Kreta

Kreta (grezieraz: Κρήτη, Kriti) Egeo itsasoko uharte bat da, Greziako handiena eta Mediterraneoko bosgarrena. Bertan agertu zen Europako zibilizaziorik zaharrenetariko bat, Zibilizazio minoikoa edota kretarra (K.a. 3000-1400). Historia Erromatarrek hartu zuten (K.a. 87-67), eta gero turkiar otomandarrek (1669), baina matxinadek 1898an turkiarrak alde egitera behartu zituzten. Balkanetako gerren ondorioz bildu zen ofizialki Grezia modernora (1913). Kandiako setioa 1570ean Otomandar Inperioak Zipre inbaditu zuen –Veneziako Errepublikaren menpe zegoen; kondairak dioenez, modu horretan Selim II.a sultanak Commandaria ardo kuttunaren hornidura bermatu behar zuen–. Espainiako Koroak, Veneziako eta Genoako Errepublikek, Estatu Pontifikalek eta Maltako Ordenak Liga Santua sortu arren, eta Lepantoko guduan (1571) otomandarrak mendean hartu zituzten arren, Zipre turkiarren eskuetan egon zen beste hiru mendez. Eta garai bateko Veneziako Errepublika aberatsak pixkanaka Mediterraneoko lurraldeak galdu zituen, Kreta besterik geratu ez zitzaion arte. 1645ean, Maltako zaldunek konboi otomandar bati eraso egin zioten eta Kandian (egungo Heraklion) hartu zuten babesa, harrapakinak eta Ibrahim I.a sultanaren harena haiekin eramanik. Irainari erantzunez, 60.000 turkiarrek Kretan lur hartu zuten eta hiru urteren buruan ia uharte osoa konkistatu zuten. Kandia hiriburua besterik falta ez zitzaienez, setiatu egin zuten. Hiria 6.000 soldaduk babesten zuten, eta hornidura ez zen nahikoa setioari luzaroan eusteko. Turkiarrek ur hornidura eten zuten eta hiria hainbat hilabetez bonbardatu. Hala ere, Kandia ez zen behera etorri eta lehorreko borroka ez atzera ez aurrera geratu zen. Veneziarrek eta aliatuek lehengaiak itsasoz sartzea lortu zuten, kostaldeko gotorlekuaren iparraldean zabaldutako zirrikitutik. Hala, gatazka lehorretik itsasora aldatu zen, batzuk zein besteak hornitzeko itsasbideen kontrola helburu. Gudu horietan, zenbaitetan otomandarrak ziren garaile, besteetan veneziarrak eta aliatuak, baina behin betiko garaipenik ez zuten lortzen. Setioa barrutik hausteko bi saiakera ere egin zituzten, baina alferrikakoak izan ziren, turkiarren ahaleginak bezalaxe. 1669an, 21 urte geroago, beraz, Francesco Morosini kapitain jeneralak 3.600 soldadu besterik ez zituen, eta ia ez zitzaien elikagairik eta muniziorik geratzen. Irailaren 27an errenditu ziren, eta turkiarrek ahal zuten guztia hartzeko eta bizirik alde egiteko baimena eman zieten. Hiri nagusiak Kretako hiri nagusiak honako hauek dira: Heraklion (137.711 biztanle) Kanea (53.373 biztanle) Retimno (31.687 biztanle) Ierapetra (23.707 biztanle) Agios Nikolaos (19.462 biztanle) Sitia (14.338 biztanle) Banaketa administratiboa Kreta Greziako eskualdea edo periferia da, lau prefekturatan banatuta: Kanea Heraklion Lasiti Retimno Kretar ospetsuak Minos, Kretako errege mitikoa Epimenides (K.a. VI. mendea), filosofoa Alexandro V.a aita saindua (1339-1410) El Greco (1541-1614) margolaria Eleftherios Venizelos (1864-1936) politikaria, Greziako Lehen Ministroa Konstantinos Mitsotakis (1918) politikaria, Greziako Lehen Ministroa Nana Mouskouri (1934) abeslari eta politikaria Ikus, gainera Zibilizazio Minoikoa Kretako zezena Erreferentziak Kanpo estekak