Геркулес мұнарасы

«Геркулес мұнарасы» (сонымен қатар Tower of Hercules, исп. Torre de Hércules) — Ла-Корунья қаласының (Галисия, Испания) солтүстік бөлігінде орналасқан жұмыс істеп тұрған маяк. Рим империясы кезінде салынған бұл маяк әлемдегі ең көне маяк және әлі күнге дейін қолданылып келе жатқан жалғыз ежелгі рим маякы болып саналады. Құрылымның биіктігі 55 м (елдегі ең биік 4-ші маяк) және Атлант мұхитының Бетанзос шығанағы суларынан 57 м биіктікте орналасқан түбекте орналасқан. Бір нұсқа бойынша, бұл қаланың атауы (исп. La Coruña). Басқа бір пікір бойынша, ол кельт тіліндегі «clunia» (ирл. cluain), бұл «шалғын» дегенді білдіреді. Геркулес мұнарасы ұлттық ескерткіш болып табылады және 2009 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген. Сондай-ақ, бұл жерде мұнараның жанында орналасқан шағын римдік құрылым, мүсіндер саябағы, Монте-дус-Бикостағы темір дәуірінің жартас суреттері және мұсылман зираты бар. Әңгіме Кельт патшалығы Римдіктер келгенге дейін Пиреней түбегінің солтүстік-батыс шеті (қазіргі Бергантиньос, Бетанзос және Коруна) астанасы (лат. Flavium Brigantium Бригантия патшалығының отаны болған. Қазіргі Бетанзос қаласының орны болған деп есептеледі. Бригантия Британ аралдарымен сауданың ірі орталығы болған және, бәлкім , өзен сағасының жағасында бірнеше шағын бақылау мұнаралары болған. Ежелгі және орта ғасырларда «Бригантия мұнарасы» ( Farum Brigantium ) ретінде белгілі ежелгі Рим маягы осы финикия мұнараларының бірінің орнында салынған болуы мүмкін. Мұнара туралы ең көне аңызда (шамамен 1050 жылы жазылған) кельт патшасы Бреоган Бригантиум қаласын құрып, солтүстіктегі жаңа жерді көруге болатын Бреоган мұнарасын салғаны айтылады. Бреоганның ұлдары Ит пен Мил әскер жинап, бұл жерге қоныстануға аттанды, оны Ирландия деп атады (Галиция мен Ирландия арасындағы қашықтық шамамен 900 км, бұл жер шарының қисықтығына байланысты салыстырмалы түрде төмен биіктіктегі Ирландияны ғана емес, сонымен қатар Эверестті де көзбен көруге мүмкіндік бермейді). Бұл аңыздың галисия тіліндегі нұсқасы «Trezenzonii Solistitionis Insula Magna» деп аталады, б.з.д. 900-1000 жылдары жазылған. Онда Трезенцониус есімді монахтың Бригантиум мұнарасына қалай көтеріліп, Бреоганның ұлдары сияқты теңіздегі әдемі жерді көріп, оны зерттеуге аттанғаны туралы айтылады. Рим билігі Мұнараның құрылысы II ғасырдың басына, мүмкін император Траянның (98-117) билігі кезінде басталады. I ғасырда Галисияны римдіктер табиғи ресурстарды (мысалы, Лас Медулас алтын кеніштері) және Атлантикалық сауда жолдарын бақылау үшін жаулап алды. Юлий Цезарьдың «Галисия қаласы Бригантияға» келуі Дио Кассийдің еңбектерінде айтылады. Грек ғалымы Птолемей қаланың байлығы туралы жазып, оны өзінің «География» кітабында үлкен Галисия порты деп атаған. «Жердің шетіндегі» жағалауларда жүзу қиын болды, бұл Costa da Morta («өлім жағалауы») атауына әкелді. Hispania Tarraconensis инфрақұрылымын жақсарту жөніндегі күш-жігерінің бөлігі ретінде римдіктер Атлант жағалауы бойында бірнеше маяк салған. Бригантия мұнарасын II ғасырда Кайус Сервиус Лупо (лат. Caius Servius Lupus Caius Servius Lupo) есімді сәулетші салған. Лузитания провинциясының Эминия (Коимбра) қаласынан шыққан. Мұнара Марстың құрметіне салынған, бұған мұнараның етегіндегі тасқа ойып жазылған жазу дәлел: "MARTI AUG.SACR C.SEVIVS LUPUS ARCHTECTUS AEMINIENSIS LVSITANVS.EX.VO". Орта ғасыр 407 жылы римдіктер Галисиядан кетті, ал оның аумағында тәуелсіз мемлекет пайда болды. Галисия патшалығының алғашқы жылдарында өмір сүрген тарихшы Паул Оросий өзінің «Historia adversum Paganos» (шамамен 415-417) еңбегінде Бригантия мұнарасын атап өтеді: «Secundus angulus circium intendit, ubi Brigantia Gallaeciae civitas sita altissimum farum et inter pauca memorandi operis ad speculam Britanniae erigit» («Екінші бұрылыста (Испанияны айналып жүзу), Галисия қаласы Бригантия орналасқан жерде, басқа да бірнеше ескерткіштермен қатар, Ұлыбританияға қарау үшін өте биік маяк орнатылды»), бұл Ұлыбританиямен сауда қатынастарының сол уақытқа дейін жалғасқанын көрсетеді. Орта ғасырларда мұнара маяк ретіндегі маңызын жоғалтып, бекініске айналдырылған деп болжануда. Галицияның негізгі серіктестері — Ұлыбритания және Жерорта теңізімен сауда араб және саксон шапқыншылықтарымен кедергі келтірді. Бірнеше ғасырдан кейін Еуропаның Атлант жағалаулары викингтер мен нормандардың шабуылына ұшырады, бұл Бригантияның Ұлыбританиямен саудасына да әсер етті. 844 жылы 150 викинг кемесі Галицияға шабуыл жасап, Бригантияны қиратты. Шабуылды Астурия патшасы Рамиро I Мұнара шайқасында тоқтатты, содан кейін Галиция жағалауында күзет мұнаралары тұрғызылды, ал Бригантия маяғы әскери мақсаттарда пайдаланыла бастады. Алайда, осы шараларға қарамастан, 1015 жылы Норвегияның болашақ патшасы Олаф Харальдсон бастаған скандинавиялық флот Бригантияны қиратты, содан кейін қала және онымен бірге маяк құлдырады. Бетанзос шығанағы біртіндеп шөгіндіге толып, үлкен кемелерді сыйдыра алмайтындықтан, Леон патшасы IX Альфонсо 1208 жылы портты жақын маңдағы Круния қаласына көшіру туралы шешім қабылдады. Жаңа порт қалашығының қарқынды дамуы маяктың Бригантиямен байланысын үзуге әкелді және ол жай ғана маяк (Фаро), қамал (Кастело) немесе ескі қамал (Кастело Велло) ретінде белгілі болды. Геркулес туралы миф «Жаулап алулар кітабы» пайда болғаннан кейін екі жүз жылдан астам уақыт өткен соң, XIII ғасырдың соңында Кастилия патшасы Альфонс X «Хроника генералы» атты еңбегін жазды, онда ол Жерорта теңізі мифін пайдаланып, Бригантин мұнарасы туралы жаңа әңгіме жасады. Жаңа аңызда грек батыры Геракл туралы айтылады, ол өзінің оныншы еңбегі кезінде Герион есімді алыппен үш күн бойы шайқасып, оны жеңді. Жеңісін тойлау үшін Геракл мұнара тұрғызып, Галатиядан (Анадолы) бір топ адамды қалаға әкелді, бұл жердің Галиция деп аталуына әкелді. Бұл аңыз Испанияда 19 және 20 ғасырларда тарады, нәтижесінде маяк «Геркулес мұнарасы» деп аталды, әсіресе испан филологы, тарихшысы және Корольдік Испания академиясының мүшесі Рамон Менендес Пидаль атаудың осы нұсқасын қолдағандықтан. Жаңа уақыт 17-ғасырдағы Испанияның Англия мен Фландрияға қарсы соғыстары сауда белсенділігінің азаюына және маяктың қирауына әкелді. 1682 жылы Лерма герцогының ұлы әрбір келген кемеге арнайы салық салу үшін сәулетші Амаро Антунға маякты қалпына келтіруді тапсырды. Антун мұнараның ішінде ағаш баспалдақ және сигнал шамдары үшін екі шағын мұнара салды. 17 және 18 ғасырларда Галисия билігі испан корольдерінен Коруна маягын жөндеуді бірнеше рет сұрады. Ең мұқият ұсыныс Хосе Андрес Корниденің еңбегінде болды, ол өмірінің 30 жылын маяг тарихын зерттеуге арнады. 1788 жылы III Карл маягты жөндеуді бастауды бұйырды, ол 1791 жылы IV Карлдың билігі кезінде аяқталды. Мұнара Корниденің жұмысын пайдаланып, классикалық стильде толығымен қайта салынды. Жұмысты сәулетші Эустакио Джаннини басқарды және мұнараға қазіргі көрінісін берді. Ағаш баспалдақ таспен ауыстырылды, римдік құрылымның қабырғалары қапталды, ал жартылай шеңберлі шатырдың орнына екі сегізбұрышты қосымша еден салынды. Сәл кейінірек, 1799 және 1806 жылдар аралығында, шам айналмалы шаммен ауыстырылып, көмірден мұнайға ауыстырылды. 1861 жылы мұнараның айналасына платформа салынды. 1857 және 1904 жылдар аралығында маякта қолданылған Френель линзасы қазіргі уақытта Ла-Коруньядағы Ұлттық ғылым және технология мұражайында көрмеге қойылған. 1849 жылдан 1858 жылға дейін мұнарада Испаниядағы алғашқы маякшылар мектебінің сыныптары орналасқан. 1927 жылы мұнараға электр қуаты орнатылды. 1994-95 жылдары мұнараның астында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде ежелгі римдік және ортағасырлық (10-12 ғасырлар) қирандылар табылды. Сонымен қатар, мұнараның айналасында бүгінгі күнге дейін сақталмаған сыртқы қабырғаның бар екендігі туралы дәлелдер табылды. Құрылым 1791 жылы қайта құрудан бұрын мұнараның шаршы негізі бар призмалық пішіні болған. Сыртқы тас қабырғада екі есік, асимметриялық орналасқан терезелер және жоғарғы жағына апаратын ойықталған спиральды жол болған, олардың іздері бүгінгі күнге дейін көрінеді. Екі төменгі қабаттың әрқайсысының биіктігі 9,6 м, ал үшінші қабат тағы 14,35 м болды, бұл мұнараны Испаниядағы римдіктер салған ең биік ғимараттардың біріне айналдырды. Геркулес мұнарасының заманауи интерьері бастапқы римдік құрылымның маңызды элементтерін сақтап қалған. Төменгі үш қабаттың әрқайсысында төрт бөлме бар, ал 1791 жылы қосылған және биіктігі 21 м төртінші қабатта екі деңгейлі сегізбұрышты бөлме бар. Мұнараның гранит қабырғаларының қалыңдығы 2,15 м (ішкі жағы 155 см және сыртқы жағы 60 см). Ғимараттың қасбеті Хосе Корниданың нұсқауы бойынша маякқа сырттан кіруге мүмкіндік беретін сыртқы пандус немесе баспалдақты еске түсіру үшін қосылған қиғаш жолақтармен қапталған. Геркулес мұнарасының суреттері Бригантин маягының ең алғашқы бейнелері Бурго-де-Осма кодексінде (1086) кездеседі, онда ол Галлекияда Сантьяго соборының жанында бейнеленген. 1300 жылдары Англияда жасалған әлемдегі ең үлкен ортағасырлық картада Әулие Джеймс жолының соңғы нүктесінің жанында жарықтандырылған сигналы бар мұнара да бейнеленген. Коруннаның алғашқы белгілі елтаңбасы 1448 жылға жатады — қала португал саудагеріне берген сақтандыру сертификатындағы кішкентай мөр. Мөрде шам ілінген және шеттерінде екі теңіз тарағы қабығы бар маяк бейнеленген. 1552 жылы V Чарльз патшаның патшалық жарғысында маяк пен шам, сондай-ақ мұнараның астына көмілген сегіз теңіз тарағы қабығы және тәж киген бас бейнеленген жаңа елтаңба енгізілді. Қала әкімшілігінің басты баспалдағында бейнеленген қаланың 16 ғасырдағы елтаңбасында сыртқы пандусы бар маяк, жоғарғы жағында шам, мұнараның астында тәж киген бас және мұнараны қоршап тұрған жеті теңіз тарағы қабығы бейнеленген. Кейбір елтаңбаларға жоғарғы жағында Галисия патшалығының Қасиетті Граалы да кіреді. Бейне материалдар Видеоролик YouTube сайтында Геркулес мұнарасының құрылысы анимациямен көрсетілетін. Видеоролик YouTube сайтында Равенна портының компьютерлік қайта құруы бірнеше секунд, онда маяктың дизайны Геркулес мұнарасының дизайнына ұқсас. Әдебиет Волкова Г. И. Torre de Hércules // Испан-орыс тілдік және мәдени білім беру сөздігі. Мәскеу: Жоғары мектеп, 2006. — 533—534-беттер. — 656 б. — ISBN 5-06-004248-0. Дереккөздер