دەوحە

دەوحە یان دۆحە (بە عەرەبی: الدوحة) پایتەخت و پڕدانیشتووانترین شاری وڵاتی قەتەرە. ئەم شارە لە کەنداوی فارس، باکووری ئەلوەکرا و باشووری ئەلخوڕ ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ٢٠١٨ ژمارەی دانیشتوانی دەوحە ٢٫٣٨٢٫٠٠٠ کەس بووە. مێژوو دامەزراندنی ئەلبیدعە شاری دەوحە بە جیابوونەوە لە نیشتەجێبوونێکی تری ناوخۆیی کە بە ئەلبیدعە ناسرابوو، پێکھات. کۆنترین ئاماژەی بەڵگەنامەیی بۆ ئەلبیدعە لە ساڵی ١٦٨١ لەلایەن دێری کارمەلی کرا، لە گێڕانەوەیەکدا کە مێژووی چەندین نیشتەجێبوون لە قەتەر تۆمار دەکات. لە تۆمارەکەدا، ئاماژە بە فەرمانڕەوا و قەڵایەک لە سنووری ئەلبیدعەدا کراوە. کارستن نیبوور، گەڕیدەیەکی ئەڵمانی کە سەردانی نیمچەدوورگەی عەرەبی کردبوو، یەکێک لە یەکەم نەخشەکانی دروست کرد بۆ نیشاندانی نیشتەجێبوونەکە لە ساڵی ١٧٦٥دا، کە تێیدا بە «گووتوور» ناوی بردووە. دەیڤد سیتۆن، نیشتەجێیەکی ڕامیاریی بەریتانی لە مەسقەت، یەکەم تۆماری ئینگلیزیی ئەلبیدعەی لە ساڵی ١٨٠١دا نووسی. ئەو شارۆچکەکە بە «بەدیھ» ناو دەبات و وەسفی جوگرافیا و پێکھاتە بەرگرییەکانی ناوچەکە دەکات. ئەو ڕای گەیاند کە شارۆچکەکە لەم دواییانەدا لەلایەن ھۆزی سوودان (تاک: ئەلسووەیدی) نیشتەجێ کراوە، کە بە چەتەی دەریایی دایان دەنا. سیتۆن ھەوڵیدا شارۆچکەکە بە کەشتیی جەنگییەکەی تۆپباران بکات، بەڵام گەڕایەوە مەسقەت دوای ئەوەی بینی ئاوەکان زۆر تەنکن بۆ ئەوەی کەشتیی جەنگییەکەی لە مەودای پێکاندندا دابنێت. لە ساڵی ١٨٢٠دا، ڕ. ھ. کۆڵبرووک، ڕووپێوێکی بەریتانی کە سەردانی ئەلبیدعەی کردبوو، ئاماژەی بە کەمبوونەوەی دانیشتووانی شارۆچکەکە لەو دواییانەدا کرد. ئەو نووسیویەتی: گووتوور – یان ئەلبەدیع [ئەلبیدعە]، کە سەردەمانێک شارۆچکەیەکی بەرچاو بووە، لەلایەن دوو قەڵای چوارگۆشە لە نزیک کەناری دەریا دەپارێزرێت؛ بەڵام بەھۆی ئەوەی ئاوی سازگاری تێدا نییە، ناتوانن بەرگری بکەن مەگەر لە بەرامبەر ھێرشی لەناکاوی بەدەوییەکاندا، قەڵایەکی تر دوو میل لە ناوەوەی وشکانی ھەڵکەوتووە و ئاوی سازگاری لەگەڵدایە. ئەمە دەتوانێت دوو سەد پیاو لەخۆ بگرێت. لە ئەلبەدیع نزیکەی ٢٥٠ پیاو ماونەتەوە، بەڵام دانیشتووانی ڕەسەن، کە چاوەڕوان دەکرێت لە بەحرەینەوە بگەڕێنەوە، ژمارەیان بۆ ٩٠٠ یان ١،٠٠٠ پیاو زیاد دەکەن، و ئەگەر ھۆزی دەواسیر، کە وەک مەلەوان سەردانی شوێنەکە دەکەن، جارێکی تر تێیدا نیشتەجێ ببنەوە، دەبنە ٦٠٠ بۆ ٨٠٠ پیاو. لە ھەمان ساڵدا، ڕێککەوتننامەیەک کە بە پەیماننامەی دەریاییی گشتی ناسراوە، لە نێوان کۆمپانیای ھیندیی ڕۆژھەڵات و شێخەکانی چەند نیشتەجێبوونێکی کەنداوی فارسدا (کە ھەندێکیان دواتر بە کەناری ئاشتی ناسران) واژوو کرا. دانی بە دەسەڵاتی بەریتانیا لە کەنداوی فارسدا نا و ھەوڵی کۆتاییھێنان بە چەتەی دەریایی و بازرگانیی کۆیلەی دەدا. بەحرەین بوو بە لایەنێک لە پەیماننامەکەدا، و وا گریمانە دەکرا کە قەتەر، کە لەلایەن بەریتانییەکانەوە وەک پاشکۆی بەحرەین دەبینرا، ئەویش لایەنێک بێت تێیدا. بەڵام داوا لە قەتەر نەکرا ئاڵای دیاریکراوی ئاشتی ھەڵبکات. وەک سزایەک بۆ ئەو چەتەییەی کە گوایە لەلایەن دانیشتووانی ئەلبیدعەوە ئەنجام درابوو و پێشێلکردنی پەیماننامەکە، کەشتییەکی کۆمپانیای ھیندیی ڕۆژھەڵات لە ساڵی ١٨٢١دا شارۆچکەکەی تۆپباران کرد. شارۆچکەکەیان ڕووخاند، و ٣٠٠ بۆ ٤٠٠ کەسی ڕەسەنیان ناچار کرد ھەڵبێن و بە شێوەیەکی کاتی لە دوورگەکانی نێوان قەتەر و کەناری ئاشتیدا پەنا بگرن. جوگرافیا بەرز و نزمی و زەویناسی دەوحە لە بەشی ناوەڕاستی ڕۆژھەڵاتی قەتەردا ھەڵکەوتووە، کە بە کەنداوی فارس لە کەناراوەکانیدا دەورە دراوە. بەرزییەکەی ١٠ m (٣٣ پێ)ە. دەوحە تا ڕادەیەکی زۆر شارنشینە. وشککردنەوەی زەوی لە کەناراوەکاندا ٤٠٠ ھێکتار زەوی و ٣٠ km (١٩ mi) کەناراوی زیاد کردووە. نیوەی ئەو ڕووبەرەی کە ٢٢ km2 (٨٫٥ sq mi)ە و فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی حەمەدی لەسەر دروست کراوە، زەویی وشککراوە بووە. زەویناسیی دەوحە بە شێوەیەکی سەرەکی لە نا-ڕێکیی کەشوھەوا لە سەرەوەی پێکھاتەی دەمامی سەردەمی ئیۆسین پێکدێت، کە بەردە کلسی دۆلۆمیتی پێکدەھێنێت. ژیانی کێوی پشیلەی شەقام، کە بۆ یەکەمجار لە ١٩٦٠ەکاندا بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ بڵاوبوونەوەی قرتێنەرەکانی وڵاتەکە ناسێنران، ئێستا لە دەوحەدا بە بڵاوی دەبینرێن، بەپێی خەمڵاندنەکانی حکوومەت کۆی دانیشتووانەکەیان لە نێوان ٢ ملیۆن و ٣ ملیۆن پشیلەدایە. سیسارکی پەنجە کورتی کەنداو، کە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠١٣دا لە قەتەر لەسەر دوورگەکانی دەوحە بینراوە، ئێستا لە شوێنە کەناراوەکان و سوێرەکانیشدا دەدۆزرێتەوە. ڕوەکە باوەکان کە لە دەوحەدا دەدۆزرێنەوە بریتین لە ترشۆکەی کڕۆژە (Oxalis corniculata) وەک گیا کێوییەکان، گێلاسی زستان (Physalis angulata) وەک گیا، گیا چیمەن (Lolium rigidum) لە ناوچە کێڵدراوەکاندا، «قوردی» (Ochradenus baccatus) لە نزیک کەنار شەقامەکان، ئیندیگۆفێرا (Indigofera oblongifolia) لە نزیک ناوچەی بازاڕی ناوەندی، گیای ڕەقی چەماوە (Parapholis incurva) لە نزیک کەناراوەکان، کلکی پشیلە (Typha domingensis) لە نزیک ناوچە شێدارەکان، برۆمی ئۆت (Bromus danthoniae) لە نزیک ناوچەی ئەلسەدد، و «ندێوە» (Cressa cretica). گوڵەکانی داتورای پیرۆز (Datura innoxia)، تاجی دەیزی (Glebionis coronaria)، بەیبوون (Matricaria chamomilla)، و سپیدوێڵی گلاندولار (Veronica cymbalaria) لە حاڵەتی دەگمەندا بینراون. گژوگیای وەک «ڕەبڵ» (Plantago psyllium) کە بە پلەی سەرەکی لە نزیک کەنار شەقامەکان دەدۆزرێتەوە، و «شیح» (Artemisia inculta) بە دەگمەن ڕوو دەدەن. Prosopis juliflora، جۆرێکە لە داری مەسکیت کە لە ناوخۆدا بە «غوەیف» ناسراوە و سەردەمانێک تەنھا تایبەتمەندیی دوورگەی دارخورما بوو. پێشتر دارێکی باو بووە کە لە دەوروبەری ناوچە شارنشینەکانی قەتەردا دەچێنرا، بەڵام ئەم کارە لە ساڵی ٢٠٠٥ەوە وەستاوە و لەو کاتەوە ھەوڵ دراوە پاشماوەکانی دارەکە لەناو ببرێن. دوورگەکان و کەناراوەکان مرواری دوورگەیەکی دەستکردە لە دەوحە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ٤٠٠ ha (١٬٠٠٠ acre) دەبێت. مەزەندە دەکرێت تێچووی کۆی پڕۆژەکە لە کاتی تەواوبوونیدا ١٥ ملیار دۆلار بێت. دوورگەکانی تری کەناراوەکانی دەوحە بریتین لە دوورگەی دارخورما، دوورگەی شەراو، دوورگەی ئەلسەفلییە، و دوورگەی ئەلعەلییە. لە ڕاپرسییەکی ساڵی ٢٠١٠دا بۆ ئاوەکانی کەناراوەکانی دەوحە کە لەلایەن دەزگای ئاماری قەتەرەوە ئەنجام دراوە، دەرکەوتووە کە زۆرترین قووڵایی ٧.٥ مەتر و کەمترین قووڵایی ٢ مەتر بووە. ئاوەکان تێکڕای ژمارەی ترشەڵۆکی (pH) ٧.٨٣ بووە، سوێرییەکەی ٤٩.٠ یەکە بووە، تێکڕای پلەی گەرمییەکەی ٢٢.٧ی سیلیزی و ٥.٥ میلیگرام لە لیترێکدا ئۆکسجینی تواوەی تێدا بووە. کەشوھەوا دەوحە خاوەنی کەشوھەوای بیابانیی گەرمە (پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن «BWh») لەگەڵ ھاوینی درێژ و یەکجار گەرم و زستانی کورت و مامناوەند بۆ گەرم. تێکڕای پلەکانی گەرمیی بەرز لە نێوان ئایار و ئەیلوولدا لە ٣٨ °C (١٠٠ °F) تێدەپەڕێت و زۆربەی کات نزیکەی ٤٥ °C (١١٣ °F) دەبێتەوە. شێ زۆربەی کات لە ئایار و حوزەیراندا لە نزمترین ئاستدایە. خاڵەکانی شەونم دەکرێت لە ھاویندا لە ٣٠ °C (٨٦ °F) تێپەڕن. لە درێژایی ھاویندا، شارەکە بە نزیکەیی ھیچ بارانبارینێکی تێدا نییە، و کەمتر لە ٢٠ mm (٠٫٧٩ in) لە مانگەکانی تردا دەبارێت. بارانبارین دەگمەنە، کە کۆی گشتیی ٧٥ mm (٢٫٩٥ in) لە ساڵێکدا دەبێت، کە لە ڕۆژانی دابڕاودا دەبارێت و زۆربەی لە نێوان تشرینی یەکەم و ئازاردا دەبێت. ڕۆژانی زستان تا ڕادەیەک گەرمن لە کاتی ھەڵاتنی خۆردا و لە شەودا ساردن. پلەی گەرمی بە دەگمەن دەچێتە خوار ٧ °C (٤٥ °F). بەرزترین پلەی گەرمی کە تۆمار کراوە ٥٠٫٤ °C (١٢٢٫٧ °F) بوو لە ١٤ی تەممووزی ٢٠١٠دا، کە بەرزترین پلەی گەرمییە تا ئێستا لە قەتەر تۆمار کرابێت. سەرچاوەکان ‏ دەروازەی جوگرافیا دەروازەی ئاسیا دەروازەی قەتەر