικοί τύμβοι (γύρω στο 2.000 π.X.). και ότι σύμφωνα με: «Τα ευρήματα της πρωτοελλαδικής εποχής από τα παράλια της περιοχής, τόσο τα ανασκαφικά όσο και τα επιφανειακά, αποδεικνύουν ότι η περιοχή του όρμου του Ναβαρίνου και της Βοϊδοκοιλιάς, ανήκαν στην επικράτεια της λεγόμενης «Πρωτοελλαδικής Κοινής», δηλαδή, στο σύνολο του πολιτισμού που αναπτύχθηκε στην ηπειρωτική Ελλάδα κατά το δεύτερο μισό της τρίτης χιλιετίας π. X. Αυτός είναι ο πρώτος μεγάλος πολιτισμός της ηπειρωτικής Ελλάδος και αυτή ήταν η πρώτη εποχή των μεγάλων εμπορικών ανταλλαγών και επικοινωνιών μέσω της θάλασσας». Μυκηναϊκός πολιτισμός Κατά τη μυκηναϊκή εποχή το επίκεντρο του αρχαιολογικού ενδιαφέροντος είναι το μυκηναϊκό ανάκτορο στον Επάνω Εγκλιανό σε απόσταση έξι χιλιομέτρων σε ευθεία γραμμή από τον όρμο του Ναβαρίνου. Το εξουσιαστικό αυτό κέντρο έλεγχε τη ζωή που αναπτύχθηκε σ’ όλη την περιοχή. Και η ζωή αυτή είναι πυκνότατη και εντυπωσιακή, εμφανιζόμενη σε θέσεις όπως ο Οσμάναγας Κορυφασίου, όπου έχει βρεθεί ο παλαιότερος θολωτός τάφος της ηπειρωτικής Ελλάδος, η Βοϊδοκοιλιά, η Τραγάνα, τα Βολιμίδια, η Ίκλαινα, το Μυρσινοχώρι, τα Παππούλια, η Πύλα, το Μηδέν. Όταν, γύρω στο 1200 π.X., τα Ανάκτορα του Νέστορα στον Εγκλιανό, καταστρέφονται από πυρκαγιά, τότε παρατηρείται μια ανεξήγητη μέχρι σήμερα αποψίλωση του πληθυσμού σε όλη τη νότια - νοτιοδυτική Πελοπόννησο. Το σπήλαιο του Νέστορος ή του Νηλέως Στον λόφο του Παλαιόκαστρου βρίσκεται και το σπήλαιο του Νέστορος ή του Νηλέως. Κατά την παράδοση, το σπήλαιο χρησίμευσε ως στάβλος για τα κοπάδια αγελάδων του Νηλέως και του Νέστορος. Το σπήλαιο αυτό εξερεύνησε πρώτος ο Ερρίκος Σλήμαν (1874) και στη συνέχεια οι W.A. McDonald και ο Δ. Θεοχάρης (1952) και Γ. Σ. Κορρές και Αδ. Σάμψων (1980). Κλασικοί & Ελληνιστικοί χρόνοι Οχύρωση των Αθηναίων κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου Μετά την εκδήλωση του λοιμού και τον θάνατο του Περικλή, οι Αθηναίοι με πρωτοβουλία του στρατηγού Δημοσθένη δράττονται της ευκαιρίας το 425 π.Χ περιπλέοντες την Πελοπόννησο με προορισμό το Ιόνιο, να εγκαταστήσουν φρουρά και να οχυρώσουν το ακατοίκητο εκείνη την εποχή ύψωμα του Κορυφασίου, υψώνοντας πρόχειρο τείχισμα στην μόνη ομαλή πρόσβαση του υψώματος, η οποία μέχρι σήμερα βρίσκεται στο νοτιοανατολικό του άκρο, προς την παραλία της Γιάλοβας. Οι Λακεδαιμόνιοι μετά από μια αρχική καθυστέρηση, αξιολογούν την κρισιμότητα της κατάστασης που δημιουργούσε η εκεί παρουσία των Αθηναίων ως πιθανό άσυλο ειλώτων και αποφασίζουν την άμεση κατάληψη της πρόχειρης οχύρωσης του Δημοσθένη. Σπαρτιάτες οπλίτες αποβιβάζονται στη νήσο Σφακτηρία, διατάσσεται χερσαία έφοδος κατά του τειχίσματος των Αθηναίων από την πλευρά της παραλίας της Γιάλοβας, ενώ ταυτόχρονα επιχειρείται απόβαση στα νώτα των Αθηναίων από την πλευρά της ανοικτής θάλασσας, η οποία όμως αποτυγχάνει λόγω της εξαιρετικά δυσπρόσιτης και βραχώδους ακτογραμμής. Κατά την απόπειρα απόβασης τραυματίζεται βαριά ο μετέπειτα σπουδαίος Σπαρτιάτης στρατηγός Βρασίδας και αφήνει πίσω την ασπίδα του, η οποία και στόλισε το τρόπαιο μάχης που έστησαν οι Αθηναίοι, αφού κατάφεραν να αποκρούσουν με επιτυχία την διμέτωπη σπαρτιατική επίθεση. Φοβούμενοι οι Λακεδαιμόνιοι την άφιξη αθηναϊκών ενισχύσεων, ξεκίνησαν να φράσσουν την είσοδο στον κόλπο της Πύλου τοποθετώντας τριήρεις στις δύο διόδους νότια και βόρεια της Σφακτηρίας. Η έγκαιρη άφιξη αθηναϊκής ναυτικής δύναμης οδήγησε σε αποφασιστική νίκη των Αθηναίων κατά θάλασσα, αποκόπτοντας τους Σπαρτιάτες οπλίτες που είχαν αποβιβαστεί στην Σφακτηρία. Μετά από μια αποτυχημένη απόπειρα συνθηκολόγησης και με την άφιξη ενισχύσεων υπό τον Κλέωνα, οι Αθηναίοι θα πετύχουν την άνευ όρων παράδοση των περίπου 300 επιφανών Σπαρτιατών της Σφακτηρίας, τους οποίους και μετέφεραν στην Αθήνα και τους κρατούσαν σε κοινή θέα, αποδομώντας τον μύθο που είχε πλάσει για το φρόνημα των Σπαρτιατών η θυσία των 300 του Λεωνίδα στις Θερμοπύλες 55 χρόνια νωρίτερα. Υπό την απειλή της μόνιμης πλέον παρουσίας των Αθηναίων στην οχύρωση του Κορυφασίου, η οποία λειτουργούσε ως καταφύγιο για αποστατούντες είλωτες και ως ορμητήριο επιδρομών στη Μεσσηνία, αλλά και υπό το βάρος εσωτερικών πολιτικών πιέσεων για την απελευθέρωση των αιχμαλώτων της Σφακτηρίας, οι Λακεδαιμόνιοι συνομολόγησαν με τους Αθηναίους τη Νικίειο Ειρήνη το 422-421 π.Χ., σύμφωνα με την οποία το αθηναϊκό οχυρό στο Κορυφάσιο της Πύλου περιήλθε στους Λακεδαιμόνιους. Επανίδρυση της Αρχαίας Πύλου Η ακρόπολη της αρχαίας Πύλου βρισκόταν στον χώρο (εντός και εκτός) που σήμερα διασώζεται το ιστορικό Παλαιόκαστρο. Όταν η αρχαία πόλη επανιδρύθηκε κατά το 371 π.Χ. επέστρεψαν σ’ αυτήν ακόμα και εξόριστοι από εκείνους που είχαν αναχωρήσει στη Σικελία και στην Κυρηναϊκή, με αποτέλεσμα να κηρυχθεί αυτόνομη πόλη (362 π.X.) μετά την απελευθέρωση της Μεσσηνίας από τη Σπάρτη το 367 π.X. Η ακρόπολη της αρχαίας Πύλου ακολούθησε την πορεία των περισσοτέρων πόλεων του πελοποννησιακού νότου που διαδοχικά γνώρισαν την ελληνιστική ακμή, τη ρωμαϊκή κατοχή και τη βυζαντινή περίοδο. Βυζαντινή περίοδος Στα βυζαντινά χρόνια, περί τον 6ο αιώνα, ή πόλη που τότε ονομαζόταν Ζόγκλος καταλήφθηκε πρόσκαιρα από τους Αβάρους, απ΄ όπου και μετονομάστηκε Αβαρίνο. Φραγκική περίοδος Προς το τέλος της περιόδου της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, στα τέλη του 13ου αιώνα, και συγκεκριμένα το 1278 κτίστηκε από τους Φράγκους με επικεφαλής τον Φλαμανδό σταυροφόρο Νικόλαο Β΄ του Σαιντ-Ομέρ, πρίγκιπα της Αχαΐας, το υπάρχον σήμερα φραγκικό επάκτιο κάστρο πάνω στα ερείπια της αρχαίας οχύρωσης. Σταδιακά το κάστρο και ο περιβάλλων χώρος αυτού αποκτά τον χαρακτήρα καστροπολιτείας. Η ίδρυση του φραγκικού κάστρου Η ίδρυση του κάστρου στην κορυφή της άκρας αυτής αποδίδεται στον Νικόλαο Β΄ του Σαιντ-Ομέρ, κατά το 1278 (παλαιότερες έρευνες τοποθετούσαν το χρονικό διάστημα μεταξύ του 1281 και του 1289 ή και σπανιότερα στον εγγονό του Νικόλαο Γ΄ του Σαιντ-Ομέρ, σε άλλες πηγές ανιψιό). Ο Νικόλαος Β΄, του γνωστού Οίκου των Σαιντ-Ομέρ, ήταν ηγεμόνας της Θήβας (1258 - 1294) πρωτοστράτορας και βάιλος του Πριγκιπάτου της Αχαΐας (1287 - 1289). Καταγόταν από τη φλαμανδική οικογένεια Fauquembergue, που ήταν καστελάνοι του Αγίου Ομέρ (Saint Omer) Σαιντ-Ομέρ της Γαλλίας και επίσης ηγεμόνων ως φέουδου της Θήβας κατά τη διάρκεια της Βαρωνίας της Θήβας που ήταν όμως υποτελές στο Δουκάτο των Αθηνών. Σύμφωνα με το Χρονικόν του Μορέως, ο Νικόλαος Β΄ Σαιντ-Ομέρ, ο αποκαλούμενος από τον τότε ελληνικό πληθυσμό επίσης ως «Σανταμέρης» και «γερονικόλας», αυθέντης και βαρώνος των Θηβών, όταν ανέλαβε τη διοίκηση του φράγκικου πριγκιπάτου της Αχαΐας (Μοριά) έκτισε το φρούριο για τον διάδοχο και εγγονό του (και σε άλλες πηγές ανιψιό του) Νικόλαο Γ΄ Σαιντ-Ομέρ, τον μετέπειτα και βάιλο του Μοριά, κατά τη διάρκεια της φραγκοκρατίας και του Πριγκιπάτου της Αχαΐας. Ο Νικόλαος Β΄ Σαιντ-Ομέρ έχτισε επίσης και άλλα κάστρα, όπως π.χ. το Κάστρο των Σαιντ-Ομέρ που τμήμα του διασώζεται ακόμα και σήμερα στη Θήβα, προκειμένου να προστατέψει την περιουσία της δεύτερης γυναίκας του, της χήρας του Γουλιέλμου Β΄ Βιλλεαρδουίνου, πριγκίπισσας Άννας Αγγελίνας Κομνηνής, Αγνής για τους Φράγκους, κόρης του Έλληνα δεσπότη της Ηπείρου και του Δεσποτάτου της Ηπείρου Μιχαήλ Β΄ Κομνηνού Δούκα. Όταν λοιπόν, ο Νικόλαος Β΄ Σαιντ-Ομέρ, μεγάλος αυθέντης (αποκαλούμενος και «γερονικόλας» πλέον λόγω της ηλικίας του) παντρεύεται τη χήρα του μέγα Πρίγκιπα της Αχαΐας Γουλιέλμου Βιλλεαρδουίνου, Άννα Αγγελίνα Κομνηνή γίνεται αυτόματα και κύριος διαφόρων κτήσεων στην Πελοπόννησο. Μια από τις κτήσεις εκείνες ήταν και η θέση όπου αποφάσισε να θεμελιώσει το κάστρο του «Παλαιού Ναβαρίνου». Και το έκαμε με τη χαρακτηριστική τοιχοδομία των σταυροφορικών κάστρων, με τις λεπτοδουλεμένες πολεμίστρες σε σχήμα «v» που θυμίζουν το περίφημο Κάστρο των Ιπποτών της Ρόδου. Στη συνέχεια το κάστρο αναλαμβάνει ο Νικόλαος Γ΄ του Σαιντ-Ομέρ, πρωτοστράτορας της Αχαΐας. Η ισπανική εταιρία των Ναυαρραίων Μετά το θάνατο του Νικολάου Γ΄ του Σαιντ-Ομέρ, γύρω στο 1314, το Αβαρίνο διεκδικήθηκε και περιήλθε σε διαφόρους κυρίους. Στα 1381 το Κάστρο το κυριεύει η «ισπανική εταιρία των Ναυαρραίων», ή πιο απλά οι Εταιρεία των Ναβαρραίων, που ήδη είχαν προβεί κατά το ίδιο έτος στην κατάληψη του Πριγκιπάτου της Αχαΐας στο όνομα του Ιακώβου των Μπω. Η Εταιρεία των Ναβαρραίων ήταν μια στρατιωτική μισθοφορική ομάδα οποία έδρασε τον 14ο αιώνα σε διάφορες χώρες της Ευρώπης, αλλά κυρίως στον ελλαδικό χώρο που εκείνη την εποχή ήταν κάτω από την κυριαρχία των κρατιδίων που είχαν ιδρύσει οι Σταυροφόροι στην Πελοπόννησο και τη Στερεά Ελλάδα. Την αποτελούσαν κυρίως στρατιώτες από τη Ναβάρρα (βόρεια περιοχή της Ισπανίας) και τη Γασκώνη (νότια περιοχή της Γαλλίας). Σε νεότερες πηγές αναφέρονται και ως Εταιρεία των Ναβαρραίων, παρόλο που ο όρος είναι μάλλον ανακριβής. Έτσι κατά το 1381 στράφηκαν λοιπόν προς τη Πελοπόννησο και σχεδόν χωρίς αντίσταση έγιναν κυρίαρχοι του Πριγκιπάτου της Αχαΐας. Ο Ιάκωβος των Μπω όρισε τον αρχηγό τους Μαγιότο ντε Κοκαρέλη, βάιλο στο Πριγκιπάτο της Αχαΐας. Σταδιακά, η Εταιρεία των Ναβαρραίων απέκτησε τον έλεγχο όλης της Πελοποννήσου. Με το θάνατο του Ιακώβου των Μπω το 1383, η Εταιρεία των Ναβαρραίων ήλεγχε ουσιαστικά το Πριγκιπάτο, αλλά και το κάστρο του Ναβαρίνου και μάλιστα δεν αναγνώριζαν τον κληρονόμο του Ιακώβου, Κάρολο Γ΄ της Νάπολης, επειδή αυτός δεν τους παρείχε τις αποδείξεις που του ζητούσαν. Το 1386, όταν πέθανε ο Μαγιότο, ανέλαβε το πριγκιπάτο ως βάιλος ο άλλος αρχηγός των Ναβαρραίων Πέτρος Μπόρντο του Σαν Σουπεράνο. Εκπροσωπώντας τους βαρώνους του Πριγκιπάτου, ο Πέτρος Μπόρντο σύναψε τη συνθήκη της 26ης Ιουλίου του 1387 με τη Δημοκρατία της Βενετίας. Μετά το θάνατο το Σουπερανού το 1402 τυπικά ανέλαβε την εξουσία η χήρα του, Μαρία Β΄ Ζαχαρία, ουσιαστικά όμως την εξουσία είχε ο ανιψιός της Κεντυρίων Β΄ Ζαχαρίας, ο οποίος αναγνωρίστηκε το 1404 και επίσημα ως ηγεμόνας του Πριγκιπάτου. Σταδιακά, από το 1419 απώλεσε την εξουσία του Πριγκιπάτου το οποίο κατέλαβαν οι Βυζαντινοί, αρχικά παρέμεινε στη Χαλανδρίτσα και τελικά έμεινε στη βαρωνία της Αρκαδίας μέχρι τον θάνατό του το 1432 που πέρασε και αυτή στον Θωμά Παλαιολόγο. Περίοδος των Ενετών Ύστερα από έναν περίπου αιώνα από το θάνατο του Νικολάου Γ΄ του Σαιντ-Ομέρ έρχεται η στιγμή που το κάστρο αναλαμβάνουν οι Βενετσιάνοι και η Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας, το 1417 ή 1423, όταν αυτό πωλείται οριστικά στους Ενετούς, στους οποίους παραμένει η κατοχή και μετά την κατάληψη της Πελοποννήσου το 1460 από τον Μωάμεθ B΄. Ο Μωάμεθ B΄ μάλιστα επικυρώνει τις ενετικές κτήσεις και το Ναβαρίνο παραμένει σε βενετσιάνικη κατοχή, μέχρι το 1500. Οθωμανική περίοδος Αν και το κάστρο με την απόφαση επικύρωσης του Μωάμεθ B΄ παρέμεινε σε βενετσιάνικη κατοχή, μέχρι το 1500 δεν ίσχυσε το ίδιο και με τον διάδοχό του Βαγιαζήτ Β΄. Μετά την πτώση της Μεθώνης τον Αύγουστο του 1500, στον σουλτάνο Βαγιαζήτ Β΄ και την πλήρη επικράτηση των Οθωμανών – Τούρκων τα επόμενα χρόνια της ανόδου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και στην ευρύτερη περιοχή, ο Ενετός φρούραρχος του Ναβαρίνου Κονταρίνι, (μέλος του Οίκου των Κονταρίνι, αλλά το πιθανότερο συγγενής άλλος από τον Βαρθολομαίο Κονταρίνι, που ήταν κυβερνήτης του Δουκάτου των Αθηνών για λογαριασμό του Φραγκίσκου Α΄ Ατσαγιόλι) παρέδωσε, μαζί με τη φρουρά του αποτελούμενη από 100 περίπου Βενετούς πολεμιστές, αμαχητί το κάστρο, στις 2 Ιούνη του 1686, στους Τούρκους. Το 1572, οι Τούρκοι κτίζουν το νέο κάστρο του Ναβαρίνου ή Νιόκαστρο στη νότια είσοδο του κόλπου του Ναβαρίνου, στη θέση που σήμερα βρίσκεται η νεότερη πόλη της Πύλου και το παλιό κάστρο, εκτός ίσως κάποιας φρουράς που παραμένει, εγκαταλείπεται και σταδιακά απαξιώνεται ως προς την αμυντική και οχυρωματική του χρήση. Μάλιστα κατά τη διάρκεια του Πολέμου του Μοριά οι Τούρκοι συγκέντρωσαν τις δυνάμεις τους στο νέο αυτό κάστρο. Ο Ισπανός Μιγκέλ ντε Θερβάντες, ο συγγραφέας του Δον Κιχώτη, που στη Ναυμαχία της Ναυπάκτου (1571) έχασε το χέρι του, αναφέρεται στο Κάστρο του Ναβαρίνου που γνώρισε το 1572, όταν συμμετείχε με τον ισπανοϊταλικό στόλο στις προσπάθειες του δον Χουάν (ο αδελφός του βασιλιά της Ισπανίας δον Ιωάννης ο Αυστριακός (Don Juan d' Austria), υπό την αρχηγία του οποίου τέθηκε όλος ο στόλος) να επανακτήσει την ισχύ στην περιοχή, χωρίς να κατορθώσει όμως να το καταλάβει). Το 1686, όταν ο Φραντσέσκο Μοροζίνι, του οίκου των Μοροζίνι, δόγης της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας από το 1688 έως το 1694, κατά τη διάρκεια του Έκτου Ενετοτουρκικού πολέμου, που είχε αρχίσει από το 1645 με την επιδρομή των Τούρκων κατά της Κρήτης, παρουσιάστηκε μ’ ένα στόλο από διακόσια καράβια κάτω από το κάστρο, κι ανάγκασε την τούρκικη φρουρά του να συνθηκολογήσει, βρήκε σαράντα τρία κανόνια, άφθονα όπλα, τρόφιμα και πολεμοφόδια αλλά κανέναν θησαυρό. Περίοδος της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 Το 1821 κατά την έναρξη της Επανάστασης οι Έλληνες επαναστάτες κατέλαβαν το Παλαιόκαστρο, για να το χρησιμοποιήσουν ως ορμητήριό τους, αλλά αναγκάστηκαν ναι το παραδώσουν στον Ιμπραήμ το 1825 μετά από πολιορκία. Μετά τη γνωστή Ναυμαχία του Ναβαρίνου,στις 20 Οκτωβρίου 1827 το κάστρο επέστρεψε σε ελληνικά χέρια. Βέβαια, με την ίδρυση του Ελληνικού Κράτους, το κάστρο έχασε τελείως τον αμυντικό του ρόλο και εγκαταλείφθηκε οριστικά ως οχυρό. Όταν οι Οθωμανοί υποχώρησαν το 1828, η γαλλική επιστημονική αποστολή του Μοριά, που πραγματοποίησε την εκστρατεία του Μοριά βρήκε το κάστρο ουσιαστικά ένα ερείπιο. Ένα ερείπιο «σαν λησμονημένο εκεί πάνω, λησμονημένο από τον καιρό», να θυμίζει και «να εξάρει τις αναμνήσεις της Φραγκοκρατίας στην Ελλάδα». Σημερινή περίοδος & χρηστικές πληροφορίες Το Παλαιόκαστρο, σήμερα διατηρείται έστω και σε μέτρια ως κακή κατάσταση, αλλά παράλληλα διατηρεί και «ισχυρή την μνήμη ιστορικών γεγονότων, που φανερώνουν την αδιάλειπτη ιστορική συνέχεια του τόπου». Σημαντική υπήρξε και η περιγραφή του κάστρου από τον Κώστα Ουράνη (1890-1953) μετά την επίσκεψή του στο κάστρο του Αβαρίνου, το 1930, στο βιβλίο του Ταξίδια - Ελλάδα. Το κάστρο σήμερα βρίσκεται σε παραμελημένη και γενικά όχι καλή κατάσταση, με μερική πιθανή εξαίρεση μέρους των εξωτερικών του τειχών. Η προστασία του μνημείου Σημαντικό ρόλο στην ανεύρεση, ανασκαφή, ανάδειξη, κήρυξη ως ιστορικά διατηρητέων και τη συντήρηση του οχυρωματικού αυτού μνημείου έχει αναλάβει η Εφορεία Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας. Παλαιότερα την ευθύνη είχαν οι παλαιότερες υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού: ΛΗ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων (ΛΗ’ ΕΠΚΑ), με έδρα την Καλαμάτα και αρμοδιότητα που εκτείνεται στον νομό Μεσσηνίας και η 26η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, με έδρα την Καλαμάτα και αρμοδιότητα που εκτείνεται επίσης στον ίδιο νομό. Το κάστρο κηρύχθηκε ιστορικά διατηρητέο το 1932 με το ΚΝ 5351/1932 και συμπληρώθηκε επίσης και με διάφορες υπουργικές αποφάσεις: Α1/Φ07/36582/1257/4-8-81 (Φ.Ε.Κ 691/Β/12-11-81, Υπουργική απόφαση: ΥΑ ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Α1/Φ07/36856/1641/9-10-1987 - ΦΕΚ 587/Β/4-11-1987 με τίτλο: «Κήρυξη του Διβαρίου Πυλίας μαζί με τον βραχώδη όγκο βόρεια της Σφακτηρίας και υψώματος "Κούκουρας" βόρεια του υψώματος του Προφήτη Ηλία ως αρχαιολογικού χώρου» και θέμα «Για την αποτελεσματικότερη προστασία των αρχαιοτήτων της περιοχής συμπληρώνουμε την αριθ. Υ.Α. Α1/Φ07/36582/1257/4-8-81 (Φ.Ε.Κ 691/Β/12-11-81) κήρυξη, σύμφωνα με την οποία κηρύχθηκε ως αρχαιολογικός χώρος και τοπίο ιδιαιτέρου φυσικού κάλλους ο βόρειος βραχίονας του όρμου της Βοϊδοκοιλιάς μαζί με ολόκληρο τον όρμο, όπου περιλαμβάνεται και ο νότιος βραχίονας με τα θεμέλια κτηρίων ελληνιστικών χρόνων και το αποκαλούμενο "Σπήλαιο του Νέστορος" - σημειώνεται με διακεκομμένη γραμμή στο χάρτη που συνοδεύει την Απόφαση - και κηρύσσουμε τον υγροβιότοπο Διβάρι ως αρχαιολογικό χώρο, μαζί με τον βραχώδη όγκο που εκτείνεται βόρεια της Σφακτηρίας, όπου και το κηρυγμένο βυζαντινό κάστρο "Παλιόκαστρο", καθώς και το ύψωμα "Κούκουρας" περιοχής κοινότητας Πετροχωρίου, που εκτείνεται βόρεια του υψώματος του Προφήτη Ηλία, διότι αποτελούν ως σύνολο χώρο αρχαιολογικής - ιστορικής σπουδαιότητας με χρονολογική αδιάσπαστη πολιτισμική παρουσία από την 3η χιλιετία π.Χ. μέχρι και την ύστερη ρωμαιοκρατία και τους βυζαντινούς χρόνους» Μαζί με την ίδια απόφαση χαρακτηρίστηκαν: α) ο Αρχαιολογικός χώρος όρμου Βοϊδοκοιλιάς και Κορυφασίου ("Παλαιοκάστρου") β) ο Αρχαιολογικός χώρος στο Διβάρι και γ) το ύψωμα "Κούκουρας" βόρεια του υψώματος του Προφήτη Ηλία. Υπουργική απόφαση: ΥΑ ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Β1/Φ30/32772/606/14-8-1992 - ΦΕΚ 534/Β/21-8-1992, με τίτλο «Κήρυξη του Διβαρίου Πυλίας μαζί με τον βραχώδη όγκο βόρεια της Σφακτηρίας και υψώματος "Κούκουρας" βόρεια του υψώματος του Προφήτη Ηλία ως αρχαιολογικού χώρου» στην οποία «Ανακοινώνεται ότι είναι αρχαίο το Κάστρο Παλαιοναυαρίνου, γνωστό και ως Παλιόκαστρο ή Παλιοναυαρίνο που βρίσκεται στη χερσόνησο Κορυφασίου, της Επαρχίας Πυλίας του νομού Μεσσηνίας και καταλαμβάνει την κορυφή της χερσονήσου του Κορυφασίου πάνω από τον όρμο της Βοϊδοκοιλιάς και κοντά στον θολωτό μυκηναϊκό τάφο του Θρασυμήδη. Ζώνη προστασίας ορίζουμε όλο το λόφο της χερσονήσου. Πρόκειται για κάστρο βυζαντινών χρόνων, του οποίου η κατασκευή ανάγεται στο 1278 και αποδίδεται στον Νικόλαο Β' DΕ SΑΙΝΤ ΟΜΕR, που το ίδρυσε για τον Νικόλαο Γ΄, Βαΐλλο Αχαΐας». Διαδρομή προς το Κάστρο Ο λόφος του κάστρου είναι προσβάσιμος από το χωριό Γιάλοβα στη βόρεια πλευρά του κόλπου του Ναβαρίνου, 6 χιλιόμετρα από την Πύλο. Ο λόφος απέχει 3 χιλιόμετρα από τη Γιάλοβα Μεσσηνίας, αλλά από τη ρίζα του λόφου μέχρι το κάστρο απαιτείται πεζοπορική ανάβαση 20 τουλάχιστον λεπτών ή και περισσότερο. Είσοδος στο Κάστρο Δύσκολα προσβάσιμο, επικίνδυνη δόμηση, χωρίς ιδιαίτερη φύλαξη. Η είσοδος είναι απαγορευμένη για λόγους επικινδυνότητας, αλλά και το κάστρο είναι δύσκολα επισκέψιμο λόγω της κοπιώδους εικοσάλεπτης ανάβασης και της πυκνής βλάστησης. Η θέα πάντως από τον λόφο, που βρίσκεται το κάστρο, αξίζει τον κόπο ανάβασης. Αρχιτεκτονικά στοιχεία Το κάστρο που καταλαμβάνει μια έκταση περίπου 50 στρεμμάτων σε σχήμα τραπεζοειδές. κτίσθηκε στα λείψανα της κλασικής ακρόπολης της αρχαίας Πύλου, η οποία αποτέλεσε τον πυρήνα του. Απ’ αυτήν διατηρούνται κάποια τμήματα τοίχων και ξαναχρησιμοποιημένο δομικό υλικό. Σύμφωνα με τους μελετητές το κάστρο που έκτισε ο Νικόλαος Β΄ Σαιντ-Ομέρ περιορίζεται στην σημερινή ακρόπολη, στο βόρειο άκρο της κορυφής του λόφου. Δεν υπήρξε απλώς φρούριο αμυντικής χρήσης αλλά και χώρος οικισμού, ο οποίος πρέπει να εκτεινόταν εντός και εκτός αυτού στη δυτική πλευρά με τις εγκαταστάσεις του λιμανιού στην παραλία, όπως μαρτυρούν σποραδικά λείψανα στην έκταση αυτή. Η κυρία είσοδος βρίσκεται στη νότια πλευρά, εκεί όπου καταλήγει το μονοπάτι πρόσβασης που ανηφορίζει από το Στενό της Συκιάς αφήνοντας πίσω αρχαία τείχη και τουρκικά μνήματα και λείψανα νεώτερης κατοίκησης. Μεγάλο τμήμα της πύλης έχει σήμερα καταρρεύσει. Το εξωτερικό περιμετρικό τείχος, περιβάλλει την κορυφή και διαιρείται σε δύο μέρη με εγκάρσιο τείχος, το νότιο μεγαλύτερο και το βόρειο στην κορυφή, εν είδει ακρόπολης, ενώ εντός των τειχών συναντά κανείς ερείπια των δημόσιων και ιδιωτικών κτηρίων, της καθολικής εκκλησίας και υπόγειων δεξαμενών νερού. Επίσης, σήμερα, διατηρούνται τρεις σειρές λιθοπλίνθων στο μέσον της νότιας πλευράς του εξωτερικού περιβόλου, τα κατώτερα τμήματα του τείχους της βορεοανατολικής. πλευράς, καθώς και η βάση των δύο κυκλικής κατόψεως πύργων στην ίδια πλευρά του κάστρου. Στους χρόνους πριν από τη Φραγκοκρατία, μαζί με τα λείψανα του υδραγωγείου στην παραλία και τη σωζόμενη γέφυρα στον ποταμό Τυφλομύτη μεταξύ Ρωμανού και Τραγάνας, πρέπει να ανήκει ένας μικρός ορθογώνιος πύργος στο δυτικό άκρο του δυτικού εξωτερικού τείχους, που είναι κτισμένος με το πλινθοπερίκλειστο σύστημα δομής των βυζαντινών χρόνων, ενώ στην ανωδομή του κάστρου διακρίνονται κυρίως δύο περίοδοι, αυτή της ενετικής κατοχής των χρόνων 1423-1500 και εκείνη της τουρκικής του 16ου αιώνα. Άλλωστε, η διατηρούμενη σήμερα μορφή του ανήκει στον ύστερο 16ο κυρίως αιώνα, αλλά ο νότιος περίβολος πιθανόν και να προστέθηκε από τους Ενετούς ή και τους Οθωμανούς-Τούρκους. Στα ανατολικά το κάστρο δεν τειχίστηκε λόγω της φυσικής οχύρωσης του λόφου, αλλά όπου δομήθηκαν τα τείχη είναι λεπτά και ψηλά, με επάλξεις σε χελιδονοειδή απόληξη, όπου είναι ορατές και οι διάφορες κατασκευαστικές φάσεις, ενώ δεν έχουν προκύψει από τις ως τώρα έρευνες να έγιναν μεταγενέστερες οικοδομικές εργασίες στο κάστρο ούτε κατά τη δεύτερη Ενετοκρατία, παρά την έκθεση του Γκριμάνι του 1706 για τις ανάγκες του φρουρίου, ούτε ακόμα κατά την περίοδο της Επανάστασης του 1821.Το Παλιαβαρίνο είχε ήδη εγκαταλειφθεί. Υποσημειώσεις Βιβλιογραφία Στα ελληνικά Χρονικόν του Μορέως Κώστας Ουράνης, Ταξίδια - Ελλάδα, Εκδόσεις «Εστία», (ενότητα «Το κάστρο του Αβαρίνου»), Αθήνα 1949. Τάκης Δεμοδός, Για το Νιόκαστρο και για το Ναβαρίνο, Εκδ. Παπαδήμας, Ἀθήνα 1987. Στα αγγλικά Aaron D. Wolpert, “A Historical and Economic Geography of Ottoman Greece: The Southwestern Morea in the 18th Century”, (Ιστορική και Οικονομική Γεωγραφία της Οθωμανικής Ελλάδας: Ο Νοτιοδυτικός Μοριάς τον 18ο αιώνα) κεφάλαιο: “Το φρούριο της Anavarin-i Atik” (“The fortress of Anavarin-i Atik”), Συντονιστές έκδοσης: F. Zarinebaf, J. Bennet, J.L. Davis – Έκδοση: Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα (The American School of Classical Studies at Athens), 2005. ISBN 0-87661-534-5, Σελ. 223-240. Εξωτερικοί σύνδεσμοι Η Ιστοσελίδα «ΟΔΥΣΣΕΥΣ» του Υπουργείου Πολιτισμού Παλαιό Ναβαρίνο Αρχειοθετήθηκε 2016-03-04 στο Wayback Machine. και Διοικητικές Πληροφορίες Αρχειοθετήθηκε 2016-03-04 στο Wayback Machine. Η ιστοσελίδα της 26ης ΕΒΑ 26η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Αρχειοθετήθηκε 2014-04-07 στο Wayback Machine. Η ιστοσελίδα «Καστρολόγος, το λήμμα για το Παλαιόκαστρο,Παλαιόκαστρο Το ειδικό ένθετο Επτά Ημέρες, της εφημερίδας Η Καθημερινή. Επιμέλεια αφιερώματος: Κωστής Βατικιώτης, Κυριακή 2 Οκτωβρίου 1994. Επτά Ημέρες, Κυριακή 2 Οκτωβρίου 1994, Κώστας Ουράνης, «Ταξίδια - Ελλάδα», (ενότητα «Το κάστρο του Αβαρίνου»), από το ταξίδι του το 1930. Εκδόσεις «Εστία», Αθήνα 1949. Από το εξαντλημένο εδώ και χρόνια βιβλίο του, με την ιστορική ορθογραφία του, αλλά χωρίς τα πνεύματα και τις περισπωμένες. Πιθανόν η μοναδική ψηφιακή μορφή του κειμένου. Πηγή: Η ιστοσελίδα ειδησεογραφίας - ενημέρωσης του Πύργου Τριφυλίας Πύργος Τριφυλίας Η ιστοσελίδα Παλαιόκαστρο Τάκης Δεμοδός, Για το Νιόκαστρο και για το Ναβαρίνο Αρχειοθετήθηκε 2016-03-04 στο Wayback Machine. Από την ιστοσελίδα της εξερευνητική ομάδα «Πυθέας» [1] το άρθρο του Μίλτου Τσαπόγα, με τίτλο «Τα Κάστρα του Ναβαρίνου»Τα Κάστρα του Ναβαρίνου Σημαντικά ιστορικά στοιχεία για την αρχαία Πύλο, αλλά και για τη σύγχρονη Πύλο υπάρχουν στην ιστοσελίδα της Πύλου.Θα βρείτε πληροφορίες για την θέση, την ιστορία και τον πολιτισμό της πανέμορφης αυτής κωμόπολης καθώς και ένα σωρό αλλα ενημερωτικά και επίσης ενδεικτική Βιβλιογραφία