Սուրբ Գէորգ Եկեղեցի (Թիֆլիս)

Սուրբ Գէորգ եկեղեցի, հայկական 13-րդ դարու եկեղեցի կը գտնուի Թիֆլիս, Վրաստան: Այստեղ կը գտնուի Վիրահայոց թեմի առաջնորդի նստավայրը։ Եկեղեցին նուիրուած է Սուրբ Գէորգին: Տեղագրութիւն Կը գտնուի Վախթանգ Գորգասալի հրապարակի հարաւ-արեւմտեան անկիւնը։ Եկեղեցւոյ դիմաց կը գտնուի հայ բանաստեղծ, աշուղ Սայեաթ-Նովայի գերեզմանը։ Պատմութիւն Թիֆլիսի քաղաքապետարանի կայքէջին համաձայն՝ այն տարածքը, ուր կը գտնուի եկեղեցին, միջնադարուն պատկանած է բանտային թաղամասին, ուստի երբեմն կը գործածուի վրացական Ցիխիսդիդի անուանումը (tsikhe = բանտ, didi = մեծ)։ Ըստ հայ պատմաբաններ Յովսէփ Օրբելիի եւ Լեւոն Մելիքսէթ-Բեկի՝ եկեղեցին հիմնադրուած է 1251 թուականին։ Այս թուականը առաջարկուած է՝ հիմնուելով եկեղեցւոյ բակի արեւմտեան դրան վրայ գտնուող խաչքարի մը արաբերէն արձանագրութեան վրայ։ ԺԳ. դարու ժամանակագիր Յովհաննէս Երզնկացիի վկայութեամբ՝ եկեղեցին կառուցուած է Կարինի (Էրզրում) Ումեկ իշխանին կողմէ։ Ըստ Ժան-Միշել Թիերիի՝ Ումեկը հարուստ վաճառական մըն էր, որ հաստատուած էր Թիֆլիս եւ ամուսնացած Խաչէնի մեծ իշխան Հասան-Ջալալ Վախտանգեանի (իշխած՝ 1214–61) դստեր՝ Մամա Վախտանգեանի հետ։ Սակայն Վիրահայոց թեմի կայքէջը կը պնդէ, որ եկեղեցին գոյութիւն ունեցած է ԺԳ. դարէն շատ առաջ, եւ Երզնկացիի յիշատակածը եկեղեցւոյ վերակառուցումն է եւ ոչ թէ հիմնադրումը։ Ըստ հայկական թեմին՝ եկեղեցին կրնայ հիմնադրուած ըլլալ դեռեւս 631 թուականին։ 1616 թուականին Սաֆաւեան Շահ Աբաս Ա.-ն եկեղեցին յանձնած է պարսկական կայազօրին, սակայն 1748-ին Վրաստանի Հերակլ Բ. թագաւորը զայն վերադարձուցած է հայ համայնքին։ Եկեղեցին այրած է 1795-ին, երբ պարսիկները կողոպտեցին Թիֆլիսը։ Շինութիւնը հիմնովին վերականգնուած է ԺԷ. դարուն, ապա դարձեալ՝ 1832-ին եւ 1881-ին։ Այն դարձաւ Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ Վիրահայոց թեմի առաջնորդանիստը այն բանէն ետք, երբ 1930-ականներուն խորհրդային իշխանութիւնները քանդեցին Վանքի Մայր Եկեղեցին։ Եկեղեցւոյ վերջին վերանորոգութիւնը սկսաւ 2012-ին։ Նախաձեռնուած եւ ֆինանսաւորուած ըլլալով ռուսահայ գործարար Ռուբէն Վարդանեանի կողմէ՝ վերանորոգումը իրականացաւ բարերարներ Ալպերթ Աւդոլեանի, Սերկէյ Սարկիսովի եւ Ռուսուդան Մախաշվիլիի, Դանիլ Խաչատուրովի, Վրաստանի նախկին վարչապետ Պիձինա Իվանիշվիլիի եւ այլոց նուիրատուութիւններով։ Վերանորոգման վրայ ծախսուեցաւ շուրջ 3.5 միլիոն տոլար, որ աւարտեցաւ 2015-ին։ Եկեղեցին վերաօծուեցաւ 2015 Հոկտեմբեր 31-ին՝ հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ.-ի կողմէ։ Արարողութեան ներկայ էին Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսեանը եւ Իվանիշվիլին։ 2019-ի Փետրուարին համացանցին վրայ յայտնուեցաւ տեսանիւթ մը, ուր կ’երեւէին երեք ազրպէյճանցիներ, որոնցմէ մէկը եկեղեցւոյ առջեւ կ’այրէր Հայաստանի դրօշը (որ սակայն աւելի նման էր Քոլոմպիոյ դրօշին)։ Հայկական թեմի մամլոյ քարտուղարը յայտնեց, որ միջադէպը տեղի ունեցած էր ամիսներ առաջ։ Որմնանկարներ 18-րդ դարու վերջերը Յովնաթան Յովնաթանեանի կողմէ առնուած որմնանկարները զարդարած են եկեղեցին։ Եկեղեցւոյ ներսը 1923-1924 թուականներուն Գէորգ Բաշինջաղեանը ստեղծած է աւետարանական նիւթերով չորս որմնանկարներ: Դռան վրայ պատկերուած են գմբէթը պահող չորս որմնասիւները. պատերուն յատակակից 3 մեթր բարձրութեան վրայ կը ներկայացնեն հետեւեալ նիւթերը՝ «Քրիստոսը Գեթսեմանիի պարտէզին մէջ», «Յուդայի զղջումը. Գողգոթա», «Յիսուսի յայտնութիւնը Տիբերիայի ծովեզերքի մօտ», «Սերմնացանի առակը»։ Չորս որմնանկարներն ալ ունին հեղինակային մակագրութիւն։ Պատկերասրահ Ծանօթագրութիւններ