بازار عکاظ

عُکاظ یکی از سه بازار بزرگ شبه‌جزیره عربستان در دورهٔ جاهلیت بود که در کنار بازار مجنه و بازار ذی‌المجاز از مهم‌ترین گردهمایی‌های سالانهٔ عرب‌ها به‌شمار می‌رفت. آغاز این بازار را سال ۵۰۱ میلادی دانسته‌اند. عرب‌ها از آغاز ماه ذی‌القعده به مدت بیست روز در آن گرد می‌آمدند، کالا می‌فروختند، شعر می‌خواندند و به مفاخره و مناظره می‌پرداختند. سپس به بازار مجنه می‌رفتند و ده روز پایانی ذی‌القعده را در آنجا می‌گذراندند و پس از آن، در هشت روز نخست ذی‌الحجه به بازار ذی‌المجاز می‌رفتند و سپس راهی حج می‌شدند. ساکنان نخستین ناحیهٔ عکاظ را قبایل عدوان و هوازن، از شاخهٔ قیس عیلان از عرب‌های عدنانی، دانسته‌اند. عکاظ پیش از اسلام تنها یک بازار تجاری نبود، بلکه نوعی گردهمایی رسمی ادبی، زبانی، فرهنگی و اجتماعی عرب‌ها به‌شمار می‌رفت. داورانی برای شعر و خطابه در آن حضور داشتند و برای آنان خیمه‌هایی برپا می‌شد. شاعران هر قبیله شعر خود را بر آنان عرضه می‌کردند و پس از داوری، راویان قصیده‌های برگزیده را در سراسر بادیه‌ها و شهرهای عربی نقل می‌کردند. مردم نجد، حجاز، تهامه، نجران و هجر و دیگر نواحی شبه‌جزیره از قبایل گوناگون به این بازار می‌آمدند و از همین رو عکاظ یکی از بزرگ‌ترین بازارهای بازرگانی عربستان نیز بود. عکاظ در منابع فارسی نیز به عنوان بازاری بزرگ در منطقهٔ مکه و طائف معرفی شده است؛ بازاری که هر سال پر از دادوستد، شعرخوانی، مفاخرهٔ قبایل و گردهمایی شیوخ و بزرگان عرب بود. در آنجا شعر، خطابه، داوری‌های قبیله‌ای، پیمان‌بستن، دادوستد کالا، نمایش پهلوانی و حتی معرفی افراد و قبایل به یکدیگر انجام می‌شد. پس از توقفی در حدود ۱۳۰۰ سال، پادشاهی عربستان سعودی در دورهٔ ملک عبدالله بن عبدالعزیز آل سعود، در سال ۱۴۲۸ قمری، این بازار تاریخی را دوباره احیا کرد. بازار احیاشده در همان ناحیهٔ تاریخی عکاظ قرار دارد و به یکی از جاذبه‌های گردشگری عربستان تبدیل شده است. این رویداد، افزون بر جنبهٔ گردشگری، محلی برای گردهمایی هنرمندان، ادیبان، شاعران و علاقه‌مندان به تاریخ عرب پیش از اسلام است. در این بازار نشست‌های فرهنگی، شب‌های شعر، برنامه‌های ادبی، مسابقه‌های شعر فصیح و عامیانه، داستان کوتاه، نقاشی، صنایع دستی و عکاسی برگزار می‌شود و با بازآفرینی فضای شعر جاهلی و معلقات، بخشی از میراث ادبی عرب به نمایش گذاشته می‌شود. پس از آنکه امارت مکه مکرمه به مدت ده سال بر آن نظارت داشت، نظارت بر بازار به وزارت گردشگری عربستان سعودی سپرده شد. نام‌گذاری نام عکاظ را از گردهم‌آمدن عرب‌ها در آن و مفاخره، مناظره و شعرخوانی آنان دانسته‌اند. در منابع لغوی عربی آمده است که «عکظ» به معنای فشردن، درگیر شدن، مجادله کردن و بر خصم سخت گرفتن است. لیث بن مظفر کنانی گفته است که عکاظ از آن رو چنین نام گرفت که عرب‌ها در آن گرد می‌آمدند و در مفاخره با یکدیگر درگیر می‌شدند. از این رو معناهایی مانند گردهمایی، ازدحام، جدال، مفاخره، فشار، چیرگی و مناظره همگی با کارکردهای این بازار سازگار دانسته شده‌اند. ابن منظور نیز در توضیح این نام آورده است که عرب‌ها در این بازار گرد می‌آمدند و «بعضهم بعضاً بالفخار»؛ یعنی هر گروه بر گروه دیگر فخر می‌فروخت. جایگاه جغرافیایی سوق عکاظ در حدود چهل کیلومتری شمال طائف و در سمت راست راهی قرار داشت که به سوی ریاض می‌رود. بیشتر گزارش‌های قدیم جایگاه عکاظ را در بالای نجد، در سرزمین قیس بن عیلان بن مضر، میان وادی نخله و طائف و پشت قرن‌المنازل دانسته‌اند. در منابع فارسی نیز آمده است که عکاظ در بالای نجد و نزدیک عرفات، میان نخله و طائف، در دشتی گسترده قرار داشت. فاصلهٔ آن تا طائف را یک روز راه و فاصلهٔ آن تا مکه را سه روز راه نوشته‌اند و آن را از توابع طائف شمرده‌اند. برخی منابع جای دقیق برپایی بازار را محلی به نام «الأثيداء» دانسته‌اند. زمان و مدت برگزاری بیشتر نویسندگانی که دربارهٔ عکاظ نوشته‌اند، آغاز آن را نخستین روز ذی‌القعده و پایان آن را روز بیستم همان ماه دانسته‌اند. ابن عساکر از حکیم بن حزام نقل کرده است که عرب‌ها سه بازار داشتند: بازاری در عکاظ که با دیده شدن هلال ذی‌القعده آغاز می‌شد و بیست روز ادامه می‌یافت. از مهم‌ترین قبایلی که در عکاظ حضور می‌یافتند می‌توان به قریش، هوازن، غطفان، خزاعه و احابیش، یعنی هم‌پیمانان قریش از بنی‌المصطلق و بنی‌خزیمه، اشاره کرد. قبایل دیگری نیز در این بازار حضور داشتند. جایگاه و کارکرد عکاظ در گذشته محل گردهمایی بزرگان، سران قبایل و چهره‌های نامدار عرب بود. آنان هر سال در این بازار گرد می‌آمدند، به مفاخره می‌پرداختند، شعر می‌خواندند و مسائل اجتماعی و سیاسی قبایل را مطرح می‌کردند. این بازار در حکم رسانهٔ عمومی عرب‌ها بود؛ جایی که پیمان‌ها بسته یا نقض می‌شد، لقب‌ها به شاعران، پهلوانان و قبایل داده می‌شد و داوری‌های مهم قبیله‌ای صورت می‌گرفت. همچنین میدان اسب‌سواری، مبارزه و نمایش پهلوانی بود و بازرگانانی از ایران، شام، یمن و دیگر سرزمین‌ها برای دادوستد به آن می‌آمدند. در عکاظ مسائل مربوط به آبرو، سوگ، افتخار، شکست و پیروزی قبایل نیز بازتاب می‌یافت. از جمله گفته‌اند که هند بنت عتبه پس از غزوه بدر به عکاظ رفت و در بیان بزرگی مصیبت خود با خنساء رقابت کرد. بازارهای عرب پیش از اسلام عکاظ یکی از بازارهای مشهور عرب پیش از اسلام بود. منابع فارسی از بازارهای گوناگونی در عربستان و پیرامون آن نام برده‌اند، از جمله دومةالجندل، مشقر در هجر، صحار، شحر، عدن، صنعاء، رابیه در حضرموت، ذی‌المجاز و عکاظ. در میان این بازارها، عکاظ شهرت بیشتری یافت، زیرا قبایل پس از حضور در برخی بازارهای دیگر، در پایان به آن می‌آمدند و در آنجا به شعر، خطابه، مفاخره، دادوستد و معرفی جایگاه قبیله‌ای خود می‌پرداختند. حکیمان، امیران و داوران عکاظ در عکاظ کسانی به عنوان داور، حکیم یا مرجع حل اختلاف شناخته می‌شدند. از جملهٔ آنان عامر بن ظرب عدوانی بود که از حنفا و حکیمان عرب به‌شمار می‌رفت و مردم برای داوری نزد او می‌رفتند. برخی احکام او بعدها در اسلام نیز پذیرفته شد. دیگر چهره‌هایی که در منابع از آنان یاد شده است عبارت‌اند از: ربیعه بن مغاشن، زراره بن عدس، ضمره تمیمی، اکثم بن صیفی تمیمی، صیفی بن رباح تمیمی و اقرع بن حابس بن عقال تمیمی. اقرع بن حابس را آخرین داور عکاظ دانسته‌اند که هنگام ظهور اسلام هنوز در عکاظ داوری می‌کرد. او بعدها مسلمان شد و از صحابه به‌شمار آمد. جایگاه دینی در محل عکاظ بتی به نام «جِهار» متعلق به هوازن وجود داشت. نگهبانان آن از خاندان آل عوف نصری بودند و گفته‌اند که در دامنهٔ کوه «أطحل» قرار داشت. در آنجا سنگ‌هایی نیز بود که مردم پیرامونشان طواف می‌کردند و قربانی‌هایی برای آن‌ها انجام می‌دادند. عرب‌ها برای «جهار» نیز مانند حج تلبیه می‌گفتند و تلبیه‌ای ویژه داشتند. عکاظ از این نظر یکی از موسم‌های حج در دورهٔ جاهلیت شمرده می‌شد و مردم پیش از رفتن به منی به آنجا می‌رفتند. ازرقی نوشته است که قریش و دیگر عرب‌ها انجام عمره در ماه‌های حج را از بزرگ‌ترین نارواها می‌دانستند و می‌گفتند در بازارهای عکاظ، مجنه و ذی‌المجاز جز در حال احرام حج حاضر نشوید. بنابراین عکاظ تنها به سبب دادوستد یا شعر شهرت نداشت، بلکه در کنار حج جاهلی نیز جایگاهی داشت و همین گردهمایی بزرگ سبب شد که به بازاری ادبی و تجاری نیز تبدیل شود. جلوه‌های بازار گرچه شهرت عکاظ بیشتر از جنبهٔ ادبی آن است، کالاهای مادی نیز در این بازار جایگاه مهمی داشتند. در عکاظ کالاهایی مانند خرما، روغن حیوانی، عسل، شراب، پوشاک و شتر عرضه می‌شد. در منابع فارسی نیز آمده است که شراب از هجر، عراق، غزه و بصره؛ روغن از بادیه‌ها؛ پشم شتر و گوسفند از یمن؛ پارچه‌های حریر، کشمش و جنگ‌افزار از شام؛ و عطر و ابزار جنگی از نواحی دیگر به این بازار آورده می‌شد. شاعران قصیده‌های خود را نزد داورانی از بزرگان شعر جاهلی عرضه می‌کردند که بسیاری از آنان از بنی تمیم بودند. بازار همچنین کانون مفاخره و منافره میان قبایل بود و گاه همین مفاخره‌ها به نزاع و جنگ می‌انجامید؛ از جمله حرب فجار را با فضای رقابت و تنش‌های عکاظ مرتبط دانسته‌اند. در برخی گزارش‌ها آمده است که خانواده‌ها دختران خود را برای یافتن همسر مناسب در برابر حاضران معرفی می‌کردند. همچنین برده‌فروشی نیز در این بازار رواج داشت و بردگان از نژادها و سرزمین‌های گوناگون، از حبشه تا روم، هند، مصر و آسیای میانه، در آن عرضه می‌شدند. خطابه نیز از جلوه‌های مهم ادبی عکاظ بود. خطیبان فصیحی مانند قس بن ساعده ایادی در آن سخنرانی می‌کردند. برخی منابع فارسی افزوده‌اند که منبرهای وعظ و تبلیغ نیز در کنار کرسی‌های شعر برپا بود و راهبان، یهودیان و کاهنان هر یک می‌کوشیدند آموزه‌ها یا حکمت‌های خود را در آنجا برای مردم بازگو کنند. بر اساس گزارش‌های سیره، پیامبر اسلام نیز برای رساندن دعوت خود به قبایل عرب به عکاظ و دیگر بازارهای موسم حج رفت و با قبایل گفت‌وگو کرد. در منابع اسلامی آمده است که پیامبر در سال‌های آغازین دعوت خود، در موسم حج به بازارهای مجنه و عکاظ و خیمه‌های قبایل در منی می‌رفت و آنان را به اسلام فرا می‌خواند. عکاظ و شعر عرب مهم‌ترین عاملی که عکاظ را در تاریخ ادبیات عرب برجسته کرد، جایگاه آن در شعر و خطابه بود. در فرهنگ عرب پیش از اسلام، شعر حافظ تاریخ، افتخار، نسب، جنگ‌ها و حکمت‌های قبایل بود. بزرگان قبایل شاعران خود را به بازارها می‌آوردند تا دیگران شعر آنان را بشنوند و توان زبانی و جایگاه قبیله‌ای‌شان آشکار شود. در برخی منابع قدیم آمده است که بهترین قصیده‌ها را پس از برگزیده شدن بر دیوار یا پرده‌های کعبه می‌آویختند. این روایت بعدها با نام‌گذاری معلقات پیوند یافت، هرچند بسیاری از پژوهشگران جدید در تاریخی بودنِ آویختن واقعی این شعرها بر کعبه تردید کرده‌اند. با این حال، عکاظ در سنت ادبی عرب جایگاه نمادین خود را به عنوان میدان بزرگ رقابت شاعران جاهلی حفظ کرده است. پایان بازار عکاظ دربارهٔ پایان عکاظ و از میان رفتن تدریجی آن دو دیدگاه وجود دارد. دیدگاه نخست آن است که این بازار با آمدن اسلام و گسترش آن در شبه‌جزیره از میان رفت. برخی از لغت‌نویسان و ادیبان قدیم نیز چنین تعبیر کرده‌اند. خلیل بن احمد فراهیدی نوشته است که عکاظ بازاری بود که عرب‌ها هر سال در آن گرد می‌آمدند، شعر می‌خواندند و فخر می‌فروختند و سپس پراکنده می‌شدند، اما اسلام آن را از میان برد. جاحظ نیز از عکاظ و ذی‌المجاز به عنوان بازارهایی شناخته‌شده یاد کرده که تا آمدن اسلام برقرار بودند. ابن منظور هم نوشته است که عرب‌ها در عکاظ هر سال گرد می‌آمدند، دادوستد و مفاخره و شعرخوانی می‌کردند و با آمدن اسلام آن رسم از میان رفت. دیدگاه دوم آن است که عکاظ و دو بازار مشهور دیگر، یعنی مجنه و ذی‌المجاز، در صدر اسلام نیز تا مدتی ادامه یافتند و پس از شورش حروریه و ناامنی در مکه رها شدند. ابوعبید بکری نوشته است که عکاظ پانزده سال پس از عام‌الفیل به صورت بازار درآمد و در سال ۱۲۹ قمری، هنگام خروج حروریه در مکه همراه مختار بن عوف، ترک شد. بر پایهٔ این دیدگاه، عکاظ تا دورهٔ نبوی، خلافت راشدین و عصر اموی ادامه داشت، اما در سال ۱۲۹ قمری، با شورش خوارج و ناامن شدن راه‌ها، مردم از بیم غارت، فتنه و ناامنی آن را ترک کردند. گسترش فتوحات اسلامی، انتقال کانون‌های سیاسی و فرهنگی از حجاز به دمشق و سپس بغداد، پیدایش مراکز تازه در شام، عراق و مصر و کاهش نیاز بازرگانی به بازارهای موسمی حجاز نیز از عوامل افول عکاظ دانسته شده‌اند. عوامل افول در دورهٔ اسلامی از عواملی که برای کاهش اهمیت عکاظ در دورهٔ اسلامی یاد شده، یکی این است که عکاظ از آیین‌ها و اعیاد جاهلی به‌شمار می‌رفت و اسلام با بسیاری از نمودهای جاهلی مخالفت کرد. همچنین با تثبیت گاه‌شماری قمری، زمان بازار دیگر در یک فصل ثابت سال قرار نمی‌گرفت؛ در حالی که بازارهای قدیم تا اندازه‌ای با فصل برداشت محصول، دادوستد، پرداخت بدهی‌ها و نیازهای اقتصادی سالانه پیوند داشتند. چرخش ماه‌های قمری در فصل‌های مختلف، کارکرد اقتصادی بازارهای موسمی را تضعیف کرد. در همین حال، بر پایهٔ گزارش صحیح بخاری، مسلمانان در آغاز از شرکت در بازارهای جاهلی بیم داشتند، تا آنکه آیهٔ ۱۹۸ سورهٔ بقره نازل شد و دادوستد در موسم حج را روا دانست. از این رو شماری از بازارهای جاهلی تا سال‌ها پس از اسلام نیز فعال ماندند. احیای بازار عکاظ نخستین توجه جدی به احیای عکاظ در دورهٔ سعودی با دعوت ملک فیصل به تشکیل کمیته‌هایی از جغرافی‌دانان، ادیبان و تاریخ‌نگاران برای تعیین جایگاه بازار و بررسی آثار برجای‌ماندهٔ آن آغاز شد. بعدها امیر فیصل بن فهد، رئیس پیشین سازمان ورزش و جوانان عربستان، بار دیگر خواستار احیای آن شد. پس از گذشت حدود ۱۳۰۰ سال، در سال ۱۴۲۸ قمری، عکاظ به عنوان نشانه‌ای تاریخی، فرهنگی و گردشگری احیا شد. بازار جدید به محلی برای شعر، هنر، ادبیات و نشست‌های فرهنگی تبدیل شد و در هر دوره بخشی از میراث شعر عرب و یکی از شاعران معلقات را معرفی می‌کند تا پیوند میان میراث گذشته و فرهنگ امروز نشان داده شود. در سال ۲۰۱۹، بازار عکاظ میزبان یازده کشور عربی در بخشی با عنوان «حی العرب» بود. در این بخش، کشورهایی مانند امارات متحده عربی، بحرین، کویت، عمان، مصر، اردن، لبنان، تونس و مراکش همراه با عربستان سعودی میراث فرهنگی و اجتماعی خود را ارائه کردند. این بخش دارای سکوی اجرای زنده، موزه‌ها، نمایشگاه هنرهای تجسمی و عکاسی، کتابخانه، میدان فرهنگی روباز، کارگاه‌های آموزشی، فروشگاه‌ها، رستوران‌ها و قهوه‌خانه‌های ادبی بود. در همان سال نشست‌هایی دربارهٔ ابوالعلاء معری، رمان عربی نو، طاهر زمخشری، کارآفرینی، ارزش‌های رسانه‌ای در روزگار جدید، زبان عربی در آسیای مرکزی، متن دیجیتال، درام سعودی و اقتصاد هنر برگزار شد. همچنین شاعران عرب در هر دوره برای دریافت «جایزهٔ بین‌المللی شاعر عکاظ» در شعر عربی فصیح رقابت می‌کنند. تا سال ۲۰۱۹ بیش از ۱۴۱ شاعر زن و مرد در چارچوب موسم طائف ۱۴۴۰ قمری در این رقابت شرکت کردند و مجموع جوایز آن بیش از دو میلیون ریال اعلام شد. آثار دربارهٔ عکاظ دیوان عکاظ، حماد السالمی، باشگاه ادبی طائف، ۱۴۲۸ق/۲۰۰۷م. سوق عکاظ: من ذاكرة التاريخ إلى بهجة الحياة، هند باغفار، جده، ۱۴۲۸ق/۲۰۰۷م. عکاظ الرمز والتاريخ، مناحی ضاوی القثامی، باشگاه ادبی طائف، ۱۴۲۸ق/۲۰۰۷م. عکاظ وحي الإبداع وتجليات الوعي، عالی سرحان القرشی و عاطف بهجات، باشگاه ادبی طائف، ۱۴۲۸ق/۲۰۰۷م. سوق عکاظ في التاريخ، محمد احمد العقیلی، باشگاه ادبی ابها، ۱۹۸۴م. سوق عکاظ في التاريخ والأدب، تهیهٔ کمیتهٔ آثار تاریخی باشگاه ادبی طائف، ۱۹۷۵م. موقع عکاظ، تحقیق عبدالوهاب عزام، دارالمعارف، قاهره، ۱۹۵۰م. سوق عکاظ، گردآوری محمد موسم المفرجی، چاپخانه‌های مؤسسهٔ المدینه للصحافه، جده، چاپ اول، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۶م. سوق عکاظ في الجاهلية والإسلام: تاريخه ونشاطاته وموقعه، ناصر بن سعد الرشید، دارالأنصار، قاهره، چاپ اول، ۱۹۹۷م. قاموس الأدب والأدباء في المملكة العربية السعودية، جلد ۲، دارة الملك عبدالعزیز، ریاض، ۱۴۳۵ق. پانویس