Մեծ Խանչալի

Մեծ Խանչալի (վրաց.՝ დიდი ხანჩალი-Դիդի Խանչալի), հայաբնակ գյուղ Վրաստանի Սամցխե-Ջավախեթի մարզի Նինոծմինդայի մունիցիպալիտետում։ Աշխարհագրություն Մեծ Խանչալի բնակավայրը գտնվում է մունիցիպալիտետի վարչական կենտրոն Նինոծմինդա քաղաքից 2 կմ հարավ, իսկ Ախալքալաք քաղաքից՝ ուղիղ գծով 19 կմ դեպի հարավ-արևելք։ Գյուղը տեղակայված է Խանչալի լճի հարավարևելյան ափից ոչ հեռու և ծովի մակարդակից բարձր է 1940-1980 մ։ Պատմություն Մեծ Խանչալի գյուղը հանդիսանում է Ջավախքի հայաբնակ բնակավայրերից։ Մեծ Խանչալիի ներկայիս բնակիչների նախնիները բնակության նպատակով այստեղ են հաստատվել 1829-1830 թվականներին՝ տեղափոխվելով Էրզրումի նահանգի Հինձք գյուղից։ Հայտնի է, որ մինչև 1847 թվականին գավառի տարածքում ռուս դուխոբորների բնակեցումը Խանչալի բնակչությունն ունեցել է ընդարձակ հողատարածքներ։ Ռուս վերաբնակիչների գալուց հետո գյուղի բնակիչներից վերցվել են այն տարածքներից, որտեղ հիմնվել են Սպասովկա, Օրլովկա, Բոգդանովկա գյուղերը։ Հայտնի է, որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին Խորհրդային Միության կազմում Մեծ Խանչալի գյուղից մասնակցել է 202 հոգի, որոնցից 72-ը զոհվել է։ Պատմամշակութային հուշարձաններ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի Մեծ Խանչալի գյուղում է գտնվում Սուրբ Աստվածածին անունը կրող եկեղեցին, որի հիմնադրման ստույգ թվականը հայտնի չէ։ Ըստ հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանի՝ ներկայիս եկեղեցին, ըստ ամենայնի, կառուցվել է հին եկեղեցու տեղում կամ հիմնովին վերակառուցվել հնի հիման վրա։ Հայտնի է, որ հին եկեղեցին դեռևս 1830-ական թվականներին գոյություն է ունեցել։ Ներկայիս եկեղեցին իր պատմության ընթացքում մի քանի անգամ վերանորոգման է ենթարկվել։ Ճարտարապետական տեսակետից այն քարաշեն, փայտածածկ կառույց է։ Կառուցված է սրբատաշ և կոփածո բազալտից, իսկ քարերը իրար ամրացված են կրաշաղախով։ Ունի 19,67 x 11,68 մ արտաքին չափեր։ Տանիքը պահում են 3 զույգ փայտե սյուները։ Մուտքը արևմտյան ճակատի կողմից է։ Սրահի լուսավորությունն ապահովվում են 10 լուսամուտները։ Սուրբ Մինաս սրբատեղի Մեծ Խանչալի գյուղի սրբատեղիներից է Սուրբ Մինաս սրբավայրը, որտեղ պահպանվում են 5-ից 7-րդ դարերով թվագրվող քառակոթողի խաչազարդ պատվանդան ու կոթողի մի բեկոր։ Պատվանդանն ունի 100 x 81 սմ չափեր, իսկ բեկորը՝ 78 x 33 x 29 սմ։ Սուրբ Գևորգ սրբատեղի Մեծ Խանչալի գյուղի բնակչության համար սրբատեղիներից մեկը Սուրբ Գևորգ անունը կրող սրբավայրն է։ Այն գտնվում է գյուղի մոտակայքում գտնվող բլրի վրա։ Գերեզմանոց Մեծ Խանչալի գյուղի պատմական գերեզմանոցը գտնվում է բնակավայրի հյուսիսային եզրին։ Հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանի ուսումնասիրությունների ժամանակ հայտնաբերվել են 19-րդ դարին բնորոշ տապանաքարեր։ Բնակչություն Մեծ Խանչալի գյուղի ներկայիս բնակիչների նախնիները 1829-1830 թվականներին փոխադրվել են Էրզրումի նահանգի համանուն գավառի Հինձք գյուղից։ Սկզբում նրանք տեղափոխվել են դեպի Ախալցխայի մոտ գտնվող Սազել գյուղը, որտեղից էլ բնակություն հաստատելու նպատակով տեղափոխվել են Խանչալի գյուղ։ Տես նաև Ջավախք Ծանոթագրություններ