ზემო ყარაბულაღი

ზემო ყარაბულაღი, ზემო ყარაბულახი, ზემო კარაბულახი — სოფელი საქართველოში, დმანისის მუნიციპალიტეტში (ქვემო ქართლის მხარე), ყარაბულაღის ადმინისტრაციული ერთეულის ცენტრი (სოფლები: ახა, ახალი გედაგდაღი, ზემო კარაბულახი, მამიშლარი, მეორე სალამალექი, პირველი სალამალექი, სოღუთლო, უსეინქენდი, ქვემო ყარაბულაღი, ძველი გედაგდაღი). მდებარეობს მდინარე შავწყაროსწყლის (ხრამის მარჯვენა შენაკადი) ნაპირას, ზღვის დონიდან 1320 მეტრზე, დმანისიდან დაშორებულია 18 კილომეტრით. ისტორია ზემო ყარაბულაღი მდებარეობს გვიანი შუა საუკუნეების ზურტაკეტის მხარეში, ისტორიული ყარაბულაღის ტერიტორიაზე. წყაროებში ყარაბულაღი (ყარაბულახი, კარაბულახი) იხსენიება XVII საუკუნის ბოლოდან. ვახუშტი ბატონიშვილი მას დაბად მოიხსენიებს: „ხოლო არს დაბა ველსა ზედა შავი-წყარო — ყარაბულახი“. XVIII საუკუნის დასაწყისში ზურტაკეტის ხეობაში 3 ყარაბულახი მოიხსენიება — ზემო, ქვემო და სასახლის ყარაბულახი. ამ სოფლებში ყმა-მამულს ფლობდნენ ყაფლანიშვილები, იარალიშვილები და ბაგრატიონთა სამეფო ოჯახის წევრები. სოფლის მახლობლად, მდინარეების შავწყაროსწყლისა და თეთრწყაროსწყლის შესართავთან, დგას XI საუკუნის ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი — ზემო ყარაბულაღის (შავწყაროს) ეკლესია. გეგმით ერთნავიანი ეკლესიაა, დასრულებულია გეგმით სწორკუთხა, ნახევარწრიული აფსიდით. შიგა სივრცე სიგრძივი კედლებიდან ძლიერ გამოშვერილი კედლის სვეტებით (პილასტრებით) გაყოფილია სამ ნაწილად. სვეტებს შორის გადაყვანილი ისრისებრი თაღები ქმნიან ღრმა უბეებს. ჩუქურთმებით ძუნწად მორთული ფასადები შემოსილია ბაზალტის ქვით, შიგა პირი — შერეული წყობით. სამხრეთი კარის თავზე ამოკვეთილ ასომთავრულ წარწერაში მოხსენიებული არიან დავით და კვირიკე მეფეები. შენობის ზედა ნაწილს ემჩნევა შეკეთების კვალი. ირგვლივ სასაფლაო ყოფილა. ზემო ყარაბულაღის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, შავწყაროსწყლის ნაპირზე კლდის კონცხზე დაზიანებული სახით შემორჩენილია X საუკუნის ორთაშუას ეკლესია. ზემო ყარაბულახში არქეოლოგიურად შესწავლილია მეზოლითური ხანის სადგომი ზურტაკეტის ეხი. ადგილ „ორთაშუაზე“, სოფლებს ახას, ზემო ყარაბულაღსა და უსეინქენდს შორის გათხრილია ყორღანული ველი — ძვ. წ. XVII–XVI საუკუნეებით დათარიღებული 9 ყორღანი. დემოგრაფია 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 871 ადამიანი. ლიტერატურა ლ. რჩეულიშვილი, ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 3, თბ., 2014. — გვ. 351-352. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 511. ქართლის ცხოვრების ტოპოარქეოლოგიური ლექსიკონი, გვ. 559–560, თბ., 2013 წელი. Такайшвили Е., „Археологические экскурсии, разыскания и заметки“, в. 4, Тфл., 1913. სქოლიო