თრიალეთის პეტროგლიფები

თრიალეთის (პატარა ხრამის) პეტროგლიფები — არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, ქვემო ქართლის მხარეში, წალკის მუნიციპალიტეტში, სოფელ განთიადში (ყოფილი თაქ-ქილისა). ძეგლი მდებარეობს მდინარე ავდრისხევის ხეობაში (მდინარე ხრამის შესართავი). პეტროგლიფების ძირითადი ჯგუფი წარმოდგენილია ექვს პანოზე და დაახლოებით 100 გამოსახულებას მოიცავს. მათ შორის გამოსარჩევია ირმების, ცხენებისა და მონადირე ადამიანების გამოსახულებები. მათ გარდა, ხეობის სხვადასხვა მონაკვეთში დაფიქსირებულია როგორც ნაკაწრი, ისე წითელი ფერის პიგმენტით (ოქრით) შესრულებული გამოსახულებები. დაფიქსირებული გამოსახულებები დიდ ქრონოლოგიურ დიაპაზონს მოიცავს, მათ შორის სხვადასხვა მეცნიერთა მიერ თრიალეთის პეტროგლიფები დათარიღებულია მეზოლითით, ნეოლითით, ბრინჯაოს ხანითა და შუა საუკუნეებით. პეტროგლიფების აღმოჩენის ისტორია 1940-იან წლებში აღმოჩნდა მე-19 საუკუნის მოყვარული არქეოლოგის ა. იოაკიმოვის წერილი, რომელშიც იგი ისტორიკოს ევგენი ვეინდებაუმს ამცნობდა, რომ სოფელ თაქ-ქილისას იმავე სახელწოდების მდინარის ხეობაში იპოვნა გამოქვაბულები, რომლებშიც „ოდესღაც წალკაში მცხოვრებ ველურთა ნახატების მთელი გალერეაა“. ხსენებულ წერილს სკეპტიკურად შეხვდა ცნობილი არქეოლოგი ბორის კუფტინი, რომელსაც თავის დროზე საფუძვლიანად ჰქონდა შესწავლილი ეს რეგიონი. მიუხედავად ამისა, ამ წერილის კვალზე გაემგზავნენ ნ. ბერძე-ნიშვილი და ალ. ჯავახიშვილი, რომელთა ეს მცდელობაც უშედეგო გამოდგა. 1974 წელს ა. იოაკიმოვის ხსენებული და უკვე მივიწყებული წერილი ხელთ ჩაუვარდა საქართველოს ქვის ხანის შემსწავლელი არქეოლოგიური ექსპედიციის ხელმძღვანელს მანანა გაბუნიას, რომლის კიდევ ერთი მცდელობაც, მიეკვლია წერილში ხსენებული „ველურთა ნახატებისათვის“ წარმატებით დასრულდა 1976 წელს. ხსენებული ხეობის გამოქვაბულების კედლებზე არაფერი არ აღმოჩენილა, თუმცა, გამოქვაბულებს შორის კლდის გაშიშვლებულ ზედაპირებზე, მართლაც გამოჩნდა ცხოველთა ნაკაწრი გამოსახულებები, რომლებიც უთუოდ იმ „გალერეის“ ნაწილს შეადგენდა, რომელზეც ა. იოაკიმოვი საუბრობდა. მდინარე ავდრისხევის ხეობა მდინარე ავდრისხევი, მდინარე ხრამის მარჯვენა შენაკადს წარმოადგენს სოფელ განთიადთან, წალკის წყალსაცავის სამხრეთ-დასავლეთით. ხეობა ოთხი ფსევდოტერასისგან შედგება (სურ. 1), რომელთა წარმოშობაც უკავშირდება გვიან პლეისტოცენური ასაკის ანდეზიტ-ბაზალტების ოთხი ლავური ნაკადისა და მათ შორის მოქცეული ეროზიისადმი ნაკლებად გამძლე ქანების არათანაბარ გადარეცხვას. ამ ოთხი ფსევდოტერასიდან უკეთაა გამოსახული მეორე, მესამე და მეოთხე, ხოლო პირველის შესაბამისი ლავური ნაკადი მდინარის კალაპოტთან შიშვლდება და უმეტესად წყლითაა დაფარული. მეოთხე ლავური ნაკადის ფუძეში, რომელიც მდინარის დონიდან 30 მეტრის სიმაღლეზე მდებარეობს, ერთი მეორის მიყოლებით, ერთმანეთისგან მცირე მანძილის დაშორებით რამდენიმე პატარა ზომის მღვიმეა. ამ მღვიმეებიდან მიწისქვეშა წყლების პერიოდული მოქმედების შედეგად კულტურული ფენები მთლიანად გამორეცხილია, თუმცა მღვიმეების წინ, ტერასებზე, როგორც ზედაპირულად, ისე გავლებულ თხრილებში, აღმოჩენილია სხვადასხვა პერიოდის (მუსტიეს ეპოქა, მეზოლითი და ენეოლით-ბრინჯაოს ხანა) ობსიდიანის არტეფაქტები და მეოთხეულის ცხოველთა ძვლების ფრაგმენტები. აღმოჩენილი ფაუნა პალეონტოლოგ აბესალომ ვეკუას განსაზღვრით მიეკუთვნება გარეულ ცხენს, პირველყოფილ ძროხას, გარეულ ცხვარს, ოქოტონას, ქოჩორა ყურყუმალასა და გნოლს. ესაა ფაუნის ის სახეობები, რომლებიც გვიან პლეისტოცენსა და ადრე ჰოლოცენში ფართოდ იყო გავრცელებული სამხრეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ საქართველოში (ეძანისა და ზურტაკეტის მეზოლითური სადგომები), რაც მოწმობს, რომ მდინარე ავდრისხევის მიდამოებში იმ დროს გაბატონებული იყო ზეგნური ხასიათის სტეპური ლანდშაფტი, შედარებით მშრალი ჰავის პირობებით. ამავეს ადასტურებს პალინოლოგიური ანალიზის მონაცემები, საიდანაც ჩანს, რომ ბალახეული მცენარეების მტვერი სპექტრის 87%-ს შეადგენს. პეტროგლიფების დახასიათება. პეტროგლიფების ძირითადი ნაწილი, დაახლოებით 100 გამოსახულება, განლაგებულია ექვს პანოზე, რომლებიც მეოთხე ტერასაზე, დაახლოებით 100 მეტრის მონაკვეთზეა ერთმანეთის მიყოლებით ჩამწკრივებული (სურ. 2). პანოებზე წარმოდგენილი გამოსახულებები სამ ძირითად ჯგუფად იყოფა: ზოომორფული, ანთროპომორფული და გეომეტრიული. ცხოველთა გამოსახულებებში ყველაზე ხშირად გვხვდება ირმისა და ცხენის ფიგურები, მათ კი მოსდევს ჯიხვის, აქლემისა და ფრინველთა გამოსახულებები. მათი შესრულების სტილი მეტად სქემატურია და ხშირ შემთხვევაში კონკრეტულ სახეობათა იდენტიფიცირება შეუძლებელია. ზოგიერ ზოომორფულ გამოსახულებასთან მიმართებით ასევე აღსანიშნავია მათი ფანტასტიკური, ჰიბრიდული ხასიათი. გვხვდება კომპოზიტი ნახატები, ნადირობის სცენები, ცხენების რემა და სხვა. ნადირობის სცენებთან უნდა იყოს დაკავშირებული ანთროპომორფული გამოსახულებების ერთი ჯგუფი, რომელიც ყველაზე რეალისტურად წარმოაჩენს ადამიანის ფიგურას, კონკრეტულად კი მშვილდ-ისრით შეიარაღებულ მონადირეს. ნახატები, ძირითად შემთხვევაში, ერთ სიბრტყეზეა განლაგებული, ანუ არ ჩანს პერსპექტივა, არაა დაცული პროპორციები. ფიგურები უმეტესად სტატიკურადაა მოცემული და ხშირად გეომეტრიულ სტილშია შექმნილი. ისინი მცირე ზომისანი არიან (3.5 სმ-დან 18-20 სმ-მდე). შესრულების ტექნიკის, სტილის, შინაარსის, გამოსახულ ცხოველთა სახეების, შედარებითი ანალიზისა და რიგი სხვა ნიშნების მიხედვით აღნიშნულ პეტროგლიფებში რამდე-ნიმე ქრონოლოგიური ჯგუფი გამოიყოფა, თუმცა ამ ჯგუფების მკვეთრი ქრონოლოგიური გამიჯვნა ძნელია. არის ნახატები, რომლებიც ამჟღავნებენ პალეოლითისათვის დამახასიათბელ რეალისტურ ნიშნებს. ასეთებია მაგალითად, შვლებისა და ირმის პარციალური გამოსახულებები. შველი დახატულია მრუდი ხაზებით, ამიტომ მისი ფორმა გარშემოდენილია (სურ. 3.1). შესანიშნავია შერბილებული კონტურით გამოყვანილი ირმის კისერი და თავი. თავი შემკულია არაპროპორციულად დიდი დატოტვილი რქებით, იქმნება შთაბეჭდილება, რომ მხატვარს სურდა გადმოეცა ამაყად მოღერებული კისერი მაღლა აწეული თავით (სურ. 3.2). ნახატების ეს ჯგუფი შედარებით ადრეულ საფეხურს - მეზოლითურ ეპოქას უნდა განეკუთვნებოდეს (ძვ.წ. IX-VII ათასწლეულები). ამავე პერიოდისა უნდა იყოს ირმების სხვა გამოსახულებებიც (სურ. 4), ცხენების რემა (სურ. 5), ცხოველები მახეში (სურ. 6), მონადირე-კაცუნები (სურ. 7) და ზოგიერთი სხვა ნახატი (პეტროგლიფების უფრო დაწვრილებითი აღწერა მოცემულია უკვე ნახსენებ მონოგრაფიაში ). ამ ნახატთა ნაწილი მსგავსებას ავლენს ანატოლიაში არსებული მეზოლითით დათარიღებული პალანლის მღვიმის გამოსახულებებთან, რომლებიც თავის მხრივ ემსგავსება ამავე პერიოდით დათარიღებულ ნეგევისა და იორდანიის ზეგნების მხატვრობას. შესამჩნევი მსგავსებაა აფრიკაში, ალჟირ-მაროკის საღვარზე მდებარე გარამელიას ეხის პეტროგლიფებთან. თრიალეთის ანთროპომორფული გამოსახულებების მსგავსი მონადირე კაცუნა არის მდინარე ანგარის შენაკადის მდინარე კუდიზე, მანხაის მთაზე და სხვ. შემდგომ ეტაპზე თითქოს იზრდება სტილიზაცია, ფიგურები უფრო სტატიკური ხდება და უფრო გეომეტრიულ მოხაზულობას იძენს -- ენეოლითი-ბრინჯაოს ხანა (ძვ.წ. V-II ათასწლეულე-ბი). ამ ჯგუფის ნახატები უპირველეს ყოვლისა ანალოგებს პოულობს საქართველოს ტერიტორიაზე, იგივე თრიალეთის რეგიონში ზურტაკეტის შუა ბრინჯაოს ხანის ყორღანების დრომოსისა და დასაკრძალავი კამერის ნიშნიან ქვებთან. ამავე პერიოდს უნდა განეკუთვნებოდეს კვადრატული ბადეები (სურ. 8), კონცენტრული წრეხაზები (სურ. 9) და სხვა გაურკვეველი სიმბოლოები (სურ. 10). თრიალეთის პეტროგლიფებში აგრეთვე არის მზის რამდენიმე გამოსახულება, რომლებიც როგორც წესი, ჩნდება მიწათმოქმედების ეპოქაში. რიგი ნახატებისა (მაგალითად აქლემები სურ. 11), შესაძლოა უფრო ახალგაზრდა ასაკისაც იყოს. პეტროგლიფების შესწავლა ძეგლის შესწავლა მიმდინარეობდა 1976-1978 წლებში არქეოლოგ მანანა გაბუნიას ხელმძღვანელობით. ექსპედიციის მუშაობაში სხვასხვა დროს მონაწილეობდნენ: არქიტექტორი შ. კალანდარიშვილი, ტოპოგრაფი ი. კაცებინი, მხატვარი ვ. გაბუნია, ფოტოგრაფი ო. ქობალიანი, გეოლოგები კ. მაცხონაშვილი, გ. მაისურაძე, პალინოლოგი ნ. კლაპატოვსკაია, პალეონტოლოგი ა. ვეკუა. ძეგლზე მუშაობის შედეგები აისახებოდა ექსპედიციების ყოველწლიური ანგარიშების კრებულში - ПАИ. აგრეთვე, გამოიცა რიგი ნაშრომებისა. 2018, 2019 წლებში ჩატარებულმა მცირემასშტაბიანმა დაზვერვებმა (მ. გაბუნია, ნ.ჯაყელი, თ. აღაპიშვილი) აჩვენა, რომ მდ. ავდრიხევის ხეობაში პეტროგლიფების გავრცელების სხვა კერებიცაა, რაც გვავარაუდებინებს, რომ ხეობა პრეისტორიულ ხანაში მთლიანად იყო ათვისებული. 2014 წელს თრიალეთის პეტროგლიფებს საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიენიჭა, 2017 წელს საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტო ესპანეთის ქალაქ ტრიგეროსში ევროპის საბჭოს კულტურული მარშრუტების ფორუმზე თრიალეთის პეტროგლიფებით წარსდგა. შედეგად, სააგენტოს ევროპული უწყების წევრობის სტატუსი მიენიჭა. იტალიის, საფრანგეთის, ესპანეთის, პორტუგალიის, ირლანდიის, ნორვეგიის და აზერბაიჯანის შემდეგ საქართველო პრეისტორიული ხელოვნების ევროპის საბჭოს კულტურული მარშრუტების მე–8 სრულუფლებიანი წევრი გახდა. ლიტრატურა გაბუნია მ., თრიალეთის ქვის ხანის ახალი აღმოჩენები. საქართველოს სსრ მეც. აკადემიის „მოამბე“, 86, N1, 1977. გაბუნია მ., ვეკუა ა., პატარა ხრამის პეტროგლიფები, 1980 მეცნიერება. გაბუნია მ., გაბაშვილი მ., თრიალეთის პეტროგლიფები - განადგურების საფრთხის ქვეშ, Heritage Conservation Regional Network Jurnal N5, 2014. გაბუნია მ., ჯაყელი ნ., აღაპიშვილი თ., საქართველოს ეროვნული მუზეუმის „მოამბე,“ 1x(54), 2019. ჯაფარიძე ო., არქეოლოგიური გათხრები თრიალეთში (ქართველი ტომების ისტორიისათვის ძვ. წ. II ათასწლეულში) გამომცემლობა „საბჭოთა საქართველო“, 1969. Векуа А., Габуния М., Клопотовская Н., К вопросу о датировке петроглифов патара храми, Сообщение АНГССР, 91 N3, 1978. Хорошил П., Писаницы на горе Манхай, КСИА, вып.XXV,Москва-Ленинград 1949. Anati E., Artepreistorica in Anatolia, Capo di Ponte Edizioni del Centro, Italia, 1972; Gabunia M., Art rupestre de Patara Khrami, Trialethi, Georgie, Bollettino del Centro Camuno di Studi Preistorici / BCSP 28 (1995). დაარქივებული 2022-01-30 საიტზე Wayback Machine. Häusler A., Petroglyphen Aus Trialeti. Bollettino del Centro Camuno di Studi Preistorici / BCSP 12 (1975) დაარქივებული 2022-01-31 საიტზე Wayback Machine. Simoneau L., Abri de la GaraMelias, Bollettino del Centro Camuno di Studi Preistorici / BCSP 28 (1995) დაარქივებული 2022-01-30 საიტზე Wayback Machine. Losaberidze, L., Zavradashvili, A., Caucasus in Context: Change and Continuity from Pre-Historic to Historical Periods at the Trialeti Rock Art Site Complex. Rock Art Research, 41 (2): 155-170. 2024. რესურსები ინტერნეტში კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 16087 თრიალეთის (პატარა ხრამის) პეტროგლიფები https://www.bradshawfoundation.com/georgia/