A Coruña

A Coruña o La Coruña ye la capital de la provincia d'A Coruña, na comunidá autónoma de Galicia (España). Ta allugada na fastera noroccidental del país. Ye una ciudá atlántica con clima suave. Tien una población de 251 543 habitantes (2025). Orixe Hai munches teoríes al respectu, dende étimos indoeuropeos a celtes o llatinos: Varies señalen un orixe romanu. Por un llau la posible evolución desde'l llatín acrunia = Península, que pasaría comu falsu artículu al castellanu a traviés del gallegu, a Crunia > la Crunia. Procesu asemeyáu dáse nel nome de Agrela (diminutivu de gallegu de Agra = tierra de cultivu) > por confusión a Grela > castellanu "La Grela". Otru posible orixe llatín ye corona = Llugar altu, con numberoses variantes en gallegu: Curuto, Curota, corote, coroa. Hai correspondencies toponímiques europees, n'inglés, suecu, checu, etc. Pa otros (ver Caridad Arias) Coruña básase nel nome de corono o Cronos, que tamién se dixo Acorán, Gron, Goron, Gronwy en galés, etc. Hay que remembrar que les Columnes d'Hércules foron tamién nomaes Columnes de Crono. Estos nomes refiérense a la divinidá celeste suprema que los griegos nomaron Crono, pallabra que contién la idea de «l'altu», «l' eleváu», «el monte», d'onde proceden los nomes dAcre, Accra, y lacro-polis, les ciudaes nel altu. La forma celta del nome Cronos ye cruinne, antigua divinidá suprema, equivalente al Saturnu romanu. Dada la tendencia celta a la anticipación de la "i" desinencial, esti nome equival a *Crunni, y pue ser la forma gaélica más inmediata del nome epónimu de Cruni o Cruña. Un topónimu de raíz celta ye clunia, que pudo derivar a Crunnia, Cruña, Curuña y Coruña. Una llocalidá col nome asemeyáu, Coruña del Conde, yera Clunia Sulpicia. En Portugal hai un llugar llamáu Quinta da Corunha que paez ser que l'orixe ye'l d'una familia de la Coruña gallega. Otra vía supón una derivación del topónimu Coruña dende Cornia como a un "cuernu xeográficu", como la rexón británica de Cornwall, que tien esa forma, procede del términu kerne (Kernyw en celta), mui asemeyáu al nome del dios Kernunos. Autores griegos (Escílax, Diodoro Sículo...) falaron, amás, d'una islla o península (nêsos) na costa atlántica d'África denominada igualmente Kerne. La pallabra cuernu (llatín cornus) dizse keras en griegu, cola mesma raíz ker- que'l topónimu Kerne. Una estendida teoría apunta a la raíz prerromana Cor- (tamién Car-) col significáu de «roca, durez, piedra xunto al mar». Delles pallabres céltiques y mediterránees suxeren la raíz indoeuropea. La coincidencia de topónimos na zona sirve de referente a los defensores d'esa versión: Corcubión, Corme, Cariño, Carnota, Corrubedo, etc. Tamién esisten les denomaciones arcaiques d'A Cruña y As Cruñas, que tán anguaño en desusu. En tiempos de Fernandu II de Lleón (sieglu XII) apaez documentáu per primera vegada'l topónimu Crunia. En 1262 apaez col artículu la Crunia, por traducción lliteral del gallegu. Los nomes Curunia, Crunnia y Crunna son frecuentes nel medievu. A Coruña ye la denominación oficial conforme cola Llei 3/1983 de la Xunta de Galicia. La Coruña ye la denomación histórica en castellanu recomendada pola "Real Academia Española de la Lengua" y usada davezu en documentos non oficiales y conversaciones informales ente hispanofalantes.º Coruña caldría ser el nome correutu en castellanu, esti nome ye usáu por munchos gallegos cuando falen d'esta ciudá y lo faen en llingua castellana. ºNota: Esta denominación ye errónea, tanto que'l gallegu usa l'artículu colos nomes de ciudá y otros accidentes xeográficos (como'l catalán y l'asturianu), y esti artículu nun ye traducible nunca al castellanu. Otru error históricu en castellanu ye por exemplu, Oporto, (portugúes Porto, l'artículu sólo aparez na fala; gallegu O Porto). Xeografía Mapa coles cinco parroquies que componen el conceyu de la Coruña y les llendes averaes ente elles. La ciudá ta asitiada nel estremu noroccidental de la Península Ibérica, perteneciendo a un saliente de tierra de la provincia d´A Coruña, ente la ría d´A Coruña, que baña'l llau este de la ciudá, y la enseada del Orzán, que baña les principales sableres de la ciudá allugaes nel llau oeste de la mesma. Llenda al norte col océanu Atlánticu, al suroeste col conceyu d'Arteixo, al este col conceyu de Oleiros y la ría de la Coruña, y al sur col conceyu de Culleredo. El conceyu ta formáu por cinco parroquies: A Coruña, Elviña, Oza, San Cristovo das Viñas y Visma. Estes cuatro postreres formaben l'antiguu conceyu de Oza, que foi anexonáu al de la Coruña en 1912. Esta zona foi la principal zona d'espansión de la ciudá dende metá del sieglu XX, polo que numberosos nucleos de población pertenecientes a les parroquías anexonaes fueron absorbíos pola llocalidá de la Coruña a efeutos de nomenclátor. Les parroquies del conceyu apiguren oficialmente un total de 54 entidaes de población según lo Nomenclátor de la Xunta de Galicia, 45 según lo del IGE. A Coruña estender a partir d'una península con forma de T, d'istmu llanu y nidies llombes poco serrapatosos. Dalgunos distis llombes fuéronse integrando na ciudá cola so espansión a partir de 1940, como los de Monte Altu, Santa Margarita, Eirís y A Zapateira. Otros fueron convertíos en zones verdes (Bienes y monte de San Pedro). Gran parte de la estensión portuaria y Los Cantones son zones ganaes al mar. Nel territoriu del conceyu esisten numberosos cursos fluviales, dende pequeños regatos hasta ríos, na mayoría de los casos parcial o totalmente enriaos, de los que'l ríu de Monelos ye'l más singular. Les islles de San Pedro dixebraes del monte tocayu por un estrechu canal fueron declaraes de manera provisional espaciu natural d'interés llocal nel añu 2009. Sableres A Coruña tien dellos quilómetros de sableres, siendo les más conocíes la sablera de Riazor y la sablera del Orzán, pola so situación en plenu centru de la ciudá y bordiaes poner paséu marítimu. Esta llocalización convertir nun grande curiosu para los turistes, siendo amás puntu d'alcuentru de surfistas bona parte del añu. Cuatro de les sableres de la Coruña llograron el distintivu de bandera azul en 2017: Sablera das Lapas Sablera de San Amaro Sablera do Orzán-Matadoiro Sablera de Riazor Hai otres sableres na ciudá que nun recibieron Bandera Azul, como la sablera de Oza, que la llogró n'años anteriores, y les sableres de San Roque, Adormideiras y Bienes. Llocalidaes hermaniaes Les ciudaes hermaniaes con A Coruña son:Cádiz ( España)Herencia ( España)Mar del Plata ( Arxentina)Mariglianella (en) ( Italia)Rio de Janeiro ( Brasil) Referencies Enllaces esternos Wikimedia Commons acueye conteníu multimedia sobre A Coruña. Sitiu web oficial (en gallegu) A Coruña n'OpenStreetMap.