პატარძეული

პატარძეული — სოფელი საქართველოში, საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი. მდებარეობს გომბორის ქედის სამხრეთ-დასავლეთ მთისწინეთზე, თბილისი-საგარეჯოს საავტომობილო გზაზე. ზღვის დონიდან 800 მეტრი, საგარეჯოდან 8 კილომეტრი. სოფელში მდებარეობს გიორგი ლეონიძის სახლ-მუზეუმი. ისტორია პატარძეულის მდებარეობა მეტად ხელსაყრელი იყო მეურნეობის მრავალი დარგის განვითარებისთვის. სოფელში უძველესი დროიდანვე მისდევდნენ მევენახეობა-მეღვინეობას, მემინდვრეობას. არსებობდა სარწყავი სისტემა. განთქმული იყო აქაური ხორბალი და მისგან გამომცხვარი პური. სოფლის მეურნეობაში დიდი ადგილი ეკავა მეცხვარეობას, მეფრინველეობას (სოფელში ამჟამადაც ფუნქციონირებს თანამედროვე მეფრინველეობის ფაბრიკა). პოპულარული ყოფილა ნადირობა. ამის დასტურად მიაჩნიათ კოდმანის კლდის ძირში ნადირობის წარმართული ღმერთის — კოპალეს სალოცავის და ნადირობასთან დაკავშირებული ქრისტიანი წმინდანის - ესტატეს სახელობის ეკლესიის არსებობა. სოფელი საისტორიო წყაროებში პირველად XIV საუკუნეში მოიხსენიება. ქართლ-კახეთ-მესხეთის საკათალიკოსო მამულების გუჯრის მიხედვით, პატარძეულის დიდი ნაწილი საკათალიკოსო იყო. გვიანდელ შუა საუკუნეებში, როცა კახეთის სამეფო ცალკე პოლიტიკურ ერთეულად გამოიყო, სოფელში საკათალიკოსო ყმა-მამულების გარდა, ზოგჯერ მის ხარჯზეც. გაჩნდა სხვა ეკლესია-მონასტრებისა თუ ცალკეულ ფეოდალთა კუთვნილი ყმა-მამული. 1600 წელს, პატარძეულის ნინოწმინდის მონასტრისთვის ყმა-მამულები შეუწირავს ქეთევან წამებულს. პატარძეულშივე ჰქონია ყმა-მამული გარეჯის მონასტერს, აგრეთვე თავადებს: ჩოლოყაშვილებს, სოლოღაშვილებს და სხვა. სოფელ პატარძეულის მოსახლეობა, რომელიც იყენებდა სოფელში არსებულ საფორტიფიკაციო ნაგებობებს (ბილანიშვილებისა და ფიცხელაურების კოშკები, პატარძეულის ციხე), ყოველთვის ღირსეულ წინააღმდეგობას უწევდა მტერს. 1616 წელს, შაჰ-აბასის გამანადგურებელი შემოსევის დროს, სოფლის მოსახლეობის ნაწილი აჰყარეს და ფერეიდანში გადაასახლეს, სადაც დღესაც არსებობს სოფელი პატარძეული. პატარძეული განსაკუთრებით ლეკთა დაუსრულებელი თარეშით ზარალდებოდა. ამის გამო XVII-XVIII საუკუნეებში სოფლის მოსახლეობის რაოდენობა ძალზე შემცირდა. ამ დროიდან დაიწყო აქ საქართველოს მთიანეთიდან მოსახლეობის გადმოსახლება და დამკვიდრება. ეპარქიულად პატარძეული ნინოწმინდის საეპისკოპოსოში შედიოდა. პატარძეულიდან გამოსული ლაშქარი რუსთაველი ეპისკოპოსის დროშის ქვეშ დგებოდა. 1905 წლის 20 მარტს ტყით სარგებლობის უფლების ჩამორთმევით უკმაყოფილო 10 ათასმა გლეხმა, თავი პატარძეულში მოიყარა. საერთო შეკრებაზე გლეხებმა წამოაყენეს მოთხოვნები, რომელთა შორის მთავარი იყო ტყის და მიწის საერთო სარგებლობაში გადაცემა და სასამართლოსა და სკოლებში ქართული ენის დამკვიდრება. შეკრებაზე გლეხებმა თვითმმართველობის ორგანოებიც აირჩიეს. შეშინებულმა თავადმა ჩოლოყაშვილმა თანხმობა განაცხადა ტყისა და მიწის გლეხებისათვის სარგებლობაში გადაცემაზე. ამოქმედდა არჩეული თვითმმართველობა, რომელიც გლეხების ინტერესებს იცავდა. მთავრობამ დამსჯელი ღონისძიების გატარება ვერ შეძლო. პატარძეულიდან არიან გამოჩენილი მწიგნობრები — გრძელიძეები, Xl საუკუნის მოღვაწეები: ილარიონ თუალელი და არსენ ნინოწმინდელი, XX საუკუნის თვალსაჩინო მოღვაწე, პოეტი-აკადემიკოსი გიორგი ლეონიძე. ეტიმოლოგია გოგლა ლეონიძის მამა, მღვდელი ნიკოლოზ ლეონიძე 1885 წელს გაზეთ დროებაში წერდა: XI საუკუნეში, დავით IV აღმაშენებლის მეფობის დროს, დასახლდა ეხლანდელი პატარძეულის მახლობლად ერთი კომლი კაცი გვარად ყუშიტაშვილი (ფშაველი). ის იყო ძალიან დაბალი და პატარა ტანისა. მას ხშირად ეძახდნენ პატარკაცს, `პატარძეს. ბოლოს ეს სახელი უწოდეს იმ ადგილს, სადაც ყუშიტაშვილი დასახლდა. ამის შემდეგ გადმოსახლდა მრავალი ადამიანი ფართო ადგილას. ეს ფართო ადგილი არის, სადაც დღეს ცხოვრობენ. იმ ადგილს, სადაც ყუშიტაშვილი პირველად დასახლდა ჰქვია ძველპატარძეული, ახლანდელს კი - ახალპატარძეული. მამის ვერსიას იზიარებს გოგლა ლეონიძეც, თუმცა, როგორც პოეტი ხშირად ამბობდა, თურმე: ჩემს სოფელს იმიტომ ჰქვია პატარძეული, რომ იქიდან სულ ლამაზი პატარძლები გამოდიანო. პატარძეულის კოლორიტი, ისტორიკოსი ალექსანდრე ელერდაშვილი, სოფლის სახელის წარმოშობას უკავშირებს ლეგენდად ქცეულ ბრძოლას ქართველ ქალებსა და მონღოლებს შორის. მონღოლთა იმპერიის დაქუცმაცების შემდეგ გარე კახეთში გაძლიერებულა ყაზან-ყაენი, რომელსაც რეზიდენცია მდინარე ივრის პირას მდებარე მთაზე ჰქონია (ამ მთას დღესაც მისი სახელი ჰქვია - ყაზანიანის მთა) და იქიდან უწევდა ახლომდებარე სოფლების აწიოკება-განადგურებას კონტროლს. კაცებიდან დაცლილი სოფლიდან ქალების წაყვანა მოუსურვებიათ მეომრების გასართობად, თუმცა სოფლის ქალებს ვინმე სალომეს მეთაურობით შეთქმულთა რაზმი ჩამოუყალიბებიათ, მონღოლები ტყეში შეუტყუებიათ და ერთიანად ამოუწყვეტიათ. დემოგრაფია 2024 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2653 ადამიანი. სპორტი პატარძეულში ფუნქციონირებს დიდი 10-ში მოასპარეზე რაგბის გუნდი პატარძეულის ვეფხვები. ღირსშესანიშნაობები არქიტექტურული ძეგლები სოფლის ტერიტორიაზე მდებარე ეკლესია-მონასტრებიდან და ციხესიმაგრეებიდან ძეგლის სტატუსი აქვთ: მუჩიაშვილების მარანი პატარძეულის ღვთისმშობლის ეკლესია (XIX საუკუნე) პატარძეულის კვირაცხოვლის ეკლესია პატარძეულის წმინდა კოპალეს ეკლესია პატარძეულის წმინდა შიოს დიდი ეკლესია პატარძეულის წმინდა შიოს პატარა ეკლესია პატარძეულის ღვთისმშობლის ეკლესია (XX საუკუნე) პატარძეულის წმინდა გიორგის პირველი ეკლესია პატარძეულის წმინდა გიორგის მეორე ეკლესია პატარძეულის წმინდა ესტატეს ეკლესია ფიცხელაურების (მრიზიაანთ) ციხე ბილანიაანთ (ბუტულაანთ) ციხე პატარძეულის ეკლესია პატარძეულის წმინდა ნინოს ეკლესია კიკიას საყდარი გარდა ამისა, ძეგლად ითვლება: პატარძეულის ბიბლიოთეკა პატარძეულის კოშკი გიორგი ლეონიძის სახლ-მუზეუმი პატარძეულის მთავარანგელოზთა ეკლესია პატარძეულის ციხე-კოშკი პატარძეულის წმინდა გიორგის ნიში ძველ ნაგებობათაგან დღემდე მოღწეულია XVIII საუკუნის მრგვალი კოშკი, ციხის ნანგრევი და გვიანდელი შუა საუკუნეების ეკლესია. ერთი კოშკი სოფლის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, ბილანიშვილების უბანში დგას. იგი საცხოვრებელ კომპლექსში შედიოდა. დღეისათვის მისი ხუთი სართულია შემორჩენილი. პირველის გარდა ყველა სართულზე სათოფუებია. მას ბილანიაანთ ანუ ბუტულაანთ ციხეს უწოდებენ. მეორე კოშკი სოფლის სამხრეთ-დასავლეთ მონაკვეთში დგას, მთის ფერდობზე. ისიც სათავდაცვო-საცხოვრებელი დანიშნულებისაა. ორივე კოშკის შესასვლელი მეორე სართულზეა. სოფლის ჩრდილო-დასავლეთით, გორაკზე მრიზიაანთ ციხის ნანგევია ამ ადგილზე აღმართული ძველი ციხესიმაგრე ერეკლე მეფეს განუახლებია XVIII საუკუნის შუა წლებში. არქეოლოგიური ძეგლები მახარიკაანთგორის ნამოსახლარი პატარძეულის ნაქალაქარი პატარძეულის პირველი სამაროვანი პატარძეულის მეორე სამაროვანი პატარძეულის მესამე სამაროვანი წითლობისგორის ნამოსახლარი და სამაროვანი ჭუკიაანთ მიწების ნამოსახლარი ცნობილი ადამიანები გიორგი ლეონიძე რომან ზუკაკიშვილი გელა უნაფქოშვილი ვასო ყუშიტაშვილი ვლადიმერ ცხვარიაშვილი გივი ონაშვილი მიხეილ ჯინჭარაძე ლიტერატურა კახაძე კ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-III, თბ., 2019. — გვ. 180. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 710. სქოლიო