Xhamia e Veli Pashës

Xhamia e Veli Pashës (turqisht: Veli Paşa Camii) është një ndërtesë shqiptare osmane e vendosur në qytetin e Janinës, në rajonin veriperëndimor të Epirit në Greqi. Xhamia u rinovua në fund të shekullit të 19-të nga Veli Pasha i Janinës dhe formoi një kompleks të përbërë veçanërisht nga një medrese dhe kuzhina. Sot ajo nuk është më e hapur për ushtrimin e besimit. Historia Xhamia u ndërtua fillimisht si një xhami e vogël për lutjen e përditshme (mesxhid) në vendin e një kishe bizantine kushtuar Shën Stefanit, në jug-perëndim të kodrës së Litharitsia, rreth 500 metra nga Kalaja e Janinës. Data e ndërtimit të kësaj ndërtese është e pasigurt, por burimet sugjerojnë fillimin e viteve 1600, pak pas vitit 1617 ose në fund të shekullit të shtatëmbëdhjetë. Sipas dokumenteve të vitit 1670, xhamia atëherë mbante emrin e themeluesit të saj, Bali Kethuda. Më pas u quajt "Xhamia Tsiekour". Ali Pashë Tepelena, sundimtari gjysmë autonom i rajonit të Epirit në fund të shekullit të 19-të, ndërtoi seragji në zonën e xhamisë për dy djemtë e tij të parë, Muhtarin dhe Veliun. Ky i fundit, i cili kishte dhe rolin e bejlerbeut të Rumelisë dhe guvernator i Moresë, themeloi një institucion fetar atje në një vakëf që daton në vitin 1804. Si një pronar i madh tokash, ai kishte gjithashtu në shërbim të tij një xhami, një medrese, kuzhinën dhe ndërtesat ndihmëse të ndërtuara rreth xhamisë, të cilat strehonin një bibliotekë dhe një han. Pas largimit të pushtetit osman në 1913 dhe pas aneksimit nga Greqia të Janinës dhe rajonit më të madh të Epirit në Luftën e Parë Ballkanike, xhamia u shndërrua në një kazermë dhe minareja e saj u shkatërrua rreth vitit 1930, përpara se të merrej në administrim nga Ministria greke e Kulturës dhe Sportit. Sot, objekti i është kthyer bashkisë së Janinës dhe është restauruar në vitet 1978-1979 dhe 1983. Medreseja e Xhamisë strehonte Muzeun e Rezistencës Kombëtare të qytetit, por ai u mbyll në vitin 2021, kur ndërtesa ishte planifikuar për restaurim nën kujdesin e Bashkisë së Janinës. Arkitektura Xhamia ka një sallë lutjesh prej 6 × 6,5 m, e mbivendosur nga një kube, daullja tetëkëndëshe e së cilës mbështetet në katër gjilpëra. Në veri ndodhet një hajat që fillimisht ka qenë i hapur dhe i kurorëzuar me tre kupola të vogla, i cili ndoshta është murosur pas ndërtimit të objektit. Minareja, nga e cila sot ka mbetur vetëm baza, është vendosur në fasadën perëndimore ndërmjet hajatit dhe dhomës së lutjeve. Muratura karakterizohet nga një aparat pseudo-izodom në gur të latuar, ndërsa kupola kryesore dhe çatia e hajatit janë të mbuluara me rrasa. Në brendësi ruhen elemente të një mihrabi të pasur prej mermeri. Ndërtesa e kuzhinës dhe medreseja mbeten sot në veri të xhamisë. Shkolla e vjetër Kur'anore strehon Muzeun e Mbrojtjes Kombëtare të Janinës. Referime