Ախալքալաք

Ախալքալաք (վրաց.՝ ახალქალაქი [ախալքալաքի]), քաղաք է Վրաստանի մէջ, Ախալքալաքի մունիցիպալիտետի կեդրոնը: Կը գտնուի Սամցխէ-Ջաւախեթի շրջանին մէջ, երկրի հարաւը, 30 քմ հեռաւորութեամբ Թուրքիոյ սահմանէն: Մօտ 95% բնակչութիւնը կազմուած է հայերով: Կայ երկաթուղային կայարան: Աշխարհագրութիւն Քաղաքը կը գտնուի երկու փոքր գետերու՝ Կուրի աւազանի մէջ՝ Փարաւանի եւ Կըրխ-Բուլաք, որոնք կը միանան քաղաքի հիւսիսէն քիչ մը վեր՝ 74 քմ հարաւ-արեւելք երկաթուղային կայարան Ախալցխայէն: Շրջանը կարելի է նկարագրել որպէս բարձրավանդակ: Անուանում Ախալքալաք անունը ծագած է վրացերէն Ախալքալակի բառէն, որ կազմուած է ախալ «նոր» եւ քալաքի «քաղաք» բառերէն: Ըստ Կ. Ֆ. Գանի, նաեւ հանդիպած է Նոր-քաղաք՝ հայերէն նոր եւ քաղաք բառերէն: Հէքեաթ Սկզբնապէս բնակավայրը հիմնուած էր որպէս քաղաք: Ախալքալաք տարածքին առաջին տեղեկութիւնները կը վերաբերին 1064 թուականին: Այդ տարիներուն անիկա Ջաւախքի քաղաքական կեանքի կեդրոնն էր: 1066 թուականին քաղաքը կործանեցաւ սելճուկներու ներխուժումներու ժամանակ Վրաց թագաւորութեան մէջ: XVI դարուն քաղաքը գրաւուեցաւ թուրքեր-օսմաններու կողմէ: XVIII դարու 70-ական թուականներուն, Ջաւախք այցելած գերմանացի ճամբորդ Եոհան Անտոն Գիւլտենշտետտ կը նշէ, որ Ախալքալաք եւ այլ հարեւան վայրերու մէջ «...կ'ապրին վրացիներ, որոնք թէեւ տակաւին կը խօսին իրենց լեզուով, բայց թրքական տիրապետութեան պատճառով հեռացած են քրիստոնէական կրօնէն եւ դարձած են մահմետականներ»: 1828 թուականին զօրավար Փասքեւիչի զօրքերը գրաւեցին Ախալքալաքը եւ յաջորդ տարի քաղաքը միացուեցաւ Ռուսիոյ: Քաղաքի Ռուսական կայսրութեան միացման ժամանակ անոր բնակչութիւնը գլխաւորաբար կազմուած էր «իսլամացած» վրացիներէ: Ռուսական ռազմական յաղթանակները ստիպեցին մահմետական բնակչութեան մէկ մասը գաղթել շրջանէն եւ անոնց տեղերը գրաւեցին հայերը՝ Օսմանեան կայսրութենէն: Բնակչութեան փոխանակումը կատարուեցաւ 1829 թուականի Ադրիանապոլսի հաշտութեան պայմանագիրի համաձայն: Արդիւնքով, ըստ Մորկան Ֆիլիպս Փրայսի, 120,000 հայեր գաղթեցին Էրեւան եւ Ախալքալաք: Հերթական վերաբնակեցման գործընթացը տեղի ունեցաւ Ռուս-թրքական պատերազմի (1877-1878) ժամանակ: Շրջանի բնիկ վրացի բնակչութիւնը, որուն մեծամասնութիւնը մահմետական էր, ստիպուած էր տեղափոխուիլ Թուրքիա: Ըստ Ու. Է. Դ. Ալլենի, 1829 եւ 1877 թուականներէն ետք տեղի ունեցաւ մահմետականներու զգալի գաղթ՝ դէպի Թուրքիա եւ հայերը՝ դէպի Ռուսիա: Վերջինս նաեւ կը նշէր. «Ախալցխա եւ Ախալքալաք այսօր գրեթէ հայկական քաղաքներ են, բայց անմիջական մօտակայութեան գիւղերուն մէջ սովորաբար կարելի է հանդիպիլ միայն վրացերէն կամ թրքերէն եւ, ընդհանրապէս, կը խօսին երկու լեզուներով»: Աղիտալի երկրաշարժը 1900 թուականի Յունուար 4-ին մեծ վնաս հասցուց պատմական շինութիւններուն եւ խլեց Ախալքալաք եւ շրջակայքի մօտաւորապէս հազար բնակիչներու կեանքերը: Մինչեւ 1920-ական թուականները քաղաքաբնակները գլխաւորաբար կ'ապրէին հողաշէններու մէջ: Քաղաքին մօտ կը գտնուէր լեռնային հրաձգարանը ռուսական ռազմական բազայի, որ 2007 թուականին փոխանցուեցաւ Վրաստանի իշխանութիւններուն: Բնակչութիւն XIX դարու վերջաւորութեան, հայերը Ախալքալաքի հիմնական բնակչութիւնը կը կազմէին: Ըստ ԷՍՊԷ-ի, քաղաքի բնակչութիւնը 1887 թուականին կազմած է 4,303 հոգի: Ըստ 1897 թուականի առաջին համընդհանուր մարդահամարի տուեալներուն, քաղաքին մէջ բնակած է 5,440 հոգի (գրագէտներ՝ 2,296 հոգի, կամ 42.2%): Ըստ 1989 թուականի մարդահամարին, Ախալքալաքի բնակչութիւնը հասած է 15,572 հոգիի: Ազգային կազմ Կրօն Ախալքալաքի մէջ կը գտնուի Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ Սամցխէ-Ջաւախքի վիքարիատի կեդրոնը, որուն վիքարն է հայր Բաբգէն Սալպեան: Վիքարիատի մօտ կը գործէ Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ մանկական կեդրոնը: Ախալքալաքը նաեւ կեդրոնն ու նստավայրն է Ախալքալաքի եւ Կումուրդոյի թեմի Նիկոլայ (Փաթա Փաչուաշվիլի) արքեպիսկոպոսի: Տնտեսութիւն եւ մշակոյթ Ախալքալաքի մէջ կը գտնուի քաղաքային դատարանի բաժինը, որ բաղկացած է 37 աշխատակիցներէ, որոնցմէ 4-ը դատաւորներ են: Մէկ դատաւոր մագիստրատ է եւ կը ծառայէ Նինոծմինդայի քաղաքապետարանին: 1973 թուականէն ի վեր քաղաքին մէջ կը գործէ տեղական պատմութեան թանգարան: Թանգարանին մէջ կը պահուի մօտ 40,000 ցուցանմուշ XIX-XX դարերէն, ինչպէս նաեւ հնագիտական պեղումներու ժամանակ գտնուած առարկաներ: 2010 թուականի Ապրիլ 9-ին Վրաստանի նախագահ Միխայիլ Սահակաշվիլի ստորագրեց յուշագիր մը, որուն նպատակն էր նոր ՀԷԿ-ի կառուցումը Սամցխէ-Ջաւախքի մէջ, Ախալքալաքի մօտ՝ Փարաւանի ՀԷԿ: Երթեւեկութիւն 2017 թուականի Հոկտեմբեր 30-ին Ախալքալաք-Կարս երկաթուղիի բացումով Ախալքալաքի կայարանը դարձաւ Վրաստանի եւ Թուրքիոյ երկաթուղիներու միջեւ կապող կայարան: Այստեղ կը նախատեսուի կառուցել կէտ՝ գնացքներու անիւներու զոյգերու փոխման համար, որոնք կ'երթան դէպի Թուրքիա եւ հակառակ ուղղութեամբ, քանի որ յետագային սկսի 1435 մմ լայնքով երկաթուղի: Կայարանը էլեկտրիֆիկացուած է 3 կՎ մշտական հոսանքով: Թբիլիսի-Ախալքալաք եւ Ախալքալաք-Թբիլիսի ուղեւորատար գնացքները կը գործէին օրուայ ընդմէջ: 2010 թուականի Նոյեմբերէն բացուեցաւ նոր 224 քմ երկարութեամբ մայրուղի, որ կը միացնէ Ախալքալաքը Թբիլիսիին: Ինչպէս նշեց Վրաստանի նախագահը բացման արարողութեան ժամանակ, նոր ճանապարհը կ'օգնէ տեղական բնակչութեան սոցիալ-տնտեսական զարգացման եւ, ամէնակարեւորը, անոնց ներառման՝ Վրաստանի մնացած մասին հետ: Նոր ճանապարհը կը հասնի մինչեւ Հայաստանի եւ Թուրքիոյ սահմանը: Ճանապարհի կառուցումէն առաջ Թբիլիսիի մայրաքաղաքէն Ախալքալաք հասնելու համար անհրաժեշտ էր 7-8 ժամ: Նոր ճանապարհի կառուցումէն ետք Թբիլիսի-Ախալքալաք ուղեւորութիւնը կը տեւէ 2,5 ժամ: Մայրուղիի երկայնքով տնկուած է 200 նոր ծառ, իսկ ճանապարհային աշխատանքներուն մասնակցած են աւելի քան երեք հազար մարդ: Ծանօթագրութիւններ