Ανάκτορο των Αιγών

Το ανακτορικό κτήριο της Βεργίνας-Αιγών τοποθετείται στο νότιο-νοτιοδυτικό άκρο της οχυρωμένης πόλεως. Ήταν οικοδομημένο πάνω σε έναν τεχνητό άνδηρο περίπου 15.000 τ.μ., διαμορφωμένο μέσω εκτεταμένων ισοπεδώσεων και επιχωματώσεων για να αυξηθεί ο διαθέσιμος χώρος. Η σταθερότητα του ανδήρου εξασφαλίστηκε με έναν εμφανή αναλημματικό τοίχο στα βόρεια πρανή του λόφου, μήκους 104,5 μ., πλάτους πάνω από 2 μ. και ύψους 7,35–13 μ., καθώς και με υπόγειους αγωγούς. Αποτελούνταν από δύο μέρη: 1) το κύριο ανάκτορο (πυρήνας) είχε μήκος 104,50 μ. ανατολή-δύση και πλάτος 88,50 μ. βορράς-νότος (συνολικά 12.500 τ.μ.). 2) το νοτιοδυτικό περιστύλιο 41,40 x 41,40 μ. (1.714 τ.μ.), που ήταν ενσωματωμένο στη νοτιοδυτική γωνία του πρώτου. Η θεμελίωση του ανακτόρου (πυρήνας) ήταν ιδιαίτερα σταθερή και προσεγμένη. Το Χρονικό των Ανασκαφών Το 1855 ο Léon Heuzey εντόπισε τυχαία στα Παλατίτσια (Palatitza), ελληνικό χωριό υπό οθωμανική κατοχή στην περιοχή πέριξ του Ολύμπου, εκτεταμένα αρχαία κατάλοιπα που υποδήλωναν σημαντικό αστικό κέντρο, και μνημειακό συγκρότημα (ανάκτορο), στο οροπέδιο της Αγίας Τριάδας, όπου είχε ανεγερθεί με αρχαίο υλικό ένας ερειπωμένος βυζαντινός ναός (1495). Ο Heuzey επέστρεψε στην περιοχή υπό την αιγίδα του Ναπολέοντος Γ' κατά το 1861–1862 και σε συνεργασία με τον αρχιτέκτονα H. Daumet. Πραγματοποίησε σύντομη ανασκαφική έρευνα, από την οποία ήρθε στο φως η ανατολική πτέρυγα του ανακτόρου, ενισχύοντας την ερμηνεία του χώρου ως ανακτορικό οικοδόμημα. Τα αποτελέσματα δημοσιεύθηκαν στη Mission Archéologique de Macédoine (1876) . Ο Heuzey συγκέντρωσε διάφορα οικοδομικά και αρχιτεκτονικά μέλη από το ανάκτορο, τα οποία μετέφερε στη Γαλλία, όπου στεγάζονται έως σήμερα στο Μουσείο του Λούβρου. Σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, μετά την ένταξη της Μακεδονίας στο ελληνικό κράτος, ο Κ. Α. Ρωμαίος και το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης πραγματοποίησαν ανασκαφές στο ανάκτορο 1937–1940. Στο μεταξύ, τα χωριά πέριξ της αρχαίας τοποθεσίας είχαν ενωθεί στον προσφυγικό οικισμό Βεργίνα. Ο χώρος, επί δεκαετίες καλυμμένος από βλάστηση και χώμα, είχε υποστεί εκτεταμένη λιθολόγηση λόγω χρήσης των αρχαίων λίθων ως οικοδομικού υλικού. Παρά ταύτα, οι ανασκαφές αποκάλυψαν και το δυτικό τμήμα του ανακτόρου, μαζί με μέρος του εξώστη. Οι ανασκαφές συνεχίστηκαν την περίοδο 1954–1961 με επικεφαλής τους Κ. Α. Ρωμαίο και Χ. Μακαρόνα, ενώ αργότερα την έρευνα ανέλαβαν οι Μανόλης Ανδρόνικος και Γ. Μπακαλάκης. Κατά τις εργασίες αποκαλύφθηκαν βασικά τμήματα των πτερύγων και των τοίχων του ανακτόρου. Από το 1963 έως το 1974 συνεχίστηκαν ανασκαφές κυρίως στη νότια και ανατολική πλευρά, με σημαντικό εύρημα το νοτιοδυτικό περιστύλιο. Το 1972 πραγματοποιήθηκε η συντήρηση του ψηφιδωτού της αίθουσας Ε, ενώ την περίοδο 1970–1974 ο Ι. Τραυλός σχεδίασε την κάτοψη του μνημείου. Με τα έργα πρόσβασης που ακολούθησαν, ο χώρος έγινε επισκέψιμος (κατασκευή ασφαλτόδρομου και πλακόστρωτης ράμπας για πεζούς). Το 1976–77 το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, υπό τον Μ. Ανδρόνικο, ανέσκαψε τους μακεδονικούς τάφους της Μεγάλης Τούμπας, ανακαλύπτοντας κυρίως τον ασύλητο τάφο ΙΙ, που ταυτίστηκε με βασιλικό και χρονολογείται στο γ΄ τέταρτο του 4ου αι. π.Χ. (350-325 π.Χ.). Η ανασκαφή επιβεβαίωσε τις γραμματειακές μαρτυρίες για τους ενταφιασμούς των Μακεδόνων βασιλέων στις Αιγές και έθεσε τις βάσεις για τον όρο «ανάκτορο των Αιγών». Ακολούθησαν η ανακάλυψη και άλλων τάφων, με σημαντικότερο το 1987 τον τάφο της Ευρυδίκης, που δείχνει επίσης βασιλική χρήση. Από το 1989 ξεκίνησαν νέες ανασκαφές στην περιοχή του ανακτόρου, αρχικά από τη Σ. Δρούγου κοντά στις επιχώσεις του Heuzey, ενώ το 1998–99 εστιάστηκαν στην ανατολική πτέρυγα (Θόλος). Το 2003 (έτος ένταξης ανασκαφικής έρευνας ανακτόρου σε σειρά ειδικών προγραμμάτων υπό την Α. Κοτταρίδη)–2006 έγινε καταγραφή όλων των κινητών ευρημάτων και από το 2007 ξεκίνησε η β’ φάση με τεκμηρίωση, φωτογραμμετρική αποτύπωση, μελέτη στρωματογραφίας και πρώτη ψηφιακή τρισδιάστατη αναπαράσταση. Συντηρήθηκαν δάπεδα και δημιουργήθηκαν εργαστήρια και αποθηκευτικοί χώροι. Έως το 2009 αποκαλύφθηκε ολόκληρο το ανακτορικό κτήριο ξανά και η γ’ φάση ολοκληρώθηκε το 2016. Η δ’ φάση από το 2017 περιλάμβανε στερέωση πρανούς, συντήρηση ψηφιδωτών και αναστήλωση. Στο Πολυκεντρικό Μουσείο Αιγών εκτίθεται αναστηλωμένο το άνω κεντρικό τμήμα της πρόσοψης του ανακτόρου και άλλα αρχιτεκτονικά μέλη του. Από το 2023–2024 το ανάκτορο των Αιγών είναι ξανά επισκέψιμο. Αρχαιολογική Περιγραφή Γενικά Οι εσωτερικοί χώροι του ανακτόρου οργανώνονταν γύρω από μια περίστυλη αυλή 44,50 x 44,50 μ., με 60 δωρικούς κίονες (16 x 16). Οι κιονοστοιχίες είχαν δωρικό επιστύλιο, ζωφόρο και γείσο, ενώ η στέγη ήταν μονόριχτη με ανθεμωτούς ακροκέραμους. Ένας λαξευμένος αγωγός γύρω από την αυλή συγκέντρωνε τα όμβρια ύδατα προς τη ΒΑ γωνία και τον εξώστη κάτω από το δωμάτιο Ο. Το δάπεδο της αυλής πιθανώς ήταν καλυμμένο με βότσαλα και κονίαμα.Τα δάπεδα των χώρων καλύπτονταν με βοτσαλωτά ή μαρμαροθετημένα μωσαϊκά τα οποία πατάνε πάνω σε κονιάματα με ερυθρό χρώμα (οξείδιο του σιδήρου) και κάθετες κροκάλες.Οι πτέρυγες είχαν διαφορετικό πλάτος: Η ανατολική και δυτική είχε 10,5 μ., η νότια 9,20 μ. και η βόρεια 16,4 μ. Αρχιτεκτονικά στοιχεία όπως ψευδοπαράθυρα και ιωνικοί κίονες μικρότερης κλίμακας μαρτυρούν ύπαρξη δευτέρου ορόφου. Η διατήρηση της ευθυντηρίας, επιτρέπει την αναγνώριση ανοιγμάτων στους τοίχους των χώρων του κτηρίου, επιτρέποντας μερική χωροταξική ανασύσταση. Ενδείξεις πυρκαγιάς βρέθηκαν στη νοτιοανατολική γωνία. Το ανάκτορο των Αιγών κατασκευάστηκε κυρίως από τοπικό πωρόλιθο/κιτρινωπό ασβεστόλιθο, με περίπου 20.000 μ³ υλικού να μεταφέρονται από τα λατομεία του Βερμίου διασχίζοντας τον Αλιάκμονα. Στην περιοχή των Ασωμάτων έχουν εντοπιστεί τρία λατομεία ύστερης κλασικής και ελληνιστικής εποχής, από τα οποία προήλθαν οι οικοδομικοί λίθοι του μνημείου. Η εξόρυξη και μεταφορά απαιτούσε πολλούς εργάτες, ζώα, εξοπλισμό, νερό και τροφή, καθιστώντας το έργο πολυδάπανο. Ο ορυκτός πλούτος ήταν ιδιοκτησία του βασιλέα, και κάθε διάνοιξη λατομείου γινόταν με βασιλική εντολή για να καλύψει ανάγκες των αρχιτεκτόνων, απασχολώντας πολλούς εργάτες και ζώα και απαιτώντας μεγάλες ποσότητες εξοπλισμού, νερού και τροφής. Η βάση του ανακτόρου σχηματιζόταν από δύο επάλληλους πώρινους δόμους, ενώ η ανωδομή κατασκευάστηκε με ωμές τετράγωνες πλίνθους (μακεδονικές). Στην εξωτερική και εσωτερική πλευρά του κτηρίου υπήρχαν δύο οριζόντιες ζώνες, μία στη βάση και μία στην επίστεψη. Ανασκαφικά δεδομένα, βασισμένα στις μονάδες μέτρησης της παλάμης και του δωρικού πόδα των Μακεδόνων, δείχνουν επανειλημμένα την εφαρμογή πυθαγόρειων και πλατωνικών αρχών, όπως ο λόγος της χρυσής τομής 1,6 στην κάτοψη και στις αρχιτεκτονικές αναλογίες του μνημείου. Οι τοίχοι και τα αρχιτεκτονικά μέλη του ανακτόρου καλύπτονταν από έγχρωμα μαρμαροκονιάματα (ερυθρά, ώχρες, γκρι-κυανά) και λεία ασβεστοκονιάματα, δίνοντας την αίσθηση στιλπνής μαρμάρινης επιφάνειας. Ορισμένοι εσωτερικοί τοίχοι θα έφεραν πολύχρωμες τοιχογραφίες και ανάγλυφες ή εγχάρακτες διακοσμήσεις, ενώ τα πώρινα μέλη των κιόνων και θριγκών ήταν επίσης επικαλυμμένα με κονίαμα και βαμμένα. Τα μαρμάρινα κατώφλια και οι στυλοβάτες ήταν χωρίς κονίαμα, με επιμελημένα διακοσμητικά κυμάτια, μονολιθικά ή σε δύο κομμάτια, και εγκοπές πιθανώς για τη ξύλινη διακόσμηση των θυρών. Οι ξύλινες θύρες και τα θυρώματα είχαν χάλκινα στοιχεία, μνημειακό σχεδιασμό και μεταλλικούς σύρτες. Οι ξύλινες οροφές απαιτούσαν μεγάλες ποσότητες ποιοτικής ξυλείας από τα βασιλικά δάση της Μακεδονίας, ενώ στους τοίχους πολλών χώρων υπήρχαν ενσωματωμένα έδρανα, πιθανώς για αναμονή. Οι δίρριχες/αμφικλινείς στέγες των τεσσάρων πτερύγων του ανακτόρου καλύπτονταν από κορινθιακές κεραμίδες, στρωτήρες και καλυπτήρες, που κατέληγαν σε πολύχρωμα ανάγλυφα ακροκέραμα διακοσμημένα με ανθέμια. Η κεραμική αυτή διακόσμηση στόλιζε τις κύριες όψεις και τον περιστύλιο, με τους δύο τύπους κεραμίδων να εφαρμόζουν μεταξύ τους μέσω υποδοχών. Στο κάτω μέρος των καλυπτήρων υπήρχαν ζωγραφισμένα ανθέμια, άνθη λωτού και σύνθετοι μαίανδροι, ενώ πιθανώς αετωματική μορφή εκτός της πρόσοψης είχαν και οι γωνίες του κτηρίου. Η κεραμική διακόσμηση θυμίζει αττικό τύπο με μακεδονικά στοιχεία, όπως στην Πέλλα στα τέλη 4ου – αρχές 3ου αι. π.Χ. Κεραμίδες φέρουν σφραγίσματα εργαστηρίων υποδηλώνοντας μαζική παραγωγή από πολλά εργαστήρια. Ανατολικά του ανακτόρου βρέθηκαν σωροί λίθων, θεμέλια κατασκευών και λαξεύματα στον βράχο, πιθανώς για κλίμακα ή ράμπα που οδηγούσε σε μικρή προαύλια πλατεία. Τριμερές Πρόπυλο και Στοές Πρόσοψης Η κεντρική είσοδος του ανακτόρου βρισκόταν στο κέντρο της ανατολικής πλευράς και είχε τη μορφή μνημειακού διώροφου προπύλου. Από τις πρώτες ανασκαφές 1861-62 φάνηκε η τριμερής δίοδος που χώριζε το κτήριο σε βόρεια και νότια πτέρυγα. Αποτελούνταν από τρεις διαδοχικούς προθαλάμους (πρόθυρον, θυρωρείον, προαύλιον) που οδηγούσαν στη περίστυλη αυλή. Οι δύο πρώτοι είχαν μέγεθος 10 x 6 μ., ενώ ο τρίτος 10 x 10 μ. Η είσοδος στους πρώτους δύο προθαλάμους γινόταν μέσω τριών ανοιγμάτων που διαμόρφωναν δύο ιωνικοί αμφιπεσσοκίονες εν παραστάσει (σύνολο 4), διακοσμημένοι με παραστάδες οι οποίες επιστέφονταν με τραπεζοειδή επίκρανα που σχημάτιζαν έλικες και φυτικά μοτίβα. Ο δεύτερος προθάλαμος επικοινωνούσε με τον τρίτο και μεγαλύτερο μέσω μαρμάρινου κατωφλίου που στήριζε μία μεγάλη ή τρεις θύρες, από τις οποίες η μεσαία ήταν μεγαλύτερη. Οι ξύλινες δίφυλλες θύρες ήταν μνημειακές και κατά κανόνα μόνο το δεξί φύλλο ήταν ανοικτό, εκτός ιδιαίτερων περιπτώσεων. Ο τρίτος προθάλαμος οδηγούσε στην ανατολική στοά της αυλής μέσω πάλι δύο ιωνικών αμφιπεσσοκιόνων με επιστύλιο, παραστάδες με επίκρανα. Στον δεύτερο και τρίτο προθάλαμο βρέθηκαν θεμέλια θρανίων που χωρούσαν περίπου 40 άτομα. Η πρόσοψη του ορόφου του προπύλου είχε λίθινα ψευδοπαράθυρα ή απλά ανοίγματα, ανάμεσα στα οποία υπήρχαν ιωνικοί ημικίονες. Η στέγη κατέληγε σε αετωματικό πέρας, διακοσμημένο με επταετίδες κεραμίδες φέρουσες άνθη λωτού και ανθέμια, πλαισιωμένα από αστράγαλο και σύνθετο μαίανδρο, ενώ στα άκρα η αετωματική επίστεψη τελείωνε σε λεοντοκέφαλη υδρορροή. Αργότερα, η βυζαντινή εκκλησία της Αγίας Τριάδας ανεγέρθηκε ανάμεσα στον δεύτερο και τρίτο προθάλαμο, ελαφρώς εκκεντρικά σε σχέση με την αρχαία κατασκευή. Η καλλιτεχνική δεξιότητα των τεχνιτών φαίνεται στην ακριβή μορφή των αρχιτεκτονικών στοιχείων. Η πρόσοψη του ανακτόρου των Αιγών απηχεί οπτικά παραδείγματα από μακεδονικούς τάφους, όπως ο Τάφος της Κρίσεως στα Λευκάδια Ναούσης. Αριστερά και δεξιά της πρόσοψης του μνημειακού προπύλου υπήρχαν ανοικτές στοές, νότια η X με 10 δωρικούς κίονες και βόρεια η U 11 με δωρικούς κίονες. Στα άκρα κατέληγαν σε παραστάδες με δωρικούς ημικίονες. Οι στοές διέθεταν στο άνω μέρος επιστύλιο, ζωφόρο και ιωνίζον γείσο. Ήταν μικρότερες από αυτές του περιστυλίου. Στον δυτικό και νότιο τοίχο της στοάς X βρέθηκαν λίθινες βάσεις για ξύλινα ή λίθινα θρανία. Αριστερά και δεξιά του δεύτερου προθαλάμου υπήρχαν επιμήκεις αίθουσες πίσω από τις στοές, νότια η αίθουσα V και βόρεια η T. Ο χώρος V επικοινωνούσε με τη στοά X μέσω δύο θυρών και φέρει στο εσωτερικό της υποδοχές για ξύλινα στηρίγματα πιθανώς για πίνακες ή πινακίδες με νόμους και διατάγματα. Οι αίθουσες ίσως προορίζονταν για επίδειξη τροπαίων, βασιλικά ακροατήρια, υποδοχή και αναμονή. Στην αίθουσα T η Α πλευρά ήταν ανοικτή με ιωνική κιονοστοιχία ή σειρά αμφιπεσσοκιόνων, δημιουργώντας διπλή στοά στο Β μέρος του προπύλου (T και U). Τα έδρανα των στοών V και T μπορούσαν να φιλοξενήσουν περίπου 130 άτομα. Ο άνω όροφος των στοών είχε μικρότερους ιωνικούς αμφιπεσσοκίονες με αττική βάση. Ανάμεσά τους φαίνεται πως υπήρχαν λίθινα θωράκια με ανάγλυφη απομίμηση ξύλινων δοκών. Επιστέφονταν με τριταινιωτό επιστύλιο και ιωνικό κυμάτιο. Οι Πτέρυγες του Ανακτόρου Στο ισόγειο του κτηρίου αναγνωρίζονται τριμερή συγκροτήματα χώρων (προθάλαμος και δύο αίθουσες) δύο τύπων: ένα μικρότερο, σε μία τετράγωνη αίθουσα χωρισμένη με τοίχους, για συνεστιάσεις μικρής ομάδας ανθρώπων ή χώρους ελέγχου, και ένα μεγαλύτερο με τρεις ισομεγέθεις τετράγωνες αίθουσες στη σειρά με τον προθάλαμο στη μέση. Οι κύριες αίθουσες φαίνεται να λειτουργούσαν ως ανδρώνες για τη διεξαγωγή συμποσίων, με υπερυψωμένα πόδια για 224 κλίνες συνολικά. Υπήρχαν επίσης ανεξάρτητοι ανδρώνες (D, H, R, S) που συνδέονταν με τις στοές του περιστυλίου, στενοί διάδρομοι και ένας κυκλικός χώρος πιθανώς θρησκευτικής χρήσης. Ανατολική Πτέρυγα Εκατέρωθεν του τρίτου προθαλάμου αναπτύσσονταν τρία δωμάτια στη βόρεια και τρία στη νότια πλευρά, τα οποία επικοινωνούσαν μεταξύ τους και με την Α στοά της περίστυλης αυλής μέσω θυρών με λευκά μαρμάρινα κατώφλια. Οι ανεξάρτητες αίθουσες S και R έφεραν απλά ψηφιδωτά δάπεδα χωρίς παραστάσεις. Στο βόρειο άκρο της Α πτέρυγας υπήρχε μικρό τριμερές συγκρότημα (P, Q1, Q2) με ορθογώνιο προθάλαμο που άνοιγε στον διάδρομο O, ενώ παλαιότερες κατόψεις δείχνουν διαφορετική διαρρύθμιση, πιθανώς με κλιμακοστάσιο. Τα τρία βόρεια δωμάτια είχαν αρχικά συνδεθεί με μαγειρεία και εστιατόριο από τον L. Heuzey, άποψη που αμφισβητήθηκε μεταγενέστερα, καθώς οι χώροι αυτοί φαίνεται ότι εξυπηρετούσαν συμποσιακές λειτουργίες και όχι καθαρά υπηρεσιακές ανάγκες. Η Θόλος Ιδιαίτερη εντύπωση προκάλεσε ήδη στους Γάλλους ανασκαφείς η παρουσία ενός κυκλικού χώρου εγγεγραμμένου σε τετράγωνο (11,25 μ.), αμέσως νότια του τρίτου προθαλάμου. Στο εσωτερικό του αναφέρεται μαρμάρινη εξέδρα με δύο διαδοχικές βαθμίδες και προεξέχοντες βραχίονες. Ο Heuzey και ο Daumet απέδωσαν στη κατασκευή θρησκευτικό χαρακτήρα, ερμηνεύοντάς την ως βωμό, βάση αγάλματος (ενδεχομένως του Ηρακλή) ή θρόνο, πιθανώς σε σύνδεση με τον βασιλικό θεσμό. Στο δάπεδο εντοπίστηκαν ίχνη πυράς (εστία;) και τρία ανάγλυφα μαρμάρινα θραύσματα μυθολογικού περιεχομένου. Η συνέχιση της ανασκαφικής έρευνας στη Θόλο μετά τα έτη 1998/99 αποκάλυψε ίχνη εκτεταμένης πυρκαγιάς, ενώ η αυτοψία κατέδειξε την καταστροφή της μαρμάρινης εξέδρας/βήματος που είχαν εντοπίσει οι Γάλλοι ανασκαφείς. Η μελέτη των καταλοίπων της εξέδρας οδήγησε στο συμπέρασμα ότι αυτή είχε κατασκευαστεί από αναχρησιμοποιημένα θραύσματα παλαιότερου οικοδομικού υλικού του ανακτόρου, χρονολογούμενου στα μέσα του 2ου αι. π.Χ., άποψη η οποία ωστόσο έχει αμφισβητηθεί. Στο ίδιο σημείο βρέθηκαν διάσπαρτα οστά, καθώς και μαρμάρινα τεμάχια με κυμάτια ή ταινίες, μαζί με χάλκινα μέλη, τα οποία αποδόθηκαν πιθανώς στην εσωτερική διακόσμηση μικρών παραστάδων. Το δάπεδο της Θόλου περιγράφεται ως μαρμαροθετημένο. Σύμφωνα με το σχέδιο του Daumet, κατά μήκος του κυκλικού τοίχου υπήρχαν 11 συμμετρικά τοποθετημένες λίθινες βάσεις, βάθρα ή προβολές, μήκους 0,80 μ. και πλάτους 0,40 μ., που θεωρείται ότι στήριζαν πεσσόσχημες κατασκευές, ενώ έχουν συσχετιστεί με θραύσματα ορθοστατών κοντά στην εξέδρα. Εναλλακτικά έχει προταθεί η ύπαρξη κορινθιακών ημικιόνων με επιστύλιο, ζωφόρο και φατνώματα, άποψη που βασίζεται στην εύρεση θραύσματος κορινθιακού κιονοκράνου. Έχουν ερμηνευθεί και ως στηρίγματα πάγκου κατά μήκος του εσωτερικού της Θόλου. Σημαντικά ευρήματα από τον χώρο αποτελούν ογκολιθικοί δίσκοι, καθώς και τμήματα μαρμάρινων πλακών που αποκαλύφθηκαν το 1968· δύο από αυτές ανήκαν σε ενεπίγραφα μνημεία με ανάγλυφη αρχιτεκτονική διακόσμηση. Η πρώτη πεσσόσχημη μαρμάρινη κατασκευή έφερε ονόματα, μεταξύ των οποίων πιθανότατα Μακεδόνα βασιλέα, αποξεσμένα κατά τη ρωμαϊκή περίοδο (168–148 π.Χ.), ενώ στο κάτω μέρος της επιγραφής αναγράφεται «ΗΡΑΚΛΗΙ ΠΑΤΡΩΙΩΙ». Χρονολογείται στα ύστερα ελληνιστικά χρόνια (179–168 π.Χ.). Η επιγραφή ήταν αφιερωμένη από τους υιούς του βασιλέως Περσέως, Φίλιππο και Αλέξανδρο ή το πιθανότερο από τον ίδιο τον Περσέα. Βασιλεὺς Περσεὺς | βασιλέως Φιλίππου | Ἡρακλεῖ Πατρώιωι. Το εύρημα αυτό ενίσχυσε την ερμηνεία της Θόλου ως χώρου συμβολικού και λατρευτικού χαρακτήρα, πιθανώς ιερού του συγκροτήματος, αφιερωμένου από τον βασιλικό οίκο των Αντιγονιδών στον μυθικό πρόγονο Ηρακλή, με τον οποίο συνδεόταν παλαιότερα και ο οίκος των Τημενιδών. Δεύτερη συγγενής πεσσόσχημη κατασκευή της ίδιας περιόδου διατηρεί αποξεσμένη αναθηματική επιγραφή «ΠΑΤΡΩΙΩΙ», πιθανώς αφιερωμένη σε πατρώα θεότητα, όπως ο Ηρακλής ή ο Διόνυσος. Τα πολυάριθμα θραύσματα δείχνουν ότι οι δύο κατασκευές έφεραν λέσβια κύματα στη βάση, ιωνικά κύματα στην επίστεψη, τρίστιχες επιγραφές στην όψη και ανάγλυφα βουκράνια με μεσόμφαλες φιάλες, αν και παρατηρούνται διαφορές, όπως στην ποιότητα του μαρμάρου. Σύμφωνα με τη Χρυσούλα Σαάτσογλου-Παλιαδέλη, οι πεσσόμορφες κατασκευές δεν ήταν εντοιχισμένες αλλά ελεύθερα τοποθετημένες στο εσωτερικό της Θόλου, υπερέβαιναν το 1 μ. σε ύψος και στήριζαν είτε αναθηματικά γλυπτά είτε λειτουργούσαν ως αυτόνομα βωμόσχημα αναθήματα. Το κυκλικό σχήμα του χώρου ερμηνεύεται ως έντονα συμβολικό στην αρχαιότητα, με σαφείς αναλογίες σε ιερές θόλους όπως της Επίδαυρος, της Σαμοθράκης και των Δελφών, στο Πρυτανείο της Αθήνας, σε κυκλικά ιερά της Θράκης, καθώς και στο κυκλικό οικοδόμημα του Φιλίππου Β΄ στην Ολυμπία. Παράλληλα, έχει προταθεί ότι κατά τα πρώτα χρόνια λειτουργίας της η αίθουσα ενδέχεται να εξυπηρετούσε και διοικητικές ανάγκες, όπως τη σύγκληση συνεδρίου, ενώ πιο αδύναμη θεωρείται η ερμηνεία της ως χώρου εστίασης ή τέλεσης του παιχνιδιού κότταβος. Νότια της Θόλου αποκαλύφθηκε ένα ακόμη μικρό τριμερές συγκρότημα (A, A1, A2), αποτελούμενο από προθάλαμο και δύο μικρότερες αίθουσες, καθεμία με δυνατότητα φιλοξενίας 12 κλινών. Τα δάπεδα ήταν στρωμένα με ασπρόμαυρο βοτσαλωτό. Στη νοτιοανατολική γωνία εντοπίστηκε επιπλέον ένας χώρος (B), σε επικοινωνία με τους προαναφερθέντες χώρους. Η αίθουσα αυτή φαίνεται πως επικοινωνούσε μόνο μέσω του προθαλάμου A και έχει προταθεί ότι ίσως χρησιμοποιούνταν για φύλαξη αρχείων ή ιερών σκευών, καθώς στη νότια πλευρά της βρέθηκαν τρία στηρίγματα, πιθανόν για ράφια ή ξύλινη κλίμακα. Ο W. Hoepfner, χωρίς επαρκή τεκμηρίωση, υπέθεσε ότι στους χώρους αυτούς λειτουργούσε τμήμα βιβλιοθήκης. Νότια Πτέρυγα Στη νότια πτέρυγα εντοπίζεται ένας επιμήκης διάδρομος (C) πλάτους περίπου 3 μ., ο οποίος ερμηνεύεται ως χώρος ξύλινου κλιμακοστασίου που οδηγούσε στον όροφο της πρόσοψης. Σε μεταγενέστερη φάση επικοινωνούσε με το εξωτερικό του ανακτόρου μέσω του νότιου διαδρόμου και διέθετε υπόγειο αγωγό ύδατος. Στο δάπεδο της αίθουσας D, διαστάσεων 9 × 9 μ., διαμορφωνόταν μαρμαροθέτημα στην είσοδο, πολύχρωμο ψηφιδωτό από ασβεστολιθικά πετρώματα, καθώς και υπερυψωμένο πόδιο με ανάγλυφο κυμάτιο κατά μήκος των παρυφών. Δυτικά της αίθουσας D αναπτύσσεται το μεγάλο τριμερές συγκρότημα E--F–G. Στο κέντρο βρισκόταν η αίθουσα F, η οποία λειτουργούσε ως προθάλαμος και εξυπηρετούσε τον φωτισμό, τον αερισμό και την επικοινωνία των δύο πλάγιων αιθουσών E και G. Η σύνδεση με τη νότια στοά της περίστυλης αυλής γινόταν μέσω της αίθουσας F, στη βόρεια πλευρά της οποίας βρέθηκαν in situ τρεις βάσεις ιωνικών αμφιπεσσοκιόνων, γεγονός που υποδηλώνει πολύστυλη διάταξη. Το κροκαλόστρωτο υπόστρωμα μαρτυρεί την ύπαρξη ψηφιδωτού δαπέδου στην αίθουσα F. Η αίθουσα E (9,15 × 9,20 μ.) διέθετε δυτική είσοδο με μαρμάρινο κατώφλι και εξαιρετικής ποιότητας βοτσαλωτό ψηφιδωτό, με κεντρικό ρόδακα, φυτικά μοτίβα, ζώνες μαίανδρου και τέσσερις γυναικείες μορφές στις γωνίες. Το ψηφοθέτημα, εγγεγραμμένο σε τετράγωνο, περιβαλλόταν από ερυθρό υπερυψωμένο πόδιο με ανάγλυφο κυμάτιο. Το έργο θεωρείται υψηλής καλλιτεχνικής στάθμης και έχει αποδοθεί υποθετικά στον Παυσία τον Αμφιπολίτη. Στον χώρο E εντοπίστηκε και μεταγενέστερος πρόχειρος βωμός με καμένα οστά, ένδειξη θυσιών έως τη ρωμαϊκή περίοδο. Η απορροή των υδάτων γινόταν μέσω ειδικής οπής προς τον νότιο εξωτερικό χώρο. Στην αίθουσα G (9,40 × 9,17 μ.) το κατώφλι και το ψηφιδωτό δάπεδο έχουν σε μεγάλο βαθμό καταστραφεί, το πιθανότερο από κατολίσθηση. Ωστόσο διακρίνονται αποσπασματικά παραστάσεις με σπείρες, τρίτωνες, έρωτες πάνω σε δελφίνια ή ιππόκαμπους και σύνθετο μαίανδρο. Στο κέντρο αναγνωρίστηκε σκηνή ταύρου, πιθανώς του Δία, σε παράσταση αρπαγής της Ευρώπης. Και εδώ το ψηφοθέτημα περιβαλλόταν από υπερυψωμένο κόκκινο πόδιο με βοτσαλωτό και ανάγλυφο κυμάτιο. Δυτικά του δωματίου G εντοπίστηκε η ανεξάρτητη αίθουσα H, η οποία διέθετε μαρμαροθέτημα στην είσοδο και βοτσαλωτό ψηφιδωτό χωρίς εικονιστικές παραστάσεις. Το ψηφοθέτημα περιβαλλόταν περιμετρικά από ερυθρή ταινία, η οποία εφάπτεται στο ανάγλυφο κυμάτιο του υπερυψωμένου ποδίου. Νότιος Διάδρομος Κατά τις ανασκαφές του 1966-1969 στη διαπιστώθηκε η ύπαρξη στεγασμένου διαδρόμου ή πτέρυγας, αναπτυγμένου κατά μήκος του νότιου τοίχου του κτηρίου. Ο διάδρομος κατασκευάστηκε κατά τα ελληνιστικά χρόνια, πιθανότατα στις αρχές του 3ου αι. π.Χ. Το εξωτερικό μέτωπο του διαδρόμου έφερε επάλληλες οδοντωτές εξοχές, ερμηνευόμενες ως αντηρίδες ή τεκτονικά στοιχεία. Κατά μήκος της πτέρυγας αποκαλύφθηκαν επτά δωμάτια διαφορετικών διαστάσεων (1966 α-β και 1968 α-ε), τα οποία επικοινωνούσαν με τα δωμάτια C και L μέσω θυρών. Το δάπεδο του διαδρόμου ήταν επίσης στρωμένο με βοτσαλωτό. Ο πήλινος αγωγός που είχε εντοπιστεί στο δωμάτιο C συνεχίζει εκτός των ορίων του ανακτόρου, σε σημείο όπου αποκαλύφθηκε ψηφιδωτό χαμηλής καλλιτεχνικής ποιότητας. Στον χώρο 1966α, μήκους περίπου 30 μ., παρατηρήθηκε κεντρική αυλάκωση, η οποία αποδίδεται στην παρουσία κινητού στοιχείου. Από το εσωτερικό αυτού του νότιου διαδρόμου ανασύρθηκαν ελληνιστικά όστρακα, αρχιτεκτονικά μέλη, μεταξύ των οποίων δύο τεμάχια ψευδοπαραθύρων, πλήθος κεράμων και θραύσματα πολύχρωμου ασβεστοκονιάματος. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η ανεύρεση μεγάλου αριθμού νομισμάτων, τα οποία χρονολογούνται από την εποχή του Φιλίππου Β΄ έως τα ύστερα ελληνιστικά χρόνια, περιλαμβάνοντας κοπές μακεδονικών βασιλέων, πόλεων και αθηναϊκό αργυρό νόμισμα (Φιλίππου Β´, Αντιγόνου Β´ Γονατά ή του Αντιγόνου Γ´ Δώσοντος, Περσέως, ΑΜΦΙΠΟΛΙΤΩΝ, αργυρό αθηναϊκό, Φιλίππου Άραβος από την Έδεσσα Συρίας). Από τον εξωτερικό χώρο του νότιου διαδρόμου προέρχεται επίσης κεραμική των 5ου–4ου αι. π.Χ., στοιχείο που μαρτυρεί προγενέστερη χρήση ή δραστηριότητα στην περιοχή. Βόρεια Πτέρυγα Στη βόρεια πτέρυγα του ανακτόρου τα θεμέλια των χώρων είχαν καταστραφεί πλήρως και με βίαιο τρόπο (σεισμός;). Παρ’ όλα αυτά, κατέστη δυνατή η αναγνώριση των θεμελιώσεων τεσσάρων σχεδόν ισομεγέθων τετράγωνων αιθουσών (N1, N2, N3), διαστάσεων περίπου 10,55 × 10,55 μ. Οι χώροι αυτοί είτε λειτουργούσαν ως ανεξάρτητες αίθουσες είτε συγκροτούσαν τριμερές σύνολο· στη δεύτερη εκδοχή προτείνεται ότι ο προθάλαμος N2 επικοινωνούσε μέσω πολύστυλου ανοίγματος με τρεις ιωνικούς αμφιπεσσοκίονες, ανάλογα με ό,τι παρατηρείται στον προθάλαμο F. Δύο στενοί διάδρομοι (O και N4) φαίνεται πως οδηγούσαν σε εξώστη (μπαλκόνι) με ιδιαίτερα προνομιακή θέα επάνω από τον βόρειο αναλημματικό τοίχο, ενώ ο ένας από αυτούς, πιθανότατα ο N4, λειτούργησε και ως κλιμακοστάσιο. Ο διάδρομος O συνδεόταν επιπλέον με μικρότερο τριμερές συγκρότημα (N5) στα δυτικά, αντίστοιχο με το συγκρότημα P–Q1–Q2 της ανατολικής πλευράς. Τα άκρα του εξώστη αποκαθίστανται σε παλαιότερες προτάσεις με προστατευτικά θωράκια θεμελιωμένα σε κρηπίδα, ωστόσο οι νεότερες έρευνες δεν επιβεβαιώνουν την παρουσία κιόνων, θωρακίων ή στοάς. Το δάπεδο του εξώστη θεωρείται ότι ήταν στρωμένο με κονίαμα ή βότσαλα και έφερε ελαφρά κλίση για την απορροή των υδάτων. Δυτική Πτέρυγα Στη νοτιοδυτική γωνία του ανακτόρου εντοπίζεται ακόμη ένα μικρό τριμερές σύνολο χώρων (I, K, L), με την αίθουσα L να λειτουργεί ως προθάλαμος. Ο χώρος αυτός επικοινωνούσε αποκλειστικά με έναν βόρειο διάδρομο, ο οποίος οδηγούσε προς το νοτιοδυτικό περιστύλιο και διέθετε κατασκευασμένο υπόγειο αγωγό για την απορροή των υδάτων, πιθανότατα σχετιζόμενο με ανάγκες καθαριότητας ή πλύσης. Η απουσία άμεσης σύνδεσης με τις στοές του περιστυλίου οδήγησε στην ερμηνεία του συγκροτήματος ως χώρου υπηρεσιακού χαρακτήρα. Οι αίθουσες I και K θεωρείται ότι ενδέχεται να χρησίμευαν ως αποθηκευτικοί χώροι για πολύτιμα αντικείμενα, ενώ η αίθουσα L πιθανώς στέγαζε κλιμακοστάσιο. Κατά την ελληνιστική περίοδο προστέθηκαν δύο θύρες, προς νότο και προς δύση, οι οποίες συνέδεσαν την αίθουσα L τόσο με τον νότιο διάδρομο όσο και με το νοτιοδυτικό περιστύλιο. Πιο βόρεια στη δυτική πτέρυγα εντοπίστηκαν τρεις ιδιαίτερα μεγάλες αίθουσες, οι M1, M2 και M3, με διαστάσεις περίπου 15–16 μ. ανά πλευρά. Τα θεμέλια των μεγαλύτερων αυτών χώρων του ανακτόρου είχαν καταστραφεί πλήρως. Το δάπεδο της αίθουσας M2 βρισκόταν σε ελαφρώς χαμηλότερο επίπεδο σε σχέση με τις άλλες δύο, στοιχείο που υποδηλώνει τη χρήση της ως προθάλαμο. Ο χώρος αυτός επικοινωνούσε με τη δυτική στοά της περίστυλης αυλής μέσω ανοιγμάτων που σχημάτιζε πολύστυλο με πέντε ιωνικούς αμφιπεσσοκίονες, ενώ παράλληλα συνέδεε τις αίθουσες M1 και M3 με μαρμάρινα κατώφλια και θυραία ανοίγματα πλάτους περίπου 3 μ. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η προτεινόμενη ανασύνθεση του ανώτερου τμήματος του πολυστύλου, το οποίο φαίνεται να έφερε ανοίγματα για τον φωτισμό των εσωτερικών χώρων. Στη δυτική πλευρά αυτά αποδίδονται ως απλοί πεσσοί με θωράκια, ενώ στην ανατολική, πάνω από τη στέγη της δυτικής στοάς, τοποθετούνται ιωνικοί ημικίονες. Τα δάπεδα όλων των αιθουσών ήταν επιστρωμένα με μικρές λευκές μαρμάρινες πλάκες άνισου μεγέθους, τοποθετημένες επάνω σε ερυθρό κονίαμα, ενώ στην περίπτωση της M1 πάνω σε ωχρό κονίαμα. Στις αίθουσες M1 και M3 το δάπεδο ήταν ελαφρά υπερυψωμένο περιμετρικά, ώστε να φιλοξενεί συνολικά 60 κλίνες, με το υπερύψωμα να αποτελείται από βοτσαλωτό επάνω σε κόκκινο κονίαμα. Αντίθετα, το δάπεδο του προθαλάμου M2 πλαισιωνόταν από ταινία μαύρου βοτσαλωτού σε κυανόγκριζο κονίαμα. Στο κέντρο και των τριών χώρων υπήρχε οπή που οδηγούσε σε υπόγειο πηγάδι, πιθανότατα για τη συλλογή και αποστράγγιση των υδάτων καθαρισμού. Οι αίθουσες αυτές φαίνεται ότι είχαν μεγάλο ύψος, άνω των 11 μ., και ήταν στεγασμένες, όπως υποδηλώνουν τα θραύσματα κεράμων και τα πολυάριθμα καρφιά που βρέθηκαν στον χώρο. Το στοιχείο αυτό οδήγησε στην υπόθεση ύπαρξης ξύλινης οροφής με ιδιαίτερα μακριά δοκάρια. Παράλληλα, έχει προταθεί και εναλλακτική ανασύνθεση με θολωτή κάλυψη, λόγω της δυσκολίας κατασκευής τόσο εκτεταμένης αμφικλινούς στέγης. Από τη δυτική και τη βόρεια πτέρυγα προέρχονται, μεταξύ άλλων, σημαντικά κινητά ευρήματα, όπως μια λεοντοκέφαλη υδρορροή, μια σφραγισμένη αγνύθα, δακτυλιόλιθος με παράσταση ερμαϊκής στήλης, ερυθρόμορφο θραύσμα κρατήρα που απεικονίζει την αναχώρηση πολεμιστή, καθώς και τμήμα αγάλματος γυναικείας κεφαλής με διάδημα. Το Νοτιοδυτικό Περιστύλιο Στο νοτιοδυτικό τμήμα του ανδήρου αποκαλύφθηκε ένα τετράγωνο οικοδόμημα διαστάσεων 41,40 x 41,40 μ. (1.714 τ.μ.), ενσωματωμένο στο νότιο μισό της δυτικής πλευράς του ανακτόρου. Στο κέντρο του διέθετε περίστυλη αυλή (19,75 x 19,75 μ.) με λίθινες βάσεις για 9 x 9 στύλους, πιθανότατα αρχικά ξύλινους και αργότερα λίθινους πεσσούς. Γύρω από την αυλή αναπτύσσονταν σειρές χώρων, με εξαίρεση την ανατολική πλευρά. Από την ανατολική στοά προέρχεται σπόνδυλος ιωνικού κίονα, ενώ το μικρό πάχος των τοίχων του δυτικού περιστυλίου υποδηλώνει χαμηλότερο ύψος σε σχέση με το κύριο ανάκτορο. Η πρόσβαση στο κτήριο γινόταν από το ανακτορικό συγκρότημα μέσω στενού διαδρόμου ανάμεσα στα δωμάτια M1, L και K, ενώ πιθανόν υπήρχαν και ανεξάρτητες είσοδοι στη νότια και τη βόρεια πλευρά. Σε διάφορα σημεία παρατηρήθηκαν ίχνη πυρκαγιάς. Στα δυτικά το μικρό περιστύλιο εφάπτετο σχεδόν στην οχύρωση, ενώ στα βόρεια το οικοδόμημα φαίνεται πως ήταν καλυμμένο από βλάστηση. Σύμφωνα με τον Ferrara, ο χώρος γύρω από το νοτιοδυτικό περιστύλιο πιθανόν φιλοξενούσε και άλλες μικρότερες κατασκευές, οι οποίες είτε παρασύρθηκαν από ρέμα είτε δεν έχουν ακόμη αποκαλυφθεί, καθώς το άνδηρο στην αρχαιότητα πρέπει να ήταν εκτενέστερο. Στους χώρους που σημειώθηκαν ως 1969β, γ1, γ2, δ, ε, 1969α, στ και ζ, καθώς και στους ενδιάμεσους κλειστούς χώρους βόρεια και δυτικά των στοών της περίστυλης αυλής, συγκεντρώθηκε μεγάλος αριθμός ευρημάτων, κυρίως ελληνιστική κεραμική και νομίσματα. Παράλληλα, βρέθηκαν σιδερένια καρφιά, χάλκινα εξαρτήματα, αγνύθες, κοσμήματα, πήλινο ομοίωμα μικρού πτηνού καθώς και επιχρίσματα λευκού, ερυθρού και κίτρινου χρώματος. Στο κέντρο του δωματίου 1969β (11 x 7 μ.) εντοπίστηκαν δύο λίθοι, οι οποίοι πιθανότατα στήριζαν τη στέγη· σε μεταγενέστερη φάση φαίνεται πως αποτέλεσαν τμήμα των αρχικών θεμελίων της νοτιοδυτικής γωνίας του κτηρίου, τα οποία καταστράφηκαν όταν ο χώρος επεκτάθηκε προς νότο. Στη βορειοδυτική γωνία του ίδιου δωματίου, που έφερε ψηφιδωτό μαύρων και ερυθρών ψηφίδων, αποκαλύφθηκε επιμήκης τραπεζοειδής κατασκευή από εγκάρσια τοποθετημένους λίθους, πιθανώς τράπεζα. Επιπλέον, βρέθηκαν θραύσματα κεραμικού λουτήρα, λάκκος με αμφορέα, σιδερένια αντικείμενα με ίχνη χρυσής επένδυσης, απανθρακωμένα ξύλα, οστά ζώων, ίχνη πυράς, όπλα, ειδώλιο γυναικείας μορφής, όστρεα και κοχλίες. Η αίθουσα επικοινωνούσε με γειτονικούς χώρους στα βόρεια και δυτικά. Ακολουθούσαν δύο στενόμακροι χώροι (γ1 και γ2), με κατώφλια και θύρες, εκ των οποίων ο δεύτερος έφερε ψηφιδωτό δάπεδο από μαύρα χαλίκια· το περιορισμένο πλάτος τους αποδίδεται πιθανώς στην ύπαρξη κλιμακοστασίου. Ο χώρος 1969δ είχε μαύρο ψηφιδωτό και λίθινο αποχετευτικό αγωγό, ενώ από εκεί προήλθαν αρχιτεκτονικά και γλυπτά θραύσματα. Στον χώρο 1969ε αποκαλύφθηκε πολύχρωμο ψηφιδωτό και μια ακτινωτή διάταξη καμπύλων λίθων, η οποία ερμηνεύθηκε αργότερα ως ελληνιστικό λουτρό. Στους ενδιάμεσους χώρους γύρω από την περίστυλη αυλή τα δάπεδα ήταν από πατημένο χώμα. Στη βόρεια πτέρυγα του νοτιοδυτικού οικοδομήματος εντοπίστηκαν τρεις αίθουσες: η 1969α με ψηφιδωτό μαύρων χαλικιών και διάζωμα κίτρινου χρώματος, από την οποία διέρχονταν αγωγός πόσιμου νερού· η 1969στ, όπου βρέθηκε μαρμάρινο χέρι μικρού γυναικείου αγάλματος· και η 1969ζ, με τεμάχιο κατωφλίου. Βόρεια του χώρου 1969ε αποκαλύφθηκε ακόμη μία αίθουσα (1970α). Ήδη από την πρώτη φάση της έρευνας διατυπώθηκε η άποψη ότι οι χώροι 1969β, γ1, γ2, δ και ε αποτελούσαν τους σημαντικότερους, λόγω της παρουσίας ψηφιδωτών, της επιμελημένης διακόσμησης των θυρών και της ποιότητας της κατασκευής των τοίχων. Σύμφωνα με τους ανασκαφείς, τα πώρινα κατώφλια και η χαμηλής ποιότητας λακωνική κεράμωση υποδηλώνουν κατασκευή ήσσονος σημασίας. Οι Μπακαλάκης και Ανδρόνικος θεώρησαν το νοτιοδυτικό περιστύλιο μεταγενέστερη προσθήκη (τέλη 3ου–αρχές 2ου αι. π.Χ.), προορισμένη για διοικητικές και αυλικές λειτουργίες, άποψη που ο Ανδρόνικος αργότερα μετέθεσε στο α΄ μισό του 3ου αι. π.Χ. (300-275 π.Χ.). Η άποψη ότι πρόκειται εξ ολοκλήρου για ελληνιστική προσθήκη παραμένει. Νεότερες έρευνες υποστήριξαν σύγχρονη οικοδόμηση με το κύριο ανάκτορο, βάσει ομοιότητας θεμελίων και επιπέδων, με ελληνιστικές αναδιαμορφώσεις. Το κτήριο χαρακτηρίζεται από ιδιωτικότητα και χρήσεις υποστηρικτικές (αποθήκες, μαγειρεία, υγιεινή, προσωπικό), ενώ επί βασιλείας Αντιγονιδών πιθανώς λειτούργησε ως Παλαίστρα. Σύμφωνα με τη νεότερη εκτίμηση, η κάτοψη του νοτιοδυτικού περιστυλίου διαμορφώθηκε υπό την επίδραση του ελληνιστικού διαδρόμου, με επέκταση προς νότο και προσθήκη νέας πτέρυγας δωματίων. Η Καταστροφή του Ανακτόρου των Αιγών Το 168 π.Χ., η πόλη και το ανάκτορο καταστρέφονται από πυρκαγιά κατά τη ρωμαϊκή κατάκτηση της Μακεδονίας. Στον χώρο του ανακτόρου εγκαθίστανται εργαστήρια κεραμέων, ενώ ένας μονοθάλαμος μακεδονικός τάφος των τελών του 2ου αι. π.Χ., κοντά στη Μεγάλη Τούμπα, κατασκευάζεται από δωρικούς σπονδύλους που πιθανώς προέρχονται από την πρόσοψη του ανακτορικού κτηρίου. Το οικοδόμημα παραμένει ερειπωμένο και ακάλυπτο, μέχρι που τον 1ο αι. π.Χ.–1ο αι. μ.Χ. κατολίσθηση από τους ορεινούς όγκους βόρεια της πόλης καλύπτει τα ερείπια, οδηγώντας τους κατοίκους σε μετακίνηση προς βορειοανατολικά. Η περιοχή συνδέεται με τις Αιγές μέσω των ρωμαϊκών ονομάτων Acerdos και Archelos, πιθανώς ως ανάμνηση βασιλικών κατασκευών (Βασιλικὰ Ἀρχελάου;). Τον 16ο αι. μ.Χ., η βυζαντινή εκκλησία του Αγ. Δημητρίου Παλατιτσίων οικοδομείται κατά 80% με υλικό του ανακτόρου. Το Ανάκτορο και η Πόλη Από το 1979 και μετά, οι ανασκαφές επικεντρώθηκαν στην πόλη, προχωρώντας με αργούς ρυθμούς λόγω της κακής κατάστασης των οικοδομικών λειψάνων. Η μακρόχρονη έρευνα αύξησε τις γνώσεις για την τοπογραφία και τη λειτουργία ορισμένων υποδομών της πόλης. Η Οχύρωση Το ανακτορικό συγκρότημα των Αιγών βρισκόταν σε στενή απόσταση και πιθανώς συνδεόταν με την ακρόπολη και το δυτικό τμήμα της οχύρωσης (συνολικού μήκους περίπου 3,3 χλμ.), που προστατεύονταν και από το ρέμα της Παλαιοπαναγιάς. Στην οχύρωση εντοπίστηκαν δύο πύλες: η βορειοδυτική σχετιζόμενη με το ανάκτορο και η ανατολική μνημειακή, με δύο ημικυκλικούς πύργους, στην οποία κατέληγε η οδός από Πύδνα και Μεθώνη. Στην περιοχή της ακροπόλεως βρέθηκαν θεμέλια οικιών του 2ου αι. π.Χ., περίοδο κατά την οποία τα τείχη καταστράφηκαν και αναπτύχθηκαν βιοτεχνικές δραστηριότητες. Η οχύρωση χρονολογείται από την εποχή του Περδίκκα Β´ και του Φιλίππου Β´, με ανακατασκευές έως τα χρόνια των Φιλίππου Ε´ και Κασσάνδρου. Το Θέατρο Από τα έτη 1982-83, 1989, 2000, 2002 και 2005 εντοπίστηκε και ανασκάφθηκε το Θέατρο της πόλης, περίπου 50-60 μ. βόρεια και σε χαμηλότερο επίπεδο από το ανάκτορο. Βρισκόταν κάτω από το τεχνητό άνδηρο και τον αναλημματικό τοίχο, πλευρά του οποίου είχε στο παρελθόν καταρρεύσει φτάνοντας έως το Θέατρο. Η φυσική κλίση του εδάφους ήταν μικρή, καθιστώντας προβληματική την κατασκευή του κοίλου. Αρχικά προτάθηκε η χρήση ξύλινων στηριγμάτων, αλλά η έλλειψη υπολειμμάτων οδήγησε στην υπόθεση ύπαρξης χωμάτινου κοίλου, το οποίο στη δυτική πλευρά παρέμεινε ημιτελές. Το κάτω μέρος του Θεάτρου ήταν λίθινο και κατασκευασμένο κατά τον ίδιο τρόπο με τα λίθινα μέρη του ανακτόρου. Το υψηλότερο σημείο έφτανε τα 6,61 μ. (από τη θυμέλη έως το κοίλο), καταλήγοντας στη βάση του αναλημματικού τοίχου του «ανακτόρου». Ο ενδιάμεσος μη ανασκαμμένος χώρος είχε πλάτος 4,4 μ. και ύψος 11,35 μ., όπου πιθανώς υπήρχε στοά ή χαμηλή βλάστηση ανάμεσα στα δύο κτήρια. Υπολείμματα λιθοσωρού στη δυτική πάροδο σχημάτιζαν τοίχο που οριοθετούσε πιθανώς οδό, ενώ στα ανατολικά συνέχιζε άλλος πώρινος τοίχος. Τα θεμέλια της σκηνής χρονολογούνται στον 4ο αι. π.Χ. και πιθανόν προέρχονται από παλαιότερα οικοδομήματα που κατεδαφίστηκαν για την ίδρυση του Θεάτρου. Η κεραμική των κατωτέρων στρωμάτων, η στενή γειτνίαση και η κατασκευαστική ομοιότητα με το ανάκτορο οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι και τα δύο κτίρια εγκαθιδρύθηκαν κατά το β´ μισό του 4ου αι. π.Χ. Από τη στενή οικοδομική σχέση του Θεάτρου με το ανάκτορο, καθίσταται σαφής η πιθανή πολιτική του διάσταση, πέραν της ψυχαγωγικής, είτε με τη μορφή συνελεύσεων είτε ως επίδειξη βασιλικής δύναμης. Είναι γνωστή η παρουσία του τραγικού ποιητή Ευρυπίδη στη μακεδονική αυλή, ενώ από την περιοχή του Θεάτρου προέρχεται απόσπασμα ενεπίγραφου δημοσίου κειμένου, στο οποίο αναγνώστηκε η λέξη «ΛΑΚΕΔΑΙΜΟΝΙΩΝ», και χρονολογείται στα έτη του βασιλέως Αρχελάου. Ιστορικές Αναφορές για το Θέατρο των Αιγών Ο Διόδωρος καταγράφει τα γεγονότα του βασιλικού γάμου της κόρης του Φιλίππου Β´, Κλεοπάτρας, με τον βασιλέα των Μολοσσών Αλέξανδρο Α´ (336 π.Χ.), στις Αιγές. Ο Σικελός ιστορικός περιγράφει τη συρροή μεγάλου πλήθους, μουσικούς αγώνες, εστιάσεις, βασιλικό συμπόσιο και απαγγελία στίχων από ηθοποιό. Την επόμενη ημέρα, ακολούθησε βασιλική πομπή στο Θέατρο, συνοδεία αγαλμάτων των δώδεκα θεών και του Φιλίππου Β´. Η πομπή πιθανώς ακολούθησε την οδό που οδηγεί από την πρόσοψη του ανακτορικού κτηρίου στο Θέατρο. Κατά τη διάρκεια της τελετής, έγινε η δολοφονία του Φιλίππου Β´ από τον Παυσανία, παρουσία αντιπροσώπων ελληνικών πόλεων. Στις Αιγές επίσης διεξάγονταν αγώνες προς τιμήν του Διός. Σε αποσπασματικό πάπυρο του 2ου αι. μ.Χ., αναφέρεται ότι ο Αλέξανδρος Γ´ ο Μέγας, αμέσως μετά τη δολοφονία του πατέρα του, παρέδωσε το σώμα του δολοφόνου στους Μακεδόνες για αποτυμπανισμό, γεγονός που συνδέεται με περιοχές σχετικές με το Θέατρο και τον θρόνο. Μετά τη δολοφονία του Φιλίππου Β΄, ο Αλέξανδρος Γ΄ ο Μέγας εγκαταστάθηκε στα βασίλεια (ανάκτορα) και ανέλαβε άμεσα τη βασιλική εξουσία Τα ανάκτορα θα μπορούσαν να είναι αυτά της Πέλλας. Το Ιερό της Εύκλειας (Αγορά) Από το 1982 ξεκίνησαν οι ανασκαφές στο δημόσιο τμήμα της πόλεως. Σε απόσταση περίπου 80 μ. βόρεια του Θεάτρου, απλώνονται τα κλιμακωτά άνδηρα του Ιερού της Εύκλειας, συνδεόμενοι με την ύπαρξη Αγοράς. Οι ανασκαφές συνεχίζονται έως σήμερα, αποκαλύπτοντας πλήθος αρχιτεκτονικών καταλοίπων και επιγραφικών μαρτυριών που σχετίζονται με τη βασιλική παρουσία. Στο β΄ μισό του 4ου αι. π.Χ. (γύρω στο 350 π.Χ.) χρονολογούνται: • τα θεμέλια ενός διθάλαμου ναού εν παραστάσει (Ναός II) • η νοτιοδυτική στοά, • ένας βωμός και οι βάσεις τριών αναθηματικών κατασκευών. Από τις αναθηματικές επιγραφές ΕΥΡΥΔΙΚΑ ΣΙΡΡΑ ΕΥΚΛΕΙΑΙ (ανασύρθηκαν το 1982 και το 1990), προσδιορίστηκε πως η λατρευόμενη θεότητα του Ναού II ήταν η Εύκλεια, πανελλήνια γυναικεία θεότητα που συνήθως λατρευόταν στην Αγορά. Η αναθέτρια ταυτίστηκε με την Ευρυδίκη, κόρη του Σίρρα, σύζυγο του Αμύντα Γ΄ και μητέρα του Φιλίππου Β΄. Ο Πλούταρχος αναφέρει επίγραμμα-αφιέρωση της Ευρυδίκης προς τις Μούσες. Γύρω από τον Ναό II εντοπίστηκαν λάκκοι που περιείχαν θραύσματα γλυπτών, κεραμικής και οικοδομικών καταλοίπων. Αργότερα προστέθηκαν: • ο μικρότερος διθάλαμος Ναός I (3ος αι. π.Χ.) • η νότια στοά (αρχές 2ου αι. π.Χ.) Το 1985-86 ανασκάφθηκαν δύο ακόμη κτήρια του 4ου αι. π.Χ., δημόσιου χαρακτήρα. Το πρώτο, (περιστύλιο I, 4ος-1ος αι. π.Χ.), διαθέτει περίστυλη αυλή και λακωνική κεράμωση, υποδηλώνοντας οργανωμένο πολεοδομικό σχέδιο. Το δεύτερο (περιστύλιο II) ήταν μεγαλύτερο και οικοδομικά όμοιο με το ανάκτορο και το Θέατρο. Η παρουσία βασιλικών στοιχείων στην περιοχή του Ιερού της Εύκλειας επιβεβαιώνεται από: • Τρεις ενεπίγραφες αναθηματικές βάσεις με το όνομα της Ευρυδίκης, σε συνδυασμό με την ανεύρεση πεπλοφόρου γυναικείου αγάλματος. • Τμήμα αναθηματικής επιγραφής που αποδόθηκε στη βασίλισσα Λαοδίκη, σύζυγο του βασιλέως Περσέως. Η επιγραφή έχει αποκατασταθεί όπως παρακάτω: βασίλισσα] ΛΑΟ[δίκη, βασιλέως] ΣΕΛ[εύκου (Δ´) τω]Ι ΘΕΩ[ι. • Τμήμα φιδόμορφου αγάλματος, πιθανόν σχετιζόμενο με χθόνια λατρεία του Διός Μειλιχίου ή Αγοραίου, καθώς και συναφή αναθήματα από λάκκους του Ναού II. Τα παραπάνω συνδέουν την ιερή περιοχή με τη βασιλική παρουσία. Το 2008-2009, στο εσωτερικό της πρώτης φάσης του περιστυλίου II, εντοπίστηκαν τρεις ταφές σε λάκκους, καλυμμένες με χρυσά και πορφυρά υφάσματα, εντός αργυρών και χάλκινων διακοσμημένων σκευών. Σε ένα χάλκινο κυλινδρικό αγγείο βρέθηκε χρυσή πυξίδα που περιείχε χρυσό στεφάνι βελανιδιάς. Η ταφική αυτή ύπαρξη σε δημόσιο χώρο, πιθανόν της Αγοράς των Αιγών και όχι του βασιλικού νεκροταφείου, συνδέεται με τον οίκο των Τημενιδών και τα γεγονότα μετά τη δολοφονία του νόθου υιού του Αλεξάνδρου Γ΄, Ηρακλή, και της μητέρας του Βαρσύνης. Η βασιλική σύνδεση της περιοχής των ιερών υποδηλώνει και πολιτική πτυχή λατρείας. Στην περιοχή εντοπίστηκαν δύο κύριοι οδικοί άξονες, διαμορφωμένοι σύμφωνα με τα κλιμακωτά επίπεδα του εδάφους. Ο ένας οδηγούσε προς το ανάκτορο και ο άλλος τέμνει τη μικρή Αγορά. Δεδομένης της εγγύτητας μεταξύ ανακτόρου και Θεάτρου, το δεύτερο πιθανώς λειτουργούσε ως συνδετικός κρίκος με την περιοχή της πιθανής Αγοράς. Το ιερό της Κυβέλης (Αρχείον;) Το 1990, περίπου 300 μ. ανατολικά του ανακτόρου, εντοπίστηκαν τα θεμέλια ενός οικοδομήματος που ταυτίστηκε με τη λατρεία της Μητέρας των θεών, της φρυγικής Κυβέλης. Από την περιοχή προέρχονται, μεταξύ άλλων, ένα αρχαϊκό αργυρό νόμισμα με κεφαλή τράγου και ένα πήλινο σφράγισμα παπύρου με κεφαλή Ηρακλή καλυμμένη με λεοντή. Τα ευρήματα αυτά συνδέθηκαν με τον βασιλικό οίκο των Τημενιδών ή των Αντιγονιδών και έθεσαν υπό συζήτηση την πιθανή ύπαρξη αρχείου. Ο ναός και το τετράπλευρο κτήριο με κεντρική αυλή, που ανασκάφθηκε δίπλα του, ανακατασκευάστηκαν κατά τα ελληνιστικά έτη, σύμφωνα με τον πολεοδομικό άξονα του ανακτόρου. Ομοιότητες με Οικίες της πόλεως των Αιγών Το 1993–94 ανασκάφθηκαν τρία ελληνιστικά κτήρια (τέλη 4ου–αρχές 3ου αι. π.Χ.) στη Βεργίνα που δείχνουν την έντονη επίδραση του ανακτόρου στην αρχιτεκτονική της πόλης: οικίες με κεντρική αυλή, εξώστη, ψηφιδωτά δάπεδα και κυκλικό οικοδόμημα πιθανόν ιερού χαρακτήρα, εμπνευσμένο από τη Θόλο του ανακτόρου και αντίστοιχα κτήρια της Πέλλας. Ένα ακόμη τετράγωνο κτήριο με περίστυλη αυλή μιμείται επίσης τον ανακτορικό τύπο. Το Πρόβλημα της Χρονολόγησης του Ανακτόρου Οι Χρονολογήσεις Η πρώτη ερμηνεία και χρονολόγηση (1876) από τον Lèon Heuzey (413-399 π.Χ. το Πρυτάνεῖον του Αρχελάου) Οι πρώτες παρατηρήσεις της γαλλικής ανασκαφικής αποστολής αποκάλυψαν ένα μοναδικό οικοδόμημα στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, με γενική διάταξη που θύμιζε ελληνιστική οικία. Το μνημειακό πρόπυλο ήταν ενσωματωμένο στο κτίσμα, το οποίο βρισκόταν σε περίοπτη θέση πάνω από την πόλη. Η επιβλητική εσωτερική διαρρύθμιση, η λιτή αλλά κομψή διακόσμηση και η άρτια αρχιτεκτονική οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι επρόκειτο για κτήριο επίσημου χαρακτήρα. Το οικοδόμημα ταυτίστηκε ως προσωρινή βασιλική κατοικία κατά τις επισκέψεις του βασιλέως στην υποτιθέμενη πόλη της Βάλλας και γενικότερα ως πρυτανείο με θρησκευτική και πολιτική σημασία. Ο ελληνικός του χαρακτήρας αποδόθηκε στην επιρροή των Μακεδόνων βασιλέων, όπως ο Αρχέλαος Α΄, οι οποίοι υιοθετούσαν τέτοια αρχιτεκτονικά πρότυπα. Σύμφωνα με την εύστοχη παρατήρηση του Léon Heuzey, το «βασιλικό πρυτανείο» αποτελούσε χώρο άσκησης πολιτικής και δικαστικής εξουσίας από τον Μακεδόνα βασιλέα, με συμβολικό κύρος αντίστοιχο εκείνου ενός πρύτανη σε μια πόλη της Νοτίου Ελλάδος. Κατά τον Πολυδεύκη άλλωστε, το βασίλειον (ανάκτορο) ταυτίζεται και με Πρυτάνεῖον και ήταν ιδρυμένο στην ακρόπολη ως εστία της πόλεως. Ωστόσο, ο Heuzey χρονολόγησε λανθασμένα την κατασκευή του στα χρόνια της βασιλείας του Αρχελάου (413–399 π.Χ.). Από τις πηγές πληροφορούμαστε ότι ο διάσημος ζωγράφος Ζεύξις από την Ηράκλεια ανέλαβε να διακοσμήσει με ζωγραφικούς πίνακες την οικία του Αρχελάου, χωρίς να διευκρινίζεται αν αυτή βρισκόταν στις Αιγές ή στην Πέλλα. Για τον εξωραϊσμό του βασιλικού οικοδομήματος δαπανήθηκε μεγάλο χρηματικό ποσό, ενώ πλήθος κόσμου συνέρρεε για να θαυμάσει το κτήριο. Η απόδοση του οικοδομήματος στον Αρχέλαο θεωρήθηκε εύλογη, ωστόσο την εποχή εκείνη (τέλη 19ου αι.) η αρχαιολογική έρευνα στο ανάκτορο και γενικώς στον μακεδονικό χώρο δεν είχε ακόμη προχωρήσει επαρκώς· έτσι ο Heuzey δεν διέθετε τα δεδομένα που είναι σήμερα γνωστά. Χρονολόγηση στα έτη περί το 325-250 π.Χ. (Κάσσανδρος και Αντίγονος Β΄ Γονατάς) Το ζήτημα της χρονολόγησης και της σημασίας του μνημειακού οικοδομήματος δεν λύθηκε παρά την πρόοδο της ανασκαφής και παρέμεινε αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης έως σήμερα. Οι επόμενοι ανασκαφείς αρχικά το χρονολόγησαν βάσει τεχνοτροπίας και νομισματικών ευρημάτων στα τέλη του 4ου με α' μισό του 3ου αι. π.Χ. (περίπου 325-250 π.Χ.), χαρακτηρίζοντάς το ως «θερινό ανάκτορο» και αποδίδοντάς το είτε: 1) στον Κάσσανδρο (316-297 π.Χ.) είτε: 2) στον Αντίγονο Β´ Γονατά (279/8-239 π.Χ.). Η χρονολόγηση στα έτη του Αντιγόνου Β´ Γονατά βασίστηκε σε ένα νόμισμα Λυσιμάχου που ανασύρθηκε από λάκκο στον χώρο B. Ο λάκκος αυτός όμως αποδείχθηκε πως ήταν βαθύτερος, σημαίνοντας πως η οικοδόμηση του ανακτορικού κτηρίου μπορεί να χρονολογηθεί σε πρωιμότερο στάδιο. Το 1984, ο Μ. Ανδρόνικος τοποθετεί πλέον την κατασκευή του ανακτόρου στα τελευταία έτη του 4ου αι. π.Χ. (περίπου 325-300 π.Χ.), όπως είχε προτείνει από το 1971 ο Χ. Μακαρόνας. Η τελευταία αυτή άποψη στηρίζεται κυρίως στην κορινθιακή κεράμωση του ανακτόρου, η οποία παρουσιάζει ομοιότητες με την κεράμωση των ανασκαμμένων πολυτελών οικιών της Πέλλας, ιδιαίτερα όσον αφορά τις ενσφράγιστες κεραμίδες και τα έγχρωμα ανάγλυφα ανθέμια (δ΄ τέταρτο του 4ου αι. π.Χ.). Χρονολόγηση στα έτη του Φιλίππου Β' (περίπου μετά το 350 και ολοκλήρωση έως το 336 π.Χ.) Οι νεότερες αρχαιολογικές έρευνες στα θεμέλια του κτηρίου αποκάλυψαν όστρακα που χρονολογούνται στις αρχές του β΄ μισού του 4ου αι. π.Χ. (γύρω στο 350 π.Χ.). Από το δωμάτιο P, προέρχονται κεραμικά θραύσματα που ανήκουν σε μορφές κρατήρος, ερυθρόμορφη λήκυθο, μελαμβαφή σκύφο. Μερικά αισθητικά και μορφολογικά στοιχεία υποδεικνύουν ότι η αρχική οικοδομική φάση του ανακτορικού κτηρίου των Αιγών τοποθετείται λίγο μετά τα μέσα του 4ου αι. π.Χ.: • Μερική ομοιότητα των δωρικών στοιχείων (κιονόκρανα, κίονες, θριγκό) με τον ναό της Αθηνάς Προναίας στους Δελφούς (~360 π.Χ.), τη Θόλο της Επιδαύρου και τον ναό της Αλέας Αθηνάς στην Τεγέα. • Μερική ομοιότητα των ιωνικών κιονοκρανών με αυτά του Μαυσωλείου της Αλικαρνασσού (ισόγειο), του ναού της Αθηνάς Πολιάδος στην Πριήνη (προπύλου) και του τάφου της Ευρυδίκης στις Αιγές (ομοιότητες στις διαστάσεις του επιστυλίου και της ζωφόρου μέσα 4ου αι. π.Χ.). • Η θεματολογία του ψηφιδωτού στον χώρο Ε παραπέμπει σε αντίστοιχη της νοτιοϊταλικής κεραμικής της ίδιας περιόδου. • Ο μαίανδρος του ψηφιδωτού στην αίθουσα Ε είναι όμοιος με αυτόν της χρυσελεφάντινης ασπίδας του τάφου II στη Βεργίνα (Φίλιππος Β´). • Η γεωμετρία και συμμετρία του ψηφιδωτού στην αίθουσα Ε συνδέεται με τη χρυσή λάρνακα του Φιλίππου Β´ (τάφος II, Βεργίνα). Επιπλέον, η σχολαστική επιμέλεια των αφανών μερών του κτηρίου υποδηλώνει έναν υστεροκλασικό αρχιτεκτονικό τύπο. Βάσει των απόψεων του Wolfram Hoepfner (1996) και της Αγγελικής Κοτταρίδη (2009) το νεωτεριστικό για την εποχή ανακτορικό οικοδόμημα ξεκίνησε λίγο μετά το 350 π.Χ. και ολοκληρώθηκε έως το 336 π.Χ., έτος κατά το οποίο ο Φίλιππος Β´ τελούσε εορτές στις Αιγές ως ηγεμόνας και αρχιστράτηγος των Ελλήνων. Στις εργασίες ανέγερσης πιθανώς συμμετείχαν καλλιτέχνες όπως ο Λεωχάρης και ο Πυθεός (Μαυσωλείο Αλικαρνασσού). Κριτική στην πρώιμη χρονολόγηση (350-336 π.Χ.) του ανακτόρου των Αιγών Η τελευταία χρονολόγηση του ανακτορικού κτηρίου δεν γίνεται αποδεκτή χωρίς κριτική. Επί παραδείγματι σύμφωνα με τη Maria Kopsacheili (2012), βασισμένη κυρίως σε αρχαιολογικά δεδομένα: • Οι εργασίες ανέγερσης ξεκίνησαν στα τελευταία έτη της βασιλείας του Φιλίππου Β´ (342-338 π.Χ.), διακόπηκαν μετά τη δολοφονία του και συνεχίστηκαν από τον Αλέξανδρο Γ´ τον Μέγα και κυρίως τον Αντίπατρο, ολοκληρώνοντας ή τροποποιώντας το κτήριο έως τα χρόνια του Κασσάνδρου (κεράμωση). • Η σύγκριση με ναούς της Πελοποννήσου οδηγεί τη χρονολόγηση στο τελευταίο τρίτο του 4ου αι. π.Χ. (334-300 π.Χ.), καθώς τα δωρικά κιονόκρανα του ναού της Αθηνάς Προναίας των Δελφών είναι πολύ προγενέστερα από αυτά του ανακτόρου, τα οποία συνδέονται καλύτερα με το ιερό του Διός στη Νεμέα (330-320 π.Χ.). • Η οικοδομική δραστηριότητα φαίνεται να ήταν πιο βραδεία από ό,τι υποστηρίζουν προηγούμενες εκτιμήσεις. • Ο παραλληλισμός με τον Τάφο II της Βεργίνας είναι επισφαλής, καθώς ο τάφος θεωρείται από μέρος της επιστημονικής κοινότητας μεταγενέστερος του 336 π.Χ., αποσυνδέοντάς τον από τον Φίλιππο Β´. • Το ψηφιδωτό της Ευρώπης στον χώρο G μπορεί να συνδέεται όχι μόνο με την ηγεμονία του Φιλίππου Β´, αλλά και με τον Αντίπατρο, που αναφέρεται στις πηγές ως στρατηγός της Ευρώπης. • Η κεράμωση του ανακτόρου και η ομοιότητα με τα ευρήματα των πολυτελών Οίκων Διονύσου και Ελένης της Πέλλας (τέλη 4ου αι. π.Χ.) παραμένει αντικείμενο συζήτησης. Η κριτική αυτή υπογραμμίζει ότι η ακριβής χρονολόγηση και η ανάθεση συγκεκριμένων φάσεων του οικοδομήματος στους Μακεδόνες βασιλείς χρειάζεται προσεκτική αξιολόγηση, λαμβάνοντας υπόψη τα αρχαιολογικά και ιστορικά στοιχεία. Από την άλλη πλευρά, ο F. M. Ferrara (2020), βασιζόμενος στα έργα του S. G. Miller (1972) και της V. Heermann (1986) για τη μακεδονική αρχιτεκτονική, προχώρησε σε συνολική αναθεώρηση των δεδομένων του ανακτορικού κτηρίου, χρησιμοποιώντας τυπολογική σύγκριση των αρχιτεκτονικών μελών που χρονολογούνται στο τελευταίο τέταρτο του 4ου αι. π.Χ. • Διαπιστώνει συγγενικές ομοιότητες των ιωνικών και δωρικών κιονοκράνων με: • τον ναό της Αλέας Αθηνάς στην Τεγέα, • τη Θόλο των Δελφών, • τον ναό του Διός στη Στράτο, • μακεδονικά κτήρια της Σαμοθράκης, και • τον ναό του Διός στη Νεμέα • Επισημαίνει ομοιότητες στη ζωγραφική κεράμωση του ανακτορικού κτηρίου με την πρώτη και δεύτερη φάση των αριστοκρατικών οικιών της Πέλλας (τέλη 4ου αι. π.Χ.). • Χρονολογεί το ψηφιδωτό της αίθουσας E στο διάστημα 320-310 π.Χ., σύμφωνα με την αττική εικονιστική παράδοση, καθώς στα μέσα του 4ου αι. π.Χ. υπήρχε διαφορετικό εικαστικό ρεύμα. • Θεωρεί ότι η εποχή μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου Γ´ του Μέγα ήταν κατάλληλη για δυναστική προβολή των Διαδόχων μέσω μνημειακών κτηριακών συνόλων, και τοποθετεί την 20ετή οικοδόμηση του ανακτορικού κτηρίου κυρίως στην εποχή των Αντιπατριδών, ιδιαίτερα του Κασσάνδρου, ο οποίος επιζητούσε πολιτική νομιμοποίηση και ανέπτυξε πολύπλευρο οικοδομικό έργο. • Αναγνωρίζει όμως και μία πρώτη οικοδομική φάση στο νοτιοδυτικό τμήμα του ανακτορικού οικοδομήματος, με κλασική κεραμική, την οποία αποδίδει στον Φίλιππο Β´. Η προσέγγιση του Ferrara συνδυάζει αρχιτεκτονική, εικαστικά στοιχεία και πολιτική ιστορία για να επανατοποθετήσει τη χρονολόγηση και τη λειτουργία του ανακτορικού συγκροτήματος των Αιγών. Σύγκριση με Ταφικά Μνημεία • Το επιστημονικό πλαίσιο που τοποθετεί ως ένοικο του Τάφου II τον Φίλιππο Β´ και μία από τις συζύγους του θεωρείται από την πλειοψηφία της επιστημονικής κοινότητας πιο πειστικό σε σχέση με άλλες προτάσεις, όπως αυτή που αποδίδει τον τάφο στον Φίλιππο Γ´ Αρριδαίο και τη σύζυγό του Αδέα-Ευρυδίκη. Ελλείψει οριστικής δημοσίευσης του ταφικού τύμβου, η εκτίμηση βασίζεται σε πλήθος αρχαιολογικών, ιστορικών και ανθρωπολογικών μελετών, οι οποίες έχουν δημιουργήσει σύγχυση στην επιστημονική κοινότητα. • Η ομοιότητα της πρόσοψης του Τάφου II με αυτήν του Τάφου της Κρίσεως στην περιοχή της αρχαίας Μίεζας (325-300 π.Χ.) ίσως υποδηλώνει ότι το ανάκτορο των Αιγών πιθανότατα προϋπήρχε του Τάφου και του τύμβου που τον κάλυψε. Οι θαλαμωτοί μακεδονικοί τάφοι θεωρούνται ότι απεικονίζουν επιλεκτικά στοιχεία οικιών ή άλλων αρχαίων κατασκευών, ενώ το εσωτερικό τους μεταφέρει και χαρακτηριστικά συμποσιακών χώρων, όπως η παρουσία κλινών. Σύνοψη Απόφαση Ανέγερσης Ανακτόρου Είναι αδύνατον να προσδιοριστούν με ακρίβεια τα έτη έναρξης και ολοκλήρωσης των οικοδομικών εργασιών, με βάση τα διαθέσιμα δεδομένα. Κάθε εκτίμηση που έχει διατυπωθεί εξακολουθεί να παραμένει, σε μεγάλο βαθμό, υπόθεση. Οι περισσότερες αρχαιολογικές και γραμματειακές ενδείξεις συγκλίνουν στην πιθανότερη ερμηνεία ότι η απόφαση για την ανέγερση του ανακτορικού κτηρίου, καθώς και για τη διαμόρφωση του δυτικού τμήματος των Αιγών, συνδέεται με τη δραστηριότητα της δυναστείας των Τημενιδών και ειδικότερα με τη βασιλεία του Φιλίππου Β'. • Η σύλληψη της ιδέας και η έναρξη της οικοδόμησης του ανακτόρου της πόλης των Αιγών τοποθετούνται σε περίοδο ισχυρής βασιλικής εξουσίας (πλούτος και δύναμη). • Η χρονική αυτή φάση σχετίζεται πιθανότατα με στρατιωτικές ή διπλωματικές επιτυχίες του Φιλίππου Β΄, κατά τη δεκαετία του 340 έως το έτος 338 π.Χ. (μάχη Χαιρώνειας). • Ο αρχιτεκτονικός τύπος και η μορφή του κτηρίου εντάσσονται άμεσα στη συνολική ανακτορική και μνημειακή οικοδομική δραστηριότητα του Φιλίππου Β΄ στη Μακεδονία, όπως στην Πέλλα και πιθανώς στη Μίεζα, αλλά και ευρύτερα στον ελλαδικό χώρο. • Το ανακτορικό κτήριο των Αιγών φαίνεται έτσι να αποτελεί μέρος ενός ενιαίου πολιτικού και ιδεολογικού προγράμματος μνημειακής προβολής της μακεδονικής βασιλείας. Κοινό Οικοδομικό Πρόγραμμα Η αναζήτηση ενός «ανακτορικού» αρχετύπου, που επαναλαμβάνεται κατά την ελληνιστική εποχή, συνδέεται άμεσα με την οικοδομική δραστηριότητα των ανακτορικών κατασκευών στη Μακεδονία κατά το β’ μισό του 4ου αι. π.Χ., κυρίως στις βασιλικές έδρες της Πέλλας και των Αιγών. Την ίδια περίοδο εμφανίζονται νέες αρχιτεκτονικές τυπολογίες που αφορούν ταφικά, δημόσια, ιδιωτικά και στρατιωτικά κτίρια. Η πρωτοβουλία για την ανέγερση μνημειακών ανακτορικών κτιρίων και συγκροτημάτων, παράλληλα με την επέκταση και αναδιαμόρφωση των πόλεων της Πέλλας και των Αιγών, εντάσσεται στο ίδιο χρονικό πλαίσιο και αποδίδεται στον Φίλιππο Β’. Το μοναδικό για την εποχή του και ιδιαίτερα μεγάλο μνημειακό συγκρότημα στη Μίεζα, (Αγορά ή βασιλικό Γυμνάσιο;), συνδέεται επίσης με αυτή την πρώτη φάση της μακεδονικής αρχιτεκτονικής (β’ μισό 4ου αι. π.Χ. – αρχές 3ου αι. π.Χ., περίπου 350-270 π.Χ.). Τα κτήρια του δυτικού τομέα της πόλεως φαίνεται να εντάσσονται σε ενιαίο οικοδομικό πρόγραμμα του β΄ μισού του 4ου αι. π.Χ., η έναρξη του οποίου αποδίδεται κυρίως στον Φίλιππο Β΄. Όλα γνώρισαν κοινή πορεία εγκατάλειψης, καταστροφών ή αλλαγής χρήσης έως τα μέσα του 2ου αι. π.Χ. Η υπόλοιπη πόλη διατηρούσε πυκνή και άτακτη πολεοδομική οργάνωση, ενώ κατά την ελληνιστική περίοδο η βασιλική παρουσία επιβεβαιώνεται από αναθηματικές επιγραφές, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο χρήσης του ανακτόρου και του νοτιοδυτικού περιστυλίου ως βασιλικού ενδιαίτηματος. Πρόοδος Οικοδομικών Εργασιών Χωρίς να αποκλείεται το ενδεχόμενο το οικοδόμημα να είχε ολοκληρωθεί ήδη το 336 π.Χ., είναι αναγκαίο να ληφθούν υπόψη όλα τα πιθανά σενάρια, καθώς η έρευνα δεν έχει καταλήξει οριστικά ως προς τη χρονολόγηση του ανακτορικού κτηρίου. Ο Αρριανός αναφέρει ότι ο Αλέξανδρος Γ΄ ο Μέγας, ύστερα από την καθιερωμένη θυσία στο Δίον —έθιμο που ανάγεται στην εποχή του Αρχελάου— τίμησε και τους αγώνες στις Αιγές, τους οποίους αποκαλεί Ὀλύμπια. Η ίδια γιορτή μνημονεύεται εκ νέου από τον Διόδωρο Σικελιώτη σε χωρίο που αφορά τον Φίλιππο Β΄. Μετά την κατάληψη της Ολύνθου το 348 π.Χ., ο Φίλιππος διοργάνωσε μεγαλοπρεπή εορτασμό —πιθανότατα στις Αιγές— με θυσίες, αγώνες, συμπόσια και επίσημα δείπνα. Προσκάλεσε πλήθος ξένων και συναναστράφηκε στενά μαζί τους, προσφέροντας ποικίλες τιμές και δώρα, όπως κύπελλα. Τα Ὀλύμπια αλλού ταυτίζονται με τα Βασίλεια ἐν Μακεδονίαι, εορτή που αναγράφεται σε επιγραφές. Οι αναφορές του Διοδώρου και του Αρριανού στα Ὀλύμπια ενδέχεται να συνδέονται με την απόφαση για την ανέγερση του ανακτορικού συγκροτήματος. Παρ’ όλα αυτά, θα ανέμενε κανείς ότι ένα τόσο ξεχωριστό και λειτουργικά σημαντικό οικοδόμημα θα είχε μνημονευθεί ρητά, όπως συνέβη αργότερα με τη σκηνή του Αλεξάνδρου στο Δίον ή με τον εξηκοντάκλινο οίκο του Αγαθοκλή των Συρακουσών. Είναι επίσης πιθανό οι φιλιππικές εκδηλώσεις του 336 π.Χ. να φιλοξενήθηκαν σε άλλες βασιλικές εγκαταστάσεις μέσα στην πόλη των Αιγών, ίσως και σε προσωρινές κατασκευές. Το ανακτορικό οικοδόμημα μπορεί να είχε προχωρήσει σε μεγάλο βαθμό, χωρίς όμως να έχουν ολοκληρωθεί οι τελικές εργασίες. Ενδεχομένως η πλήρης αποπεράτωσή του —όπως και άλλων έργων στην πόλη— να προοριζόταν για μια ιδιαίτερα σημαντική περίσταση, όπως η επίσημη έναρξη της εκστρατείας κατά των Περσών. Παρόμοια κατάσταση ίσως χαρακτήριζε και το Θέατρο των Αιγών, το οποίο φαίνεται ότι παρέμεινε ημιτελές. Μετά την αιφνίδια δολοφονία του Φιλίππου Β΄, είναι πιθανό οι εργασίες να διακόπηκαν, εξαιτίας των κινδύνων που αντιμετώπισε ο Αλέξανδρος Γ΄ ο Μέγας στα πρώτα χρόνια της βασιλείας του και των συνεχών στρατιωτικών επιχειρήσεων που διεξήγαγε στη Βαλκανική. Πιθανή Ολοκλήρωση Οικοδόμησης του Ανακτόρου Η οικοδομική δραστηριότητα των Αντιπατριδών στη Μακεδονία, καθώς και οι ενδείξεις για μεταγενέστερη αποπεράτωση της κατασκευής, δεν μπορούν να παραβλεφθούν. Είναι πιθανό το κτήριο να εγκαινιάστηκε κατά την περίοδο της συμβασιλείας του Φιλίππου Γ΄ Αρριδαίου και του Αλεξάνδρου Δ΄, με στόχο την ενίσχυση της βασιλικής παρουσίας των δύο Τημενιδών στη Μακεδονία, ύστερα από πρωτοβουλία του Αντιπάτρου κατά τα έτη 321–319 π.Χ. Την ίδια περίοδο, η εισροή πλούτου από την Ανατολή και το ευρύτερο πολιτικοοικονομικό περιβάλλον φαίνεται να ευνοούσαν την ανέγερση και ολοκλήρωση μνημειακών οικοδομημάτων. Η αποκλειστική απόδοση της οικοδόμησης του μνημείου στον Κάσσανδρο εμφανίζεται περιοριστική, καθώς τα διαθέσιμα γραμματειακά και αρχαιολογικά δεδομένα παραμένουν αποσπασματικά. Το ανακτορικό κτήριο των Αιγών φαίνεται να διατηρήθηκε σε χρήση από τους μεταγενέστερους βασιλικούς οίκους, τόσο τους Αντιπατρίδες όσο και τους Αντιγονίδες, έως και το 168 π.Χ. Οι ελληνιστικοί βασιλείς επεδίωκαν συστηματικά τη σύνδεσή τους με τον οίκο των Τημενιδών, γεγονός που ενίσχυε τη δυναστική τους νομιμοποίηση. Παράλληλα, το οικοδόμημα υπέστη κατά διαστήματα ανακεραμώσεις, στοιχείο που μπορεί να ερμηνεύσει την παρουσία κεράμων μεταγενέστερων χρονολογικά από την αρχική φάση αποπεράτωσης του μνημείου. Το Πρόβλημα της Λειτουργίας του Ανακτόρου Συμποσιακή-Τελετουργική Ελεγχόμενη Χρήση Συμποσιακός Οίκος Η λειτουργική σημασία του ανακτορικού οικοδομήματος καθίσταται σαφής μέσα από την ύπαρξη εκτεταμένων χώρων ικανών να φιλοξενήσουν μεγάλο αριθμό ατόμων, καθώς και από τις ειδικά διαμορφωμένες αίθουσες διαφορετικών μεγεθών, προορισμένες για την τέλεση συμποσίων και άλλων επίσημων δεξιώσεων. Η μνημειακή συνολική εικόνα του κτηρίου ενισχύει περαιτέρω αυτήν την ερμηνεία. Οι συμποσιακοί χώροι αναγνωρίζονται από χαρακτηριστικά στοιχεία, όπως η έκκεντρα τοποθετημένη είσοδος και το υπερυψωμένο πόδιο που προοριζόταν για την τοποθέτηση των κλινών. Στο πλαίσιο αυτό, εύλογα παραπέμπει κανείς στην αναφορά του Διοδώρου για τον οἶκο χωρητικότητας 60 κλινών (εξηκοντάκλινος), τον οποίο οικοδόμησε στην Ορτυγία ο Αγαθοκλής των Συρακουσών κατά την περίοδο 304–289 π.Χ. Το συγκεκριμένο οικοδόμημα ξεπερνούσε σε μέγεθος και επιβλητικότητα όλα τα άλλα κτήρια της πόλης, ακόμη και τους ναούς, γεγονός που, σύμφωνα με την παράδοση, προκάλεσε τη θεϊκή οργή και την καταστροφή του από κεραυνό. Στα έργα των αρχαίων συγγραφέων συναντώνται αρκετές αναφορές σε βασιλικούς χώρους και οικοδομήματα με συγκεκριμένη ορολογία. Οι κινητές βασιλικές κατασκευές φαίνεται πως έμειναν ιδιαίτερα στη μνήμη και εντυπωσίασαν κυρίως τους μεταγενέστερους συγγραφείς. Η βασιλική σκηνή λειτουργούσε ως χώρος υποδοχής, διεξαγωγής συμβουλίων και προσωρινής βασιλικής κατοικίας κατά τις εκστρατείες, συνήθως στο κέντρο των στρατοπέδων, περιβαλλόμενη από τη βασιλική φρουρά. Εκτός από πολιτική και στρατιωτική χρήση, αυτές οι κατασκευές χρησιμοποιούνταν και για εορταστικές εκδηλώσεις. Ο Αθήναιος, αναπαράγοντας τον Χάρη τον Μυτιληναίο, περιγράφει τον πολυτελή εκατοντάκλινο οἶκο που κατασκεύασε ο Αλέξανδρος Γ’ ο Μέγας στα Σούσα. Ο ίδιος συγγραφέας, με βάση τον Καλλίξεινο τον Ρόδιο, ονομάζει σκηνή 130 κλινών αυτή που στήθηκε από τον Πτολεμαίο Β’ στην Αλεξάνδρεια. Ο Διόδωρος χρησιμοποιεί τον όρο βασιλική σκηνὴν για την κατασκευή του Αλεξάνδρου στο Δίον, ενώ ο Σικελός ιστορικός αποκαλεί οἶκο τη μνημειακή κατασκευή του Αγαθοκλή στις Συρακούσες. Οι αίθουσες για συμπόσια σε πλωτές θαλαμηγούς περιγράφονται επίσης ως οἴκοι. Τα παραπάνω παραδείγματα θέτουν ερωτήματα σχετικά με το ανακτορικό οικοδόμημα των Αιγών, το οποίο φαίνεται πως, λόγω του συμποσιακού χαρακτήρα του, αντιστοιχεί περισσότερο σε μόνιμο βασιλικό οἶκο για την τέλεση θρησκευτικών εορτών και αγώνων, όπως περιγράφει ο Διόδωρος. Ο Ηρόδοτος αναφέρει ως οἶκο την οικία ενός ανώνυμου βασιλέως του 7ου αι. π.Χ. στη Λεβαία της Άνω Μακεδονίας, ενώ ο Θεόκριτος ο Συρακόσιος αναφέρεται σε οἶκο Διός σε ένα από τα Εἰδύλιά του. Επιπλέον, σε άλλο απόσπασμα ο Πολύβιος αναφέρει πως μετά τη δολοφονία του αυλικού Ερμεία, ο Αντίοχος Γ’ προχώρησε ὡς ἐπ’ οἴκου, ενώ έκανε περίπατο στην Αντιόχεια. Ο Πλούταρχος περιγράφει τον Αντίγονο Α’ Μονόφθαλμο να περιμένει τον αυλικό Αριστόδημο ἐπὶ τὰς θύρας των οἴκων του. Ο Πολύβιος μνημονεύει βασιλικούς οἴκους ως χώρους για αργυρές λάρνακες με βασιλική τέφρα, χωρίς βεβαιότητα για λειτουργία ταφική ή θησαυροφυλακίου. Η ομοιότητα των μακεδονικών τάφων με τους οἴκους δείχνει εξωτερική συνάφεια με το ανακτορικό των Αιγών.Η σύνδεση αυτή ανάμεσα σε ταφικά και αρχιτεκτονικά στοιχεία ενισχύει την άποψη ότι το ανάκτορο των Αιγών είχε στενή σχέση με τις ταφικές και τελετουργικές πρακτικές της μακεδονικής βασιλικής οικογένειας. Προγενέστερα παραδείγματα αντίστοιχων συμποσιακών κατασκευών αποτελούν οι δύο ανδρώνες και το ανακτορικό κτήριο ή εστιατόριο που ανεγέρθηκαν κατά τον 4ο αι. π.Χ. στην εποχή των Εκατομνιδών Μαυσώλλου και Ιδριέα στα Λάβρανδα Καρίας. Το εστιατόριο διέθετε μεγάλη αυλή, στοά και έξι τετράγωνες αίθουσες με υπερυψωμένο πόδιο, χωρητικότητας 11 κλινών έκαστη. Τα οικοδομήματα αυτά εντάσσονταν στον ευρύτερο χώρο του ιερού του Διός Λαβρανδέως και φιλοξενούσαν τελετουργικές δραστηριότητες, όπως επίσημα δείπνα και θρησκευτικές εστιάσεις. Το ανακτορικό οικοδόμημα των Αιγών έχει, συνεπώς, δικαίως συνδεθεί με τη λειτουργία ενός συμποσιακού οίκου θρησκευτικού χαρακτήρα. Ο W. Hoepfner υπολόγισε ότι στους στεγασμένους χώρους του κτηρίου μπορούσαν να τοποθετηθούν συνολικά 278 κλίνες, αριθμός που αντιστοιχεί σε περίπου 500 προσκεκλημένους. Τα δύο δωμάτια εκατέρωθεν των προθαλάμων των τριμερών συγκροτημάτων, έχουν αποδοθεί σε γυναικείο και ανδρικό βασιλικό τμήμα, όπως στη Θαλαμηγό του Πτολεμαίου Δ´. Οι διαφοροποιήσεις στο μέγεθος και στη διακόσμηση των αιθουσών φαίνεται να αντανακλούν λειτουργικές ανάγκες, οι οποίες συνδέονται συνήθως με την ιεραρχική διάκριση των καλεσμένων και τη σχέση τους με τον βασιλέα. Ο Φίλιππος Β΄, άλλωστε, έδινε ιδιαίτερη βαρύτητα στις σχέσεις του με τη μακεδονική αριστοκρατία και είναι γνωστός για την πρακτική της γενναιόδωρης ευεργεσίας φίλων, αλλά και της εξαγοράς της πίστης αντιπάλων μέσω δώρων και παροχών. Πέρα από τους συμποσιακούς χώρους, το ανακτορικό κτήριο περιλάμβανε χώρους ελέγχου, υποδοχής και αναμονής με θρησκευτικό ή ιερό χαρακτήρα, καθώς και πιθανώς χώρους αποθήκευσης και συντήρησης του κινητού εξοπλισμού. Κατά την ελληνιστική περίοδο, το νοτιοδυτικό περιστύλιο και ο νότιος διάδρομος φαίνεται να απέκτησαν περισσότερο ιδιωτικό χαρακτήρα. Δημόσιος Χαρακτήρας και Πολιτική Λειτουργία (Πυθαγόρειες και Πλατωνικές Ιδέες) Από διαφορετική οπτική, υπογραμμίζεται ο δημόσιος χαρακτήρας του οικοδομήματος και η ελεύθερη πρόσβαση του κοινού σε αυτό, επισημαίνοντας ότι δεν φαίνεται να διέθετε φρουρά. Στο πλαίσιο ενός συγκροτήματος με έντονα «δημόσια» και σχεδόν δημοκρατικά γνωρίσματα, ο Μακεδόνας βασιλέας μπορούσε να ασκεί τα καθήκοντά του σε άμεση επαφή με τους υπηκόους του. Υπολογίζεται μάλιστα ότι η αυλή του συγκροτήματος είχε τη δυνατότητα να φιλοξενήσει συγκέντρωση έως και 3.000 ατόμων. Σε άλλο σημείο, ο πυρήνας του ανακτορικού οικοδομήματος των Αιγών ερμηνεύεται ως πολιτική και ιερή Αγορά, ενώ χαρακτηρίζεται και ως πρότυπο για μεταγενέστερες βασιλικές κατασκευές και ανακτορικά συγκροτήματα των ανατολικών βασιλείων των Διαδόχων. Η ερμηνεία αυτή στηρίζεται στη χρονολόγηση του ανακτόρου της Πέλλας σε φάση επέκτασης της πόλεως μετά το 336 π.Χ. Πολλοί συγγραφείς του 5ου και 4ου αι. π.Χ. ασχολήθηκαν με τον θεσμό της βασιλείας, όπως ο Ξενοφών, ο Πλάτων, ο Ισοκράτης και ο Αριστοτέλης. Σύμφωνα με τις κλασικές πηγές, όπως ο Ηρόδοτος και ο Πλάτων, ένας καλός βασιλέας φροντίζει τους υπηκόους του και διαχειρίζεται με σύνεση τον οίκο του. Αντίθετα, η σπατάλη πλούτου και η απομόνωση του μονάρχη θεωρούνταν ανάρμοστες συμπεριφορές. Οι συγγραφείς είχαν κατά νου έναν τύπο δεσποτικής μοναρχίας, με χαρακτηριστικά της Αχαιμενιδικής Αυτοκρατορίας. Ο Αριστοτέλης διαφοροποιεί τη βίαιη απολυταρχία από την άξια μοναρχική διακυβέρνηση, πιθανώς αναφερόμενος στο μακεδονικό βασίλειο όπου έζησε. Με βάση αυτές τις πραγματείες περί βασιλείας, υποστηρίζεται ότι ο Φίλιππος Β’ εμπνεύστηκε ολιστικά, θέτοντας ένα νέο ιδεολογικό πρότυπο βασιλικής διακυβέρνησης, στο οποίο οι Μακεδόνες υπήκοοι συμμετείχαν φαινομενικά ισότιμα, ενσωματώνοντας ορισμένα δημοκρατικά στοιχεία. Ο Φίλιππος εμφανίζεται ως πεφωτισμένος ηγεμόνας, προστάτης των τεχνών και των γραμμάτων, οπαδός των πυθαγορείων και πλατωνικών ιδεών. Σύμφωνα με τον Διόδωρο, κατά τη διαμονή του στη Θήβα ήλθε σε επαφή με την πυθαγόρεια διδασκαλία και αργότερα πιθανόν με ευρύτερο πλατωνικό κύκλο. Η υπόθεση αυτή συνδέεται και με τις βασιλικές κατασκευές, όπως το ανακτορικό των Αιγών και το μνημειακό συγκρότημα στη Μίεζα. Η βασιλική κατοικία στην κλασική Μακεδονία λειτουργούσε ως θρησκευτικό, πολιτικό και στρατιωτικό κέντρο εξουσίας, ανάλογο με την πολιτική Αγορά ή την ακρόπολη μιας δημοκρατικής πόλης. Από αυτή την οπτική, διαμορφώνεται η αντίληψη της ελληνιστικής βασιλείας, η οποία αποτυπώνεται στα βασιλικά ανακτορικά συγκροτήματα, ως ζωτικά τμήματα των πόλεων. Οι μονάρχες της ελληνιστικής εποχής σαφώς αντλούσαν έμπνευση από τα κλασικά μακεδονικά και άλλα ιδεολογικά πρότυπα. Ωστόσο, η θεωρία που παρουσιάζει τον Φίλιππο Β’ ως βασιλέα με δημοκρατικό χαρακτήρα παραμένει υποθετική, καθώς τα γραμματειακά και αρχαιολογικά στοιχεία είναι περιορισμένα και ασαφή. Τα διαθέσιμα φιλιππικά δεδομένα τον περιγράφουν ως βασιλέα πρώτο στη μάχη, που ενσάρκωνε ομηρικά ιδανικά. Το κυρίαρχο πρότυπο που τον χαρακτήριζε ήταν περισσότερο εκείνο του ηρωικού πολεμιστή παρά του φιλοσοφικού μονάρχη. Στα αρχαία κείμενα αναφέρεται ότι συγκαλούσε στρατιωτικές συνελεύσεις, ιδίως στα πρώτα χρόνια της βασιλείας του, όπου εμψύχωνε τους Μακεδόνες και εκφωνούσε λόγους με ευγλωττία. Αργότερα ο Αλέξανδρος Γ’ επίσης απευθυνόταν στους στρατιώτες και τα πλήθη με λόγους προσωπικούς. Πουθενά δεν υπάρχει αναφορά σε ίση συμμετοχή ή ενεργό ρόλο των Μακεδόνων στα πολιτικά θέματα. Σε κρατικό επίπεδο, η γνώμη των υπηκόων φαίνεται να λαμβανόταν υπόψη μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις, όπως σε υποθέσεις προδοσίας ή σε επιλογή βασιλέα ή αντιβασιλέα, ενώ τις περισσότερες αποφάσεις για κρίσιμα ζητήματα τις έπαιρναν κυρίως ο βασιλέας και το Συμβούλιο των Φίλων. Παρά αυτά, πολλές επιγραφικές και γραμματειακές μαρτυρίες της ελληνιστικής εποχής δείχνουν ότι υπήρχε μια ιδιαίτερη σχέση μεταξύ των υπηκόων και του βασιλικού θεσμού, εντός ενός καθορισμένου τελετουργικού και πολιτειακού πλαισίου που αφορούσε την εσωτερική διοίκηση των πόλεων ή κοινοτήτων, όπως ζητήματα ιθαγένειας, νομοθεσίας και διοικητικών οργάνων. Αυτό το φαινόμενο, αν και δεν τεκμηριώνεται για προηγούμενες περιόδους, τοποθετείται χρονικά πριν την ελληνιστική εποχή και συνδέεται με τις εκτεταμένες μεταρρυθμίσεις του Φιλίππου Β’, που στόχευαν στον εκσυγχρονισμό του κράτους. Τα πολυφυλετικά κράτη των Διαδόχων φαίνεται ότι δεν ακολούθησαν πιστά αυτήν την πρακτική, καθώς απαιτούσε διατήρηση της πατρώας παράδοσης και εθνικά ομοιογενούς πληθυσμού. Η ιδεολογική επιρροή του Φιλίππου Β’ μπορεί να εξεταστεί μέσα από τα δεδομένα των αρχαίων πηγών. Ο Διόδωρος αναφέρει ότι οι Θηβαίοι ανέθεσαν τη φρούρηση και μόρφωση του Φιλίππου στον πατέρα του Επαμεινώνδα, ενώ ο Σικελός ιστορικός παραδίδει ότι, καθώς ο Επαμεινώνδας είχε Πυθαγόρειους δασκάλους, έτσι και ο Φίλιππος παρακολούθησε πυθαγόρεια διδασκαλία. Ωστόσο, το απόσπασμα είναι προβληματικό: ο Πλούταρχος τοποθετεί τον Φίλιππο στην οικία του Θηβαίου Παμμένη, ενώ ο Επαμεινώνδας ήταν σημαντικά μεγαλύτερος από τον Φίλιππο. Οι υποτιθέμενες σχέσεις του Φιλίππου με μέλη της Ακαδημίας αμφισβητούνται από τη σύγχρονη έρευνα. Υπάρχουν μαρτυρίες για κακές σχέσεις μεταξύ του Φιλίππου και του Ευφραίου από τον Ωρεό, που είχε σταλεί από τον Πλάτωνα στην αυλή του Περδίκκα Γ’. Κατά τη βασιλεία του Φιλίππου και μέχρι τον θάνατο του Πλάτωνα δεν μαρτυρείται καμία επαφή μεταξύ τους (359-347 π.Χ.). Αντιθέτως, ο Διογένης ο Λαέρτιος, στηριζόμενος στον Θεόπομπο, αναφέρει ότι ο Φίλιππος επέκρινε τον Πλάτωνα. Ο Σπεύσιππος, διάδοχος του Πλάτωνα, παρά τη διάσημη επιστολή του προς τον Φίλιππο, δεν κατάφερε να επαναφέρει την επιρροή της Ακαδημίας στη μακεδονική αυλή. Άλλοι μαθητές της Ακαδημίας, όπως ο Λέων ο Βυζάντιος και ο Ξενοκράτης, διατήρησαν εχθρική στάση, αρνήθηκαν βασιλικά δώρα και δείπνα, ακόμη και επί Αλεξάνδρου Γ' του Μέγα και Αντιπάτρου. Αντίθετα, η σχέση του Αριστοτέλη με την αυλή των Τημενιδών σχετίζεται με τον πατέρα του Νικόμαχο, φίλο και ιατρό του Αμύντα Γ’. Ο Σταγειρίτης φιλόσοφος αποστασιοποιήθηκε από την Ακαδημία, και οι αμφίβολες φιλικές σχέσεις του με μέρος του πλατωνικού κύκλου δεν υποδηλώνουν αναγκαστικά επιρροή των πλατωνικών θεωριών στις πολιτικές πεποιθήσεις του Φιλίππου. Πιθανότερο είναι ότι οι αριστοτελικές ιδέες περί βασιλείας επηρέασαν σε κάποιο βαθμό τις επιλογές του Φιλίππου Β’, του Αλεξάνδρου Γ’ και, κατ’ επέκταση, τον ελληνιστικό βασιλικό θεσμό. Η εφαρμογή των αριστοτέλειων αρχών φαίνεται ξεκάθαρα στη δομή των ανακτορικών και άλλων βασιλικών συγκροτημάτων και κατασκευών. Στις Αιγές το ανακτορικό κτίσμα, άλλοτε χαρακτηριζόμενο ως πρυτανείο ή συμποσιακός οἶκος, συνδέεται με τα οικοδομήματα του Θεάτρου και του ιερού της Εύκλειας στα βορειότερα. Η πρόσοψη και η είσοδος του κτηρίου βλέπουν προς το οικιστικό τμήμα της πόλης και τη μνημειακή ανατολική πύλη. Διατυπώθηκε η άποψη ότι η οικοδομική δραστηριότητα του Φιλίππου Β’ μπορεί να ενσωματώνει ένα ιδεολογικό περιεχόμενο για τη βασιλική εκπροσώπηση, σύμφωνα με τον Ξενοφώντα ή τον Πλάτωνα. Η παραδοσιακή πόλη των Αιγών θα μετατρεπόταν έτσι σε κέντρο βασιλικής εξουσίας, τέχνης και πολιτισμού κατά τα ελληνιστικά πρότυπα. Η γηγενής καταγωγή των Μακεδόνων βασιλέων επέτρεψε τη λειτουργία αστικών θεσμών, που μαρτυρούνται στις φιλολογικές και επιγραφικές πηγές των ελληνιστικών χρόνων. Στις γύρω κατασκευές του ανακτορικού κτηρίου πραγματοποιούνταν τακτικές εκδηλώσεις τελετουργικής και αντιπροσωπευτικής σημασίας, συνδεόμενες με το εθνικό ημερολόγιο και τον βασιλικό θεσμό. Εκτός της περιοχής που θεωρείται ως το κέντρο μιας Αγοράς, η περαιτέρω ανασκαφική έρευνα του προαυλίου του ανακτόρου και ο καθορισμός της μορφής του νότιου και νοτιοανατολικού τμήματος των Αιγών ίσως αποδώσουν περισσότερα στοιχεία για τη βασιλική περιοχή. Αν υπήρχε τμήμα ευρύτερης δημόσιας χρήσης στο οικοδόμημα, τότε αυτό πιθανώς περιλάμβανε το προαύλιο, το Θέατρο, τα ιερά και σε ορισμένες περιπτώσεις το ισόγειο της στωικής πρόσοψης του κτηρίου, όπως και τον χώρο της μνημειακής πρόσοψης. Οι στωικές προσόψεις διαθέτουν στοιχεία εξωτερίκευσης, που πιθανώς δεν αφορούσαν μόνο τη μακρινή οπτική επαφή. Εντός και πέριξ των στοών μπορεί να πραγματοποιούνταν συναντήσεις των υπηκόων με τον βασιλιά, όπως ακροάσεις ή απονομή δικαιοσύνης. Η έλλειψη αρχαιολογικών ή γραμματειακών δεδομένων υποδηλώνει ότι η φύση του μακεδονικού βασιλικού θεσμού δεν αναπαρήγαγε συστηματικά το συνολικό δημόσιο πρότυπο προβολής των τεράστιων βασιλικών συγκροτημάτων της Ανατολής. Τα άστεα των Αιγών και της Πέλλας είχαν πιο πρωιμότερη μορφή. Τα ζητήματα αυτά συνδέονται με τη βασιλική ιδεολογία που υιοθέτησαν οι Αντιπατρίδες και οι Αντιγονίδες, σε σχέση με τον βασιλικό οίκο των Τημενιδών και την κοινωνική πραγματικότητα στη Μακεδονία. Στο βασιλικό οικοδόμημα των Αιγών, το οποίο διακρίνεται για τη γεωμετρική αυστηρότητα και συμμετρία του, είναι βέβαιο ότι η πλειοψηφία των χώρων του ισογείου χρησιμοποιούνταν για ψυχαγωγικούς και συμποσιακούς σκοπούς, φιλοξενώντας μικρές ή μεγαλύτερες συνεστιάσεις έως περίπου 500 άτομα. Η αρχαιολογική έρευνα αποκαλύπτει επίσης στοιχεία θρησκευτικής χρήσης, όπως η Θόλος, και πιθανώς διοικητικής φύσης σε αίθουσες M1-M3 και στη νοτιοανατολική γωνία, που ίσως λειτουργούσε ως αρχείο. Η χωροταξία και η ιεράρχηση των αιθουσών του οικοδομήματος, με τριμελή πρόπυλα, προθαλάμους και γειτνίαση μικρών τριμερών συγκροτημάτων συνδεδεμένων με διαδρόμους και σκάλες, δείχνει ότι η πρόσβαση στο εσωτερικό δεν ήταν ελεύθερη ούτε χωρίς έλεγχο. Το βασιλικό κτίσμα λειτουργούσε ως χώρος όπου εκφράζονταν και ενισχύονταν οι ποικίλες σχέσεις του Μακεδόνος βασιλέα με την προσκεκλημένη αριστοκρατία, η οποία αναβάθμιζε το κοινωνικό της κύρος μέσω της επαφής με τη βασιλική εξουσία. Η Πιθανή Οικιστική-Ιδιωτική Βασιλική Χρήση του Ανακτόρου Στην προσπάθεια να προσδιοριστεί το οικιστικό τμήμα του ανακτορικού κτηρίου των Αιγών, έχουν προταθεί διάφορες υποθέσεις. Μερικοί θεωρούν ότι θα μπορούσε να βρισκόταν στον άνω όροφο της βόρειας πτέρυγας ή στο νοτιοδυτικό περιστύλιο, το οποίο, σύμφωνα με την Α. Κοτταρίδη, συνδέεται με υπηρεσιακούς χώρους και αργότερα με τη λειτουργία Παλαίστρας. Η παρουσία ψηφιδωτών δαπέδων, μεταλλικών και γλυπτικών διακοσμητικών στοιχείων, καθώς και κλιμακοστασίων που οδηγούν σε όροφο, σε συνδυασμό με τη μεταγενέστερη χρήση λουτρού στο νοτιοδυτικό περιστύλιο, δείχνουν ότι δεν πρόκειται για δευτερεύον τμήμα. Οι διαστάσεις του είναι συγκρίσιμες με αυτές της οικίας του Διονύσου στην Πέλλα. Σε μεταγενέστερη φάση, το νοτιοδυτικό περιστύλιο πιθανώς φιλοξένησε τη βασιλική αυλή, ενώ η βόρεια πτέρυγά του διατηρούσε πιο επίσημη χρήση. Ορισμένοι βοηθητικοί χώροι για την εξυπηρέτηση των καλεσμένων ενδέχεται να στεγάζονταν στα δωμάτια I, K και L. Ένα ακόμα ζήτημα αφορά την τοποθεσία των χώρων προετοιμασίας του φαγητού. Επιπλέον, σε σημεία του εξωτερικού χώρου του κτηρίου πιθανόν να υπήρχαν εγκαταστάσεις για αποθήκες και στάβλους. Ρόλος και Σημασία Στο ανακτορικό οικοδόμημα των Αιγών ο ρόλος του βασιλικού παράγοντα είναι εμφανής, από τον σχεδιασμό και τη μεταφορά των υλικών έως την ολοκλήρωση και την τελική του μορφή. Το κτήριο συνδυάζει αρμονικά παραδοσιακά και καινοτόμα στοιχεία, με πρόσοψη έντονα μνημειακή και θεατρική, που λειτουργεί ως χώρος επιβλητικής υποδοχής και βασιλικής προβολής. Το εσωτερικό οργανώνεται σε χώρους διαβαθμισμένων συμποσίων και εστιάσεων, πρακτικές άρρηκτα συνδεδεμένες με τον μακεδονικό βασιλικό θεσμό και την επίδειξη κοινωνικής ισχύος και πλούτου. Τα βασιλικά συμπόσια των Αιγών τοποθετούνται σε περιβάλλον πολυτέλειας, με πλούσια διακόσμηση, έργα τέχνης, αυλαίες, πολύτιμα έπιπλα και εκλεκτά συμποσιακά σκεύη. Το οικοδόμημα συνδέεται κυρίως με εορταστικές και πιθανώς διπλωματικές εκδηλώσεις. Αν όντως η ανέγερσή του τοποθετηθεί στα χρόνια του Φιλίππου Β΄, τότε αναδεικνύεται η ιδιαίτερη μέριμνα του βασιλέα για τον εξωραϊσμό των Αιγών και η στενή σύνδεση των λατρειών της πόλεως με τον μακεδονικό βασιλικό οίκο. Το αρχιτεκτονικό σύνολο αντανακλά τον παραδοσιακό και ιεραρχημένο χαρακτήρα της μακεδονικής κοινωνίας, όπου η επαφή του βασιλέως με τους υπηκόους αποτελούσε στοιχείο της βασιλικής ιδεολογίας, όπως υποδηλώνει η γειτνίαση Θεάτρου και Αγοράς. Η δεσπόζουσα θέση και το μέγεθος του ανακτορικού κτηρίου δημιουργούσαν έντονη μνημειακή εντύπωση, προβάλλοντας τον βασιλικό θεσμό σε ολόκληρη τη μακεδονική επικράτεια και ιδιαίτερα στη λεκάνη της Μακεδονίας. Παραπομπές Εξωτερικοί σύνδεσμοι Πολυμέσα σχετικά με το θέμα Ανάκτορο των Αιγών στο Wikimedia Commons