Γυάρος

Η Γυάρος (και Γιούρα) είναι ένα κυκλαδίτικο νησί του Αιγαίου Πελάγους μεταξύ Άνδρου, Σύρου και Κέας. Σήμερα το νησί είναι ακατοίκητο. Χρησιμοποιήθηκε ως τόπος εξορίας στους ρωμαϊκούς χρόνους αλλά και στη νεότερη ιστορία της Ελλάδας από το 1947 μέχρι το 1952, από το 1955 έως το 1961 και από το 1967 έως το 1974. Ονομασία Οι απόψεις για την προέλευση της ονομασίας της ποικίλουν: από τη λέξη «γύαλον», τον κύβο, τον τετράγωνο λίθο. Επίσης, υπάρχει η άλλη άποψη, ότι προέρχεται από το «γύαλον» του Ομήρου, δηλαδή τον μισό θώρακα του οπλισμού. Γεωγραφία Η επιφάνεια της Γυάρου εκτιμάται στα 17.574 τ.χλμ. με μήκος ακτών 33 χιλιόμετρα ενώ το έδαφός της είναι ένας ενιαίος σχιστολιθικός βράχος με ελάχιστη βλάστηση. Σε πολύ κοντινή απόσταση από το νησί βρίσκονται δύο μικρές βραχονησίδες: ο Φούης στα δυτικά και το Γλαρονήσι στα νοτιοανατολικά. Ιστορία Αρχαιότητα Η πρώτη μη αμφισβητούμενη πληροφορία αρχαιογνωστικού περιεχομένου για το νησί προέρχεται από τον Αριστοτέλη μέσω του Αιλιανού: "Εδώ, οι ποντικοί καταβροχθίζουν ακόμη και τη σιδηρίτιδα γη". Ο Αντίγονος ο Καρύστιος μας πληροφορεί για τον θανατηφόρο άχερδο -είδος αγριοαπιδιάς- που αν τον μπήξει κάποιος σε ένα δέντρο, το ξεραίνει. Κατά την αρχαιότητα η Γυάρος διέθετε μόνιμο πληθυσμό και ήταν αυτόνομη πόλη-κράτος, όπως τα περισσότερα νησιά των Κυκλάδων. Ο Στράβωνας που πέρασε από το νησί αναφέρει την ύπαρξη σε αυτό ενός μικρού χωριού ψαράδων, που ζούσαν κυρίως από την αλιεία πορφύρας. "Θα στείλουν πρεσβευτή στον Ιούλιο Καίσαρα, στην Κόρινθο για να του ζητήσουν τη μείωση του φόρου των εκατόν πενήντα δραχμών που πρέπει να καταβάλλουν". Ρωμαϊκή περίοδος Στα Ρωμαϊκά χρόνια, το νησί αναφέρεται ως τόπος εξορίας επωνύμων: επί Τιβερίου εξορίζεται ο Γάιος Σιλανός, ανθύπατος της Ασίας. και ο Βίμπιος Σέρενος ανθύπατος της Εκτός Ισπανίας. Επί Γαΐου Καλιγούλα, ο Φλάκκος Αουίλλιος, επίτροπος Αλεξανδρείας Αιγύπτου. Εδώ επί Νέρωνα εξορίζεται ο στωικός φιλόσοφος Γάιος Μουσώνιος Ρούφος. Θα ανακαλύψει μια κρήνη και θα επιβιώσει. Ο στωικός Επίκτητος αναρωτιέται: "τι Ρώμη, τι Γυάρος, τι Αθήνα, τι φυλακή..." Όμως σε αυτόν τον αφιλόξενο και βραχώδη τόπο μαρτυρείται η λατρεία της Αφροδίτης Μυχίας βάσει επιγραφής (IG XII,5 651). Είναι πιθανή επίσης η λατρεία της Αρτέμιδος και η απόδοση τιμών στον Περσέα, καθώς οι μορφές τους απεικονίζονται σε νομίσματα χάλκινα των Γυαρίων (300-200 π.Χ.). Επιγραφή από τη Σάμο και άλλη από την Παλαιόπολη της Άνδρου μιλούν για "δήμο ο Γυαρίων". Ήδη ο Κλων Στέφανος από το 1870 αναγνωρίζει ότι η επιγραφή περί Αφροδίτης Μυχίας προέρχεται από τον ερειπιώνα της αρχαίας πολίχνης του νησιού. Πρόκειται για τον οικισμό των ψαράδων του Πλούταρχου ή εκείνον των αλιέων κοχυλιών πορφύρας του Λουκιανού; Οι αναφορές για το νησί τα επόμενα χρόνια είναι ελάχιστες. Τόπος εξορίας και φυλάκισης Στην ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας, η Γυάρος συνδέθηκε με εποχές πολιτικής καταπίεσης. Το 1947 κατασκευάστηκε και η φυλακή της Γυάρου, η οποία με υπουργική απόφαση του 2001 χαρακτηρίστηκε διατηρητέο μνημείο. Το 1947 ξεκίνησαν οι πρώτες οικοδομικές εργασίες στο νησί που περιλάμβαναν εκβραχισμούς και διαμορφώσεις του εδάφους, διάνοιξη δρόμων, κτίσιμο ειδικών κτιρίων φυλακών, αποθηκών, κατοικιών φυλάκων, πυροβολείων, κ.α. Όλες οι εργασίες έγιναν από τους εξόριστους φυλακισμένους. Σε πέντε όρμους του νησιού δημιουργήθηκαν στρατόπεδα συγκέντρωσης. Στον πρώτο όρμο, το 1950 βρισκόταν 5.500 κρατούμενοι, στον δεύτερο 1.500, στον τρίτο 990, στον τέταρτο 2.000 και στον πέμπτο 300 κρατούμενοι. Εκτός από τους πολιτικούς κρατούμενους, οι Μάρτυρες του Ιεχωβά εξέτισαν ποινές εξορίας στη φυλακή της Γυάρου ως χριστιανοί αντιρρησίες συνείδησης. Η χρήση του ως τόπου εξορίας και φυλάκισης έγινε κυρίως στα διαστήματα 1947-1952, 1955-1961 και 1967-1974 κατά τη Στρατιωτική δικτατορία στην Ελλάδα. Τόπος εξορίας κατά τη Δικτατορία 1967-1974 Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας (1967-1974) χιλιάδες αντιφρονούντες εξορίστηκαν και πάλι στη Γυάρο. Για πρώτη φορά ανάμεσά τους βρίσκονταν και γυναίκες, ακόμη και εγκυμονούσες. Το 1967, λίγο μετά την εγκαθίδρυση της δικτατορίας, ρεπόρτερ του γερμανικού περιοδικού Stern πέταξαν πάνω από τη Γυάρο, τράβηξαν φωτογραφίες και τις έστειλαν στην Ευρώπη. Το ίδιο επανέλαβαν λίγους μήνες μετά δημοσιογράφοι του γαλλικού περιοδικού Paris-Match. Το καθεστώς των συνταγματαρχών δεν μπορούσε πλέον να αντικρούσει την αλήθεια. Το αποδεικτικό υλικό από τη Γυάρο συνέβαλε στον μετέπειτα αποκλεισμό της δικτατορικής Ελλάδας από το Συμβούλιο της Ευρώπης λόγω καταπάτησης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η Γυάρος σήμερα Έως το 2000, η Γυάρος χρησιμοποιήθηκε ως πεδίο βολής του Πολεμικού Ναυτικού. Ολόκληρο το νησί χαρακτηρίστηκε ιστορικός τόπος το 2002, αλλά αποχαρακτηρίστηκε ένα τμήμα του το 2011 με σκοπό την προώθηση επενδύσεων για αιολικά πάρκα στο νησί. Σήμερα, η Γυάρος είναι ακατοίκητη. Ιστορικά η πορεία του πληθυσμού της αντιστοιχούσε κυρίως στον αριθμό εξορίστων που βρίσκονταν στο νησί κατά τη διάρκεια απογραφών. Υπολογίζεται πως συνολικά περάσαν από τη Γυάρο περίπου 22.000 εξόριστοι. Στο νησί υπάρχουν ακόμα τα κτίρια των φυλακών, του νοσοκομείου και του ηλεκτροπαραγωγού σταθμού που έχτισαν οι εξόριστοι από το 1947 μέχρι το 1951. Διοίκηση και πληθυσμός Διοικητικά, η Γυάρος ανήκε στον Δήμο Άνω Σύρου μέχρι το 2010, οπότε και εντάχθηκε στη Δημοτική Ενότητα Άνω Σύρου, η οποία υπάγεται στον νέο Δήμο Σύρου - Ερμούπολης. Η πορεία του πληθυσμού από το 1928: Οικοσύστημα της Γυάρου Στη θαλάσσια περιοχή γύρω από τη Γυάρο ζει το 15% του παγκόσμιου πληθυσμού της μεσογειακής φώκιας monachus monachus που βρίσκεται υπό εξαφάνιση. Σε όλο τον κόσμο έχουν μείνει 600 ζώα. Εντάχθηκε το 2011 στο πανευρωπαϊκό δίκτυο Natura 2000 και απαγορεύτηκε πλήρως η αλιεία γύρω από το νησί, προκειμένου να μειωθούν οι πιέσεις που δέχονται τα ζώα από την αλιευτική δραστηριότητα. Είναι ίσως η μεγαλύτερη αποικία του είδους παγκοσμίως. Ακόμα, άνω του 50% της θαλάσσιας περιοχής της Γυάρου καλύπτεται από οικότοπους προτεραιότητας και, συγκεκριμένα, από μοναδικούς κοραλλιογενείς σχηματισμούς και λιβάδια Ποσειδωνίας. Το χερσαίο περιβάλλον της φιλοξενεί μία μοναδική αποικία περίπου 2.000 ζευγαριών του σπάνιου θαλασσοπουλιού Μύχου. Έτσι, το 2019 η Γυάρος θεσμοθετήθηκε ως Θαλάσσια Προστατευόμενη περιοχή. Χλωρίδα Στο θαλάσσιο οικοσύστημα σύμφωνα με τις έρευνες του εργαστηρίου Θαλάσσιας Γεωλογίας της Φυσικής Ωκεανογραφίας του Πανεπιστημίου Πατρών για λογαριασμό της WWF Ελλάς διαπιστώθηκε ότι πάνω από το 50% της χαρτογραφημένης περιοχής καλύπτεται από λιβάδια Ποσειδωνίας και πυκνούς κοραλλιογενείς σχηματισμούς (τραγάνα). Η Ποσειδωνία η ωκεάνιος βρίσκεται μόνο στη Μεσόγειο δεσμεύει το διοξείδιο του άνθρακα και παράγει οξυγόνο. Σε συνδυασμό με τους κοραλλιογενείς σχηματισμούς αποτελούν πυρήνες βιοποικιλότητας, εμπλουτίζουν τα νερά με οξυγόνο εξασφαλίζοντας την αναπαραγωγή των ψαριών. Το σύνολο των ριζών της Ποσειδωνίας και των ριζωμάτων της συγκρατούν το ίζημα του θαλάσσιου πυθμένα ενώ η υψηλή πυκνότητα των φύλλων της απορροφά μέρος της ενέργειας των κυμάτων και περιορίζεται η διάβρωση των ακτών. Στον βυθό της διαπιστώθηκε έντονη ποικιλομορφία. Υπάρχει άμμος με άλγη, ροδόλιθοι η τοπικά ροδοφύκι, Πανίδα Το οικοσύστημά της αποτελεί σημαντικό φυσικό πόρο. Σύμφωνα με έρευνα της εταιρίας MOm στις παραλίες και τις σπηλιές της Γυάρου ζει και αναπαράγεται το 12% περίπου του παγκόσμιου πληθυσμού της μεσογειακής φώκιας Monaghous monaghous του πιο απειλούμενου είδους προς εξαφάνιση θαλάσσιου θηλαστικού στην Ευρώπη. Επιπλέον αποτελεί μοναδική αποικία 2000 ζυγαριών του σπάνιου θαλασσοπουλιού Μύχος( Puggins yelkouan). Φιλοξενεί 170 ζευγάρια φαλκόνι Ελεονόρας (Falco eleonorae) σπαζαετούς (Hierraetus fasciato). Αποτελεί σταθμό μεταναστευτικών πτηνών που βρίσκουν καταφύγιο για ξεκούραση και αναπαραγωγή. Στα εδάφη της υπάρχει το ονομαζόμενο Το Μαύρο Φίδι της Γυάρου με επιστημονική ονομασία Hierophis viridiflavus carbonarius και απαντάται μόνο σε αυτό το νησί. Διαχείριση και προστασία Αν και η Γυάρος έχει ενταχθεί από το 2011 στο Δίκτυο Natura 2000 και απαγορεύεται η αλιεία γύρω από νησί, δεν διέθετε ένα νομικό και αποτελεσματικό πλαίσιο μέτρων που να μπορεί να προστατεύει το φυσικό της περιβάλλον. Η αλιεία με συρόμενα δίχτυα, η αγκυροβολία των σκαφών αποτελούν απειλή για τους κοραλλιογενείς σχηματισμούς και της Ποσειδωνίας. Η ρύπανση της περιοχής από απορρίμματα και δίχτυα που αφήνονται από αλιείς και σκάφη αποτελούν απειλή για τον πληθυσμό της φώκιας. Για τον λόγο αυτό το 2013 ξεκίνησε μέσω της οργάνωσης MOm για την προστασία της φώκιας και του Ιταλικού Ινστιτούτου Thesis η προσπάθεια για την προστασία της περιοχής. Το 2014 ιδρύθηκε η επιτροπή Συν-διαχείρισης της Γυάρου όπου στόχο είχαν να δημιουργήσουν σχεδόν από το μηδέν μια νέα θαλάσσια προστατευόμενη περιοχή με τη συμμετοχή της κοινωνίας των νησιών Τήνου και Σύρου. Για πρώτη φορά στην Ελλάδα μέλη από την τοπική αυτοδιοίκηση, αλιείς,ερευνητικά ινστιτούτα, αναπτυξιακοί φορείς, ΜΚΟ , πανεπιστήμια σχεδίασαν από κοινού μέτρα για τη διατήρηση των φυσικών χαρακτηριστικών της περιοχής και την προώθηση αλιευτικών πρακτικών που θα εξασφαλίζουν ότι θα υπάρχουν ψάρια στην περιοχή για τις επόμενες γενιές. Σχεδιάστηκαν μέτρα και δράσεις που θα στηρίζουν την ήπια ανάπτυξη της περιοχής και τους ντόπιους αλιείς. Μέσω της χρηματοδότησης του προγράμματος ΚΥΚΛΑΔΕΣ LIFE η επιτροπή αυτή κατόρθωσε το 2019 τον Ιούλιο το Υπουργείο Περιβάλλοντος με ΚΥΑ να θεσμοθετήσει τα μέτρα προστασίας και να ανακηρυχθείI θαλάσσια προστατευόμενη περιοχή. Σύμφωνα με τα θεσμοθετημένα μέτρα το νησί χωρίζεται σε τρεις χερσαίες και τρεις θαλάσσιες ζώνες. Στο χερσαίο τμήμα επιτρέπονται υπ' προϋποθέσεις, τα έργα αποκατάστασης και ανάδειξης του ιστορικού τόπου, η επιστημονική έρευνα καθώς και η ξενάγηση επισκεπτών με σκοπό την περιβαλλοντική εκπαίδευση. Στη θαλάσσια περιοχή επιτρέπεται εποχιακά, με προϋποθέσεις και με ειδική άδεια ο αλιευτικός και καταδυτικός τουρισμός, η παράκτια επαγγελματική αλιεία. Για την προστασία έχει εγκατασταθεί στην κορυφή του νησιού ένα πρωτοποριακό σύστημα επιτήρησης των σκαφών με σκοπό τη μείωση των παράνομων δραστηριοτήτων. Στο σχέδιο επιτήρησης συμμετέχει και το Λιμενικό της Σύρου. Αν και έχει θεσμοθετηθεί ως προστατευόμενη περιοχή επικαλούμενη τις δυο άδειες παραγωγής ενέργειας που είχαν εξασφαλισθεί από την Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας το 2012 (661 & 662/26.07.2012) έχουν γίνει αιτήσεις ανεμομετρητικού ιστού από την Εταιρεία «Αιολική Ολύμπου Ευβοίας Α.Ε.» (μέλος του ομίλου ΕΛΛΑΚΤΩΡ). Αυτή η απόφαση της Ρυθμιστικής Αρχής Ενέργειας έρχεται σε αντίθεση με την Κυβερνητική απόφαση (Y.A. ΥΠ.ΠΟ./ΔΙΛΑΠ/Γ/4016/68475/17-12-2001) (ΦΕΚ 1680) που χαρακτήρισε ως χώρο ιστορικής μνήμης το σύνολο του νησιού και απαγόρευε την οποιαδήποτε επιχειρηματική δραστηριότητα σε αυτό αλλά και με το Κείμενο της Ειδικής Επιτροπής που παρουσιάστηκε το 2002 και προέβλεπε την προστασία ολοκλήρου του νησιού από κάθε επιχειρηματική – οικονομική εκμετάλλευση και αποφυγή κάθε εξωραϊσμού του χώρου, καθώς και με την ΚΥΑ (KYA:ΥΠΕΝ/ΔΔΦΠΒ/58979/1531/2019) του Υπουργείου Περιβάλλοντος. Το σχέδιο-πρόταση για εγκατάσταση ανεμομετρητικού ιστού ύψους 80 μ. στη θέση Προφήτης Ηλίας της Γυάρου υπάρχει και μέχρι σήμερα δεν έχει υλοποιηθεί, παρόλο που έχει εγκριθεί από την Αποκεντρωμένη Διοίκηση Νοτίου Αιγαίου.Οι διάφορες οργανώσεις πολιτικές εναντιώνονται γιατί ο τόπος είναι ιστορικός και δεν πρέπει να γίνει τόπος οικονομικής εκμετάλλευσης και οι περιβαλλοντικές αλλά και οι κάτοικοι των γύρων νησιών γιατί μία τέτοια κίνηση θα επιφέρει καταστροφή στο φυσικό πλούτο. Σημειώσεις Λεπτομερείς ναυτιλιακές πληροφορίες για τη Γυάρο παρέχει ο Ελληνικός Πλοηγός 2ος τόμος, πλην όμως απαγορεύεται η προσέγγιση στο νησί σε απόσταση λιγότερη από 200 μέτρα. Ομοίως στη ζώνη αυτή απαγορεύεται κάθε είδους αλιευτική δραστηριότητα. Η Γυάρος έχει χαρακτηριστεί «ναυτικό οχυρό» και τον αστυνομικό έλεγχο ασκεί το Λιμεναρχείο Σύρου που εποπτεύει και τον χώρο. Παραπομπές Δείτε επίσης Το BBC στην Ελλάδα: Το «νησί του Διαβόλου» που έγινε ο φάρος ελπίδας για την άγρια ζωή in.gr, 19 Ιουλίου 2026 Βιβλιογραφία Αλέξανδρος Γούναρης, ΄΄Γυάρος΄΄, στο:Ανδρέας Βλαχόπουλος (επιμ.),Αρχαιολογία-νησιά του Αιγαίου, εκδ. Μέλισσα, Αθήνα, 2005, σελ.220-221 Αντ. Σακελλαρίου, Οι Κυκλάδες ως τόπος εξορίας επί Τιβερίου, Πλάτων τομ.50 (1998), σελ.169-171 Εξωτερικοί σύνδεσμοι Δήμος Σύρου-Ερμούπολης Αρχειοθετήθηκε 2013-05-24 στο Wayback Machine.