Мырзаҟан

Мырзаҟан — Аԥсуа Аҳра иахьатәи Гал, Очамчыра, Тҟәарчал араионқәа ртерриториақәа рахь иаҵанакуаз аҭоурыхтә тәылаҿацә Аҭоурых Мырзаҟан атәылаҿацә ма агьежьыра аҳасабала, ашьақәгылара иалагеит XVII ашәышықәса анҵәамҭазы. Мырзаҟан Аалӡгаи Егры аӡиасқәа рыбжьара иҟоу дгьылоуп. 1680 инаркны атәылаҿацә аҳҭнықалақь Агәы-Бедиа ақыҭаҿ иаан, 1841 инаркны Уақәым ақыҭаҿ. Ҟәаԥ Чачба иаҳраура Ҟәаԥ Чачба — Мырзаҟан ампыҵакҩы (1680-1704). Ари аҭыԥ, иҟалаз ауадаҩрақәа ирыхҟьаны, акыр иҭацәын, уи азы Бзыԥтәи Агьежьыра инхоз аҭауадшьҭрақәеи аамсҭатә жәлақәеи уахь инирхеит, урҭ иреин: Ачба, Аимхаа, Инал-иԥа, Амаан, Ажәанба, Лакрба, Ақырҭаа. XVII ашәышықәса анҵәамҭеи XVIII ашәышықәса алагамҭеи рзы Ҟәаԥ атәцәа рыхәаахәҭҩы хаданы дыԥхьаӡан, урҭ роурц азы аԥсуа қыҭақәа дрықәлон. Аԥсуа ақалҭақосқәа ирыҵанакуаз анхацәагьы мчыла итҟәаны иҭиуан. Ақалҭақос Дауҭ зныкымкәа ари ацәгьоуратә ус даҟәыҵырц диҳәеит. Аԥсуа ақалҭақос Дауҭ ихьӡала иҩуп адокумент, Ҟәаԥ ихьӡалагьы, иашьа Кьереқьым ихьӡалагьы ҭоуба ҟаиҵоит, ҳаԥхьаҟа ауаа тәыс ишимҭиуа. Ҟәаԥ акыраамҭа Егры армарахьтәи аԥшаҳәа иигарц игәы иҭан. Аха Агыртәыла аҳ, Гьаргь Липартелиани, Имереҭ аҳ Гьаргь Абашиӡе ицҳыраарала, аԥсуа ирр даҩагылеит. 1704 ш. иԥсҭазаара далҵоит Ҟәаԥ, аҳс дҟалоит иԥа Мырзаҟан (Мырзаҳан) Чачба. Мырзаҟан (Мырзаҳан) иаҳраура Мырзаҟан (Мырзаҳан) Чачба — аҩбатәи Мырзаҟан аҳ (1704-?). Иара Ҟәаԥ иԥа еиҳабы иакәын. Аԥснытәи аҳәынҭқарра ари атәылаҿацә иара ихьӡ ахуп. Иаҳраура иазкны акгьы ҳдырӡом. Уи ишьҭахь иԥа Хәҭын аҳс дҟалоит. Хәҭын Чачба иаҳраура Хәҭын Чачба — Мырзаҟан ахԥатәи анапхгаҩы (?-1757). Бедиа ақыҭан дынхон. Имереҭтәи аҳ Салумани иареи реизыҟазаашьақәа бзиан. 1757 шықәсазы Хәҭын аҭырқәцәеи иареи реибашьра далахәын, фырхаҵарыла дҭахеит, жәафҩык рҟынӡа иаҿагылаз ишьит. Уи ашьҭахь Чачаа аҭаацәара, Аԥсҳа Манчеи, Ҭырқәтәылаҟа иахыргеит. Леуан Чачба иаҳраура. Леуан Чачба — Мырзаҟан аԥшьбатәи напхгаҩы (1757-1804). Уи ашықәсаан иалагоит ҭырқәтә-урыстә еибашьра. Ари аибашьраҿы қыртҭәи аҳцәа Елакреи II Салуманеи II Урыстәыла ацхыраара арҭоит. Леуан ари аибашьраҿы иибеит Урыстәыла шыӷәӷәо. Уи азыҳәан 1770 ш. иареи аурысцәеи аиҿцәажәарақәа мҩаԥыргоит. Ари аиҿцәажәараҿы еибарҳәон Мырзаҟан анаҩстә Урыстәыла адлара. 1771 ш. Леуан Чачба ирр ааидкыланы Ԥуҭ ахь ддәықәлоит, аурысцәеи ақырҭцәеи ргыларҭа ахь. Уахь дцаанӡа Аԥсны иалагоит ақәгыларақәа. Аԥсҳа Зурабеи иареи ҭырқәтәи абаа Аҟәа-Қале рнапахьы иааргоит. Аха анаҩс, иалкаау хәык ала, аҭырқәцәа Аҟәа-Қале риҭоит. 1794 ашықәс азы Қьалышь-беи дицхраауеит Мырзаҟан ихынҳәра. Агыртәыла иаҿагылаз аибашьра ашьҭахь, 1804 шықәсазы, Мырзаҟан дахадыргылеит Рабиа-ҳаным лԥа Меҳмед-беи. Мырзаҟан ԥыхьатәи анапхгаҩы Леуан Чачба иқәрахь днеихьан. Убри иахҟьаны, Леуан Мырзаҟан анапхгаҩы имаҵура дамырхырц рыӡбеит, аха дгьылда даанырмыжьеит, Қьалышь-беи адгьыл ииҭеит, Егры инаваргыланы, Ԥаҳәлан ақыҭа. Меҳмед-беи иаҳраура Меҳмед-беи Чачба — Мырзаҟан ахәбатәи ампыҵакҩы (1804-1805). 1804 шықәсазы, Мырзаҟан дахадыргылеит Меҳмед-беи. Мырзаҟан ԥыхьатәи анапхгаҩы Леуан Чачба иқәрахь днеихьан. Убри иахҟьаны, Леуан Мырзаҟан анапхгаҩы имаҵура дамырхырц рыӡбеит. Меҳмед-беи даара иԥсыҽыз уаҩ иакәы. Убри иахьҟьаны 1805 ш. ачымазара бааԥсык ихьны дыԥсит. Манча Чачба иаҳраура. Мырзаҟан Урыстәыла адлара. Манча Чачба — Мырзаҟан афбатәи ампыҵакҩы. 1805 шықәсазы закәанда ампыҵакыҩс дҟалеит. Иара игәы иҭан Мырзаҟан Урыстәыла адлара. Ус ԥхынгәы 9 1805 шықәсазы, ақ. Банӡаҿ аурыс хадара аҭоуба рырҭоит мырзаҟантә аамсҭашәара. Нанҳәа 10 рзы Аин. И.В.Гудович азин аиҭеит аҭауад Сафар-беи ацхыраара ирҭарц, Манчеи Чачба Агыртәыла аҳәынҭқарԥҳәыси (Агыртә-Леҷхәымтәи рырдыԥхьала) лыруааи, иара убас аурыс архәҭақәа ҩ-ҟәырак. Урҭ аруаа ахьыҟаз аҭыԥ аҿы ианнеи, усҟан Аслан-беи ацхыраара ду изааит. Ԥуҭтәи акомендант Қчуқ-беи Чачба (иабшьаиԥа) х-ӷбак рыла ар иманы абаагәарахь днеит, «абзарбзанқәеи аџьаԥҳаныи змаз асқьарцәа ргәыԥ», 300-ҩык рҟынӡа азыхәцәеи дгьылла иааит. Абаа зынӡа дгьылла иузымиааиуа иҟалеит. Уи азы ирреи иареи Мырзаҟанҟа ихынҳәит. Аинрал-маиор Д.З. Орбелиани иӡбеит аԥсуа ҭауадцәа, иара Қучуқ-беи ихаҭагьы дналаҵаны, Редут-Қале ахь днарыԥхьарц, уи дақәшаҳаҭхарц азы агәыӷрақәа зынӡа ишмаҷызгьы. Раԥхьаӡа Редут-Қале иаарыԥхьеит Манучар Чачба, аҭауад Сослан-беи Чачба. Аҭауад Сослан-беи, аҭауад Сефер-беи даламгакәа иарбанзаалак азҵаарақәа рыӡбара мап ацәикит. Ианнеи ашьҭахь ауп аиҿцәажәарақәа анымҩаԥысыз. Уи ашьҭахь дук мырҵыкәа аҭауад Сослан-беи Ԥуҭаҿ дҭахеит, Манчагьы 1813 шықәсазы, Бедиа ақыҭан, анхаҩы Манча Кәарацхелиа дишьит. Манча иаанижьит ҩыџьа аԥацәа, Алықьсандреи Дырмити, аха урҭ рықәра маҷын. Уи азы раншьа Аҳ Леуан V Адиан, Мырзаҟан анапхгара азилуоит. Мырзаҟан ашашьа Мырзаҟан агьежьырақәа рыла ишан, урҭ зегьы еиуеиԥшым аҭауадцәа напхгара рырҭон. Иаҳҳәап, Бедиатәи Агьежьыраҿ, Агәы-Бедиа ақыҭан, Мырзаҟан анапхгаҩы итәарҭа иаан, аҭауадцәа Чачба инхон. Аҭауадцәа Ачбеи Аимхааи Уақәымтәи агьежьыраҿ итәан, лассы-лассы еибарԥсуан. Набакиатәи агьежьыраҿ итәан аҭауадацәа Ачбеи Чачбеи. Сабериатә агьежьыра анапхгара азыруан аҭауадацәа Чқоҭуа. Мырзаҟани Агыртәылеи 1828 шықәсазы Леуан Адиан еиликаауеит Алықьсандр иқәранаӡара шааиз, уажәшьҭа Мырзаҟан аҳра шизиуа. Иара иӡбеит иара изкны Урыстәылатәи аиҳабырахь ашшара ҟаиҵарц. Иаарласны Алықьандр Сибраҟа дахыргоит. Дахьыхҵәаз аҭыԥ аҿы днеиаанӡа дыԥсуеит. 1832 шықәсазы Мырзаҟантәи аҳра зҭынхаз даҽаӡәы Дырмиҭгьы Тариел Адиан дишьит, Леуан идҵала. Иара убри ашықәсан Мырзаҟан Агыртәылатәи аҳәынҭқарра иахәҭакхеит. Аха мырзаҟанаа уи дрыдрымкылеит. Урҭ абнақәа рҿы рҽырҵәахит, иҟаиҵаз адҵа нарымыгӡеит, уи иахҟьаны, 1834 шықәсазы аурыс ируаа Мырзаҟан иалалеит. Ақәгылара ирласны ихәаҽуеит. Аха Мырзаҟанаа Леуан дрыԥшәыманы дрыдыркыломызт. 1839 шықәсазы Мырзаҟан апристовра иалархит. Мырзаҟан агәҭа еснагь Бедиа акәын иахьыҟаз, аха 1841 шықәсазы Уақәым аҳҭнықалақьны иҟалеит. Ҟрымтәи аибашьра. Аҭырқәцәа Мырзаҟанаҿ. 1854 ашықәс азы Уакум дыргылеит раԥхьатәи ашкол. Иара убри ашықәсан, 1853 ашықәс азы, Ҭырқәтәылеи Урыстәылеи рыбжьара иалагеит Ҟрымтәи, мамзаргьы Мрагыларатәи аибашьра. Аҭырқәа ируаа Мырзаҟани Аԥсни иақәлоит. Мырзаҟан адгьыл аҿы аԥашьалықь еиҿкаауп. Аамсҭа, ԥшьынҩажәи ааба шықәса зхыҵуаз Кац Амаан, аԥашьалықь аҿы аҳра иуа далагеит. Аԥсны адлара Ԥыҭрак ашьҭахь, 1864 шықәсазы, Аԥсуа Аҳра ахаҭа аҟазаара иаҟәыҵит. Насгьы уи аҟынтәи ишьақәгылеит Аԥсуа Агьежьыра. Аҵыхәтәан, 1888 шықәсазы Мырзаҟан Аԥсны иахәҭакхеит, аха инагӡаны акәымкәа. Агыртәылаҿ иаанхеит Ԥаҳәлани егьырҭ ақыҭақәа уҳәа. Мырзаҟан Аамсҭашәара Аҭауадацәа Чачба Ачба Аимхаа Инал-иԥа Шаҭ-иԥа Чқоҭуа Аамсҭацәа Амаан Лакрба Ажәанба Ақырҭаа Азгәаҭақәа