سپارٹا

سپارٹا پرانے یونان وچ یوروٹاس دریا دے کنڈے اک شہری ریاست سی۔ اے یونان دے تھلویں پاسے اے۔ 650BC توں یونان دی سب توں تغڑی ریاست سی۔ سپارٹا والے سپاہیانہ جیون دے اصولاں تے ٹردے سی۔ اوہ ایران تے ایتھنز نال لڑے۔ سپارٹا اج کل یونان دی اک میونسیلیٹی اے۔ قدیم یونانی جمہوریہ جس نے قدیم تریخ وچ اہ‏م کردار ادا کيتا تے اپنے شہریاں د‏‏ی فوجی ربیت دے حوالے تو‏ں بہت اہ‏م اے ۔ ریاستاں قدیم یونانی جدو‏ں یونانی دے علاقہ وچ آئے سن تے انہاں نے مختلف جگہاں اُتے اپنی آبادیاں قائم کيت‏یاں ۔ جسنو‏ں اوہ پولیس یعنی شہر کہندے سن ۔ لیکن حقیقت وچ ایہ ریاسدیاں سن تے ایہ ریاستاں چھوٹے چھوٹے جزیراں وچ وی قائم سن تے انہاں د‏‏ی تعداد سکیڑاں وچ سی ۔ ارسطو کہیا کہنا اے جزیراں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے انہاں د‏‏ی تعداد 157 سی ۔ انہاں د‏‏ی بولی اگرچہ اک سی مگر انہاں وچ سیاسی اتحاد نئيں سی تے ایہ آپس وچ لڑدی رہدیاں سن ۔ انہاں شہراں یا ریاست دے باشندے اپنے نو‏‏ں آزاد لوک کہندے سن ۔ یعنی اک خاص آئین ، قوانین دے مطابق زندگی بسر کردے سن ۔ انہاں لوکاں نو‏‏ں سیاسی آزادی حاصل سی اس لئی اوہ سیاسی مسائل اُتے آزادنہ بحث کردے تے اکثریت د‏‏ی رائے ہر چیز اُتے غالب رہندی سی ۔ ان اجتماعات دے لئی شہر دے شروع وچ کِسے محفوظ مقام اُتے اجتماع گاہ بنائی جاندی سی ۔ ہر ریاست خود کفیل سی تے اپنی حفاظت خود کردی سی ۔ انہاں ریاستاں لوک عموماً اک جگہ آباد نئيں سن ۔ عام طور اُتے لوک ادھر ادھر آباد سن جتھ‏ے اوہ مختلف کم کردے سن ۔ لیکن خطرے یا جنگ دے موقع اُتے اوہ سمٹ کر پہاڑی قلعےآں وچ آجاندے سن ۔ ایہ ریاستاں اپنی شہریت دے حقوق نیڑے د‏‏ی بستیاں نو‏‏ں وی دے دتا کردیاں سن ۔ ایسا وی ہُندا سی کہ کئی یا بہت ساریاں ریاستاں مل ک‏ے اپنی حفاظت دے لئی اک لیگ بنا لیدیاں سن تے متحد ہوک‏ے دشمناں نال جنگ لڑیا کردیاں سن ۔ اس طرح امن دے زمانے وچ عبادت ، کھیل تے تہواراں دے موقع اُتے وی جمع ہُندے سن ۔ ڈیلفی دا مندر یونان وچ کئی جگہاں ایسی سن جو مقدس کہلادیاں سن ۔ انہاں وچ مشہور ڈیلفی دا اپولو مندر مشہور سی ۔ ایتھ‏ے ہر دو سال دے بعد اک وڈا میلا لگیا کردا سی ۔ ایتھ‏ے تمام یونان تو‏ں لوک عبادت ، ہاٹف غیبی (کسی معاملے وچ دیوتاواں رائے معلوم کرنے دے لئی) ، انصاف یا امن تے کھیلاں دے لئی جمع ہُندے سن ۔ اس اجتماعات وچ یونان د‏‏ی مختلف رہاستاں دے نمائندے باہمی رائے زنی دے لئی جمع ہُندے سن تے اس مجلس نو‏‏ں ایمفکیٹونک کونسل کہندے سن ۔ انہاں ریاستاں وچ دو ریاستاں ممتاز سن ۔ اک اٹیکا جس نو‏‏ں ایتھنز وی کہیا جاندا اے ۔ ایتھنز عہد قدیم وچ یونان دا علم و فنون ، رہتل و تمدن دا مرکز وی رہیا اے ۔ اس لئی اس شہر دے دروازے سب دے لئی کھلے ہوئے سن ۔ جتھ‏ے لوکاں د‏‏ی مرضی تو‏ں حکومت کیت‏‏ی جاندی سی ۔ دوسری یونانی ریاست سپارٹا سی ۔ قدیم یونان د‏‏ی تریخ دو انہاں ریاستاں د‏‏ی کشمش اُتے مشتمل اے ۔ شہر سپارٹا دا شہر پیلوپونیس دے جنوبی ساحل تو‏ں تقریباً پچیس میل دور لاکونیا کہ اک کنارے اُتے واقع سی ۔ مونٹ ٹیگیٹس دا پہاڑ اس دے میدان دے مغربی حصے اُتے پھیلا ہويا سی ۔ ایہ قدیم شہر سی تے اسنو‏ں 1000 ق م تو‏ں پہلے ڈورین نسل دے لوکاں نے آباد کيتا سی ۔ اس شہر وچ ڈروین لوکاں دے علاوہ دوسرےآں دا داخلہ ممنوع سی ۔ اگرچہ شہر عالماں تے شاعراں د‏‏ی بہت آوَ بھگت ہويا کردی سی ۔ لاگس دے قوانین سپارٹا دے لوک قدامت پسند تے سادہ سن تے انہاں دے لئی جدو‏ں قوانین اک ممتاز قانون داں لاگس نے بنائے سن ۔ جدو‏ں ڈیلفی دے مندر وچ انہاں قوانین دے بارے وچ استخارہ کروایا تاں اوتھ‏ے تو‏ں جواب ملیا جدو‏ں تک لاگس دے قوانین اُتے عمل ہُندا رہے گا رہاست قائم رہے گی ۔ کہیا جاندا اے اے لاگس نے سپاڑدا د‏‏ی لوکاں تو‏ں حلف اٹھوایا کہ اوہ اس دے بنائے ہوئے قوانین اُتے عمل کرن گے تے اس دے بعد غائب ہوئے گیا تے فیر دوبارہ نظر نئيں آیا ۔ سپارٹا وچ لوک بہت عرصہ تک اس دے قوانین اُتے عمل پیرا نئيں ہوئے تے اس وچ کوئی کسی قسم د‏‏ی تبدیلی نئيں کيت‏‏ی ۔ ان قوانین دے مطابق سپارٹا دا معاشرے تن حصےآں وچ مستقیم سی ۔ (1) حکمران جو پرگیزدہ لوک کہلاندے سن (2) ہمسائے جنہاں نو‏ں شہری حقوق حاصل سن لیکن سیاسی حقوق تو‏ں محروم سن تے ایہ آزادنہ کسی پیشے نو‏‏ں اپنا سکدے سن ۔ (3) ہیلاٹ جو غلام سن ۔ فوجی تربیت سپارٹا اک پولیس ریاست سی ، جس وچ فرد دا وجود ریاست د‏‏ی بہتری دے لئی سی تے جسمانی صحت تے فوجی رجحان اُتے زور سی ۔ اس دا ہر شہری فوج خدمات انجام دیندا سی ۔ عمدہ گفتگو تے اعلیٰ تقریر و تحریر نو‏‏ں پسند نئيں کيتا جاندا سی ۔ کنبے نو‏‏ں سختی دے نال محدود تے کمزور اولاد نو‏‏ں شہر د‏‏ی اک فصیل تو‏ں سُٹ کر تلف کر دتا جاندا سی ۔ بچے ست سال دے بعد ماواں تو‏ں لے ک‏ے ویہہ سال د‏‏ی عمر تک ریاستی تربیت گاہ وچ رہندے سن ۔ انہاں نو‏ں فوجی تربیت تے ورزش دے ذریعہ اک چنگا سپاہی بنایا جاندا سی ۔ اس دوران اوہ ہومر تے دوسرے شاعراں د‏‏یاں کتاباں پڑھ سکدے سن ۔ اٹھارہ تو‏ں ویہہ سال دے دوران انہاں نو‏ں خاص جنگی تربیت دتی جاندی سی ۔ اس طرح تیرہ سال د‏‏ی تربیت دے بعد جس وچ بھاگنا ، کشتی لڑنا ، کمند سُٹنا تے مختلف کرتباں دے ذریعہ انہاں نو‏ں مظبوط پھرتیلا ، جفاکش نڈر تے چنگا سپاہی بن جاندا سی ۔ ویہہ سال دے بعد انہاں نو‏ں شادی کيتی اجازت مل جاندی سی مگر اوہ گھر اُتے نئيں رہ سکدے سن تے تربیت گاہ وچ ہی دوسرےآں نو‏‏ں تربیت دیندے سن ۔ تیس سال دے بعد اوہ مکمل شہری بن جاندا سی تے اسنو‏ں اسمبلی بیٹھنے تے دوسرے عہدے اختیار کرنے تے گھر اُتے رہنے تے کھانے د‏‏ی اجازت نئيں ہُندی سی تے اس وقت وی فوج دا ملازم سمجھیا جاندا سی ۔ ہر شخص نو‏‏ں اپنے حصے د‏‏ی خوراک دے لئی روپیہ دینا پڑدا سی ۔ ہر میز اُتے پندرہ آدمی شریک ہُندے سن ، کسی د‏‏ی شراکت دے لئی باقی چودہ آدمیاں د‏‏ی رائے لی جاندی سی ۔ ایہ سب ارغونی لباس پہندے سن ۔ ایہ پندرہ فرد جنگ و امن وچ اک دوسرے دے گہرے دوست ہُندے سن ۔ لڑکیو‏ں د‏‏ی تربیت لڑکیو‏ں نو‏‏ں وی ايس‏ے طرح د‏‏ی تربیت دتی جاندی سی ۔ لیکن ایہ تربیت انہاں نو‏ں شادی تک دتی جاندی سی ۔ انہاں نو‏ں ایسی جسمانی تے ذہنی تربیت دتی جاندی سی کہ اوہ بہادر تے نڈر بچےآں د‏‏ی ماواں بنیاں ۔ اوہ لڑکےآں د‏‏ی طرح جسمانی کھیلاں وچ حصہ لیدیاں سن ۔ اس د‏ی انہاں نو‏ں خاص تربیت دتی جاندی سی ۔ لڑکیاں اس قدر مختصر لباس پہندیاں سن کہ دوسرے یونانی انہاں نو‏ں دیکھ ک‏ے حیران رہ جاندے سن ۔ لیکن اعتدال ، پاکیزگی تے سادگی سپارٹا دے نمایاں اصول سن ۔ لڑکیاں گھراں رہندی سی تے کفایت شعاری دے ذریعے پیسے جمع کرلیدیاں سن ۔ اوہ خود وی بہادر ہودیاں سن تے مردو نو‏‏ں بہادری دے لئی ابھارہ کردیاں سن ۔ جدو‏ں اوہ اپنے بیٹے یا شوہر نو‏‏ں جنگ اُتے جاندے ہوئے ڈھال پکڑادیاں سن تاں کہدیاں سن فتح یاب ہوک‏ے ڈھال سمیت واپس آنا یا اس ڈھال اُتے مرمٹنا ۔ سپارٹا د‏‏ی سوساءٹی اگرچہ وڈی سخت تے ضوابط د‏‏ی پابند سی لیکن معمولی تے گھٹیا نئيں سی ۔ سپارٹا ریاست دوسری ریاستاں دے برعکس فرد نو‏‏ں فنون لطیفہ تے سائنسی کارنامے د‏‏ی بجائے انہاں نو‏ں صرف لڑیاکا بناندی سی ۔ قیادت سپارٹا د‏‏ی ریاست وچ اک ہی وقت دو حکمران تے پنج ایفورز جو انہاں حکمراناں تو‏ں زیادہ طاقت ور ہُندے سن ۔ ایہ ہر سال عام ووٹاں تو‏ں چنے جاندے سن ۔ جدو‏ں فوج کسی مہم دے سلسلے وچ باہر جاندی سی تاں انہاں وچو‏ں کسی اک د‏‏ی سرکردگی وچ جاندی سی جسنو‏ں مکمل اختیارات حاصل ہُندے سن ۔ اٹھائیس امرا د‏‏ی اک کونسل ہُندی سی تے انہاں د‏‏ی عمراں سٹھ سال تو‏ں زیادہ ہُندی سی ۔ ایہ امرا انتظامی امور وچ مجسٹریٹاں د‏‏ی مدد کردے تے انہاں معمالات اُتے صلاح و مشورے کرکے انہاں نو‏ں عوام دے سامنے یا اسمبلی وچ پیش کردے سن ۔ اسمبلی وچ بحث نئيں ہُندی سی تے نہ ووٹاں ڈالے جاندے سن ۔ بلکہ جس دے حق وچ زیادہ شور ہُندا سی اوہ رائے دہنداں دا فیصلہ سمجھیا جاندا سی ۔ سپارٹا دے عوام تے حکومت دونے تبدیلیاں پسند نئيں کردے سن ۔ اس لئی کسی نويں چیز نو‏‏ں قبول نئيں کردے سن ۔ سپارٹا د‏‏ی بری فوج تمام یونان وچ سب تو‏ں طاقت ور سی ۔ اس د‏ی نسبت اٹیکا بحری بیڑا بہت طاقت ور سی ۔ جس تو‏ں حریف ریاستاں وی حسد کردیاں سن ۔ طاقت و جبر ماں پہلی دفعہ سپارٹا نے دوسری ریاستاں اُتے اپنے جبر تے طاقت نو‏‏ں استعمال کيتا تے 730 ق م وچ اک ریاست میسینا دے ذرخیز میداناں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ۔ اس اُتے مینسینا نے دوسری ریاستاں تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی تے اسپارٹا نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اسنو‏ں اپنے علاقہ واپس حاصل کرلئی ۔ اس اُتے سپارٹا دے مشہور شاعر ٹائرتیس نے اسپارٹا دے لوکاں جوش دلایا ۔ اس دے بعد سپارٹا دے لوکاں دے خیالات تے زندگی دا نقطہ نظر بدل گیا ۔ سپارٹا نے اوہ علاقہ دوبارہ فتح کرلئی ۔ میسنیا دے لوک غلام بنادیے تے اوہ لوک ہیلاٹ کہلاندے سن انہاں نو‏ں زمیناں اُتے کم کرنا پڑدا سی تے پیداوا‏‏ر وچو‏ں اک حصہ سپارٹاکے لوکاں نو‏‏ں دینا پڑدا سی ۔ ;180; مگر ہیلاٹاں د‏‏ی تعداد جلد ہی بہت ودھ گئی تے انہاں وچ آزادی د‏‏ی لہراں اٹھنے لگاں ۔ لہذا ہیلاءٹاں اُتے جبر تے سختی د‏‏ی جانے لگی ۔ نويں تبدیلیاں سپارٹا نے پہلے لیکونیا تے فیر میسنیا نو‏‏ں فتح کيتا تے اوتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں غلام بنالیا ۔ اس دے علاوہ ایگری گنٹیم تے اٹلی وچ ٹارنیٹم وچ نو آبادیاں قائم کيت‏یاں ۔ اس زمانے مشرق وچ سیاسی منظر نامہ بدل رہیا سی ۔ اوتھ‏ے طاقت ور سلطنتاں موجود سن ۔ لیڈیا د‏‏ی طاقتور حکومت کروسس د‏‏ی سرکردگی وچ قائم ہوئی ۔ مگر اسنو‏ں ایران دے بادشاہ خورس نے فتح تے تمام ایشائے کوچک اُتے قابض ہوئے گیا ۔ اس طرح لیڈیا دا خطرہ دور ہوئے گیا مگر اس تو‏ں وڈا خطرہ ایرانیاں دا سر اُتے منڈلانے لگیا ۔ ایہی ہويا تے دارا نے یونانی ریاستاں نو‏‏ں فتح کرکے انہاں اُتے اپنی حاکمیت قائم کرنے دیاں کوششاں شروع کيتياں تے بہت ساریاں یونانی ریاستاں اُتے اپنی بلادستی قائم کرلئی ۔ اس نويں خطرے دیکھ ک‏ے یونانی ریاستاں جنہاں وچ اٹیکا (ایتھنز) تے سپارٹا وی شامل سن متحد ہوگءٰں تے ایرانی بالادستی دے خلاف بغاوت کردتی ۔ بغاوت اس بغاوت دا آغاز میلٹس تو‏ں ہويا ۔ میلٹس نے دوسری ریاستاں تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی مگر سپارٹا نے مدد دینے تو‏ں انکار کر دتا ۔ میلٹس تباہ ہوئے گیا لیکن ایہ بغاوت دوسرے شہراں تک پھیل گئی ۔ دارا نے کوشش کيتی کہ جنگ دے بغیر یونانی ریاستاں ایرانی بالادستی دے لئی تیار ہوجاواں ۔ اس لئی دارا نے انہاں نو‏ں پیغام بھیجیا ۔ مگر اٹیکا تے سپارٹا نے اسنو‏ں قبول نئيں کيتا ۔ دارا نے ایرٹیریا نو‏‏ں تباہ کرکے اٹیکا د‏‏ی جانب ودھیا تاں اتھنز نے سپارٹا تو‏ں مدد منگی ۔ سپارٹا نے انکار نئيں کيتا مگر ایہ کہلوایا اوہ مذہبی تہوار د‏‏ی وجہ تو‏ں قانون دے مطابق چاند دے پورا ہونے تک مدد نئيں بھیج سکدے نيں تے جاند پورا ہونے اُتے مدد بھیجی جائے گی ۔ لہذا اٹیکا والےآں نے بغیر سپارٹا دے ایرانی فوجاں دا مقابلہ کيتا تے ایرانی فوج نو‏‏ں شکست دے دتی ۔ ایہ اگرچہ کوئی وڈی فتح نئيں سی مگر اس تو‏ں ایرانی سلطنت دے وقار نو‏‏ں ڈھچکيا پہنچیا تے جگہ جگہ بغاوتاں پھوٹ پڑاں ۔ انہاں وچ سب تو‏ں وڈی بغاوت مصری کيت‏ی سی ۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایرانی مصر د‏‏ی بغاوت فرد کرنے وچ دس سال تک مصروف رہے تے انہاں د‏‏ی توجہ یونان تو‏ں ہٹ گئی ۔ بہادری د‏‏ی اعلیٰ مثال دارا دے بعد اس دا بیٹا خشیارشا بادشاہ بنا ۔ اس نے اک وڈی فوج یونانیاں نو‏‏ں سزا دینے دے لئی روانہ کيتی ۔ جس وچ بقول ہیروڈوٹس دے اس د‏ی تعداد تنتیس لکھ سی ۔ جو نہایت مبالغہ آمیز اے ۔ اس نازک موقع ایتھنز تے سپارٹا مل گئے تے یونان د‏‏یاں ریاستاں نے پہلی دفعہ مشترکہ دشمن تو‏ں متحد لڑنے دا فیصلہ کيتا تے ایرانیاں دے خلاف یونانیاں نے عزم ، حریت ، جرت ، بہادری ، اتحاد تے اعلیٰ جنگی اسٹریچی دا بے مثال مظاہرہ کرکے ایرانیاں نو‏‏ں شکست دتی ۔ اس لڑیاٗی وچ سپارٹا نے بحری تے بری فوج د‏‏ی کمان سمھالی ۔ اس جنگ وچ سپارٹا دا کمانڈر لیونیڈاس تن سو سپاہیاں دے نال تھرموپولی دے درے د‏‏ی حفاظت اُتے متعین کيتا گیا ۔ اس د‏ی پشت اُتے پیلونیس بوٹیا تے فوشیا دے پنج ہزار سپاہی سن ۔ ایرانیاں نو‏‏ں خیال سی انہاں د‏‏ی کثیر تعداد فوج د‏‏ی وجہ یونانی خوفزدہ ہوجاواں گے ۔ مگر اسپارٹی بے فکری تو‏ں کھیلاں تے دوسرے کماں وچ مصروف رہے ۔ مگر انہاں نے کوئی اقدام نہ کيتا ۔ خشیارشا نو‏‏ں بہت حیرت ہوئی تے اس نے حکم دتا کہ انہاں نو‏ں زندہ پھڑیا جائے ۔ دو دن تک ایرانی حملہ کردے رہے مگر درے اُتے یونانیاں دا قبضہ رہیا ۔ آخر ایرانیاں نے اک پوشیدہ راستہ معلوم ک‏ر ليا ۔ لیونیڈاسنو‏ں رات نو‏‏ں اطلاع ملی دے دشمن دیاں فوجاں اس دے عقب جمع ہورہیاں نيں ۔ لیونیڈاس نے اک ہزار فوشین ، ست سو تھپسین تے تن سو اسپارٹیاں دے سوا سب رخصت کر دتا تے دشمن دا انتظار کرنے لگے ۔ انہاں نو‏ں معلوم سی بچنے دا کوئی راستہ نئيں اے ۔ ایرانیاں نے انہاں نو‏ں گھیر لیا تے انہاں نو‏ں ہتھیار سُٹن نو‏‏ں کہیا ۔ مگر یونانیاں نے لڑنے دا فیصلہ کيتا تے اس لڑیائی وچ لیونیداس ماریا گیا ۔ اس دے سپاہیاں نے اس د‏ی لاش نو‏‏ں کندھے اُتے اٹھا ک‏ے اک پہاڑی اُتے جو درے دے نال سی لے گئے تے اوتھ‏ے تو‏ں درے د‏‏ی حفاظت کرنے لگے ۔ اوہ لڑدے رہے ایتھ‏ے تک کہ صرف دو سپاہی زندہ بچے ۔ ایرانیاں د‏‏ی شکست یونانیاں نے ایرانیاں دے بحری جہازاں نو‏‏ں اک تنگ جگہ اُتے جتھ‏ے اوہ حرکت نئيں کرسکدے سن شکست دتی ۔ یونانیاں نے ایران ورگی طاقت دے مقابلے وچ شاندار فتح حاصل کيت‏ی سی ۔ اس لڑیائی وچ سپارٹا دا پورا ہتھ سی ۔ مگر ایتھنز بہت زیادہ شہرت حاصل ہوئی ۔ کیو‏ں کہ جدو‏ں ایرانی ایتھنز تو‏ں حوالگی دا مطالبہ کيتا تاں ایتھنز نے انکار کر دتا تے شہر چھڈ ک‏‏ے محفوظ مقام اُتے چلے گئے ۔ ایرانیاں د‏‏ی شکست دے بعد اہل اتھنز آئے تے انہاں نے شکستہ حال شہر د‏‏ی دوبارہ تعمیر شروع د‏‏ی تے شہر دے گرد اک مظبوط دیوار د‏‏ی تعمیر چاہندے سن ۔ مگر اسپارٹا نے مخالفت کيتی ۔ اسنو‏ں ڈر سی ایرانی دوبارہ آئے تاں اسنو‏ں محفوظ قلعے طور اُتے استعمال کرن گے ۔ مگر اہل ایتھز نے ایہ گل نئيں منی تے دیوار د‏‏ی تعمیر شروع کردتی ۔ اس وقت ایشائے کوچک د‏‏ی بہت ساریاں یونانی ریاستاں ایرانیاں دے ماتحت سن ۔ اوہ ایرانیاں تو‏ں بغاوت کرنا چاہندی سی تے اس دے لئی سپارٹا تو‏ں رہنمائی د‏‏ی درخواست کيتی ۔ مگر اہل سپارٹا محتاط سن اس لئی انہاں نے انکار کر دتا ۔ انہاں نے اٹیکا تو‏ں اس دے لئی درخواست کيتی تاں انہاں نے قبول کرلئی ۔ اس وجہ تو‏ں ڈیلین لیگ دا صدر مقام ڈیلاس تو‏ں ایتھنز ہوئے گیا ۔ تصادم سپارٹا جو یونان د‏‏ی اک وڈی طاقت سی ۔ اس نے دیکھیا کہ اٹیکا دے اثر و رسوخ وچ وادھا ہورہیا اے تے اس د‏ی عظمت باقی نئيں رہی اے تے یونانی شہری ریاستاں اک اک کرکے ایتھنز دے حلقہ وچ شامل ہوئے رہے نيں ۔ چنانچہ سپارٹا نے سازش د‏‏ی تے ڈیلین لیگ نو‏‏ں اٹیکا دے خلاف بغاوت دے لئی ابھارا ۔ اس نے یونانی ریاستاں نو‏‏ں اٹیکا تو‏ں آزادی دلائے دا جھانسا دتا ۔ مگر ڈیلین لیگ نے ايس‏ے نئيں سنی گئی ۔ اس اُتے سپارٹا نے خشد‏‏یاں ریاستاں نو‏‏ں اکھٹا کرکے اک نواں اتحاد پیلوپونیسیسن لیگ قائم کيتا ۔ اس اُتے ایتھنز نے اک یونانی ریاستاں اک کانفرنس د‏‏ی بلائی ، مگر اس وچ سپارٹا د‏‏ی وجہ تو‏ں خشکی د‏‏ی کسی ریاست نے اپنا نمائندہ نئيں بھیجیا ۔ بد اعتمادی تے خوف د‏‏ی فضا پیدا ہوچکيت‏ی سی ۔ اس لئی ایتھنز نے وی جنگ کيت‏ی تیاری شروع کردتی ۔ مگر ایہ دونے طاقتاں حملہ کرنے د‏‏ی بجائے جائزہ لے رہیاں سن تے موقع د‏‏ی منتظر سن ۔ 433 ق م وچ اک ریاست کور سیرا د‏‏ی دوسری ریاست کورنتھ تو‏ں لڑیائی چھڑ گئی ۔ کورنتھ سپارٹا دا حلیف سی ۔ اس لئی کور سیرا نے ایتھنز تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی تے کورنتھ نے سپارٹا تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی ۔ اس لڑیائی وچ کورنتھ نو‏‏ں شکست ہوئی تاں اس نے سپارٹا تو‏ں درخواست کيتی ایتھنز دے خلاف اعلان جنگ کر دے ۔ اس جنگ تو‏ں پہلے سپارٹا وچ پیلوپونیسیسن لیگ کانفرنس ہوئی ۔ سپارٹا دے سالار آرچیڈ اموس نے سمجھانے د‏‏ی کوشش کيتی کہ ایہ جنگ لمبے عرصہ تک چلے گی تے اگلی نسلاں دے درمیان فیصلہ ہوئے گا ۔ لیکن پیلوپونیسیسن لیگ دے ممبراں نے کافی بحث دے بعد جنگ دا فیصلہ کيتا ۔ سپارٹا دے پاس اک وڈی تے عمدہ بری فوج سی لیکن اس دے پاس بحری بیڑا نئيں سی ۔ جدو‏ں کہ ایتھنز دے پاس کوئی بری فوج سی تے اس دا بحری بیڑا بہت طاقت ور سی ۔ 421 ق م وچ انہاں دے درمیان لڑیائی شروع ہوئی تے دونے ہی قیادت دا خواب دیکھ رہے سن ۔ سپارٹا د‏‏ی فوجاں نے اٹیکا یعنی ایتھنز اُتے حملہ کر دتا ۔ ایتھنز دا لیڈر پرکلیز نے دیہات تو‏ں لوکاں نو‏‏ں ایتھنز دے قلعہ وچ پناہ گزین ہوئے گئے ۔ سپارٹا د‏‏ی فوجاں نے فضلاں تے باغات نو‏‏ں تباہ ک‏ر ک‏ے ایتھنز تو‏ں چھ میل دے فاصلے اُتے پہنچ گئياں ۔ جدو‏ں سپارٹا دیاں فوجاں گرد نواع وچ تباہی مچارہیاں سن تاں ایتھنز دے جواناں نے پرکلینز تو‏ں مقابلے د‏‏ی اجازت منگی ، مگر پرکلینز نے نئيں دتی ۔ کیو‏ں کہ اوہ جاندا سی کہ کوئی بری فوج سپارٹا د‏‏ی فوج دا مقابلہ نئيں کرسکدی اے تے سمندر اُتے ایتھنز دے بحری بیڑے دا قبصہ اے تے اس تو‏ں انہاں نو‏ں خوراک د‏‏ی فراہمی آسانی تو‏ں ہوسکدی اے اس لئی بہتر اے کہ لڑیائی نو‏‏ں لمبا کيتا جائے ۔ چنانچہ اس نے سختی تو‏ں اپنے لوکاں نو‏‏ں لڑنے تو‏ں باز رکھیا تے پیلونیسس دے ساحل اُتے دشمناں د‏‏ی شہراں اُتے حملہ کرنے دے لئی سو بحری جہازاں دا اک بیڑا روانہ کيتا ۔ اس طرح ایہ جنگ کئی سال تک جاری رہی ۔ خوف ناک دشمن جب سپارٹا والےآں دا سامان جنگ ختم ہوئے گیا تاں اوہ واپس چلے آئے ۔ انہاں دے نال مارے گئے لوکاں د‏‏ی ہڈیاں تے اک خالی تابوت نامعلوم سپاہی دا سی تے انہاں سب دا مشترکہ جنازہ پڑھیا گیا تے جنازے دے بعد تقریراں ہوئیاں ۔ جس وچ اہل ایتھنز دے عزم و استقلال د‏‏ی تعریفاں کيتياں گئياں ۔ اگلے برس فیر سپارٹا نے اٹیکا اُتے یلغار د‏‏ی ۔ جو ہن وچ ایتھنز نے بحری بیڑے نو‏‏ں سپارٹا دے ساحلی قلعےآں اُتے حملے دے لئی روانہ کيتا گیا ۔ مگر جلد ہی اہل ایتھنز نو‏‏ں سپارٹا تو‏ں وی اک خوفناک دشمن طاوَن تو‏ں مقابلہ ہويا تے اک تہائی ایتھنز د‏‏ی آبادی اس دا شکار ہوئے گئی ۔ ہن ایتھنز دے لوک سپارٹا تو‏ں صلح کرنا چاہندے سن ۔ لیکن ایہ ممکن نئيں سی ۔ اس لئی لوک پرکلیز دے مخالف ہوئے گئے تے اسنو‏ں جلاء الوطن کر دتا ۔ پیلوس د‏‏ی فتح 425 ق م وچ ایتھنز دے بحری بیڑے نے سپارٹا دے اک اتحادی پیلوس نو‏‏ں عجیب و غریب طریقہ تو‏ں فتح کرکے سپارٹا کہ 420 سپاہیاں نو‏‏ں ہتھیار سُٹن اُتے مجبور کر دتا ۔ اس واقع تو‏ں سارا یونان حیران ہوئے گیا تے سپارٹا نو‏‏ں مایوسی ہوئی تے اک سفیر ایتھنز صلح دے بھیجیا ۔ ایتھنز وچ اس وقت جو لیڈر سن اوہ عوام دے جذبات نو‏‏ں بھرکا رہے سن ۔ چنانچہ انہاں دے لیڈر کلیون نے سپارٹا د‏‏ی ایہ پیش کش ٹھکرادتی تے سفیر واپس پرت گیا تے دوبارہ دونے دے درمیان لڑیائی شروع ہوئی ایہ لڑیائی پورے یونان وچ پھیل گئی ۔ اٹیکا د‏‏ی شکست یہ جنگ دس سال تک جاری رہی ۔ سپارٹا دا کمانڈر براسیڈاس تے کلیون دونے مارے گے ۔ انہاں دے مارے جانے اُتے لڑیائی کچھ دیر دے لئی تھم گئی تے تمام فریق اس لڑیائی تو‏ں تنگ آچکے سن ۔ جس دا انجام نظر نئيں آرہیا سی ۔ مگر اٹیکا نے بوہت سارے نويں علاقےآں جس وچ افریقہ وی شامل سی قبضہ د‏‏ی کوشش تے جھگڑےآں وچ حصہ لینے لگیا ۔ اس اُتے سپارٹا نے ایران تو‏ں سمجھوندا ک‏ر ليا تے ایتھنز تے اس د‏ی حلیف ریاستاں دے خلاف حملے شروع کر دتے ۔ ایتھ‏ے تک ایتھنز د‏‏ی بحری طاقت نو‏‏ں تباہ کرکے اسنو‏ں بری طرح شکست دے دتی گئی تے اٹیکا صلح اُتے مجبور ہوئے گیا ۔ اس نے مجبور ہوک‏ے سپارٹا د‏‏ی ساری شرائط مان لاں ۔ یونانی ریاستاں دا سقوط اس طویل جنگ دے بعد یونان د‏‏ی سب طاقتاں د‏‏ی طاقت ختم ہوئے گئی سپارٹا د‏‏ی قوت کچھ عرصہ تک قائم رہی ۔ مگر اس د‏ی 379 ق م وچ لیوکڑا د‏‏ی لڑیائی وچ سیبز تو‏ں شکست کھانے دے بعد بالکل ہی ختم ہوئی ، خود سیبز وی تباہ ہوئے گیا ۔ ایہی وجہ اے یونانی ریاستاں مقدونیہ دے فلپ تے اس دے بیٹے سکندر دا مقابلہ نئيں کرسکن تے اس دے سامنے سرنگاں ہوگئياں ۔ ماخذ یونان ۔ اینڈیو بائیو