Эрехтейон

Эрехтейон (көне грекше: Ἐρέχθειον, грекше: Ερέχθειο) немесе Афина Паллада ғибадатханасы — Афина қаласындағы Акропольдің солтүстік жағында орналасқан, негізінен Афина құдайына арналған көне грек иониялық ғибадатхана. Афина Палладаның мүсіні орналасқан бұл айшықты иониялық ғимарат қазіргі ғылыми еңбектерде Эрехтейон (Эрехтейдің немесе Посейдонның қасиетті орны) деп аталады; мұндай атау грек-рим географы Паусаний атап өткен екі ғимаратты — Афина Паллада ғибадатханасын және Эрехтейонды — бір кешен қамтыды деген пікірге негізделген. Алайда, Паусаний және басқа дереккөздер атаған Эрехтейон шынында осы иониялық ғибадатхана ма, әлде мүлде бөлек ғимарат па деген мәселе соңғы онжылдықтарда даулы тақырыпқа айналды; бірқатар ғалымдар Афина мен Эрехтейге бір ғана ғимаратта табыну болған деген көзқарасты жоққа шығарады. Нағыз Эрехтейонның балама болжанған орналасу орындарына Акропольде дәстүрлі түрде Аррефорион, Зевс Полиаданың қасиетті орны, Пандионның қасиетті орны және Дёрпфельд іргетастары ретінде анықталатын құрылымдар жатады. Ресми жарлықтарда иониялық ғимарат бейтарап формуламен аталады: «… το͂ νεὸ το͂ ἐμ πόλει ἐν ο͂ι τὸ ἀρχαῖον ἄγαλμα» («Акропольдегі, ішінде көне мүсін орналасқан ғибадатхана»). Басқа жағдайларда ол Полиада ғибадатханасы деп аталады. Афина мен Посейдон-Эрехтейге бірлескен табыну Акропольде өте ерте кезеңде қалыптасқан сияқты; дәстүрлі көзқарас бойынша, бұлар бір ғибадатханада бірге құрметтелген, мұны Гомердің екі үзіндісінен, сондай-ақ кейінгі грек мәтіндерінен байқауға болады. Қазіргі сақталған ғимарат осы орында болған бірнеше ғибадатхана мен құрылыстың мұрагері болып табылады. Оның нақты салынған уақыты белгісіз; дәстүрлі түрде б.з.д. шамамен 421–406 жылдары салынған деп есептелгенімен, соңғы зерттеулер б.з.д. 430-жылдарды қолдайды, бұл жағдайда ол Перикл бастамашылық еткен құрылыс бағдарламасының бір бөлігі болуы мүмкін. Эрехтейон грек ғибадатханаларының ішінде асимметриялы композициясымен ерекше, өйткені ол классикалық грек сәулетінің қағидаларына сәйкес келмейді. Бұл немесе жер бедерінің біркелкі еместігімен, немесе ғимаратта орналасқан культтердің дамып отырған әрі күрделі сипатымен түсіндіріледі, не болмаса ол үлкенірек симметриялы ғимараттың аяқталмай қалған бөлігі болуы мүмкін деген жорамал бар. Бұған қоса, қолданылу мақсатының өзгеруі, зақымдану және бөлшектелу сияқты классикадан кейінгі тарихы оны классикалық археологиядағы ең күрделі нысандардың біріне айналдырды. Ғимарат ішіндегі әртүрлі діни және сәулеттік элементтердің нақты сипаты мен орналасуы әлі де пікірталас тақырыбы болып қала береді. Соған қарамастан, бұл ғибадатхана классикалық иониялық стильдің аса маңызды үлгілерінің бірі болып, кейінгі эллинистік, римдік және грек жаңғыруы дәуірінің сәулетіне зор ықпал етті. Тарихы Классикалық Эрехтейон — Афина Акрополінің ортаңғы солтүстік бөлігінде шамамен бір орында орналасқан ғимараттар тізбегінің соңғысы; олардың ең ертесі қола дәуірінің соңындағы Микен кезеңіне жатады. Л. Б. Холланд Эрехтейонның астындағы қалдықтар Микендегіге ұқсас сарай кешенінің алдыңғы ауласы болған деп болжайды. LHI кезеңіне қатысты азғантай деректер иониялық ғибадатхананың іргетасының астынан табылған қыш сынықтары мен қабырға қалдықтарынан тұрады. Шахталы қабірлер кезеңінің қалған уақытынан (LHII–LH IIIA) деректер жоқ, тек LH IIIB кезеңінен ғана террасалар, балалар қабірлері және әктастан жасалған бағана негізі түріндегі қоныстану белгілері анықталған. Хёрвитт осы кезеңдегі басқа аймақтардағы қоныс орталықтарымен салыстыра отырып, акропольде қаруланған a-ta-na-po-ti-ni-ja құдайына арналған культ орталығы болған болуы мүмкін деп есептейді; бұл афиналық культтің бастапқы шығу тегін көрсетуі ықтимал. Сонымен қатар, микендік құдық пен LH IIIB пен LH IIIC кезеңдері арасында пайдаланылғаны байқалатын циклоп қабырғалары Гомер дәстүрінде аталған «Эрехтейдің мықты салынған үйі» ретінде төбе басын бекініске айналдыру әрекеттерін дәлелдейді. Эрехтейонның астындағы археологиялық деректер архаикалық және ерте классикалық кезеңдер үшін де мардымсыз. Соған қарамастан, б.з.д. 480 жылы Ахемен әулеті тарапынан Афинаның қиратылуынан тікелей бұрын бұл жерде тұрған құрылымға қатысты бірқатар болжамдар ұсынылған. Орландос пронаосында «үштіктің іздері» орналасқан, қиғаш бағытталған алты бағаналы амфипростильді ғибадатхананы қалпына келтіреді. Басқалар Афина Полиада ғибадатханасына жапсарлас бірнеше теменос немесе төрт бағаналы наискті қайта жаңғыртады. Эрехтейон орналасқан жердің оңтүстігінде бүгінгі күні Акропольде іргетастары көрінетін, қазір Афина Полиадаға арналған архаикалық ғибадатхана деп есептелетін Дөрпфельд іргетастары ғибадатханасы орналасқан болар еді. Коррестің бұл ғибадатхананың солтүстік жиегіндегі қалдықтарды зерттеуі ионияға дейінгі Эрехтейон орнының шекараларын және соған сәйкес классикалық теменостың пішінін анықтауға мүмкіндік береді. Коррес кекропейонды белгілейтін бағаналы ескерткіш Қыздар портигі орналасқан жерге шамалас болған деп есептейді, ал оған жапсарлас Пандросейонға арналған стоа болғанын айтады. Б.з.д. 409–404 жылдарға жататын классикалық Эрехтейонға қатысты құрылыс есеп-қисаптары сақталып қалған, бұл ғибадатхананың салыну уақытын ерекше дәлдікпен анықтауға мүмкіндік береді[29]. Соған қарамастан, құрылыс жобасының қашан басталғаны туралы мәселе ашық күйінде қалып отыр. Құрылыстың нақты басталу уақытына қатысты бастапқы дереккөздер жоқ; ол б.з.д. 430-жылдары басталды деген жорамал бар немесе Никий бітімі кезінде, б.з.д. 421 жылы басталған болуы мүмкін. Соңғысы кеңінен қабылданған пікір болып табылады, өйткені Пелопоннес соғысының ұзаққа созылған кезеңіндегі бұл тыныштық ірі құрылыс жобасын бастау үшін ең қолайлы уақыт болған, сондай-ақ б.з.д. 413 жылғы Сицилиядағы апат кезінде құрылыста үзіліс болғаны ықтимал. Балама түрде, құрылыстың басталуын б.з.д. 430-жылдардың ортасына немесе тіпті б.з.д. 412 жылға дейін кеш мерзімге жатқызатын пікірлер де бар[34]. Жұмыстар шамамен б.з.д. 406–405 жылдары аяқталған сияқты, ал соңғы есептер б.з.д. 405–404 жылдарға жатады, дегенмен кейбір қалыптар (мулюралар) ешқашан толық аяқталмаған, ал кейбір тас блоктарындағы шығыңқы бекітпе түйіндер қашалып алынбаған. Құрылысқа бақылау жасаған сәулетші-қадағалаушылардың (епископос) — Филокл мен Архилохтың — есімдері бізге жеткен. Олар 409 жылдан кейін нысанда жұмыс істеген. Алайда негізгі сәулетшінің (архитектон) кім болғаны белгісіз. Бірқатар үміткерлер ұсынылған, атап айтқанда Мнесикл, Калликрат және Иктин. Ғимараттың кейінгі тарихы зақымдану, қалпына келтіру және пайдаланылу мақсатының өзгеруімен сипатталады, бұл бастапқы құрылымды қайта жаңғырту ісін күрделендіреді. Классикалық ғимарат бастан өткерген алғашқы тіркелген өрт, мүмкін, б.з.д. 377–376 жылдары болған; одан кейін б.з.д. I ғасырда немесе одан ертерек екінші, әлдеқайда ауыр өрт орын алып, соның артынан жөндеу жұмыстары жүргізілген. Эрехтейон Парфенонмен бірге б.з. III немесе IV ғасырларында тағы бір ірі қирауға ұшыраған; оның герулдер немесе вестготтар шабуылынан болғаны ма, әлде табиғи апат салдары ма — белгісіз. Шамамен 361–363 жылдары Діннен безген Юлиан Парфенонды пұтқа табынушылық ғибадатхана ретінде қайта қалпына келтіруді қолға алды; сол кезде Акропольде Афина культі расталған жалғыз орын Парфенон болған, бұл Эрехтейонның сол уақытқа қарай тастап кеткенін меңзейді. Классикадан кейінгі кезеңде Эрехтейон ғимаратты христиандық ғибадатқа бейімдеуге байланысты бірқатар құрылымдық өзгерістерге ұшырады деп есептеледі. Алғашқысы — шамамен IV ғасырда оны бағаналы залға, қиылысқан күмбезді төбесі бар ғимаратқа айналдыру болды. VI ғасырдың соңы немесе VII ғасырда Эрехтейон үш нефті базилика шіркеуіне айналдырылып, Батыс дәлізі нартекс қызметін атқарды. Шығыс іргетасының орталық бөлігі иілген апсидаға орын босату үшін алынып тасталды. XII ғасырда базилика қайта жаңғыртылды: дөңгелек апсида кеңейтіліп, сыртқы жағынан түзу қабырғалармен жасалды. Құрбандық бөлігін бөлетін қоршау солтүстік және оңтүстік қабырғаларға дейін ұзартылды. Франк үстемдігі кезеңінде (1204–1458) Эрехтейон қасиетті мәртебесінен айырылып, епископтың резиденциясына айналды; бұл, шамасы, Афинадағы католик епископтары үшін болған, олар ғибадатты Афина Құдай Анасының Латын кафедралды шіркеуінде өткізген. Осман билігі орнап, Акрополь үстірті гарнизонға бейімделгеннен кейін Эрехтейон өзінің соңғы бейнесін — диздардың гаремі ретіндегі қызметін алды. Алайда кейінгі зерттеулер ғимараттың шын мәнінде гарем ретінде пайдаланылған-пайдаланылмағанын күмәнға қояды, өйткені мұндай дерек түрік дереккөздерінде кездеспейді. Ғимаратты пайдаланудың осы соңғы кезеңі саяхатшылардың сипаттамалары мен құрылысты сәулеттік тұрғыдан тіркеудің басталуымен, сондай-ақ көне жәдігерлерді жинаушылардың, соның ішінде Элгиннің, оны тонауымен қатар жүрді. Дәл осы кезеңде кариатидалардың біреуі ғимараттың қалған бөлігінен бөлініп, Британ мұражайына түсті. Белгілі бір сәтте ғимаратқа келтірілген ең ауыр зақым 1826–1827 жылдардағы қоршау кезінде болды: Қыздар портигі мен батыс қасбеті зеңбірек оғынан құлатылып, қалау жіктеріндегі қорғасын алынған. Осы қираған күй нысанның жағдайы ретінде Эрехтейонды алғаш рет ауқымды анастилозға ұшыратуға түрткі болды; бұл жұмыстарды 1837–1840 жылдар аралығында Кириакос Питтакис жүргізді. Дереккөздер