Onkalo

Анкала (фінск.: Onkalo — пячора, пустэча) — першае ў свеце глыбокае геалагічнае сховішча для канчатковага пахавання адпрацаванага ядзернага паліва (АЯП) і высакаактыўных радыеактыўных адходаў. Знаходзіцца ў Фінляндыі, на востраве Алкілуота (муніцыпалітэт Эўраёкі), непасрэдна паблізу АЭС Алкілуота. Аб'ект кіруецца кампаніяй «Posiva» сумесным прадпрыемствам фінскіх энергетычных карпарацый Fortum і Teollisuuden Voima. Праект з'яўляецца гістарычным для атамнай энергетыкі, бо Фінляндыя стала першай краінай на планеце, якая перайшла ад тэарэтычных планаў і часовага наземнага захоўвання да практычнай рэалізацыі ізалявання ядзерных адходаў у канчатковым падземным аб'екце, разлічаным як мінімум на 100 000 гадоў. Гісторыя стварэння Пасля прыняцця ў 1994 годзе паправак да Закона аб ядзернай энергіі Фінляндыі, якія строга забаранілі імпарт і экспарт радыеактыўных адходаў (у тым ліку ранейшую практыку вывазу адпрацаванага паліва ў Расію на перапрацоўку), перад краінай паўстала вострая неабходнасць стварэння ўласнага нацыянальнага магільніка. Пасля некалькіх гадоў геолагаразведкі і выбару з чатырох патэнцыйных пляцовак, у 2000 годзе для будаўніцтва быў абраны ўчастак на востраве Алкілуота. Фінскі парламент зацвердзіў гэтае рашэнне ў 2001 годзе амаль аднагалосна, кіруючыся міжнародным навуковым кансэнсусам, што глыбокае геалагічнае пахаванне з'яўляецца найбольш бяспечным і рацыянальным метадам вырашэння праблемы высакаактыўных адходаў. У 2004 годзе пачалося будаўніцтва даследчай падземнай лабараторыі, якая дазволіла навукоўцам дэталёва вывучыць паводзіны гранітных парод і грунтовых вод непасрэдна на працоўных глыбінях. У лістападзе 2015 года ўрад Фінляндыі выдаў кампаніі «Posiva» афіцыйную ліцэнзію на ўзвядзенне сховішча. У сярэдзіне 2020-х гадоў аб'ект падышоў да завяршальных стадый падрыхтоўкі і тэставання ўсіх сістэм перагрузкі кантэйнераў дзеля пачатку поўнамаштабнай камерцыйнай эксплуатацыі. Пасля поўнага запаўнення галерэй, якое плануецца бліжэй да XXII стагоддзя, тунэлі сховішча Анкала павінны быць цалкам і незваротна замураваныя. Тэхнічныя ўмовы і геалогія Канцэпцыя бяспекі сховішча Анкала цалкам абапіраецца на тэхналогію шматбар'ернай ізаляцыі KBS-3, распрацаваную ў Швецыі. Гэты метад прадугледжвае наяўнасць некалькіх фізічна незалежных ахоўных рубяжоў, здольных утрымаць радыёнукліды ад траплення ў біясферу нават у тым фантастычным выпадку, калі адзін з бар'ераў будзе прарваны або страціць свае ўласцівасці на працягу дзясяткаў тысяч гадоў. Першым узроўнем з'яўляецца інкапсуляцыя цеплавыдзяляльных зборак адпрацаванага паліва ў масіўныя чыгунныя ўкладышы (дзеля механічнай трываласці). Чыгун, у сваю чаргу, запаяны ў герметычныя знешнія кантэйнеры, вырабленыя з чыстай каразійна-трывалай медзі (таўшчыня сценак дасягае пяці сантыметраў), што павінна абараніць адходы ад хімічнага ўздзеяння падземных водаў. Трэцім, гідраізаляцыйным рубяжом з'яўляюцца кампактныя блокі са спецыяльнай бентанітавай гліны. Пасля таго як медныя капсулы апускаюцца ў шахты на глыбіні 400—450 метраў, яны цалкам абкладваюцца гэтым матэрыялам. Набракаючы пры натуральным кантакце з грунтовай вільгаццю, бентаніт герметычна запаўняе ўсе пустэчы ў тунэлі, ствараючы мяккі вадзяны замок, які абараняе медны кантэйнер ад зрухаў пароды падчас мікраземлятрусаў. Чацвёртым і канчатковым макра-бар'ерам выступае маналітны скальны масіў Балтыйскага крышталічнага шчыта (суцэльны граніт), геалагічная і тэктанічная стабільнасць якога вылічаецца мільярдамі гадоў. Такі падыход зніжае кліматычныя і тэктанічныя рызыкі, у тым ліку магчымае наступленне чарговага ледавіковага перыяду. Грамадскае меркаванне і тэхнічныя дыскусіі У адрозненне ад падобных інфраструктурных праектаў па захоўванні РАА ў Францыі (Cigéo) або Германіі (Горлебен), фінскі праект Анкала не сутыкнуўся са значным супрацівам з боку экалагічных актывістаў або мясцовага насельніцтва. Грамадства камуны Эўраёкі і муніцыпалітэт выказалі высокі давер да Нацыянальнага ўпраўлення па радыяцыйнай і ядзернай бяспецы Фінляндыі (STUK), прагаласаваўшы за праект. Такі высокі ўзровень падтрымкі тлумачыцца адкрытай палітыкай ядзернай камунікацыі, празрыстымі падаткавымі субсідыямі і тым фактам, што ядзерная прамысловасць з'яўляецца асновай эканомікі рэгіёна з канца 1970-х гадоў, таму насельніцтва дэмістыфікавала пагрозу ядзернай энергетыкі. Нягледзячы на ўсеагульны грамадскі і дзяржаўны давер да праекта, ён прайшоў праз сур'ёзнае навуковае і тэхнічнае абмеркаванне сярод еўрапейскіх і шведскіх геолагаў, якія аналізавалі доўгатэрміновую мадэль распаду матэрыялаў. Скепсіс і крытыка незалежных даследчыкаў (у прыватнасці, спецыялістаў шведскага Каралеўскага тэхналагічнага інстытута KTH) сканцэнтраваны амаль выключна на мадэляванні працэсаў карозіі медзі ў геалагічнай перспектыве на сто тысяч гадоў. Яны звярталі ўвагу на павышаную імавернасць мікраскапічнага ўздзеяння растваральных у бескіслароднай вадзе сульфідаў або дзейнасць анаэробных мікраарганізмаў, што гіпатэтычна можа прывесці да расколін меднай абалонкі раней за разлічаны праекціроўшчыкамі тэрмін. Адказваючы на выклікі, ядзерныя агенцтвы STUK і Posiva абавязаліся праводзіць непарыўны шматгадовы маніторынг усіх матэрыялазнаўчых уразлівасцяў. Вынік тэставанняў даказаў міжнароднай супольнасці, што камбінацыя бентаніту і тоўстай 50-мм меднай брані робіць хуткую скразную карозію ў глыбінных адкладах статыстычна і фізічна мізэрнай. У масавай культуры Працэс распрацоўкі і асэнсавання феномена пахавання радыёактыўных адходаў стаў цэнтральнай тэмай філасофскага дакументальнага фільма «У вечнасць» (англ.: Into Eternity), які зняў дацкі рэжысёр Майкл Мадсэн у 2010 годзе. Стужка засяроджана не толькі на інжынерным аспекце Анкала, але і на праблеме «ядзернай семіётыкі» — дылеме пра тое, як менавіта сучаснаму чалавецтву перадаць веды пра смяротна небяспечны аб'ект нашчадкам (скразь дзясяткі тысяч гадоў, на працягу якіх цяперашнія мовы і знакі папярэджання будуць непазбежна забытыя ці ўвогуле страчаныя новымі цывілізацыямі). Глядзіце таксама Cigéo — аналагічны французскі праект. Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў Зноскі Спасылкі Афіцыйны сайт кампаніі Posiva (фінск.) (англ.)