Ախալգոր

Ախալգոր, վրացերեն տառադարձությամբ՝ Ախալգորի (վրաց.՝ ახალგორი), քաղաքատիպ ավան, որը դե յուրե գտնվում է Վրաստանի տարածքում՝ Շիդա Քարթլիի մարզի համանուն շրջանում։ Տեղակայված է Կուրի վտակ Քսանիի ափին՝ Մեծ Կովկասի լեռնային համակարգի Ալևյան լեռնաշղթայի արևմտյան լանջերին՝ ծովի մակարդակից 800 մետր բարձրության վրա։ Խորհրդային իշխանության տարիներին՝ 1934-1991 թվականներին, կոչվել է Լենինգորի կամ Լենինգոր (օսերեն՝ Ленингор, վրաց.՝ ლენინგორი): Նույն անվանումը վերականգնվել է Ռուս-վրացական պատերազմի արդյունքում, երբ Վրաստանի տարածքի մի մասը՝ Աբխազիան և Հարավային Օսիայի նախկին ինքնավար մարզը, օկուպացվել են Ռուսաստանի կողմից, և այնտեղ ձևավորվել են Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի խամաճիկ հանրապետությունները։ Համաձայն մասամբ ճանաչված Հարավային Օսիայի վարչատարածքային բաժանման, որը պատերազմից հետո փաստացի վերահսկում է բնակավայրը, այն Լենինգորի շրջանի վարչական կենտրոնն է. ըստ Վրաստանի վարչատարածքային բաժանման՝ Մցխեթ-Մթիանեթի շրջանի Ախալգորի շրջանի կենտրոն։ Անվանում Բնակավայրի սկզբնական «Ախալգորի» (վրացերեն՝ ახალგორი) անվանումը առաջացել է վրացերեն «ախալի» («նոր») և «գորի» («բլուր, սար») բառերից։ Ռուսերենում օգտագործվել են ինչպես վրացական Ախալգորիից տառադարձություն, այնպես էլ Ախալգորի հարմարեցված տեղանունը։ 1934 թվականին գյուղը վերանվանվել է Վ.Ի.Լենինի պատվին Լենինգորի կամ Լենինգորի։ 1990 թվականի սեպտեմբերի 4-ի Լենինգորի շրջանի ժողովրդական պատգամավորների խորհրդի 18-րդ նստաշրջանի որոշմամբ գյուղին վերադարձվեց «Ախալգորի» պատմական անվանումը, այս որոշումը դատապարտվեց ինքնավարության իշխանությունների կողմից շրջանը, որը չի համապատասխանում Վրացական ԽՍՀ «Հարավային Օսիայի Ինքնավար Մարզի մասին» օրենքին։ Հարավային Օսիայի Խորհրդային Հանրապետությունում, որը հռչակվել է մի քանի օր անց՝ 1990 թվականի սեպտեմբերի 20-ին, նախկին անվանումը սկսել է գործածվել, բայց միայն օսերեն տառադարձությամբ՝ Լենինգոր, մինչդեռ Վրաստանում Ախալգորին դարձել է պաշտոնական անվանումը։ Բնակչություն Պատմություն Բնակավայրի հիմնադրումը, ենթադրաբար, թվագրվում է 15-րդ դարի 2-րդ կեսին` Քսանիի իշխանության քաղաքական ընդլայնման և հզորացման ժամանակաշրջանով։ Բնակավայրի մասին առաջին հիշատակումները վերաբերում են 16-րդ դարին։ 17-րդ դարի առաջին երրորդում Քսանի իշխանության կենտրոնը Քվենիպնևիից տեղափոխվեց Ախալգոր։ Ինչպես Քարթլիի մյուս առևտրա-արհեստագործական բնակավայրերը, հիմնադրման հենց սկզբից Ախալգորում գործում էր հայկական համայնք։ Սուրբ Աստվածածին վանքի պատին փակցված խաչքարի հայերեն ամենավաղ արձանագրությունը թվագրվում է 1463 թվականին։ Պահպանվել են 17-րդ դարի 4 հայերեն ձեռագրեր, որոնք ստեղծվել են 1631-1643 թվականներին Սուրբ Աստվածածնի վանքում՝ Գրիգոր դպիր Արղութեցու կողմից։ Բացի սուրբ Աստվածածնի վանքից, Գրիգորը բնակավայրում հիշատակում է նաև հայկական և վրացական սրբոց Հրեշտակապետաց, սուրբ Հակոբ, սուրբ Մարինա և սուրբ Գեորգի եկեղեցիները։ 1770 թվականի Արևելավրացական թագավորության ժողովրդագրական բանահյուսությունը նկարագրում է Ախալգորին որպես փոքրիկ քաղաք Քսանի գետի վրա՝ 140 տուն հայ և վրացի բնակիչներով։ Ջ. Ռեյնեգսը, նկարագրելով Ախալգորին, հայտնում է. «... այս փոքրիկ քաղաքը նույնպես [ինչպես Գորին], բնակեցված է հայ քրիստոնյաներով, որոնք գրեթե բոլորը զբաղվում են բամբակի և կտավատի մանող արհեստով։ Նրանք հիմնականում պատրաստում են բամբակյա գործվածքների և սրբիչների բազմազանություն»։ Ախալգորի բնակչությունը 19-րդ դարում մնաց հիմնականում հայ։ 1886 թվականին նրա ընդհանուր բնակչությունը կազմում էր 634 մարդ, որից 573-ը՝ հայեր, 60-ը՝ վրացիներ և 1-ը՝ օս։ Ըստ 1912 թվականի «Կովկասյան օրացույցի»՝ Ախալգորին հայկական գյուղ է Ռուսական կայսրության Թիֆլիսի նահանգի Դուշեթի շրջանում՝ 590 մարդ։ 20-րդ դարի սկզբին գյուղը բնակեցվել է Քսանի կիրճի մոտակա գյուղերի օսերի կողմից։ Խորհրդային տարիներին գյուղը դարձել է քաղաքատիպ ավան և շրջկենտրոն՝ վերանվանվելով «Լենինգորի»։ Համեմատաբար հայ մեծամասնությունը գյուղում մնաց մինչև 1939 թվականի խորհրդային մարդահամարը, երբ շրջկենտրոնի 1413 բնակիչներից 566-ը (40,1%) հայ էր, 468-ը (33,1%)՝ օս, իսկ 334-ը (23,6%)՝ վրացի։ Խորհրդային իշխանության վերջին տասնամյակների ընթացքում Ախալգորին վրաց-օսական խառը բնակավայր էր, որտեղ գերակշռում էր վրացի բնակչությունը, որոնցից մի քանիսը հավանաբար ձուլված հայերի ժառանգներ էին։ 1979 թվականի մարդահամարի տվյալներով Ախալգորիի բնակչությունը կազմում էր 2216 մարդ, որից 149-ը՝ հայեր (6,7%), 1331 վրացիներ (60,1%), 699 օսեր (31,5%)։ Խորհրդային տարիներին գյուղը սկսեց արագ զարգանալ տնտեսապես, մշակութային, սոցիալական առումով, գյուղն ուներ բոլոր անհրաժեշտ սոցիալական հարմարությունները, այդ թվում՝ հանգստի այգի, լուսանկարչական ստուդիա, տպարան, հացի փուռ և այլ հաստատություններ։ 1992-2008 թվականներին գյուղը և Լենինգորի շրջանի մեծ մասը գտնվում էին վրացական վերահսկողության տակ, քանի որ 1990-ական թվականներից Լենինգորը վերանվանվեց վրացական իշխանությունների կողմից և վերանվանվեց «Ախալգորի» գյուղ, և տեղի ունեցավ օս բնակչության զանգվածային հարկադիր և կամավոր արտահոսք։ 2008 թվականի օգոստոսյան պատերազմից հետո գյուղի տարածքը և ամբողջ շրջանը վերահսկվում է Հարավային Օսիայի Հանրապետության կողմից։ Ախալգորի բնակչությունը և տարածաշրջանի ողջ բնակչությունը հնարավորություն ունեն հատուկ անցագրերի միջոցով մեկնել Վրաստանի տարածք և հետ։ 2015 թվականին Հարավային Օսիայի Հանրապետության նախագահ Լեոնիդ Տիբիլովը պաշտոնապես բացեց Ցխինվալի-Ախալգոր ավտոմայրուղու երթուղին, որը օրական երեք անգամ բացվում է նոր մայրուղու երկայնքով։ 2017 թվականի օգոստոսի 8-ին, 2008 թվականի պատերազմից հետո առաջին անգամ ամբողջ գյուղում և հարակից գյուղերում սգո օր նշվեց։ Տնտեսություն Նախախորհրդային շրջանում հիմնականում արհեստագործական արդյունաբերությունն էր։ 1983 թվականին Լենինգորում գործում էին գործարաններ՝ փայտամշակման գործարան, կարագի և պանրի գործարան, մրգահյութերի գործարան, լիմոնադի գործարան, կարի խանութ - Թբիլիսի թիվ 2 տրիկոտաժի ֆաբրիկայի կարի խանութի մասնաճյուղ, ավտոտրանսպորտային ձեռնարկություն, տպարան, մարզային թերթի խմբագրություն, սպառողների սպասարկման գործարան, անասնաբուծական ֆերմա, անտառային ձեռնարկություն, երկու. միջնակարգ դպրոցներ, գիշերօթիկ դպրոց, երաժշտական ​​դպրոց, մանկապարտեզ, մշակութային կենտրոն, կինո, երկու գրադարան, հիվանդանոց, կլինիկա, դեղատուն, փոստային բաժանմունք։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո ձեռնարկությունների մեծ մասը փակվեց կամ դարձավ մասնավոր սեփականություն։ 2008 թվականի օգոստոսին Վրաստանում պատերազմի սկսվելուց առաջ աշխատատեղերի հիմնական աղբյուրները (շուրջ 200 մարդ աշխատում էր) Լոմիսի գարեջրի գործարանն էր, փայտամշակման և քար ջարդող խանութները։ 2008 թվականի օգոստոսի կեսերին ռուսական և հարավօսական զորքերի կողմից Ախալգորի շրջանի օկուպացիայից հետո, տեղի ունեցավ բնակչության զանգվածային արտահոսք դեպի Վրաստան, ինչը բացասաբար ազդեց տարածաշրջանի տնտեսական ակտիվության վրա։ Իրավիճակի հարաբերական կայունացումից հետո առանձին օսական և վրացական ընտանիքներ սկսեցին վերադառնալ տարածաշրջան։ 2009 թվականին, ըստ ոչ պաշտոնական տեղեկությունների, «Լոմիսի» գարեջրի գործարանը վերսկսեց իր աշխատանքը և սկսեց գարեջրի և լիմոնադի շշալցումը առանց պիտակների։ 2010 թվականի փետրվարի սկզբին գործարանը ստացավ նոր անվանում՝ «Aluton» և պաշտոնապես վերսկսեց աշխատանքը՝ սկսելով արտադրել 3 տեսակի գարեջուր՝ «Aluton», «Zigulevskoye» և «Karlov Most»։ Գործարանը գործել է մինչև 2010 թվականի ապրիլը։ Տեսարժան վայրեր Գյուղի կենտրոնում հրապարակի վրա կանգնեցված է Միքայել հրեշտակապետի հուշարձանը, 2009 թվականի հոկտեմբերին մշակութային այգում կանգնեցվել է Կոստա Խետագուրովի հուշարձանը։ Տեղադրված են նաև՝ Շոթա Ռուսթավելիի հուշարձան, Ալեքսանդր Պուշկինի հուշարձան, Թանգարան Քսանի Էրիստավիսի իշխանների միջնադարյան պալատ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հերոսների հուշահամալիր, Մայրիկի մեծ հուշարձան։ Ծանոթագրություններ Գրականություն Поспелов Е. М. Имена городов: вчера и сегодня (1917 — 1992): Топонимический словарь. — М.: Русские словари, 1993. — 250 с. — 10 000 экз. Грузинская Советская Энциклопедия, Главная редакция Грузинская Советская Энциклопедия. — Тб.: Грузинская Советская Энциклопедия, Главная редакция, т.6 стр. 176, 1983. Արտաքին հղումներ Վեբ-կայքեր «Сайт о посёлке, поддерживавшийся компанией «Ломиси»». Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ մայիսի 20-ին. Հոդվածներ Ленингори // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. Видео поднятия Южно Осетинского флага в Ленингоре — Вести(17.08.2008) «Осетинские миротворцы взяли под контроль Ленингорский район Южной Осетии» — ОСинформ(17.08.2008) «Новая жизнь Ленингора» — ОСинформ(08.09.2008) «Подвели черту. Российские погранвойска прибыли в Южную Осетию охранять границу с Грузией» — Российская газета(18.5.2009) Ахалгори: село, которое было грузинским — ВВС Russian 17 августа 2009