غزوہ احد

غزوہ احد سلسلہ مہمات نبوی کی فہرست فائل:Uhud.jpg عمومی معلومات ملک سعودی عرب اسباب بدر دی لڑائی مقام احد پعاڑ ، مدینہ منورہ ، جزیرہ نما عرب 24°30′12″N 39°36′42″E﻿ / ﻿24.503333°N 39.611667°E﻿ / 24.503333; 39.611667 متحارب گروہ مسلمانانِ مدینہ قریشِ مکہ قائد [[محمد صلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم]] حمزہ ابن عبدالمطلب علی ابن ابی طالب ابو سفیان خالد بن ولید قوت 1000 تو‏ں کم 3200 نقصانات 70 شہادتاں[۱] 27 ہلاکتاں [مکمل اسکرین پر] ترمیم جنگ احد 17 شوال 3ھ (23 مارچ 625ء) وچ مسلماناں تے مشرکینِ مکہ دے درمیان احد دے پہاڑ دے دامن وچ ہوئی۔ مشرکین دے لشکر دی قیادت ابوسفیان دے پاس سی تے اس نے 3000 تو‏ں ودھ افراد دے نال مسلماناں اُتے حملہ دی ٹھانی سی جس دی باقاعدہ تیاری کيتی گئی سی۔ مسلماناں دی قیادت حضور صلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم نے کيتی۔ اس جنگ دے نتیجہ نو‏‏ں کسی دی فتح یا شکست نئيں کہیا جا سکدا کیونکہ دونے طرف شدید نقصان ہويا تے کدی مسلما‏ن غالب آئے تے کدی مشرکین لیکن آخر وچ مشرکین دا لشکر لڑائی ترک کرکے مکہ واپس چلا گیا۔ غزوہ احد [عربی: غَزوَةُ أُحُد] مشرکین قریش دے نال پیغمبر اسلامؐ دے مشہور غزوات وچو‏ں اے جو سنہ 3 ہجری وچ بمقام کوہ احد انجام پایا۔ احد دی لڑائی مدینہ دے مسلماناں تے مکہ دے کافراں دے درمیان مدینہ توں 8 کلومیٹر دور احد پہاڑ دے نال کر کے ہوئی۔ مسلماناں دے سردار محمد سن تے کافراں دا سردار ابو سفیان سی۔ مسلماناں دی فوج چ 700-1000 پیادہ فوجی سن تے 4 سوار سن جدوں کہ کافراں دی فوج دی تعداد 3000 پیادہ سن تے 200 سوار سن۔ 70 مسلمان مارے گۓ تے 45 کافر مارے گۓ۔ غزوہ احد سلسلۃ المحارب: رسول خداؐ دے غزوات فائل:غزوه احد.jpg جنگ احد دا نقشہ تاریخ: بروز ہفتہ 7 شوال سنہ 3 ھ /23 مارچ 625ء مقام: حجاز، مدینہ دے قریب واقع کوہ احد مختصات: مدینہ تو‏ں 4 کلومیٹر تے مسجد نبوی تو‏ں 5/5 کلومیٹر شمال دی جانب نتیجہ: مسلماناں دی شکست قلمرو: حجاز فریقین: مسلمین مشرکین قریش سپہ سالار: حضرت محمدؐ ابو سفیان سپاہیوں کی تعداد: 1000 جنگجو 3000 جنگجو نقصان: بمع حضرت حمزہ 70 مسلما‏ن شہید 20 تو‏ں ودھ افراد دی ہلاکت فائل:کوه احد و مسجدالنبی.jpgکوہ احد تے مسجد نبیؐ تاریخ صدر اسلام شخصیتاں پیغمبر اسلامؑ • حضرت علیؑ • حضرت فاطمہؑ • صحابہ • غزوات غزوہ بدر • غزوہ احد • غزوہ خندق • غزوہ خیبر • غزوہ فتح مکہ • ہور غزوات شہر تے مقامات مکہ • مدینہ • طائف • سقیفہ • خیبر • جنت البقیع • واقعات بعثت • ہجرت حبشہ • ہجرت مدینہ • صلح حدیبیہ • حجۃ الوداع • واقعۂ غدیر • متعلقہ مفاہیم اسلام • تشیع • حج • قریش • بنو ہاشم • بنو امیہ • د گ ت پیغمبر اکرمؐ دی مدنی زندگی ہجرت نبوی 622ء بمطابق 1ھ معراج 622ء بمطابق 1ھ غزوہ بدر 624ء بمطابق 17 رمضان سنہ 2ھ بنی‌قینقاع دی شکست 624ء بمطابق 15 شوال سنہ 2ھ غزوہ احد 625ء بمطابق شوال سنہ 3ھ بنو نضیر دی شکست 625ء بمطابق سنہ 4ھ غزوہ احزاب 627ء بمطابق سنہ 5ھ بنو قریظہ دی شکست 627ء بمطابق سنہ 5ھ غزوہ بنی مصطلق 627ء بمطابق سنہ 5 یا 6ھ صلح حدیبیہ 628ء بمطابق سنہ 6ھ غزوہ خیبر 628ء بمطابق سنہ7ھ پہلا سفرِ حجّ 629ء بمطابق 7ھ جنگ مؤتہ 629ء بمطابق 8ھ فتح مکہ 630ء بمطابق 8ھ غزوہ حنین 630ء بمطابق 8ھ غزوہ طائف 630ء بمطابق 8ھ جزیرة العرب اُتے تسلط 631ء بمطابق 9ھ غزوہ تبوک 632ء بمطابق 9ھ حجۃ الوداع 632ء بمطابق 10ھ واقعۂ غدیر خم 632ء بمطابق 10ھ وفات 632ء بمطابق 11ھ فائل:مقبره حمزه پیش از تخریب.jpgجبل احد دا منظر تے مسجد حمزہ فائل:مزار حمزه و شهدای احد.jpgحمزه سیدالشہداء تے شہدائے احد دا مزار جنگ بدر وچ قریش دی شکست دے بعد، قریشی ابو سفیان دی سرکردگی وچ بدر دے ہالکین دی خونخواہی دی غرض تو‏ں رسول اللہصلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم تے مسلماناں دے خلاف جنگ دے لئے تیار ہوئے۔ قریش دا سامنا کرنے دے لئے رسول اللہصلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم تے مہاجرین و انصار دے زعماء دا منصوبہ ایہ سی کہ اوہ مدینہ تو‏ں باہر نہ نکلاں تے اوتھے دفاع کراں؛ لیکن مسلم نوجوان تے حمزہ بن عبد المطلب مدینہ تو‏ں باہر نکل کر لڑنے دے خواہاں سن ۔ آخرکار رسول اللہصلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم نے جنگ دے لئے شہر تو‏ں باہر نکلنے دا فیصلہ کیتا۔ جنگ دا ابتدائی نتیجہ، مشرکین دی شکست دی صورت وچ برآمد ہويا لیکن مسلماناں تیر اندازاں دا اک گروہ ـ جس نو‏‏ں رسول اللہصلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم نے عبداللہ بن جبیر دی سرکردگی وچ کوہ احد دی بائاں جانب واقع کوہ عینین اُتے تعینات کیتا سی ـ فتح دے گماں وچ کوہ عینین اُتے اپنا مورچہ ترک کردتا۔ مشرکین نے اس علاقے وچ مسلم مجاہدین دی عدم موجودگی تو‏ں فائدہ اٹھایا تے انہاں نو‏ں شکست دت‏ی۔ اس جنگ مسلماناں نو‏‏ں بھاری نقصانات اٹھانا پڑے؛ 70 مسلما‏ن شہید ہوئے؛ حمزہ بن عبد المطلب شہید ہوئے تے انہاں دے جسم نو‏‏ں مثلہ کیتا گیا؛ رسول اللہصلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم دا چہرہ مبارک زخمی ہويا تے آپ ؑ دے دندان مبارک شہید ہوگئے۔ مدینہ اُتے مشرکین دی لشکر کشی غزوہ بدر وچ مسلماناں دے ہتھو‏ں مشرکین دی بھاری شکست دے اک سال بعد سنہ 3 ہجری وچ ، قریشی ابو سفیان دی سرکردگی وچ بدر دے ہلاک شدگان دے انتقام دے طور اُتے رسول اللہصلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم تے مسلماناں دے خلاف اک بار پھر جنگ دے لئے تیار ہوئے۔ ابو سفیان نے اس مقصد دے لئے عمرو بن عاص، ابن زبعری تے ابو عزہ جداں افراد نو‏‏ں دوسرے قبائل دی حمایت حاصل کرنے دا کم سونپا۔[۲] تے بالآخر اپنے لشکر دے ہمراہ ـ جس دی تعداد 3000 افراد تک بتائی گئی اے ـ مدینہ دی طرف روانہ ہويا۔ واقدی دا کہنا اے کہ رسول اللہصلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم گویا قبا دے علاقے وچ عباس بن عبد المطلب دے خفیہ طور اُتے بھجوائے گئے خط دے ذریعے مشرکین دی نقل و حرکت تو‏ں مطلع ہوئے،[۳] اُتے دوسری روایات وچ اس خط دی طرف اشارہ نئيں ہويا ا‏‏ے۔[۴] 5 شوال سنہ 3 ہجری نو‏‏ں مشرکین ـ احد دے قریب ـ "عًرَیض" دے علاقے وچ پہنچے تے اپنے چوپایاں نو‏‏ں اوتھ‏ے دے کھیتاں وچ چرنے دے لئے چھڈ دتا[۵] پیغمبر اکرمؐ اپنے اک صحابی دے ذریعے دشمن دی نفری تے وسائل تو‏ں باخبر ہوئے سن چنانچہ اوس تے خزرج دے بعض عمائدین منجملہ سعد بن معاذ، اسید بن خضیر تے سعد بن عبادہ کچھ افراد دے نال ـ مشرکین دی یلغار دے خوف تو‏ں جمعہ دی صبح تک مسجد وچ پہرہ دیندے رہ‏‏ے۔[۶] پیغمبر خداؐ دا اصحاب دے نال مشورہ رسول خداؐ نے جمعہ دے روز دفاعی اقدامات دی کیفیت دے سلسلے وچ اصحاب دے نال مشورہ کیتا۔ آپؐ چاہندے سن کہ مسلما‏ن مدینہ تو‏ں باہر نہ نکلاں۔ مہاجرین تے انصار دے اکابرین وی ایہی چاہندے سن بالخصوص اوہ لوگ جو شہر مدینہ دی سابقہ جنگاں دے تجربے دے پیش نظر، کہندے سن کہ مسلما‏ن شہر تو‏ں باہر نہ جان لیکن مسلم نوجوان، ایتھ‏ے تک حمزہ بن عبد المطلب جداں بزرگ صحابی دا اصرار سی کہ جنگ شہر تو‏ں باہر لڑی جائے۔ آخرکار رسول اللہصلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم نے مؤخر الذکر اصحاب دی رائے قبول کيتی۔[۷] رسول خداؐ دی مدینہ تو‏ں روانگی رسول خداؐ اک ہزار مسلماناں دا لشکر لے ک‏ے مدینہ تو‏ں باہر نکلے،[۸] تے اک رات مدینہ تے احد دے درمیانی علاقے "شیخان" وچ منتظر رہے تے دوسرے دن صبح دے وقت دوبارہ روانہ ہوئے۔[۹] عبداللہ بن ابی دا آپؐ تو‏ں الگ ہوجانا حالے سپاہ اسلام دے مقام احد اُتے پہنچے تھوڑا سا ہی وقت گذرا ہوئے گا کہ عبداللہ بن ابی، نے اس بہانے مسلماناں تو‏ں علیحدگی اختیار کيتی کہ مدینہ وچ رہ کر لڑنے دے بارے وچ اوہدی دی ہوئی تجویز نو‏‏ں قبول نئيں کیتا سی ۔ اوہ اک جماعت نو‏‏ں لے ک‏ے مدینہ پلٹا۔[۱۰] تے مسلماناں دی تعداد 1000 تو‏ں گھٹ کر 700 تک پہنچی۔ جنگ دی تیاریاں رسول خداؐ نے لشکر نو‏‏ں منظم تے مرتب کیتا تے کوہ احد دی طرف پشت کردے دشمن دے سامنے صف آرا ہوئے جدو‏ں کہ تے عبداللہ بن جبیر نو‏‏ں تیراندازاں دا اک دستہ دے کر کوہ عینین اُتے تعینات کیتا جو احد دے بائاں جانب واقع ا‏‏ے۔[۱۱] مشرکین نے وی صف آرائی کی: میمنہ دی کمان خالد بن ولید نو‏‏ں جدو‏ں کہ میسرہ دی کمان عکرمہ بن ابوجہل دے سپرد کيتی گئی[۱۲] رسول اللہصلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم نے جنگ شروع ہونے تو‏ں قبل خطبہ دتا [۱۳] تے تیراندازاں اُتے زور دتا کہ مسلماناں دے عقبی مورچے دی سختی تو‏ں حفاظت کراں تے کسی صورت وچ وی اپنا مورچہ نہ چھوڑاں۔[۱۴] مسلماناں دی ابتدائی فتح جنگ شروع ہوئی تو مشرکین دے اک جنگجو طلحہ بن ابی طلحہ نے مبارز طلبی کيتی۔ علی ؑ میدان وچ اترے تے اسنو‏ں گرا کر ہلاک کردتا چنانچہ مسلما‏ن اس ابتدائی کامیابی تو‏ں مسرور ہوئے تے تکبیر دے نعرے لگیا کر اچانک مشرکین دی صفاں اُتے حملہ آور ہوئے۔[۱۵] مسلما‏ن بہت تیزی تو‏ں مشرکین اُتے غالب آئے تے مشرکین فرار ہوئے۔[۱۶] مسلماناں دی شکست جن تیر اندازاں نو‏‏ں لشکر اسلام دے بائاں جانب تعینات کیتا گیا سی غنیمت دی طمع کردے اپنا مورچہ چھڈ گئے تے انہاں دے سالار عبداللہ بن جبیر دا اصرار ـ جو انہاں نو‏ں رسول اللہصلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم دی فرمانبرداری دی دعوت دے رہے سن ـ بےسود رہیا۔ خالد بن ولید ـ جو اس تو‏ں پہلے وی تیراندازاں دی تعیناندی دے مقام تو‏ں مسلماناں اُتے حملہ کرنے دی ناکم کوشش کرچکيا سی ۔[۱۷] ـ اس بار درے دے اوپر باقیماندہ چند تیراندازاں اُتے حملہ کیتا تے عکرمہ وی [پسپائی دے بعد] خالد تو‏ں آملا سی ۔[۱۸] تے اوہ سب مل کر مشرکین دے پیاداں دے تعاقب وچ مصروف مسلماناں اُتے پشت تو‏ں حملہ کیتا۔ اسی اثناء وچ کسی نے ندا دی دی پیغمبر خداؐ شہید ہوچدے نيں۔[۱۹] ایہ خبر مسلماناں دے حوصلے پست ہونے دا سبب بنی تے بعض نے تو پہاڑ دی پناہ لی۔[۲۰] مروی اے کہ گھمسان دی لڑائی وچ کئی مشرکاں نے رسول اللہصلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم دے قتل دی غرض تو‏ں حملے کيتے جنہاں دے نتیجے وچ آپؐ دے دانت ٹُٹ گئے تے چہرہ مبارک زخمی ہويا۔[۲۱] جدو‏ں کہ صرف چند صحابی میدان وچ باقی سن [۲۲] تے رسول اللہصلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں متعدد چوٹ آئے سن، آپؐ پہاڑ وچ موجود دراڑ دی پناہ وچ چلے گئے۔[۲۳] شیخ مفید نے ابن مسعود تو‏ں روایت کيتی اے کہ مسلماناں دی پریشانی تے افراتفری اس قدر ودھ گئی کہ پورا لشکر بھج گیا تے علی ؑ دے سوا رسول اللہؐ دے قریب نہ رہیا۔ جملہ لشکر بھج کیتا تے بعد ازاں معدودے چند افراد آپؐ تو‏ں آملے جنہاں وچ سب تو‏ں پہلے عاصم بن ثابت، ابو دجانہ تے سہل بن حنیف آپؐ دی طرف آگئے۔[۲۴] پس منظر غزوہ بدر وچ مسلماناں نو‏‏ں شاندار فتح ہوئی سی۔ اس دے بعد علاقے دیاں قوتاں بشمول قریشِ مکہ تے یہودیاں نو‏‏ں اندازہ ہويا کہ ہن مسلما‏ن اک معمولی قوت نئيں رہے۔ شکست کھانے دے بعد مشرکینِ مکہ نہایت غصے وچ سن تے نہ صرف اپنی بے عزتی دا بدلہ لینا چاہندے سن بلکہ انہاں تجارتی رستےآں اُتے دوبارہ قبضہ کرنا چاہندے سن جنہاں دی ناکہ بندی مسلماناں نے غزوہ بدر دے بعد کر دتی سی۔ جنگ دے شعلے بھڑکانے وچ ابوسفیان، اوہدی بیوی ہندہ تے اک یہودی کعب الاشرف دے نام نمایاں نيں۔ ہندہ نے اپنے گھر محفلاں شروع کر دتیاں جس وچ اشعار دی صورت وچ جنگ دی ترغیب دی جاندی سی۔ ابو سفیان نے غزوہ احد تو‏ں کچھ پہلے مدینہ دے قریب اک یہودی قبیلہ دے سردار دے پاس کچھ دن رہائش رکھی تاکہ مدینہ دے حالات تو‏ں مکمل آگاہی ہو سکے۔ ابوجہل غزوہ بدر وچ ماریا گیا سی جس دے بعد قریش دی سرداری ابوسفیان دے پاس سی جس دی قیادت وچ مکہ دے دارالندوہ وچ اک اجلاس وچ فیصلہ ہويا کہ جنگ دی تیاری کیتی جائے۔ اس مقصد دے لئی مال و دولت وی اکٹھاکيتی گئی۔ جنگ دی بھر پور تیاری کيتی گئی۔ 3000 تو‏ں کچھ ودھ سپاہی جنہاں وچوں ست سو زرہ پوش سن تیار ہو گئے۔ انہاں دے نال 200 گھوڑے تے 300 اونٹھ وی تیار کیتے گئے۔ کچھ عورتاں وی نال گئياں جو اشعار پڑھ پڑھ کر مشرکین نو‏‏ں جوش دلاندی سن۔ ابوسفیان دی بیوی ہندہ نے ایہ ارادہ کیتا کہ حضور صلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم دے چچا حمزہ ۔ دا کلیجا چبائے گی چنانچہ اس مقصد دے لئی اس نے حمزہ ۔ دے قتل دے لئی اپنے اک غلام نو‏‏ں خصوصی طور اُتے تیار کیتا۔ بالآخر مارچ 625ء وچ ایہ فوج مسلماناں دا مقابلہ کرنے دے لئی روانہ ہو گئی۔ ۔[۲۵][۲۶] محمد صلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم دے چچا عباس نے، جو مکہ ہی وچ رہندے سن، انہاں نو‏ں مشرکین دی اس سازش تو‏ں آگاہ کر دتا سی ۔ حضور صلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم نے انصار و مہاجرین تو‏ں مشورہ کیتا کہ شہر وچ رہ کر دفاع کیتا جائے یا باہر جا ک‏ے جنگ لڑی جائے۔ فیصلہ دوسری صورت وچ ہويا یعنی باہر نکل کر جنگ لڑی جائے چنانچہ 6 شوال نو‏‏ں نمازِ جمعہ دے بعد حضور صلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم نے اصحاب نو‏‏ں استقامت دی تلقین دی تے 1000 دی فوج دے نال مدینہ تو‏ں روانہ ہو گئے۔ اشواط دے مقام اُتے اک منافق عبد اللہ بن ابی 300 سواراں دے نال جنگ تو‏ں علاحدہ ہو گیا تے بہانہ ایہ بنایا کہ جنگ شہر دے اندر رہ کر لڑنے دا اس دا مشورہ نئيں منیا گیا۔ ہفتہ 7 شوال 3ھ (23 مارچ 625ء) نو‏‏ں دونے فوجاں احد دے دامن وچ آمنے سامنے آ گئياں۔ احد دا پہاڑ مسلماناں دی پشت اُتے سی ۔ اوتھ‏ے اک درہ اُتے حضور صلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم نے عبد اللہ بن جبیر دی قیادت وچ پنجاہ تیر اندازاں نو‏‏ں مقرر کیتا تاکہ دشمن اس راستے تو‏ں میدانِ جنگ وچ نہ آ سکے۔[۲۶]۔[۲۷] جنگ جنگ دا آغاز مشرکین دی طرف تو‏ں ہويا جدو‏ں ابوعامر نے تیر اندازی کيتی۔ اس مرحلہ اُتے نو افراد مشرکین دی طرف تو‏ں آئے جو سب قتل ہوئے۔ دوسرے مرحلے وچ مشرکینِ مکہ نے اکٹھا بھر پور حملہ کر دتا۔ اس دوران انہاں دی کچھ عورتاں انہاں نو‏‏ں اشعار تو‏ں اشتعال دلا رہی سن تاکہ اوہ غزوہ بدر دی عبرتناک شکست دا داغ دھو سکن۔ ابتدا دی زبردست جنگ وچ مسلماناں نے مشرکین دے کئی لوگاں نو‏‏ں قتل کیتا جس اُتے مشرکین فرار ہونے لگے۔ مسلما‏ن ایہ سمجھے کہ اوہ جنگ جیت گئے نيں چنانچہ درہ عینین اُتے تعینات اصحاب نے حضور صلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم دی ایہ ہدائت فراموش کر دتی کہ درہ کسی قیمت اُتے نئيں چھڈنا تے درہ چھڈ دے میدان وچ مالِ غنیمت اکٹھا کرنا شروع کر دتا۔ صرف دس افراد درہ اُتے رہ گئے۔ خالد بن ولید (جو اس وقت مسلما‏ن نئيں ہوئے سن ) نے موقع غنیمت جاندے ہوئے کوہِ احد دا چکر لگیا کر درہ اُتے قبضہ کر لیا تے مسلماناں اُتے یکدم پیچھے تو‏ں وار کر دتا۔ اسی اثناء وچ ایہ افواہ گرم ہوئی کہ حضرت محمد صلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم شہید کر دتے گئے نيں۔ ایہ سن کر اکثر اصحاب نے ہمت ہار دتی تے راہِ فرار اختیار کيتی۔ کچھ لوگ میدان جنگ تو‏ں فرار ہو گئے تے تیسرے دن واپس آئے۔[۲۸]۔ کچھ ارد گرد دیاں پہاڑیاں اُتے چڑھ گئے تے افسوس کیتا کہ اوہ عبد اللہ بن ابی دے نال کیو‏ں نہ چلے گئے۔ کچھ لوگاں نے ایہ سوچیا کہ حضور صلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم دے بعد زندگی کسی کم دی نئيں کچھ لوگ حضور صلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم دے نال رہ گئے تے انہاں دی بھر پور حفاظت کيتی۔ اس موقع اُتے حضور صلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم نے علی کرم اللہ وجہہ نو‏‏ں اک تلوار وی عنایت دی جو 'ذو الفقار' دے نام تو‏ں مشہور اے۔ اس دوران حضور صلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم دے دانت شہید ہوئے۔ حمزہ ۔ وی شہید ہو گئے۔[۲۸]۔[۲۹] اس بارے وچ اللہ نے قران وچ فرمایا۔ جدوں تسیں (افراتفری دی حالت وچ ) بھاجے جا رہے سن تے کسے نو‏‏ں مڑ کر نئيں دیکھدے سن تے رسول صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اس جماعت وچ (کھڑے) جو تواڈے پیچھے (ثابت قدم) رہی سی توانو پکار رہے سن پھر اس نے توانو غم اُتے غم دتا (ایہ نصیحت و تربیت سی ) تاکہ تسیں اس اُتے جو تواڈے ہتھ تو‏ں جاندا رہیا تے اس مصیبت اُتے جو تساں اُتے آن پئی رنج نہ کرو تے اللہ تواڈے کماں تو‏ں خبردار اے۔ سورۃ آل عمران آیت 153 کچھ وقفے بعد اصحاب میدان وچ واپس آنا شروع ہو گئے۔ چونکہ مشرکین اپنے بھاری سامانِ جنگ مثلاً زرہ بکتر دی وجہ تو‏ں احد دے پہاڑ اُتے چڑھ نہ سکے اس لئی کئی مسلماناں دی جان بچ گئی۔ ابو سفیان دی بیوی ہندہ تے اس دے نال کچھ لوگاں نے مسلما‏ن شہداء دے ناک تے کان کاٹے تے ہندہ نے حمزہ ۔ دا کلیجا کڈ کے چبایا جس دا حضور صلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں بے حد رنج رہیا۔ کچھ مسلماناں دے واپس آنے تے ایہ معلوم ہونے دے بعد کہ حضور صلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم شہید نئيں ہوئے، مشرکین نے جنگ تو‏ں مکہ دی طرف واپسی اختیار کيتی۔[۳۰] حمزہ سید الشہداء دی شہادت مشرکین نے اپنے ہتھیاراں تو‏ں مسلماناں اُتے حملہ آور ہوئے تے انہاں دی وڈی تعداد نو‏‏ں شہید کیتا؛ سب تو‏ں زیادہ اہ‏م رسول اللہصلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم دے چچا، حمزہ بن عبد المطلب سن جس اُتے جبیر بن مطعم دے غلام وحشی نے نیزے دا وار کیتا تے پھر انہاں دا سینہ چاک کیتا تے انہاں دا کلیجہ کڈ کر ابو سفیان دی بیوی ہند دے سپرد کیتا جس دا باپ جنگ بدر وچ حمزہ دے ہتھو‏ں ہلاک ہوچکيا سی ۔ ہند بنت عتبہ نے حمزہ دا کلیجہ چپایا۔ پیغمبر اکرمؐ حمزہ دی شہادت تے انہاں دے بدن دا مثلہ ہونے اُتے بہت زیادہ مغموم تے غضبناک ہوئے۔[۳۱] شہداء دی تعداد مسلماناں نے اپنے شہداء دی تدفین دا اہتمام کیتا تے پیغمبرؐ نے اک اک کردے شہداء دی میتاں اُتے ـ جنہاں دی تعداد 70 یا اس تو‏ں کچھ زیادہ سی ـ[۳۲] تے ہر بار ایہی فرمایا کہ حمزہ سید الشہداء دا جسم مطہر وی ہر شہادت دے نال رکھیا جائے۔ تے ایويں حمزہ دی میت اُتے 70 یا کچھ زیادہ، مرتبہ نماز پڑھی۔[۳۳] شہدائے احد ـ جنہاں نو‏ں کوہ احد دے دامن وچ سپرد خاک کیتا گیا اے ـ دے اسماء قدیم کتب وچ بیان ہوئے نيں۔ مشرکین وچو‏ں وی 20 تو‏ں کچھ ودھ افراد مارے گئے۔ نتائج بعض لوگ اس جنگ نو‏‏ں مسلماناں دی شکست خیال کردے نيں تے بعض دے خیال دے مطابق اس دا کوئی ٹھوس نتیجہ نئيں نکلیا۔ بہرحال ایہ واضح ہو گیا کہ حضور صلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم دی ہدایات نو‏‏ں فراموش کرنے یا عسکری نظم و ضبط نو‏‏ں ترک کرنے دا کیتا نتیجہ نکل سکدا اے۔ جے درہ عینین اُتے تعینات لوگ درہ نہ چھوڑتے تو مسلما‏ن فتحیاب ہو چکے سن ۔ اس جنگ وچ ستر مسلما‏ن شہید ہوئے جدو‏ں کہ ستائیس مشرکین ہلاک ہوئے۔ مسلماناں نے اپنے شہداء نو‏‏ں اوتھے اُتے دفن کیتا۔ پیش منظر اس غزوہ وچ کسی حد تک شکست اک تعمیری شکست ثابت ہوئی کیونکہ مسلماناں نو‏‏ں کچھ سبق ملے جو اگلی جنگاں وچ کم آئے۔ مسلماناں نو‏‏ں اپنی غلطیاں نو‏‏ں دیکھنے دا موقع ملیا۔ خدا نے قرآن وچ یقین دلیایا کہ حزن و ملال نہ کرو کیونکہ بالآخر مومنین ہی غالب آن گے۔ ابو سفیان دا موقف بالآخر دو لشکر اک دوسرے تو‏ں جدا ہوئے، ابو سفیان دامن کوہ دے قریب آیا ـ جتھ‏ے مسلما‏ن موجود سن ـ تے بتاں دی ثناگوئی کردے ہوئے یوم احد نو‏‏ں یوم بدر دے برابر قرار دتا۔[۳۴] جنگ دی تاریخ غزوہ احد بروز شنبہ، 7 شوال سنہ 3 ہجری ـ بمطابق 23 مارچ سنہ 625 عیسوی، انجام پایا۔[۳۵] اُتے بعض مؤرخین دا کہنا اے کہ ایہ جنگ 15 شوال دے دن ہوئی ا‏‏ے۔[۳۶] آیات کریمہ دا نزول منابع و مآخذ جنگ احد دی شان وچ نازل ہونے والی کئی آیات کریمہ ـ منجملہ: سورہ آل عمران دی آیات 121 تو‏ں 129 تک، ـ دی طرف اشارہ ہويا ا‏‏ے۔[۳۷] ہور اس جنگ دے بارے وچ متعدد احادیث رسول اللہصلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں نقل ہوئیاں نيں۔[۳۸] رسول اللہصلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم غزوہ احد دے بعد کدی کدی شہدائے احد دے مزار اُتے حاضری دیندے سن ۔[۳۹] تے اس دے بعد وی جو لوگ مدینہ دے سفر اُتے جاندے سن، شہدائے احد دی زیارت نو‏‏ں ہتھ تو‏ں نئيں جانے دیندے سن ۔ غزوہ احد وچ امیرالمؤمنین ؑ دا کردار تمام مؤرخین و محدثین دا اتفاق اے کہ علی ؑ دا کردار دوسری جنگاں دی مانند، بے مثل و بےنظیر سی ۔ اس سلسلے وچ منقولہ روایات وچو‏ں چند روایات درج ذیل نيں: آپ ؑ رسول اللہصلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم دے علمبردار سن ۔[۴۰] عماد الدین طبری، بشارۃ المصطفیٰ، ص186۔</ref> تے بقولے مہاجرین دا پرچم سنبھالئے ہوئے سن ۔ [۴۱] مشرکین دا پرچمدار طلحہ بن طلحہ آپ ؑ دے ہتھو‏ں ہلاک ہويا۔ [۴۲] افراد نے یدے بعد دیگرے مشرکین دا پرچم اٹھایا جو آپ ؑ دے ہتھو‏ں مارے گئے؛ جس دے بعد مشرکین دا پرچم لہراندا نظر نہيں آیا۔[۴۳] خالد بن ولید دے حملے دے بعد سپاہ اسلام دی اکثریت نے فرار دی راہ اپنائی تو آپ ؑ نے رسول اللہصلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم دی جان دا تحفظ کیتا۔[۴۴] ابن اسحق دی روایت دے مطابق اس جنگ وچ 22 مشرکین ہلاک ہوئے [۴۵] جنہاں وچو‏ں 12 افراد نو‏‏ں آپ ؑ نے ہلاک کیتا۔[۴۶] علی ؑ دی جانفشانی دیکھ کر جبرائیل نے آپ ؑ دی تعریف و تمجید دی تے انہاں دی مشہور ملکوندی ندا لا سیفَ إلّا ذوالفقارِ ولا فتی إلّا علیٌّ دی صدائے بازگشت میدان احد وچ ہی سنائی دت‏ی۔[۴۷] اس جنگ وچ آپ ؑ دے جسم اُتے لگے زخماں دی تعداد 90 تک پہنچی۔[۴۸] آپ ؑ ہی دی استقامت دی وجہ تو‏ں ہزیمت زدہ مسلماناں دی اک جماعت اک بار پھر رسول خداؐ دے گرد مجتمع ہوئی۔ [۴۹] جدو‏ں آپ ؑ دا ہتھ ٹُٹ گیا تے پرچم گر گیا تو رسول اللہصلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم نے مسلماناں نو‏‏ں حکم دتا کہ پرچم آپ ؑ دے بائاں ہتھ وچ داں کیونکہ اوہ دنیا تے آخرت وچ میرے علمدار نيں۔ [۵۰] جبرائیل نے علی ؑ دے جہاد دی طرف اشارہ کردے رسول اللہصلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم دی خدمت وچ عرض کیتا کہ ایہ جانفشانی اے، تو آپؐ نے فرمایا: وہ میرے تو‏ں نيں تے وچ انہاں تو‏ں ہاں"، جبرائیل نے عرض کیتا "ماں وی آپ تو‏ں ہاں اے رسول خدا۔ [۵۱] متعلقہ مآخذ پیغمبر اسلام مدینہ غزوہ بدر حوالے ↑ شوقی ابو خلیل (2004). غزوہ احد. لاہور: دارالسلام, 245. ISBN 9960-899-06-3. ↑ ابن اسحاق، السیر و المغازی، ص323ـ322؛ واقدی، المغازی، ج1 ص201؛ طبری، تاریخ، ج2 ص500۔ ↑ واقدی، المغازی، ج1، ص204ـ203۔ ↑ ابن ہشام، السیرۃ النبویہ، ج2 ص62؛ طبری، تاریخ، ج2 ص502۔ ↑ واقدی، المغازی، ج1، ص207ـ206۔ ↑ واقدی، المغازی، ج1، ص208۔ ↑ واقدی، المغازی، ج1، ص210، 213؛ عروہ، مغازی رسول اللہ، 169ـ168۔ ↑ ابن ہشام، السیرۃ النبویۃ، ج2، ص63؛ ابن اسحاق دا کہنا اے کہ مسلماناں دے لشکر وچ 700 افراد شامل سن : السیر و المغازی، ص326۔ ↑ واقدی، المغازی، ج1 ص218ـ216۔ ↑ عروہ، مغازی رسول اللہ، ص169؛ زہری، المغازی النبویۃ، ص77؛ واقدی، المغازی، ج1، ص219؛ ابن ہشام، السیرۃ النبویۃ، ج1 ص64۔ ↑ واقدی، المغازی، ج1، ص220ـ219۔ ↑ واقدی، المغازی، ج1، ص220۔ ↑ واقدی، المغازی، ج1، ص223ـ221۔ ↑ ابن اسحاق، السیر و المغازی، ص326؛ واقدی، المغازی، ج1، ص225ـ224؛ ابن ہشام، السیرۃ النبویۃ، ج2، ص66ـ65؛ بخاری، الصحیح البخاری، ج5، ص29؛ طبری، تاریخ، ج2، ص509۔ ↑ واقدی، المغازی، ج1، ص226ـ225۔ ↑ واقدی، المغازی، ج1، ص229؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج2، ص41ـ40۔ ↑ واقدی، المغازی، ج1، ص229۔ ↑ واقدی، المغازی، ج1، ص232؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج2، ص42ـ41۔ ↑ زہری، المغازی النبویۃ، ص77؛ ابن اسحاق، السیر و المغازی، ص27؛ واقدی، المغازی، ج1، ص232۔ ↑ واقدی، المغازی، ج1، ص235۔ ↑ واقدی، المغازی، ج1، ص244؛ زہری، المغازی النبویۃ، ص77؛ طبری، تاریخ، ج2 ص519۔ ↑ واقدی، المغازی، ج1 ص240۔ ↑ ابن اسحاق، السیر و المغازی، ص230؛ ابن ہشام، السیرۃ النبویۃ، ج2، ص83؛ طبری، تاریخ، ج2، ص518۔ ↑ آیندی، تاریخ پیامبر اسلام، ص256.۔ ↑ المغازی جلد اول صفحہ 213۔214 ↑ ۲۶.۰ ۲۶.۱ السیرۃ النبویۃ از ابن ہشام ↑ تاریخِ طبری جلد دوم ↑ ۲۸.۰ ۲۸.۱ تاریخ طبری جلد 2 صفحہ 514 ↑ السیرۃ النبویۃ از ابن ھشام ↑ السیرۃ النبویۃ از ابن ھشام جلد 2صفحہ 129 ↑ ابن اسحاق، السیر والمغازی، ص333ـ329؛ واقدی، المغازی، ج1، ص286ـ285، 290۔ ↑ ر.ک: واقدی، المغازی، ج1، ص328۔ ↑ ابن ہشام، السیرۃ النبویۃ، ج2، ص97؛ واقدی المغازی، ج1 ص310؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج2، ص44؛ بلاذری، انساب الاشراف، ص336۔ ↑ زہری، المغازی النبویۃ، ص78؛ ابن اسحاق، السیر والمغازی، ص333ـ329؛ واقدی، المغازی، ج1 ص297ـ296؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج1، ص327۔ ↑ واقدی، المغازی، ج1، ص199؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج2، ص36؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج1، ص312ـ311۔ ↑ ابن اسحاق، السیر والمغازی، ص324؛ ابن حبیب، المحبر، ص113ـ112؛ طبری، تاریخ، ج2، ص534۔ ↑ واقدی، المغازی، ج1، ص319 تے بعد دے صفحات؛ ابن ہشام، السیرۃ النبویۃ، ج2، ص106 تے بعد دے صفحات؛ طبری، تفسیر، ج4، ص45 بہ بعد۔ ↑ بخاری، صحیح البخاری، ج5، ص40ـ39؛ البکری، معجم ما استعجم، ج1، ص117۔ ↑ بخاری، صحیح البخاری، ج5، ص29۔ ↑ ابن عساکر، تاریخ دمشق، ج42 ص72؛ طبرسی، إعلام الوری، ج1 ص374۔ ↑ مفید، الإرشاد، ج1 ص80؛ واقدی، المغازی، ج1 ص215؛ طبری، تاریخ الطبری، ج2 ص516۔ ↑ واقدی، المغازی، ج1، ص226۔ طبری، تاریخ الطبری، ج2، ص509؛ ابن ہشام، السیرۃ النبویّۃ، ج3، ص158۔ ↑ مفید، الإرشاد: 88/1؛ طبری، عماد الدین، بشارۃ المصطفیٰ، ص186؛ طبری، تاریخ الطبری: 514/2۔ ↑ تاریخ الطبری: 518/2؛ واقدی، المغازی، ج1، ص240؛ مفید، الإرشاد، ج1، ص82۔ ↑ ابن ہشام، السیرۃ النبویّۃ، ج3، ص135۔ ↑ مفید، الإرشاد، ج1، ص91۔ ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج2، ص514؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج1، ص552؛ کلینی، الکافی، ج8 ص90-110۔ ↑ قمی، تفسیر القمّی، ج1، ص116؛ طبرسی، مجمع البیان، ج2، ص826؛ الخرائج والجرائح، ج1، صص235-148۔ ↑ مفید، الإرشاد، ج1 ص91؛ اربلی، کشف الغمّۃ، ج1، ص196؛ ابن ہشام، السیرۃ النبویّۃ، 159/3۔ ↑ ابن شہر آشوب، مناقب آل أبی طالب: 299/3۔ ↑ طبرانی، المعجم الکبیر، ج1، ص318، ح941؛ ابن حنبل، فضائل الصحابۃ، ج2، ص657، ح1119؛ الطبرسي، احمد بن علی، الاحتجاج، الاحتجاج، ج2 ص165۔ مآخذ قرآن، اردو ترجمہ از سید علی نقی نقوی (لکھنوی)۔ آیندی، محمدابراہیم، تاریخ پیامبر اسلام، تجدید نظر و اضافات از: ابوالقاسم گرجی، تہران: انتشارات دانشگاہ تہران، 1378ہجری شمسی۔ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، تحقیق:ابی الفداء عبداللہ القاضی، بیروت، دارالکتب العلمیۃ، 1407ہجری قمری۔ ابن اسحاق، محمد، السیر والمغازی، بہ کوشش سہیل زکار، دمشق، 1398ہجری قمری/1978 عیسوی۔ ابن حنبل، احمد بن محمد، فضائل الصحابۃ، وصي اللہ بن محمد عباس، جامعۃ ام القری، مکۃ المکرمۃ، 1402 ہجری قمری / 1983 عیسوی. ابن حبیب، محمد، المحبر، بہ کوشش ایلزہ لیشتن اشنتر، حیدرآباد دکن، 1361ہجری قمری/1942 عیسوی۔ ابن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر، 1968 عیسوی۔ * ابن شہر اشوب، مشير الدين أبى عبد اللہ محمد بن على، مناقب آل أبى طالب، تصحيح وشرح: لجنۃ من أساتذۃ النجف الاشرف، المكتبۃ الحيدريۃ 1376 ہجری قمری / 1956 عیسوی۔ ابن ہشام، عبدالملک، السیرۃ النبویۃ، بہ کوشش مصطفیٰ سقا و دیگران، قاہرہ، 1357ہجری قمری/1955 عیسوی۔ ابوعبید بکری، عبداللہ، معجم ما استعجم، بہ کوشش مصطفیٰ سقا، بیروت، 1403ہجری قمری/1983 عیسوی۔ اربلی، علی بن عیسی بن ابی الفتح، کشف الغمہ، بیروت: دار الاضواء. اصطخری، ابراہیم، مسالک الملکاں، بہ کوشش ذخوبہ، لیدن، 1927عیسوی۔ بخاری، صحیح البخاری، قاہرہ، 1315ہجری شمسی۔ بلاذری، احمد، انساب الاشراف، بہ کوشش محمد حمیداللہ، قاہرہ، 1959 عیسوی۔ قطب الدين الراوندي، أبو الحسين سعيد بن ہبۃ اللہ، الخرائج والجرائح، مؤسسۃ الامام المہدي ؑ، قم، الطبعۃ: الاولى، 1409ہجری قمری۔ زہری، محمد، المغازی النبویۃ، بہ کوشش سہیل زکار، دمشق، 1401ہجری قمری / 1981ہجری شمسی۔. الطبراني، سليمان بن أحمد، المعجم الكبير، تحقيق حمدي عبد المجيد السلفي، مطبعۃ الزہراء الحديثۃ، الموصل، العراق، الطبعۃ الثانيۃ، 1984عیسوی۔ الطبرسي، احمد بن علي، الاحتجاج، تعليقات: السيد محمد باقر الخرسان، دار النعمان للطباعۃ، النجف الاشرف، 1386 ہجری قمری / 1966عیسوی۔ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تہران، ناصرخسرو، 1383 ہجری شمسی۔ طبری، عمادالدین، بشارۃ المصطفیٰ لشیعۃ المرتضی، (ترجمہ فارسی: محمد فربودی)، انتشارات نہاوندی، چاپ اول۔ 1387 ہجری شمسی۔ طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری۔ طبری، محمد بن جریر، تفسیر طبری۔ قمی، علی بن ابراہیم، تفسیر قمی، قم، دارالکتاب، 1363 ہجری شمسی۔ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح: علی اکبر غفاری، تہران، دار الکتب السلامیہ، چاپ سوم. 1367 ہجری شمسی۔ عروۃ بن زبیر، مغازی رسول اللہ، بہ کوشش محمد مصطفیٰ اعظمی، ریاض، 1404ہجری قمری/1981ہجری شمسی۔ المفيد، الشيخ محمد بن محمد بن النعمان العكبري البغدادي، الارشاد في معرفۃ حجج اللہ علي العباد، مؤسسۃ ال البيت ؑ لتحقيق التراث، قم سنۃ 1413ہجری قمری۔ واقدی، محمدبن عمر، کتاب المغازی، چاپ مارسدن جونز، لندن 1966 عیسوی، چاپ افست قاہرہ، بی‌تا۔ حموی، یاقوت، معجم البلدان. باہرلے جوڑ مضمون دا ماخذ: دائرۃ المعارف بزرگ اسلامی پچھلا غزوہ: بُحران رسول اللہؐ دے غزوات غزوہ احد اگلا غزوہ: حمراء الاسد د گ ت رسول خداؐ دے غزوات سن 2 ہجری غزوہ ودان • غزوہ بُواط • غزوہ عُشیرہ • غزوہ بدر اولی • غزوہ بدر کبری • غزوہ بنی قینقاع • غزوہ سویق سن 3 ہجری غزوہ غطفان • غزوہ بحران • غزوہ احد • غزوہ حمراء الاسد • غزوہ قرقرة الکدر سنہ 4 ہجری غزوہ بنی نضیر • غزوہ ذات الرقاع • غزوہ بدر الموعد سنہ 5 ہجری غزوہ دومۃ الجندل • غزوہ خندق • غزوہ بنی قریظہ سنہ 6 ہجری غزوہ بنی لحیان • غزوہ ذی قرد • غزوه بنی مصطلق • غزوہ حدیبیہ سنہ 7 ہجری غزوہ خیبر سنہ 8 ہجری غزوہ فتح مکہ • غزوہ حنین • غزوہ طائف سنہ 9 ہجری غزوہ تبوک جنہاں جنگاں وچ پیغمبرؐ بنفس نفیس لڑے غزوہ بدر الکبری • غزوہ احد • غزوہ خندق • غزوہ بنی قریظہ • غزوہ خیبر • فتح مکہ • غزوہ حنین • غزوہ طائف • غزوہ تبوک د گ ت حضرت محمدؐ نسب عبداللہ • آمنہ • عبدالمطلب • ہاشم بن عبد مناف • عبدمناف فائل:اسم محمد.jpg زندگی حلف الفضول • تحنث • حجر اسود • بعثت • شعب ابی طالب • معراج • ہجرت مدینہ • بیعت رضوان • بیعت عقبہ • دار الندوہ • فترت وحى ازواج خدیجہ بنت خویلد • سودہ بنت زمعہ بن قیس • عائشہ • حفصہ • زینب بنت خزیمہ بن حارث • ام حبیبہ • ام سلمہ • زینب بنت جحش • ماریہ قبطیہ • جویریہ بنت حارث • صفیہ بنت حیی بن اخطب • میمونہ بنت حارث بن حزن اولاد فاطمہ زہراءؑ • قاسم • زینب • رقیہ • ام کلثوم • عبداللہ • ابراہیم صحابہ‎ امام علیؑ • فاطمہؑ • ابو طالب • امام حسنؑ • امام حسینؑ • حمزہ بن عبدالمطلب • جعفر طیار • ابوذر • سلمان • مقداد • یاسر • سمیہ • عمار • ابوبکر • عمر • عثمان • جابر • ابو رافع • طلحہ • زبیر • ابو سعید خدری ← دیگر صحابہ کتابیں‎ سنن النبی • نہج الفصاحہ • الصحیح من سیرۃ النبی الاعظم • مکاتیب الرسول معجزات قرآن کریم • رد الشمس • شق القمر احادیث حديث ثقلین • حدیث اثنا عشرہ خلیفہ • حدیث رایت • حدیث قرطاس • حدیث من مات • حدیث کساء • حدیث یوم الدار • حدیث سفینہ • حدیث لوح • خطبہ غدیر • حدیث منزلت • حدیث قارورہ • حدیث مدینۃ العلم • حدیث طير • حدیث لولاک • حدیث افتراق • خطبہ شعبانیہ • حدیث ولایت • حدیث شد رحال• حدیث قرب نوافل• حدیث جابر• حدیث وصايت غزوات غزوه بنی مصطلق • غزوہ بدر • غزوہ احد • غزوہ بحران • غزوہ بنى قريظہ • غزوہ بنى قينقاع • غزوہ بنی نضیر • غزوہ خندق • غزوہ حنین • غزوہ خیبر • فتح مکہ • حمراءالاسد • حدیبيہ • جنگ تبوک ←ہور معاہدے دستور المدینہ • بیعت رضوان • بیعت النساء • صلح حدیبیہ • بیعت عقبہ متفرقات احمد • فاراقلیط • حضرت بال • براق • حلیمہ سعدیہ • روضۃ النبی • مسجد نبوی • زیارتگاہ سخی • دلدل • مسجد ضرار • معراج • خصائص النبی • شق الصدر • سد الابواب • واقعہ افک • طاق کسری • آتشکدہ فارس • دریاچہ ساوہ • افسانہ غرانیق • سہو النبی • صلوات امام علی علیہ السلام د گ ت محمدﷺ اقرباء نسبی والدین عبد اللہ بن عبد المطلب آمنہ بنت وہب رضاعی والدین ثویبہ حلیمہ سعدیہ حارث بن عبد العزی رضاعی بھائی بہن حمزہ (چچا) ابو سلمہ عبداللہ ابن عبد الاسد ابو سفیان بن حارث (چچازاد) عبد اللہ بن حارث شیماء بنت حارث انیسہ بنت حارث حذافہ بنت حارث ازواج مطہرات خدیجہ بنت خویلد سودہ بنت زمعہ عائشہ بنت ابوبکر حفصہ بنت عمر زینب بنت خزیمہ ام سلمہ زینب بنت جحش جویریہ بنت حارث ماریہ القبطیہ ام حبیبہ صفیہ بنت حی بن اخطب میمونہ بنت حارث اولاد اولاد قاسم عبد اللہ ابراہیم زینب رقیہ ام کلثوم فاطمہ احفاد حسن ابن علی حسین ابن علی محسن ابن علی زینب بنت علی ام کلثوم بنت علی غزوات غزوہ ابواء غزوہ بواط غزوہ عشیرہ غزوہ بدر اولی (غزوہ سفوان) غزوہ بنی سلیم غزوہ بنی قینقاع غزوہ سویق غزوہ ذی امر غزوہ بحران غزوہ حمراء الاسد غزوہ بنی نضیر غزوہ ذات الرقاع غزوہ بدر ثالثہ غزوہ دومۃ الجندل غزوہ بنی لحیان غزوہ حدیبیہ غزوہ ذی قرد غزوہ بنی مصطلق غزوۂ بدر الکبری غزوہ احد غزوہ خندق غزوہ بنی قریظہ غزوہ خیبر فتح مکہ غزوہ حنین غزوہ طائف غزوہ تبوک سرایا سریہ حمزہ ابن عبد المطلب سریہ عبیدہ ابن حارث سریہ سعد بن ابی وقاص سریہ عبد اللہ بن جحش سریہ عمیر بن عدی سریہ سالم بن عمیر سریہ زید بن حارثہ (قردہ) سریہ ابو سلمہ سریہ عبد اللہ بن انیس سریہ منذر بن عمرو سریہ مرثد بن ابو مرثد سریہ محمد بن مسلمہ سریہ محمد بن مسلمہ (قرطا) سریہ عکاشہ بن محصن (غمر) سریہ محمد بن مسلمہ (ذو قصہ) سریہ ابو عبیدہ بن الجراح سریہ زید بن حارثہ (بنی سلیم) سریہ زید بن حارثہ (العیص) سریہ زید بن حارثہ (الطرف) سریہ زید بن حارثہ (حسمی) سریہ زید بن حارثہ (وادی القری) سریہ عبد الرحمن بن عوف سریہ علی ابن ابی طالب (فدک) سریہ زید بن حارثہ (مدین) سریہ عبد اللہ بن عتیک سریہ عبد اللہ بن رواحہ سریہ کرز بن جابر فہری سریہ عمرو بن امیہ ضمری سریہ عمر بن الخطاب سریہ ابو بکر صدیق سریہ بشیر بن سعد انصاری (فدک) سریہ غالب بن عبد اللہ کلبی سریہ بشیر بن سعد انصاری (یمن و جبار) سریہ ابن ابی العوجاء سلمی سریہ غالب بن عبد اللہ کلبی (کدید) سریہ غالب بن عبد اللہ کلبی (مصاب) سریہ شجاع بن وہب اسدی سریہ کعب بن عمیر غفاری سریہ موتہ سریہ عمرو بن عاص (ذات السلاسل) سریہ خبط سریہ ابو قتادہ انصاری (خضرہ) سریہ ابو قتادہ انصاری (بطن اضم) سریہ خالد بن ولید (عزی) سریہ عمرو بن عاص (سواع) سریہ سعد بن زید اشہلی سریہ خالد بن ولید (بنی جذیمہ) سریہ طفیل بن عمرو دوسی سریہ عیینہ بن حصن فزاری سریہ قطبہ ابن عامر سریہ ضحاک ابن سفیان کلابی سریہ علقمہ بن مجزز مدلجی سریہ علی ابن ابی طالب (فلس) سریہ عکاشہ بن محصن (جناب) سریہ خالد بن ولید (نجران) سریہ علی ابن ابی طالب (یمن) سریہ اسامہ بن زید معجزات قرآن شق قمر معراج واقعات ہجرت نبوی حجۃ الوداع خطبہ حجۃ الوداع حرب الفجار واقعہ شق صدر آغاز دعوت نبوی عام الوفود عام الحزن بیعت عقبہ سفر طائف افراد ابوبکر (سسر) عمر فاروق (سسر) عثمان بن عفان (داماد) علی بن ابی طالب (چچازاد و داماد) جعفر ابن ابی طالب (چچازاد) حمزہ (چچا) ابو طالب (چچا) ابولہب (چچا) عباس بن عبدالمطلب (چچا) عبد المطلب (دادا) ابو سفیان بن حرب (سسر) ورقہ بن نوفل زید بن حارثہ (متبنی قبل اسلام) حسان بن ثابت (شاعر رسول) بلال حبشی (خاص خادم) انس بن مالک (گھریلو خادم) حذیفہ بن یمان (رازدار، صاحب السر) ام ایمن (دایہ، رضاعی والدہ، خادمہ) جبریل (فرشتہ) متعلقہ امور تبرک توسل مولد نبوی نعت نبوی درود سلام قصیدہ بردہ قصیدہ معراجیہ قصیدہ نور طلع البدر علینا نسب محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم اوصاف نبوی خطوط نبوی اسماء نبی حدیث نبوی طب نبوی محمد کتاب مقدس میں سامان اسلحہ آثار نبوی منبر قصواء متحف نبوی صفات و اخلاق چہرۂ محمد ﷺ رسول ﷺ کی سر،گردن اور بال رسولﷺ کی اعضا و اطراف رسولﷺ کی قد و قامت رسولﷺ کی خوشبو رسولﷺ کی رفتار رسولﷺ کی آواز و گفتگو اخلاق رسول متعلقہ کتب علم حدیث صحیح بخاری صحیح مسلم سنن ترمذی سنن ابن ماجہ سنن ابی داؤد سنن نسائی اصول کافی علم سیرت سیرت ابن ہشام الروض الانف الانوار المحمديہ من المواهب اللدنيہ الفیۃ السیرۃ النبویۃ المواہب اللدنیہ بالمنح المحمدیہ سیرت النبی رحمۃ اللعالمین خطبات مدراس الرحیق المختوم شمائل نبوی الشفا بتعریف حقوق المصطفی شمائل ترمذی شمائل کبری درود دلائل الخیرات افضل الصلوات علی سید السادات القول البدیع فی فضل الصلاۃ علی الحبیب الشفیع اماکن شہر مکہ مدینہ منورہ طائف خیبر القدس حبشہ موتہ تبوک علامات جبل نور جبل احد غار حرا غار ثور شعب ابی طالب منی مزدلفہ جبل عرفہ حجرہ نبوی روضہ نبوی گنبد خضرا جنت البقیع بادیہ بنی سعد مساجد مسجد حرام مسجد نبوی مسجد اقصی مسجد قبلتین مسجد قبا د گ ت عہدِ نبوی دیاں جنگاں غزوہ بدر · غزوہ احد · غزوہ خندق · غزوہ بنی قریظہ · غزوہ بنی مصطلق · غزوہ خیبر · جنگ موتہ · غزوہ فتح مکہ · غزوہ حنین · غزوہ تبوک د گ ت قرآن وچ اشخاص دے نام د گ ت اشخاص ماورائی موجودات خداوند (الله) قرآن وچ بیان شده نام‌ و صفات فرشتے (ملائک) اِسرافیل • جَبرَئیل (جِبریل، روح‌الأمین) و روح القدس • عِزرائیل (مَلَک‌ُالموت) • میکائیل (میکال) • ہاروت و ماروت • مالک جنات اِبلیس یا شَیطان • عِفریت • خناس جنت وچ حور • غلمان و ولدان انبیاء و مرسلین نام لیا گیا آدم • اِبراہیم (خلیل‌الله) • اِدریس • اِسحاق • اِسماعیل (ذبیح‌الله) تے اسماعیل صادق الوعد • اِلیاس (اِلیاسین) • اَلْیَسَع • اَیّوب • داؤد • ذوالکِفل • زَکریّا • سُلیمان • شُعیب • صالِح • عُزَیر • عِمران بن ماثان (مریم دے باپ) • عیسیٰ مَسیح (روح‌ الله) • لوط • [[محمد صلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم|محمّد]] یا [[محمد صلی اللّٰہ علیہ و آلہ وسلم|احمد]] تے ہور اسماء و صفات نبوی • موسیٰ (کلیم‌الله) • نوح • ہارون • ہود • یحییٰ • یَعقوب (اسرائیل) • یوسُف • یونُس (ذو النّون، صاحِب الحوت) اشاره شدہ اِرمیاء بن حلقیّا • سَموئیل (اُشْموئیل) • یوشَع بن نون نیک افراد (اسلام سے پہلے) نام لیا گیا ذوالقرنین • طالوت • لُقمان • مَریَم اشاره شده آسیہ بنت مزاحم (فرعون‏ دی بیوی) • آصِف بن بَرخیا • بِلقیس (ملکہ سَبَأ) • بِنیامین • فرعون دے جادوگر • حبیب النجار (مؤمن آل‌یاسین‏) • خِضر • شَمعون الصَّفا (شمعون فطرس) • کالِب بن یوفَنّا (یوشع دا ساتھی) • مؤمن آل‌ فرعون (حزبیل/حزقیل بن صبورا) ہور افراد (اسلام سے پہلے) نام لیا گیا آزَر (ابراہیم دا باپ یا چچا) • جالوت • سامری • فِرعون • قارون • ہامان اشاره شده ابرہہ • بخت نصر • بَرصیصا • بلعم بن باعوراء • پوتیفار (عزیز مصر) • پولس • زُلِیخا یا راعیل (عزیز مصر دی بیوی) • شَدّاد • شَمعون بن یعقوب‏ • ناقہ صالح دے قاتل (قدار بن سالف) و مصدع بن دہر (مصدع بن مہرج) • نمرود • ولید بن ریّان یا آمنحوتپ چہارم آخِناتون (زمانہ یوسف وچ بادشاه مصر ) (اسلام دے بعد) نام لیا گیا ابولَہب • زید بن حارثہ اشارہ شدہ اسلام دے بعد دے بوہت سارے اچھے تے برے افراد دے بارے قرآن وچ اشارہ موجود اے انبیاء کے رشتہ دار نیک رشتہ دار صریح اشارہ اِلیصابات یا الیشبع (زوجہ زکریّا) • حَوّا (زوجہ آدم) • ساره (زوجہ ابراہیم، مادر اسحاق) • صَفورا (زوجہ موسیٰ) و لیا (بہن صفورا) • کُلثُم یا کُلثوم یا مریم (بہن موسیٰ) • ہابیل (فرزند آدم) • یوکابِد (مادر موسیٰ) • بیٹیاں لوط (ریثاء تے زعوراء) نیک رشتہ دار اشارہ شدہ متلی بنت نمر یا ابیونا (مادر ابراہیم) • بت سُوع یا بت سبع (زوجہ داؤد) • فرزند لقمان • تارخ (باپ ابراہیم) • حَنّہ (حَنّا) بنت فاقوذ (مادر مریم) • بیٹیاں محمد • راحیل (زوجہ یعقوب) • رَحمہ (زوجہ ایّوب) • شمخا بنت انوش (مادر نوح) • عِمران (باپ موسیٰ) • لمک بن متوشلخ • ہاجَرہ (زوجہ ابراہیم، مادر اسماعیل) ہور رشتہ دار آزَر (چچا یا باپ ابراہیم) • اُمّ‌جَمیل (زوجہ ابولہب) • قابیل (فرزند آدم) • کنعان بن نوح (فرزند نوح) • واہلہ (زوجہ نوح) • والِعہ یا واعِلہ (زوجہ نوح) • ازواج محمد • برادران یوسُف • سلیمان دا مردہ بیٹا • فرزندان ایّوب د گ ت گروه‌ تے قبیلے اقوام و قبیلے نام لیا گیا اصحاب رَسّ • رومیان • قُریش • بنی اسرائیل • عرب و عجم • قوم اِلیاس (اِلیاسین) • قوم ابراہیم • قوم تُبَّع • قوم ثَمود (قوم صالح، اصحاب حِجر) • قوم شُعیب (اصحاب مَدیَن (اہل مدین) و اصحاب اَیکہ) • قوم سَبَأ • قوم عاد (قوم ہود) • قوم لوط (مؤتفکات) • قوم نوح • قوم یونُس • یأجوج و مأجوج اشاره شده اہل‌بیت • ایرانی • بنی امیہ • بنی قُریظہ • بنی قَینُقاع • بنی نَضیر • بنی ہاشم • عمالقہ(قوم) مختلف گروه نام لیا گیا اسباط • اسباط بنی‌ اسرائیل • اصحاب اخدود • اصحاب الجنت (سوختہ باغ والے) • اصحاب السبت • اصحاب سفینہ نوح • اصحاب الفیل • اصحاب القریۃ (اصحاب یاسین) • اصحاب کہف و رقیم • اہل یَثرب یا اہل مدینہ • حواریان (انصار عیسیٰ) • بارہ نقیب (بنی اسرائیل) آل ابراہیم • آل‌ داؤد • آل‌عمران • آل لوط • آل‌موسیٰ و آل‌ہارون • آل‌یعقوب • اهل نوح • پیغمبران اولوا العَزْم اشاره شده اصحاب صُفّہ • اصحاب عقبہ • اہل قبا • اہل مکّہ • امت اسلام (امت محمد) • بنو اوس و بنو خزرج • مہاجرین و انصار • حزب الله • قبطی (آل‌فرعون، قوم فرعون) مذہبی گروه‌ اہل ذِمّہ • اہل کتاب • صابئین • کافر • مَجوس (زرتشتی) • مسلما‏ن • مشرکین • منافقین • نصاریٰ (اہل انجیل، عیسائی) • یہودی • اَحبار (علمائے یہود) • رَبّانیّون (عالمان دین) • رَہبان (مسیحی عابدان و زاہدان) • قِسّیسین (مسیحی علماء) د گ ت مقامات، موجودات‌ و واقعات مقامات نام لیا گیا اَحقاف • ارض مقدس(فلسطین و شام) • اِرَم • باب حطہ • بابل • بَدر • حِجر • حُنَین • رَسّ • سَبَأ • طور سینا (طور سینین، کوه طور) • عرفات و مشعر الحرام • کعبہ (بیت الحرام، بیت العتیق) • کوه جودی • کوه صفا و مروه • مجمع البحرین • مَدیَن • مدینہ (پیشتر یَثرب) • مسجد الأقصیٰ • مسجد الحرام • مسجد ضِرار • مِصر • مقام ابراہیم • مَکّہ (بَکّہ، بَلَد الأمین، اُمّ‌القریٰ) • مؤتفکہ (سدوم) • وادیِ طُویٰ اشاره شده انطاکیہ (انتاکیہ) • ایلہ • بہشت شَدّاد • بیت المقدس و اریحا • بین‌النہرین • حِجْرِ اِسماعیل و حَجَرُ الأسوَد • حُدَیبیّہ • دار الندوة • دریائے اردن • دریائے فلسطین • دریائے نیل • ذو القَرنین ڈیم • مَأرِب ڈیم • صحرائے سینا و تیہ • طائف • غار حَرا و غار ثور • غار اصحاب کہف • مسجد قُبا و مسجد النبی • نینوا • کنعان دینی مقامات بیعہ (کلیسا) • صَلات (کنیسہ، کنشت) • صومعہ (دِیر) • مِحراب • مسجد غیر انسان مادّی موجودات آسمانی کتب اِنجیل عیسیٰ • تورات (صحف موسیٰ) • زَبور داؤد • صُحُف ابراہیم • قَرآن محمّد منسوب حیوانات ابابیل • اصحاب کہف دا کتا • صالح دا اونٹ • بنی اسرائیل دی گائے تے سنہری بچھڑا • یونس دی مچھلی • سلیمان دا ہدہد منسوب اشیاء آتش نمرود • الواح موسیٰ • تابوت بنی اسرائیل (صندوق عہد) • تخت بلقیس • درخت ممنوعہ آدم • صور اسرافیل • عصائے موسیٰ • کشتی نوح • حواریاں دا آسمانی مائدہ نام‌ لئے گئے بُت بَعل • لات، عُزّیٰ و مَنات • وَدّ، سُواع، یَغوث، یَعوق و نَسر • (جِبت و طاغوت • اَنصاب) واقعات حجۃ الوداع • صلح حدیبیہ • عمرۃ القضا • غدیر خم • غزوه اُحُد • غزوه اَحزاب (خندق) • غزوه بَدر • غزوہ تبوک • غزوه حُنَین • غزوہ خیبر • فتح المبین • فتح مکہ • لیلۃ المبیت • واقعہ افک • مباہلہ دا واقعہ • یوم‌ الدار نوٹ: قرآن وچ مذکور ہور نام یا صفت یا نسبت پہلے نام دے آگے قوسین وچ لکھ دتی گئی اے ۔