Μαυσωλείο του Γαζή Εβρενός (Γιαννιτσά)

Το Μαυσωλείο του Γαζή Εβρενός είναι μνημείο της Οθωμανικής περιόδου που βρίσκεται στα Γιαννιτσά, στην διασταύρωση των οδών Στράντζης, Ταβουλάρη και Καραολή-Δημητρίου, απόσταση λίγων μέτρων από τον Πύργο του Ρολογιού. Έχει χαρακτηρισθεί ως το σημαντικότερο επί τουρκοκρατίας κτίσμα της ευρύτερης περιοχής. Ουσιαστικά πρόκειται για το μαυσωλείο (τον τάφο) του Οθωμανού στρατηλάτη Γαζή Αχμέτ Εβρενός, ο οποίος πιστεύεται πως ίδρυσε την πόλη, γύρω στα 1385, και πέθανε εκεί το 1417. Το μαυσωλείο του Γαζή Εβρενός είναι τοποθετημένο στο σημείο, όπου, άλλοτε, βρισκόταν το ιερό νεκροταφείο των απογόνων του μεγάλου στρατηλάτη. Σταδιακά, ο τόπος έλαβε χαρακτηριστικά προσκυνήματος, μια συνήθης ισλαμική πρακτική σε μαυσωλεία σημαντικών προσώπων στους οποίους αποδίδονταν ιδιότητες αγιοσύνης. Ιστορία Το Μαυσωλείο ανοικοδομήθηκε τον πρώιμο 15ο αιώνα από τον Μπαράκ Μπέη (Barak Beg) για στεγάσει τα λείψανα του πατέρα του, Γαζή Εβρενός, ο οποίος απεβίωσε την Τετάρτη 17 Νοεμβρίου 1417, σε (σύμφωνα με τον θρύλο) ηλικία 129 χρονών. Αυτό το μαρτυρεί και η επιγραφή του κτιρίου, γραμμένη στα παλαιά οθωμανικά τουρκικά:Απεβίωσε και μετέβη από την εφήμερη στην μόνιμη κατοικία του ο αποδέκτης του ελέους και της συγχώρεσης, ο μάρτυρας, ο βασιλιάς των Γαζήδων και των μαχητών της πίστης, αυτός που συνέτριψε τους άπιστους και τους πολυθεϊστές, αυτός που επισκέφθηκε τον ιερό οίκο του Θεού, αυτός που εκτέλεσε την περιστροφή γύρω από την Κάαμπα, ο Χατζής Εβρενός γιος του Ίσα. Είθε ο Θεός να φωτίζει τον τάφο του και να ευωδιάζει η σωρός του και το έλεος και η ευαρέσκεια του παντοδύναμου Θεού, να είναι μαζί του. Την ημέρα Τετάρτη την έβδομη του μήνα Shevval κατά το έτος 820 της Εγίρας. Η περιγραφή του Εβλιγιά Τσελεμπή Ο Εβλιγιά Τσελεμπή, που επισκέφθηκε την πόλη το 1668, δίνει μια λεπτομερής και γλαφυρή περιγραφή για το Μαυσωλείο του Γαζή Εβρενός, στο 8ο βιβλίο του Seyahatname (Ταξιδιωτικού):Αλλά αυτό το Γενιτζέ του Βαρδάρη είναι από όλους ο πιο εύφορος και κοσμημένος τόπος προσκυνήματος και ο πιο παλαιός και τιμημένος τόπος, όπου οι προσευχές γίνονται εισακουστές. Πρώτα ο τόπος προσκυνήματος της πηγής των ατρόμητων γαζήδων, των ανδρείων παλικαριών, των ηρώων, των πολεμιστών της πίστεως … δηλ. ο τόπος προσκυνήματος του Γαζή Εβρενός. Είναι θαμμένος μέσα στην πόλη αυτή κάτω από ένα όμορφο θόλο, χτισμένο με πέτρα και σκεπασμένο με μολύβι. Στο εσωτερικό όμως του στιλπνού αυτού θόλου υπάρχουν δύο σειρές γαζήδων που πέθαναν σαν μάρτυρες. Κάτω στο δάπεδο κατεβαίνουν με μια πέτρινη σκάλα με τρία σκαλοπάτια. Ο Γαζή Εβρενός αναπαύεται εν ειρήνη στον τιμημένο τάφο του, σ’ ένα μαρμάρινο ψηλό κιβούρι. Είναι ένα δάπεδο σκοτεινόχρωμο. Στο βάθρο πάλι, που βρίσκεται πάνω στο δάπεδο αυτό, μέσα σ’ εκείνο τον θόλο, υπάρχει ακόμη ένα μαρμάρινο κιβούρι. Στις πέτρες που βρίσκονται στα πόδια και στο κεφάλι, τα χρονογράμματα είναι τα εξής: «Ως αποτέλεσμα του χρονογράμματος έχει γραφεί έτος 820. Το τιμημένο σώμα του είναι θαμμένο μέσα στο μαρμάρινο κιβούρι που είναι κάτω στο δάπεδο. Δεν έχουμε δει σε κανένα άλλο βιλαέτι χτισμένο ένα τέτοιο λαμπρό τάφο. Επειδή ο θόλος είναι ψηλός, οι πλευρές του έχουν κοσμηθεί με παράθυρα. Είναι ένας κατάφωτος θόλος όμοιος με το κάστρο του Ιρέμ… Έξω στην αυλή βρίσκεται ο τόπος προσκυνήματος του Αλή Μπέη του Πανέμορφου και Γενναιόκαρδου. Κοντά του είναι του Γαζή Ισά Μπέη. Οι δύο αυτοί γαζήδες, γενναίοι δράκοι, είναι από τους σεβαστούς γιούς του Γαζή Εβρενός… Τα δύο αυτά αδέλφια, οι δύο γαζήδες, είναι θαμμένοι στην εξωτερική πλευρά του τάφου του πατέρα τους, αλλά από πάνω τους δεν υπάρχει θόλος. Αναπαύονται μέσα σ’ ένα κελί θρήνων σκεπασμένο με κεραμίδια. Η περιγραφή του Βουτιερίδη Διακόσια πενήντα περίπου χρόνια μετά το ταξίδι του Εβλιγιά Τσελεμπή, το 1909 ο Ηλίας Βουτιερίδης, επισκέπτεται τα Γιαννιτσά, δημοσιεύοντας στα Παναθήναια του 1912-1913, την παρακάτω περιγραφή του μαυσωλείου από την οποία προκύπτει ότι το μνημείο έχει ήδη εγκαταλειφθεί:Στη μέση σχεδόν της τουρκικής συνοικίας, σε κάποιο ψήλωμα, ανίκητο από τον χρόνο δείχνεται υπερήφανον το μόνον αξιόλογον μνημείον της οθωμανικής δεσποτείας και αρχοντιάς. Είναι οι τάφοι των κατακτητών. Ένα μεγάλο μαυσωλείον, που το περισσότερον μέρος του σκεπάζεται από άγρια χόρτα, σκορπίζει πάντα δυνατή τη μελαγχολία του. Τάφοι μαρμάρινοι υψώνονται εκεί, στολισμένοι με συμπλέγματα συμβολικά, με αραβουργήματα, με βαφές χρυσοκόκκινες και χρυσοπράσινες, με ρητά από το Κοράνι, με επιγραφές επιχρύσους, με διάφορα άλλα στολίδια μουσουλμανικού γούστου. Η τουρκική πολυτέλεια είναι φανερή μαζί με την ακαλαισθησίαν. Τα χόρτα τα άγρια και τα μικρά δεντράκια, που σκεπάζουν τα μονοκόμματα μάρμαρα άλλα ορθά ακόμη και άλλα τσακισμένα και ριγμένα κάτω ήδη διπλώνονται, στη βάση και στα πλευρά των μεγάλων τετραγώνων μαρμαρένιων τάφων, δίνουν στο μαυσωλείον μίαν όψιν ερημητηρίου, που το αντίκρυσμά του γεννάει τον σεβασμόν και την μελαγχολίαν μαζί. Η τύχη του Μαυσωλείου στον Μεσοπόλεμο μέχρι σήμερα Το 1935 το Μαυσωλείο του Γαζή Εβρενός ανακηρύχθηκε διατηρητέο μνημείο. Η ενιαία τότε Εφορεία Αρχαιοτήτων Μακεδονίας είχε συμφωνήσει με τη δημοτική αρχή της πόλης, προκειμένου η τελευταία να το περιφράξει και να το επισκευάσει, ώστε να φιλοξενηθεί εκεί η τοπική αρχαιολογική συλλογή, η συμφωνία δεν τηρήθηκε. Έτσι, το μνημείο πουλήθηκε τελικά έναντι 200.000 δραχμών σε δημοπρασία τον Μάρτιο του 1937 στον Γεώργιο Καϊάφα. Το οικόπεδο, επί του οποίου βρισκόταν το κτίριο, περιήλθε τελικά μετά και τη φυγοδικία του πρώτου ιδιοκτήτη στην κυριότητα των εφοπλιστών Β. Εφαρμοστίδη και Ν. Παρισάκη το 1955, οι οποίοι το μετέτρεψαν σε Εκκοκκιστήριο Βάμβακος. Το ήδη περιορισθέν λόγω ρυμοτόμησης οικόπεδο απαλλοτριώθηκε τελικά το 1984 υπέρ του Δήμου Γιαννιτσών, και με δαπάνες του, το μνημείο απαλλάχτηκε τελικά από τα προσκτίσματα, τα οποία αλλοίωναν τη φυσιογνωμία του. Το 1984 το μνημείο απαλλοτριώθηκε από τον Δήμο Γιαννιτσών. Το κτίριο παραχωρήθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού προς χρήση στον Δήμο Γιαννιτσών, προκειμένου να χρησιμοποιηθεί ως χώρος πολιτιστικών δραστηριοτήτων. Μετά την εκπόνηση της μελέτη αποκατάστασης, οι εργασίες εφαρμογής της ξεκίνησαν τον Απρίλιο του 2006 και ολοκληρώθηκαν στο α΄ εξάμηνο του 2008, στο πλαίσιο προγραμματικής σύμβασης μεταξύ του Υπουργείου, του Δήμου Δήμου και της Νομαρχίας Πέλλας. Το κτίριο πρόκειται να στεγάσει διαχρονική αρχαιολογική συλλογή με ευρήματα από τα Γιαννιτσά και την περιοχή τους. Αρχιτεκτονική Το κτίριο στην τελική του μορφή, δεν έχει καμία σχέση με το μαυσωλείο που περιέγραψε τον 17ο αιώνα ο Εβλιγιά Τσελεμπί. Οι τελευταίες επισκευαστικές εργασίες πραγματοποιήθηκαν λίγο πριν την έναρξη των Βαλκανικών Πολέμων και επιβεβαιώνονται από την μαρμάρινη εντοιχισμένη επιγραφή της πρόσοψης:Αυτό είναι το μαυσωλείο του Χατζή Γαζή Εβρενός Μπέη, του περίφημου μαχητή του Ισλάμ. Αναστήλωση 4 Φεβρουαρίου 1908 - 3 Ιανουαρίου 1911Το παρόν κτίριο οικοδομήθηκε, στο μεγαλύτερο τμήμα του, με ζώνες αργολιθοδομής και ζώνες πλίνθων σε εναλλαγή. Ο βόρειος και δυτικός τοίχος κτίστηκαν με λαξευτούς και αργούς λίθους. Στο δυτικό τμήμα του κτιρίου διαμορφώθηκε κρηπίδα από ορθογώνια λαξευτούς ασβεστόλιθους. Επάνω από την επίπεδη οροφή του μαυσωλείου υψώνονταν άλλοτε τρεις τρούλοι που ήταν καλυμμένοι με φύλλα μολυβιού. Επάνω από το μέσον περίπου της ανατολικής και της δυτικής όψης υπήρχε άλλοτε ένα βαθμιδωτό αέτωμα με καμπύλη απόληξη. Οι όψεις του κτίσματος διαρθρώνονται με ψηλά δίλοβα παράθυρα, με μεταλλικό σκελετό και περίτεχνες μασίφ σιδεριές, τα οποία πλαισιώνονταν με ανάγλυφα διακοσμητικά επιχρίσματα, τραβηχτά και σταμπωτά. Πριν από τις επεμβάσεις για τη μετατροπή του σε εκκοκκιστήριο, το μαυσωλείο διατηρούσε σχεδόν ακέραιο τον εξωτερικό ανάγλυφο διάκοσμό του (περιμετρικές ταινίες, οριζόντιες ταινίες, σταμπωτά διάχωρα, ανάγλυφους κιονίσκους, επίκρανα παραστάδων, τοξωτά πλαίσια με ανάγλυφα φυτικά κοσμήματα επάνω από τα δίλοβα παράθυρα, ανάγλυφες παραστάδες μονόλοβων και δίλοβων παραθύρων, πλαίσια ποδιάς παραθύρων), που χρονολογείται στις αρχές του 20ού αιώνα. Οι λοβοί των παραθύρων εγγράφονταν σε ένα ευρύ τοξωτό πλαίσιο με φυτικά κοσμήματα (ελισσόμενοι βλαστοί). Στο εσωτερικό του κτίσματος υπήρχαν ακόμη ανάγλυφα κοσμήματα από ασβεστοκονίαμα στα ψηλότερα μέρη των χώρων ΙΙΙ–V, όπως και στο πλαίσιο στην κόγχη του μιχράμπ του ανατολικού τοίχου του χώρου IV. Την κάτοψη του κτιρίου συνθέτουν 5 χώροι (Ι–V). Τον πυρήνα αποτελεί ένας τρισυπόστατος χώρος (χώροι ΙΙΙ–V) προς Δ, ο οποίος συνέχεται με ένα χώρο παράγωνο που αναλύεται σε δύο επιμέρους χώρους (Ι–ΙΙ). Ο χώρος ΙΙ είναι διώροφος (ΙΙ1 και ΙΙ2). Επάνω από τη στεφάνη των κατεστραμμένων τρούλων των χώρων ΙΙΙ και IV είχαν τοποθετηθεί πλάκες οπλισμένου σκυροδέματος. Ο τρούλος του χώρου Ι1 ήταν κατεστραμμένος εντελώς και σώζονταν μόνο οι γενέσεις των λοφίων του. Ο διώροφος χώρος ΙΙ (ΙΙ1 και ΙΙ2), κτισμένος με συμπαγές τούβλο, έχει δάπεδο από φέρουσες σιδηροδοκούς (διπλά Τ με κεκλιμένες εσωτερικές επιφάνειες πελμάτων) και πλήρωση με επίπεδες διάτρητες πλίνθους ανάμεσά τους. Στη νότια πλευρά του κτιρίου υπάρχει ένας προθάλαμος με δύο παράθυρα στα αριστερά και δεξιά της εισόδου στον κυρίως χώρο του μαυσωλείου. Σε αυτόν, σε μια αετωματικά σκαλισμένη αβαθή κόγχη, είχε εντοιχιστεί από το οικοδομικό συνεργείο η αναθηματική επιγραφή που υπήρχε στον αρχικό τάφο του Εβρενός. Το δάπεδο, αυτό της τελικής φάσης του μαυσωλείου (αρχές του 20ού αιώνα), είναι επιστρωμένο με τετράγωνα πλακίδια. Παραπομπές Εξωτερικοί σύνδεσμοι Πολυμέσα σχετικά με το θέμα Μαυσωλείο του Γαζή Εβρενός (Γιαννιτσά) στο Wikimedia Commons