დარეჯანის სასახლე

დარეჯანის სასახლე (საჩინო) დარეჯანის სასახლე, ასევე ცნობილი როგორც საჩინო, XVIII საუკუნეში აგებული არქიტექტურული კომპლექსი თბილისში. იგი ნაგებია 1776 წელს, მეფე ერეკლე II-ის ბრძანებით, მისი მეუღლის - დარეჯან დედოფლისთვის. კომპლექსი მდებარეობს თბილისის ძველ უბანში, ავლაბარში (ისტორიულ ისანში), ღვინის აღმართის ზედა ნაწილში, ქალაქის ყოფილი გალავნის ბურჯზე. დარეჯანის სასახლე წარმოადგენს მნიშვნელოვანი ისტორიულ-არქიტექტურულ ძეგლს და ქართული გვიანფეოდალური სამოქალაქო არქიტექტურის ერთ-ერთ აღსანიშნავ ნიმუშს. ისტორია სასახლე აგებულია ძველი ციხესიმაგრის ნანგრევებზე, რის გამოც მისი ქვედა ნაწილებში ჩანს რიყის ქვისა და ქართული კვადრატული აგურის შერეული წყობა. თავდაპირველად კომპლექსში შედიოდა სამეფო საცხოვრებელი აპარტამენტები, დამხმარე სათავსოები და სამეფო კარის მცირე ეკლესია, რომლებიც გალავნიდან შემოსაზღვრულ ერთიან სისტემას ქმნიდა. 1776 წლის შემდეგ სასახლე გამოიყენებოდა როგორც სამეფო რეზიდენცია. 1795 წელს აღა მაჰმად ხანის ლაშქრობისას იგი მნიშვნელოვნად დაზიანდა. XIX საუკუნის დასაწყისში, დარეჯან დედოფლის გადასახლებისა და პოლიტიკური ცვლილებების შედეგად, ტერიტორია რუსეთის სასულიერო ხელისუფლებას გადაეცა. 1822 წელს სასახლის ტერიტორიაზე შეიქმნა ფერისცვალების მონასტერი. 1862 წლიდან აქ ფუნქციონირებდა სამაზრო-სამრევლო სასწავლებელი და სემინარია სასულიერო პირების შვილებისთვის. XIX საუკუნის განმავლობაში შენობას არაერთი რესტრუქტურიზაცია და გადაკეთება ჩაუტარდა. საბჭოთა პერიოდში კომპლექსმა დაკარგა საეკლესიო ფუნქცია და სხვადასხვა პერიოდში გამოიყენებოდა როგორც საცხოვრებელი ფართი, საწყობი, მუზეუმი და თეატრის სივრცე. ამ პერიოდში მას დამატებოდა მრავალგვარი მინაშენი. 1970-იან წლებში დაიწყო კომპლექსის ეტაპობრივი გაწმენდა და რესტავრაცია. 1978-1980 წლებში დარეჯანის სასახლეს პირვანდელი იერსახე ნაწილობრივ დაუბრუნდა. 1987-1988 წლებში, მცირე რეკონსტრუქციის შემდეგ, შენობაში ფუნქციონირებდა ვერიკო ანჯაფარიძის სახელობის ერთი მსახიობის თეატრი. 1991 წლის შემდეგ სასახლე საქართველოს საპატრიარქოს საკუთრებაში გადავიდა. XXI საუკუნეში, 2018-2020 წლებში, ჩატარდა მასშტაბური სარესტავრაციო სამუშაოები, რის შედეგადაც აღდგა კომპლექსის გალავანი, საცხოვრებელი ნაგებობები და ფერისცვალების ტაძარი. დღეს აქ მოქმედებს ფერისცვალების დედათა მონასტერი, ასევე ფუნქციონირებს ჰოსპისი, საქველმოქმედო სასადილო, ამბულატორია და სოციალური სახელოსნოები. არქიტექტურა დარეჯანის სასახლე გვიანფეოდალური პერიოდის ქართული სამოქალაქო არქიტექტურის მაგალითია. კომპლექსს ახასიათებს თაღოვანი ბაქნები, ხის მრგვალი აივანი და მინიმალისტური დეკორი. განსაკუთრებით გამორჩეულია მრგვალი ხის აივანი, რომელიც ამაღლებულ მრგვალ ბურჯს ამკობს. თავდაპირველად სასახლე შედგებოდა საცხოვრებელი და სამლოცველო ნაწილებისგან, რომლებიც ქვის გალავნით იყო შემოსაზღვრული. თანამედროვე მდგომარეობა დღეს დარეჯანის სასახლე მოქმედი მონასტრული კომპლექსია. შენობა კვლავ წარმოადგენს მნიშვნელოვან კულტურულ და ისტორიულ ძეგლს, რომელიც რესტავრაციის შემდეგ კვლავ ინარჩუნებს ისტორიულ იერსახეს და ფუნქციურ დატვირთვას. მდებარეობა სასახლე მდებარეობს თბილისის ავლაბრის რაიონში, მეტრო „ავლაბრის“ სადგურიდან დაახლოებით 10 წუთის სავალ მანძილზე. კომპლექსი ამაღლებულ ადგილზეა განლაგებული, რაც მის ხალხურ სახელწოდებას - „საჩინო“ (ხილული, თვალსაჩინო ადგილი) - განაპირობებს. ლიტერატურა ბერიძე ვ., თბილისის ხუროთმოძღვრული ძეგლები. თბილისი: "მეცნიერება", 1971. ბერიძე ნ., ქართული ხუროთმოძღვრების ისტორია. თბილისი: "სამეცნიერო", 1974. ალექსაძის ზ., ქართული ხელოვნების ისტორია. თბილისი. 1987. ჯორბენაძე ლ., თბილისის მონუმენტური ხელოვნება. თბილისი. 1989. კაკაბაძე გ., საქართველოს ძველი დედაქალაქები. თბილისი: "საბჭოთა საქართველო", 1963. ბერიძე ვ., თბილისის ხუროთმოძღვრული ძეგლები, «ძეგლის მეგობარი», 1971, #25; კვირკველია თ., ძველთბილისური დასახელებანი, თბ., 1985. ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002. — გვ. 821, ISBN 99928-20-32-2. ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 2, თბ., 2012. რესურსები ინტერნეტში კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 3339