Umman

Umman (Arapça: عُمَان, romanize: Uman; Arapça telaffuz: [ʕʊˈmaːn]) ya da resmî adıyla Umman Sultanlığı (Arapça: سلْطنةُ عُمان, romanize: Salṭanat ʿUmān), Batı Asya'da, Arap Yarımadası'nın güneydoğusunda yer alan bir ülkedir. Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Yemen ile kara sınırlarını paylaşır. Umman'ın kıyıları güneydoğuda Umman Denizi'ne, kuzeydoğuda ise Umman Körfezi'ne bakar. Madha ve Müsendem eksklavları kara sınırlarında Birleşik Arap Emirlikleri ile çevrilidir; Müsendem'in kıyı sınırlarını ise Hürmüz Boğazı ve Umman Körfezi oluşturur. Ülkenin nüfusu yaklaşık 5,46 milyon, yüzölçümü ise 315.331 km2 (121.750 sq mi)'dir. Başkenti ve en büyük şehri Maskat'tır. Umman, Arap dünyasının en eski bağımsız devletidir ve 1744'ten bu yana Bu Said Hanedanı tarafından kesintisiz olarak yönetilmektedir. 17. yüzyıldan itibaren bölgesel bir güç hâline gelen Umman, Portekiz İmparatorluğu ve Britanya İmparatorluğu ile Basra Körfezi ve Hint Okyanusu üzerindeki nüfuz için rekabet etti. 19. yüzyıldaki en geniş döneminde Umman'ın etkisi ve kontrolü, Hürmüz Boğazı üzerinden günümüzde İran ve Pakistan olan bölgelere, ayrıca güneyde Zanzibar'a kadar uzandı. 20. yüzyılda ise Umman, hukuken bağımsız kalmaya devam etse de Britanya İmparatorluğu'nun etkisi altına girdi. Umman'ın petrol rezervleri dünya genelinde 22. sırada yer almaktadır. 2010 yılında Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı, önceki 40 yıl içindeki gelişim açısından Umman'ı dünyada en çok ilerleme kaydeden ülke olarak tanıdı. Diğer Basra Körfezi ülkelerine kıyasla fosil yakıtlara daha az bağımlı olan Umman ekonomisinin bir kısmı turizme, ayrıca balık, hurma ve diğer tarım ürünlerinin ticaretine dayanmaktadır. Dünya Bankası, Umman'ı yüksek gelirli ekonomi olarak sınıflandırmaktadır. 2024 itibarıyla ülke, Küresel Barış Endeksi'nde dünyanın en barışçıl 42. ülkesi konumundadır. Umman, bir sultan tarafından yönetilen mutlak monarşidir ve yönetim erkek soy hattı üzerinden aktarılır. Kâbus bin Said, 1970'ten 2020'deki ölümüne kadar sultanlık yaptı. Onun döneminde ülkenin yaşam standartları yükseldi, kölelik kaldırıldı, Zufar Ayaklanması sona erdi ve Umman Anayasası yürürlüğe kondu. 2020 yılında Heysem bin Tarık, Kabus'un yerine Umman Sultanı oldu. Umman; Birleşmiş Milletler, Arap Birliği, Körfez İşbirliği Konseyi, Bağlantısızlar Hareketi ve İslam İşbirliği Teşkilatı üyesidir. Tarihi Erken tarih Bugünkü Umman topraklarında insan yerleşiminin izleri en az 10 bin yıl önceye dayanır. Umman'ın bugünkü kabile sisteminin kökleri Arap Yarımadası'nın güneybatısından MS 2. yüzyılda başlayan göç hareketine kadar uzanır. Kabile çekişmeleri ve İran'dan gelen saldırılar, bölgenin İslam dinini benimsediği 7. yüzyıla değin sürdü. Arap Yarımadasının coğrafî kopukluğunun yarattığı elverişli ortamda kolayca yayılma olanağı bulan Hariciliğe bağlı İbadiyye mezhebi, aynı zamanda bölgede siyasi birliğin sağlanmasına zemin hazırladı. Culende bin Mesud'un 751'de imam seçilmesiyle kabileleri bir araya getiren dinsel bir rejim ortaya çıktı. Büyük kabileler ve dinsel önderler arasındaki anlaşmayla belirlenen imamların yönetimi, Benu Nabhan'ın başa geçtiği 1154'ten sonra yerini istikrarsız hanedanlara bıraktı. Deniz ticaretine bağımlılık nedeniyle güçlerini kıyı şeridine kaydıran hanedanlar, imamlık kurumunun 1428'de yeniden ortaya çıkmasıyla iç kesim üzerindeki denetimi büyük ölçüde kaybettiler. Öte yandan, 1507'de Maskat'a saldıran Portekizliler, kısa sürede bütün kıyı şeridini ele geçirdiler. 1521'de Osmanlı İmparatorluğu donamasının kısa süreliğine eline geçmiş Maskat, 1581 ile 1588 yılları arasında yeniden Osmanlı kontrolüne girmiştir. Daha sonraki dönemlerde devam etmiş Portekiz egemenliği, 1624'te imam seçilen ve kabile çatışmalarına son veren Nasr bin Mürşid'in Portekizlileri bölgeden çıkarması ile son bulmuştur. Umman İmparatorluğu olarak adlandırılan bu devlet, İran ve Doğu Afrika'daki Portekiz kolonilerini de Umman'a bağladı ve kendi sömürgelerini kurdu. Umman İmparatorluğu ve modern dönem 18. yüzyılda Hinavi ve Gafiri kabileleri arasında başlayan iç savaş, İran hükümdarı Nadir Şah'ın 1737'de Umman'ı ele geçirmesiyle sonuçlandı. İran kuvvetlerini yenilgiye uğratan ve tarafların uzlaşmasıyla imamlığa seçilen Ahmed bin Said, güçlü bir yönetim kuran bin Said hanedanının temellerini attı. Önce Seyyid, daha sonra da, sultan olarak anılan hanedan üyeleri, yeni fetihlerle Umman'ın deniz ticaretini güvence altına aldılar. İngilizlerle sıkı bir iş birliğine giden Said bin Sultan (1806-56) Zanzibar'ı önemli bir gelir kaynağı durumuna getirdi. Onun ölümünden sonra oğulları iktidar kavgasına düştüler ve 6 Nisan 1861'de Sultanlık, Zanzibar ile Umman ve Maskat olarak ikiye bölündü. 6. oğul Seyid Mecit bin Said El-Busaid (1834-1870) Zanzibar Sultanı, 3. oğul Seyid Tuvaini bin Said El-Said ise Umman Sultanı olmuştur. Böylece Umman ve Zanzibar hanedanın iki ayrı koluna geçti. Umman'da İbadiyye imamına bağlı kabilelerin saldırılarına karşı koyamayan Teymur bin Faysal (1913-32), İngilizlerin arabuluculuğuyla iç kesimde özerk bir imamlık yönetimi kurulmasını kabul etti. Suudi Arabistan'dan destek gören İbadiyye imamının bağımsızlık girişimini gene İngilizlerin yardımıyla boşa çıkaran ve 1959'da bütün ülkede denetimi sağlayan Said bin Teymur'un (1932-70) baskıcı politikaları, 1965'te Zufar bölgesinde sol eğilimli Umman Halk Kurtuluş Cephesi'nin bir gerilla mücadelesine yol açtı. Bir saray darbesiyle babasının yerine geçen Kâbus bin Seyd El Ebu Seyd, 1975'te bu ayaklanmayı bastırdıktan sonra yönetimini sağlamlaştırma yönünde adımlar atarak geniş çaplı bir modernleştirme programına girişti. Arap Birliği ve Birleşmiş Milletler'e 1971'de katılan Umman, 1981'de de Körfez İşbirliği Konseyi'nin kurucu üyeleri arasında yer aldı. ABD ile sıkı ilişkilerin yanı sıra ılımlı Arap devletleriyle yakınlaşmaya girerek Umman'ı dış dünyaya açılmasını sağlayan Kâbus yönetimi, İran-Irak Savaşı boyunca tarafsızlık politikası izledi. Körfez Savaşı sırasında belirgin bir rol oynamamasına karşın, üslerini batılı güçlere açmayı kabul etti. 1992'de Yemen'le imzaladığı anlaşmayla bu ülkeyle yaşadığı 25 yıllık sınır sorununa son verdi. Coğrafya Suudi Arabistan'la 676 km, Birleşik Arap Emirlikleri 410 km ve Yemen'le 288 km boyunca sınırı bulunan ülke Orta Doğu topraklarına yerleşmiştir. Kıyıda sıcak ve nemli, iç kısımlarda sıcak ve kuru iklim görülür. Ülkenin orta kısımları çöl ovalarından, kuzey ve güney kısımları ise engebeli dağlık bölgelerden oluşur. En yüksek noktası 2,980 m ile Cebel Şems'dir. Petrol, bakır, asbest, mermer, kireçtaşı, krom, alçıtaşı, doğal gaz ülkedeki başlıca doğal zenginliklerdir. Ülkenin Birleşik Arap Emirlikleri tarafından çevrelenmiş, Madha ve Müsendem olmak üzere 2 adet eksklavı bulunmaktadır. Müsendem Hürmüz Boğazı'nın güney yakasını oluşturur. Demografi 2020 verilerine göre Umman'ın nüfusu 5,106,458 kişidir. Ummanlı 2,994,601 (%59.98) kişi olup, nüfusun 1,997,763 (40.02%) kişiye tekabül eden geri kalanı Hindistan, Pakistan, Bangladeş gibi Güneydoğu Asya ülkelerinden çalışmaya gelmiş göçmenlerden oluşmaktadır. Okuryazarlık oranı 2015 verilerine göre yaklaşık %94'tür ve cinsiyete göre (erkeklerde %96, kadınlarda %86) farklılık göstermektedir. Din The World Factbook''a göre ülkede baskın din aynı zamanda ülkenin resmî dini olan İslam'dır. 2020 verilerine göre Müslümanlar toplumun %85,9'unu oluştururken, Hristiyanlar %6,4'ünü, Hindular %5,7'sini, diğer inançlar ise %2'sini oluşturmaktadır. Umman vatandaşları ağırlıklı olarak İbadi veya Sünni, küçük bir kesim ise Şiidir. Dil Arapça ülkedeki en yaygın ve resmî dildir. Ülkede halk tarafından kullanılan Arapça diyelekleri arasında doğu bölgelerinde konuşulan Umman Arapçası, güneybatı bölgelerinde, Salalah şehri ve çevresinde bulunan Zufar Arapçası ve BAE'ye sınır bölgelerinde yer alan Körfez Arapçası bulunur. Tüm bu lehçeler Yarımada Arapçasının alt lehçeleri olarak sınıflandırılmaktadır. Arapçanın yanı sıra Beluçça, Urdu, Bengalce, Hintçe, Malayalam, Tulu ve diğer Hint dilleri de yaygındır. İngilizce kullanımı da yaygın olup, çoğu turistik bölgede levhalar çift dillidir. Tarihî nedenlerden ötürü Svahili konuşan azınlıklar da yer almaktadır. Siyaset ve idari yapılanma Umman, mutlak monarşi altında yönetilen bir üniter devlettir. Yasama, yargı ve yürütme organları sultanın elinde toplanmış olup, ülkede güçler birliği gözlemlenmektedir. Sultanlık soy vasıtasıyla belirlenmektedir. Sultan, dış ilişkiler ve savunma gibi hususlarda mutlak yetkiye sahiptir ve yasalar sultanın kararnameleri ile oluşturulur. Freedom House, ülkedeki politik sistemi "Özgür değil" olarak sınıflandırmaktadır. Yönetim birimleri Umman, idarî açıdan "muhafaza" adı verilen 11 bölgeye ayrılmıştır. Bu bölgeler kendi içerisinde daha küçük vilayetlere bölünmüştür. Umman 2011'den önce 4 valilik (muhafaza) ve 5 bölgeye ayrılmıştı. Şarkiye ve Batıne bölgelerinin kuzey ve güney kısımlarına ayrılmasıyla yeni valilikler oluşturulmuştur. Kaynakça