Ọdọ Mmiri Turkana

Ọdọ Mmiri Turkana bụ ọdọ mmiri nnu dị na Ndagwurugwu Rift nke Kenya, nke kachasị na ugwu Kenya; njedebe ugwu dị anya na-agafe na Etiopia. Ọ bụ ọdọ mmiri ọzara kachasị ukwuu n'ụwa na ọdọ mmiri alkaline kachasị ukwuu n'ụwa. Dịka olu ya si dị, ọ bụ ọdọ mmiri nnu nke anọ kachasị ukwuu n'ụwa mgbe Oké Osimiri Caspian gasịrị, Issyk-Kul, na Ọdọ Mmiri Van (na-agafe Oké Osimiri Aral nke Ndịda), nakwa n'etiti ọdọ mmiri niile dị n'ọkwa nke iri abụọ na abụọ. Ọdọ Mmiri Turkana na-eyi egwu ugbu a site n'iwu mgbidi Gilgel Gibe nke Atọ na Etiopia n'ihi mgbochi mmiri nke Osimiri Omo nke na-enye ọtụtụ mmiri ọdọ mmiri ahụ. Ọ bụ ezie na a na-ejikarị ọdọ mmiri ahụ eme ihe—ma ruo n'ókè ụfọdụ—ma e jiri ya mee ihe ọṅụṅụ, nnu ya (nke na-adị ntakịrị nro) na oke fluoride (nke dị elu karịa nke dị na mmiri fluoride) na-emekarị ka ọ ghara ịdị mma ịṅụ ya; ọ bụkwa isi iyi nke ọrịa ndị sitere na mmiri ruru unyi na-agbasa. N'ụzọ na-arịwanye elu, obodo ndị gbara ọdọ mmiri ahụ gburugburu na-adabere na isi iyi mmiri dị n'okpuru ala maka mmiri ọṅụṅụ. Otu ihe ndị ahụ mere ka ọ ghara ịdị mma maka ịṅụ mmiri na-egbochi ojiji ya maka ịgba mmiri. Ihu igwe dị ọkụ ma kpọọ nkụ nke ukwuu. Nkume nke mpaghara gbara ya gburugburu bụ ugwu mgbawa ugwu. Central Island bụ ugwu mgbawa na-arụ ọrụ, na-ewepụta uzuoku. A na-ahụ ihe ndị dị n'èzí na nkume n'akụkụ ọwụwa anyanwụ na ndịda nke ọdọ mmiri ahụ, ebe ájá ájá, olulu mmiri na ala dị larịị dị n'ọdịda anyanwụ na ugwu, n'ebe dị ala karịa. Ifufe n'ụsọ oké osimiri na n'èzí nwere ike ịdị oke ike, ebe ọ bụ na ọdọ mmiri ahụ na-ekpo ọkụ ma na-ajụ oyi nwayọ karịa ala. Na mberede, oké ifufe na-abịa mgbe niile. Osimiri atọ (Omo, Turkwel na Kerio) na-asọba n'ime ọdọ mmiri ahụ, mana enweghị mmiri na-asọpụta, naanị mmiri na-efunahụ ya bụ site na uzuoku. Olu na nha ọdọ mmiri dị iche iche. Dịka ọmụmaatụ, ọkwa ahụ dara site na 10 metres (33 ft) n'etiti 1975 na 1993. N'agbanyeghị enweghị mpụta, na gburugburu ebe obibi, a na-ewere ya dị ka akụkụ nke - ma ọ bụ ma ọ dịkarịa ala jikọtara ya na - n'ihi njikọ ya na usoro a tupu oge eruo na myirịta dị n'anụmanụ mmiri ha. N'ihi okpomọkụ dị n'ógbè ahụ — mmiri ọdọ mmiri ahụ bụ 27–31 °C [81–88 °F], okpomọkụ ikuku nke mpaghara ahụ yikwara ma ọ bụ karịa ntakịrị — oke ọkọchị na enweghị ike iru ebe ahụ, ọdọ mmiri ahụ na-ejigide àgwà ọjọọ ya. A na-ahụ agụ iyi Naịl n'ọtụtụ ebe n'ụsọ oké osimiri. N'akụkụ nkume ndị dị n'ụsọ oké osimiri ahụ, akpị na ajị anụ na-ebi n'ime ha. Ọdọ mmiri ahụ bara ụba n'azụ, ịkụ azụ dịkwa oke mkpa maka akụnụba obodo, mana ọ na-eyi egwu ịdaba n'ọkwa mmiri na ịkụ azụ gabiga ókè. A na-ede aha ogige ntụrụndụ mba nke ọdọ mmiri Turkana ugbu a dị ka ebe UNESCO na-edebe ihe nketa ụwa. Ogige Ntụrụndụ Sibiloi dị n'akụkụ ọwụwa anyanwụ nke ọdọ mmiri ahụ, ebe Ogige Ntụrụndụ Mba Central Island na Ogige Ntụrụndụ Mba South Island dị n'ọdọ mmiri ahụ. A maara ha abụọ maka agụ iyi Naịl ha. A chọpụtala ọtụtụ ihe ndị e ji ihe ndị dị ndụ mee n'ógbè gbara Ọdọ Mmiri Turkana gburugburu. Ọ dịghị mmadụ ole na ole na-abịa ebe ahụ, ebe ọ bụ na ọ ga-ewe ụbọchị abụọ iji si Nairobi gaa. Ọdọ mmiri ahụ bụkwa ókèala Rendille, Borana na Oromo ruo ala Turkana. Ebe ahụ bụ isi ihe e ji ụrọ mee, ọ na-esikwa n'ala alkaline karịa mmiri oké osimiri. Aha njirimara Mgbe nnwere onwe nke Kenya gasịrị, onyeisiala, Mzee Jomo Kenyatta, gbanwere aha ya na 1975 mgbe ọ bụ Ndị Turkana, ebo kachasị ukwuu n'ebe ahụ. Ndị Turkana na-akpọ ọdọ mmiri ahụ Anam Ka'alakol, nke pụtara "oké osimiri nke ọtụtụ azụ̀". Ọ bụ site na aha Ka'alakol ka Kalokol, obodo dị n'ụsọ oké osimiri ọdịda anyanwụ nke Ọdọ Mmiri Turkana, n'akụkụ ọwụwa anyanwụ nke Lodwar, na-enweta aha ya. Aha mbụ e ji mara Ọdọ Mmiri Turkana nke Turkana bụ Anam a Cheper. Ndị obodo bi gburugburu Ọdọ Mmiri Turkana gụnyere Turkana, Rendille, Gabbra, Daasanach, Hamar Koke, Karo, Nyagatom, Mursi, Surma, na ndị Molo. Maka ebe ọtụtụ n'ime ndị a nọ, lee maapụ olumba dị n'isiokwu ahụ. Ọdọ Mmiri Rudolf A kpọrọ ọdọ mmiri ahụ na mbụ Ọdọ Mmiri Rudolf (iji sọpụrụ Eze Ukwu Rudolf nke Austria) site n'aka Count Sámuel Teleki de Szék na onye nke abụọ ya bụ Lieutenant Ludwig Ritter Von Höhnel, onye Hungary na onye Austria, na 6 Maachị 1888. Ha bụ ndị Yuropu mbụ gara leta ọdọ mmiri ahụ mgbe ha mechara njem ogologo oge n'ofe ọwụwa anyanwụ Afrịka. Ọdọ mmiri ahụ nọgidere na-aza aha ndị Yurop n'oge ọchịchị ndị Britain East Africa. Agbanyeghị, a maara ya nke ọma na Yuropu ogologo oge tupu Teleki echepụta nleta ya, ebe ọdọ mmiri ahụ dị, ọdịdị ya na ebe ọ dị. Oké Osimiri Jade N'oge a na-amaghị ama, ọdọ mmiri ahụ nwetara aha ọzọ dị ka "Oké Osimiri Jade" site na agba turquoise ya a hụrụ ka ọ na-abịa site n'ebe dị anya. Agba ya sitere na algae ndị na-apụta n'elu ala n'oge ihu igwe dị jụụ. Nke a nwekwara ike ịbụ aha ndị Yurop. Basso Narok J. W. Gregory kọrọ n'akwụkwọ akụkọ The Geographical Journal nke afọ 1894 na a kpọrọ ya "Basso Narok", nke pụtara "Ọdọ Mmiri Ojii" n'asụsụ Samburu. N'otu aka ahụ, ọdọ mmiri Chew Bahir nke Etiopia dị nso ka a na-akpọ "Basso Naibor" na Samburu, nke pụtara "Ọdọ Mmiri Ọcha". Ndị Samburu so n'agbụrụ ndị kacha pụta ìhè n'ógbè ọdọ mmiri Turkana mgbe ndị nchọpụta bịara. Ihe bụ ụdị okwu a, ihe ọ pụtara, na asụsụ bụ nke na-edoghị anya. Bayọlọji Biomes Isi ihe ndị dị ndụ bụ ọdọ mmiri ahụ, nke bụ biome mmiri, na mpaghara gbara ya gburugburu, nke a na-akpọ ọzara na osisi ubi xeric. Ọzara Chalbi dị n'akụkụ ọwụwa anyanwụ nke ọdọ mmiri ahụ. N'oge mmiri na-ekpo ọkụ, ala kpọrọ nkụ na-apụta, na-egosipụtakwa Aristida adscensionis na A. mutabilis. N'oge ọkọchị, ahịhịa na-apụ n'anya. Osisi ndị dị n'ime ha nwere osisi dwarf, dịka ọmụmaatụ Duosperma eremophilum na Indigofera spinosa. N'akụkụ ọdọ mmiri ahụ bụ osisi nkwụ doum Plankton A na-ahụ ma phytoplankton ma zooplankton n'ọdọ mmiri ahụ. N'ime ndị mbụ, a na-anọchite anya cyanobacteria site na Microcystis aeruginosa na obere algae site na Botryococcus braunii. Ndị ọzọ dịkwa ugbu a gụnyere Anabaenopsis arnoldii, Planctonema lauterbornii, Oocystis gigas, Sphaerocystis schroeteri, na ụfọdụ ndị ọzọ. Zooplankton gụnyere copepods, cladocerans na protozoans. Azụ Ma e jiri ya tụnyere ọdọ mmiri ndị ọzọ buru ibu n'Africa, Turkana enweghị ụdị azụ ole na ole. Ọdọ mmiri ahụ nwere ihe dị ka ụdị azụ iri ise, gụnyere iri na abụọ endemics: cichlids Haplochromis macconneli, Haplochromis rudolfianus, H. turkanae na Hemichromis exsul, the barb Enteromius turkanae, catfish Chrysichthys turkana, robber tetras Brycinus ferox na B. minutus, Rudolf lates Lates longispinis, lampeyes Lacustricola jeanneli na Micropanchax rudolfianus, ya na cyprinid Neobola stellae. Ndị na-abụghị ndị endemic gụnyere Nile tilapia, mango tilapia, bichir, elephantfish Mormyrus kannume, African arowana, African knifefish, Distichodus niloticus, Nile perch na ọtụtụ ndị ọzọ. N'oge mbụ Holocene, ọkwa mmiri nke ọdọ mmiri ahụ dị elu, ọ na-asọbakwa n'ime Osimiri Naịl, na-enye azụ na agụ iyi ohere ịbanye. N'ihi ya, azụ̀ ndị na-anaghị adịkarị n'ọdọ mmiri bụkarị ụdị azụ̀ ndị dị n'akụkụ osimiri nke sitere na Nilotic. Ụfọdụ n'ime ndị na-anaghị amụ nwa anaghị amụ nwa n'ọdọ mmiri ahụ, kama ha na-akwaga n'Osimiri Omo na ndị ọgaranya ndị ọzọ ka ha mụọ nwa. A na-akụkarị azụ n'ọdọ mmiri ahụ nke ukwuu. Nnụnụ Mpaghara ọdọ mmiri Turkana bụ ebe obibi nke ọtụtụ narị ụdị nnụnụ sitere na Kenya. Usoro Ahịhịa Ọwụwa Anyanwụ Afrịka na-ejekwa ozi dị ka ụzọ e si efe nnụnụ ndị na-akwaga ebe ọzọ, na-eweta ọtụtụ narị ndị ọzọ. Nnụnụ ndị ahụ na-enweta nkwado site na ọtụtụ plankton n'ọdọ mmiri ahụ, bụ́ ndị na-azụkwa azụ̀. Ụfọdụ nnụnụ ndị Turkana na-ahụkarị bụ little stint, wood sandpiper, na common sandpiper. African skimmer (Rhyncops flavirostris) na arụ akwụ n'akụkụ Central Island. White-breasted cormorant (Phalacrocorax lucidus) dị n'ofe ọdọ mmiri ahụ, dịka ọtụtụ nnụnụ mmiri ndị ọzọ si eme. Mmiri flamingo ka ukwuu na-asọ n'ime ala ya dị omimi. Heuglin's bustard (Neotis heuglinii) dị n'akụkụ ọwụwa anyanwụ nke mpaghara ọdọ mmiri ahụ. Anụ na-akpụ akpụ Ọdọ mmiri ahụ nwere ọnụ ọgụgụ mmadụ kachasị ukwuu n'Africa nke Agụ iyi Naịl: 14,000, dịka e mere atụmatụ na nnyocha Alistair Graham mere na 1968. Ọdọ mmiri ahụ nwekwara ọtụtụ nnukwu mbe mmiri, ọkachasị n'ógbè Central Island. Mbe apịtị Turkana bụ ihe jupụtara na ya n'ọdọ mmiri ahụ. Anụmanụ N'elu ala kpọrọ nkụ, e nwere ìgwè mmadụ na-adịghị ike nke anụmanụ na-ata nri na anụ ọhịa na-eri anụ. Ndị bụ isi na-ata nri gụnyere Grevy's zebra, Burchell's zebra, beisa oryx, Grant's gazelle, topi na reticulated giraffe. Ọdụm na mgbawa na-achụ ha. A naghịzi ahụ enyí na rhinocerose ojii ahụ, ọ bụ ezie na Teleki kọrọ na ọ hụrụ (ma gbaa) ọtụtụ. Ihe kacha nso n'ájá bụ cushioned gerbil (Gerbillus pulvinatus). Geology Ọdọ Mmiri Turkana bụ ihe dị na East African Rift. rift bụ ebe na-adịghị ike n'ime ala ụwa n'ihi nkewa nke tectonic plate abụọ, nke a na-esokarị ya na graben, ma ọ bụ ite mmiri, ebe mmiri ọdọ mmiri nwere ike ịchịkọta. Ọgbawa ahụ malitere mgbe Ọwụwa Anyanwụ Afrịka, nke mmiri ozuzo dị na mantle, malitere ikewapụ onwe ha site na akụkụ ndị ọzọ nke Afrịka, na-aga n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ. Ugbu a, graben dị kilomita 320 n'obosara n'ebe ugwu nke ọdọ mmiri ahụ, kilomita 170 n'ebe ndịda. Ọgbawa a bụ otu n'ime abụọ, a na-akpọkwa ya Nnukwu Ọgbawa ma ọ bụ Ọgbawa Ọwụwa Anyanwụ. E nwekwara nke ọzọ n'akụkụ ọdịda anyanwụ, Ọgbawa Ọdịda Anyanwụ. Ọdọ Mmiri Turkana bụ ihe pụrụ iche nke ala Ọwụwa Anyanwụ Afrịka. E wezụga na ọ bụ ọdọ mmiri na-adịgide adịgide nke na-adịgide adịgide, ọ bụ naanị ọdọ mmiri na-ejide mmiri sitere na mpaghara abụọ dị iche iche nke Naịl. Mmiri mmiri ọdọ mmiri Turkana na-adọta mmiri ya site na Ugwu Kenya na Ethiopian Highlands. A chọpụtala na nkume ndị dị n'okpuru ala nke mpaghara ahụ bụ ihe dị ka afọ 522 na 510 nde gara aga (mya). Ọ dịghị mgbawa ọ bụla dị n'oge ahụ. A na-egosi mgbawa site na mgbawa ugwu mgbawa site na ájá ahụ na-adịghị ike. Mgbawa mgbawa ugwu kacha ochie n'ógbè ahụ mere na ugwu Nabwal nke dị n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ Turkana ma a na-akọ na ọ ruru mya 34.8 na ngwụcha Eocene. Njirimara tectonic a na-ahụ anya nke mpaghara ahụ sitere na nnukwu mmịpụta nke basalt n'elu ala Turkana-Omo na windo 4.18–3.99 mya. A na-akpọ ndị a otu Gombe Basalts. E kewara ha abụọ n'ime Mursi Basalts na Gombi Basalts. A na-amata basalt abụọ ikpeazụ dị ka ihe ndị na-etolite ugwu nkume na ala ndị gbara ọdọ mmiri gburugburu. N'akụkụ Omo nke basin, nke Mursi Basalts, usoro Mursi dị n'akụkụ ọdịda anyanwụ nke Omo, Nkalabong dị na Omo, na Usno na Shungura n'akụkụ ọwụwa anyanwụ nke Omo. O nwere ike ịbụ na ndị a kacha mara amara n'ime usoro ndị a bụ Koobi Fora dị n'akụkụ ọwụwa anyanwụ nke Turkana na Nachukui dị n'ọdịda anyanwụ. Mgbanwe dị mkpirikpi n'ọkwa ọdọ mmiri yana mmụba ntụ ugwu mgbawa na-apụta n'ógbè ahụ emeela ka mkpuchi ala kpuchie nkume ndị dị n'ala n'ụzọ na-enweghị atụ. Enwere ike ịkọwa oge ndị a kpọmkwem site na nyocha kemịkalụ nke tuff. Ebe a kwenyere na mpaghara a bụ ebe e si enweta hominins, ụbọchị ndị ahụ dị mkpa maka imepụta usoro ihe ndị dị ndụ nke diachronic, ma hominoid ma nke na-abụghị nke mmadụ—ya bụ, ma nke "enwe (gụnyere ndị mmadụ)"' ma nke "abụghị nke mmadụ". E gwupụtala ọtụtụ puku. A na-ahụ mbara ala ndị na-anọchite anya osimiri ochie na Turkana Basin. Nke kachasị elu dị mita 100 n'elu ọdọ mmiri ahụ (naanị ihe dị ka, ebe ọkwa ọdọ mmiri ahụ na-agbanwe agbanwe), nke mere ihe dị ka afọ 9500 gara aga, na njedebe nke Pleistocene dịka akụkụ nke oge mmiri ozuzo nke Afrịka. A na-echekarị na Turkana bụ akụkụ nke usoro Nile dị n'elu n'oge ahụ, na-ejikọta na Ọdọ Mmiri Baringo na nsọtụ ndịda na Naịl Ọcha n'ebe ugwu, na mgbanwe ala ugwu mgbawa ahụ mebiri njikọ ahụ. Echiche dị otu a na-akọwa ụdị Naịl dị n'ọdọ mmiri ahụ, dịka agụ iyi na ebe a na-akpọ Naịl. Oke mmiri dịkwa ihe dị ka afọ 9000, 6000 na 5000 gara aga, nke ọ bụla sochiri mbelata n'ọkwa ọdọ mmiri nke ihe karịrị mita 40 n'ime ihe na-erughị afọ 200. A na-eche na mgbanwe dị na ọnọdụ nke ókèala ikuku Congo metụtara ikike mmiri si n'Oké Osimiri Atlantic iru ọwụwa anyanwụ Afrịka, nke nwere mmetụta dị ukwuu n'ọkwa ọdọ mmiri Turkana na mmiri ndị dị ya nso. Ebe archaeoastronomical Namoratunga, nke e dere ihe dị ka afọ 300 BCE, dị nso n'Ọdọ Mmiri Turkana. Ọmụmụ ihe gbasara mmadụ Hominin A hụla ihe ndị e ji mee ụfọdụ ndị nna ochie mmadụ mbụ n'ime Osimiri Turkana. A na-ewere ọdọ mmiri Turkana dị ka ebe ndụ mmadụ si malite n'ihi ụdị anụmanụ dị iche iche nke ndị bi n'ime ala ọzara a dị iche iche. Ihe ndị a emeela ka mmadụ ghọta usoro mgbanwe mmadụ na-agbanwe agbanwe ma na-egosi na ha sitere n'otu nna ochie karịa, na-agbanwe gaa n'ọtụtụ usoro. Mgbanwe dị n'ime oke ọhịa mere ka ndị mmadụ mbụ nwee ike imeghari onwe ha ka ha wee nwee ike ịhụ anụ ọhịa ndị na-eri anụ n'anya nke ukwuu. Ntụ ugwu mgbawa na ebe kpọrọ nkụ dị mma maka ichekwa ihe ndị a dị ndụ mana ọ na-emekwa ka ọdọ mmiri ahụ daa ma ọ bụ pụọ n'anya mgbe ụfọdụ. N'ime ala mmiri kpọrọ nkụ, ebe Lomekwi atọ ahụ chọtara ngwa ọrụ ochie hammer, anvil, na ịkpụ ihe. Agbanyeghị, mpụta nke teknụzụ Acheulean anaghịzi eche na ojiji ngwaọrụ bụ ihe dị iche n'etiti ụdị "Homo" ebe Australopithecus afarensis jikwa ngwaọrụ dị mfe tupu ụdị Homo, ihe karịrị nde afọ 3.3 gara aga. Australopithecus anamensis ihe ndị e ji ihe ndị dị ndụ nke Meave Leakey chọpụtara n'afọ 1994 malitere ihe dị ka nde afọ anọ gara aga, na-eme ka ụbọchị mmalite nke ịgba ụkwụ abụọ laghachi azụ ọkara nde afọ. Richard Leakey eduzila ọtụtụ njem mmadụ n'ógbè ahụ nke dugara n'ọtụtụ nchọpụta dị mkpa nke ihe fọdụrụ n'ihe gbasara hominin. A chọtara skull 1470 dị afọ nde abụọ n'afọ 1972. E chere na mbụ na ọ bụ Homo habilis, mana aha sayensị Homo rudolfensis, V. P. Alexeev tụrụ aro ya site na aha ochie nke ọdọ mmiri a (Rudolf) na 1986. Na 1984, [[Kamoya Kimeu] chọtara Nwa okorobịa Turkana, ọkpụkpụ fọrọ nke nta ka ọ bụrụ nke zuru oke nke nwatakịrị Homo ergaster. N'oge na-adịbeghị anya, Meave Leakey chọtara okpokoro isi dị nde afọ 3.5 n'ebe ahụ, nke akpọrọ Kenyanthropus platyops ("nwoke Kenya nwere ihu dị larịị"). Marta Mirazón Lahr chọpụtara ihe akaebe mbụ nke agha ụmụ mmadụ n'ebe Nataruk dị, nke dị nso n'ụsọ oké osimiri Turkana ochie ma buru ibu, ebe a na-ekwu na ọtụtụ ọkpụkpụ mmadụ na-egosi nnukwu mmerụ ahụ n'isi, olu, ọgịrịga, ikpere na aka bụ ihe akaebe nke esemokwu dị n'etiti otu ndị na-achụ nta na ndị na-achịkọ ihe dị ka afọ 10,000 gara aga. A hụrụ ihe karịrị mmadụ 230 n'ebe Koobi Fora dị n'akụkụ ọdịda anyanwụ, ma gbasaa ọkpụkpụ "Homo sapiens" nwere akara ọkpụkpụ n'akụkụ osimiri ọwụwa anyanwụ na saịtị Nataruk, mpaghara a na-enye nghọta dị ukwuu banyere ụzọ ụmụ mmadụ mbụ a si too ma lanarị ihu igwe na-adịghị agbanwe agbanwe n'akụkụ ọdọ mmiri na n'ofe ya. 'Homo erectus bụ onye kacha nso n'ime ndị nna ochie Homo sapiens' ma zọọ mpi ịbụ onye mbụ ga-agafe ụzọ Levantine site n'Africa gaa Europe na Eshia afọ 1.8 nde gara aga. A na-anọchite anya ọtụtụ asụsụ dị iche iche n'ógbè dị gburugburu Ọdọ Mmiri Turkana, nke bụ ihe akaebe maka ọtụtụ njem nke ndị mmadụ dị iche iche ruo ọtụtụ puku afọ. Asụsụ ndị dị ugbu a gụnyere ma ọ dịkarịa ala otu atọ dị iche iche nke Nilotic (Nilo-Saharan) na Cushitic (Afro-Asiatic) ezinụlọ ezinụlọ, bụ́ ndị ekewaala n'ihu n'ihe karịrị asụsụ iri na abụọ gbara ọdọ mmiri ahụ gburugburu taa. Na mbido Holocene (n'oge Holocene Climatic Optimum), ọkwa ọdọ mmiri dị elu, ịkụ azụ na ịzụ nri bụ isi akụ na ụba ndụ. Ọrụ ugbo anụmanụ nọchiri nke a n'ihe dị ka afọ 5000 gara aga, mgbe ọkwa ọdọ mmiri ahụ na-agbanwe ngwa ngwa. N'oge Holocene nke mechara, mmeghachi omume mmadụ nye mgbanwe ihu igwe gụnyere ịkụ azụ̀ siri ike mgbe ọkwa ọdọ mmiri dị elu na ịgbanwe gaa n'ịzụ ehi mgbe ọkwa ahụ dara. A na-ahụ ili ndị megalithic nke gbasaara ebe niile n'akụkụ ọdọ mmiri ahụ, o yikwara ka ha kwekọrọ n'oge mbụ e webatara anụmanụ ndị a na-azụ n'ógbè ahụ ihe dị ka afọ 5000 gara aga, mgbe e mesịrị, e liri ndị nwụrụ anwụ n'obere ili. Ndị bi n'ógbè a taa na-ebi ndụ dị iche iche, na-agbanwe n'etiti ịchụ nta, ịkụ azụ na ịzụ anụmanụ dabere na ihe enwere ike ime n'otu afọ. Agbanyeghị, owuwu nke akụrụngwa dịka ọdụ ndị ozi ala ọzọ nke Ndị Kraịst, mwepụta ike (ikuku, mmanụ) na NGO ebe ndị na-ekesa enyemaka emeela ka mpaghara ahụ jikọọ na ihe ndị dị n'èzí ma dabere na ihe ndị dị mkpa maka ndụ. Akụnụba ego na-agbakwụnye ụzọ ọdịnala nke ibi ndụ dịka ịzụ anụ ụlọ na ịkụ azụ. Ike ifufe Ọrụ Ike Ifufe nke Lake Turkana (LTWP) na-enye ọkụ eletrik 310 MW nye okporo ọkụ eletrik mba Kenya site n'itinye ọnọdụ ifufe pụrụ iche gburugburu ọdọ mmiri ahụ. E nwere 365 ụgbọala ikuku, nke ọ bụla nwere ike ikike aha nke kilowatts 850. E nyere ya ọrụ na Ọktoba 2018. E mepụtara ọrụ azụmaahịa zuru oke na Julaị 2019 mgbe e mechara eriri ọkụ eletrik na-ebuga ihe ndị a. E nwetara ikike 100% (nke pụtara na 310 MW zuru oke emepụtara) na Machị 2021. Ọdọ mmiri Etiopịala na-arụzi ọdọ mmiri Gibe nke atọ n'akụkụ Osimiri Omo ya, ebe a maara na ọ ga-eme ka mmiri si n'akụkụ osimiri pụta dị ukwuu ma belata mmiri na-abata n'Ọdọ Mmiri Turkana nke Kenya, nke na-enweta pasentị iri itoolu nke mmiri ya site n'osimiri ahụ. Dịka akụkọ ARWG si kwuo, mgbanwe ndị a ga-emebi ụzọ ndụ nke opekata mpe ndị ọzụzụ atụrụ 200,000, Ndị ọrụ ugbo na ndị ọkụ azụ̀ ndị dabere na idei mmiri n'akụkụ Osimiri Omo na ndị ọzụzụ atụrụ na ndị ọkụ azụ̀ 300,000 gburugburu ọdọ mmiri Turkana – itinye agbụrụ dị iche iche n'ógbè ahụ n'agha ime ihe ike gafere ókèala nke ruru South Sudan, ebe agụụ na-eche ha niile ihu. Akụkọ a na-egosi nnukwu ihe gbasara usoro mmepe nwere nnukwu nsogbu nke ego ụwa na gọọmentị Africa na-akwalite. N'ime usoro a, ọ na-achọpụta nnukwu ihe egwu ndị a na-eleghara anya ma ọ bụ ndị a na-ebelataghị n'ụzọ ọzọ, ọ bụghị nke kacha nta bụ atụmatụ nke US Geological Survey nke nwere nnukwu ihe egwu maka ala ọma jijiji nke oke 7 ma ọ bụ 8 na mpaghara Gibe III dam. Mmetụta na Ọdọ Mmiri Turkana Mmetụta nke ihe mgbochi mmiri na ọrụ ịgba mmiri nke ihe mgbochi mmiri nwere ike inwe na ọkwa mmiri nke Ọdọ Mmiri Turkana bụ ihe a na-arụrịta ụka. Nnyocha mmiri emere maka African Development Bank na Nọvemba 2010 kwubiri na ijupụta mmiri ahụ ga-ebelata mmiri ọdọ mmiri ahụ site na mita abụọ, ọ bụrụ na a gaghị eme mmiri ọ bụla. Ịgba mmiri ga-eme ka ọkwa ọdọ mmiri ahụ daa ọzọ. Ndị Enyi nke Ọdọ Mmiri Turkana, otu nzukọ Kenya nke na-anọchite anya ndị obodo dị na ugwu ọdịda anyanwụ Kenya nke ihe ndị ha na-ebi na ya jikọtara na Ọdọ Mmiri Turkana, e burula ụzọ kwuo na ọdọ mmiri ahụ nwere ike ibelata ọkwa ọdọ mmiri Turkana ruo mita iri, nke ga-emetụta ihe ruru mmadụ 300,000. Nke a nwere ike ime ka mmiri ahụ dị nro mụbaa nke na ndị obodo gbara ọdọ mmiri ahụ gburugburu agaghịzi enwe ike ịṅụ ya. Ugbu a, nnu dị n'ime mmiri ahụ dị ihe dịka 2332mg/L, a na-eme atụmatụ na mbelata mita iri n'ọkwa mmiri nke ọdọ mmiri Turkana nwere ike ime ka nnu dị n'ime mmiri ahụ ruo 3397mg/L. Ịba ụba nnu nwere ike ibelata ọnụọgụ azụ̀ dị n'ọdọ mmiri ahụ nke ukwuu, bụ́ ndị mmadụ gbara Ọdọ Mmiri Turkana gburugburu na-adabere na ya maka ihe oriri na ihe ha ji ebi ndụ. Dịka ndị nkatọ si kwuo, nke a "ga-ama ọdọ mmiri ahụ ikpe ọnwụ na-adịghị nwayọ." Dịka ndị na-akwado mgbochi mmiri si kwuo, mmetụta dị na ọdọ mmiri Turkana ga-abụ naanị mbelata oge na mmiri na-asọ asọ n'oge a na-ejupụta ọdọ mmiri ahụ. Ebe dị iche iche na-ekwu na mmiri ahụ nwere ike ịdị n'etiti otu oge mmiri ruo atọ.[9][26] Oke nchekwa nke ọdọ mmiri Gibe III ga-adị n'etiti ijeri cubic mita 11.75 na 14, dabere na isi mmalite. Dịka ụlọ ọrụ na-ewu mgbochi mmiri si kwuo, nke a ga-ebelata ọkwa mmiri dị n'ọdọ mmiri ahụ site na "ihe na-erughị 50cm kwa afọ ruo afọ atọ" nakwa na nnu "agaghị agbanwe n'ụzọ ọ bụla".[26] Dịka Kọmitii Gburugburu Ebe Obibi nke Ọdọ Mmiri Mba Nile si kwuo, 90% nke mmiri Ọdọ Mmiri Turkana na-esi n'Osimiri Omo ebe a ga-ewu Ọdọ Mmiri ahụ.[31] Ebe ọ bụ na ọdọ mmiri Turkana enweghị ebe ọ ga-esi abanye, mmiri ruru mita 2.3 kwa afọ ka mmiri ghara ịpụ apụ, ọkwa ya na-adịkwa mfe nghọta maka mgbanwe ihu igwe na oge. Iji tụnyere ya, ọkwa akụkọ ihe mere eme nke Ọdọ Mmiri Turkana dara site na elu nke mita 20 karịa ọkwa taa na afọ 1890 ruo otu ọkwa ahụ taa na afọ 1940 na 1950. Mgbe ahụ, ọ mụbara ọzọ nwayọ nwayọ site na mita asaa ruo n'ọkwa kachasị elu n'ihe dị ka afọ 1980, wee belata ọzọ.[31] Nchịkọta nke Nnyocha Mmetụta Gburugburu Ebe Obibi na Ọha na Eze (ESIA) nke ọrụ ahụ enyochaghị mmetụta nke ọdọ mmiri ahụ nwere n'ọkwa mmiri na ịdị mma nke Ọdọ Mmiri Turkana.[32] Onyeisi nke Òtù Na-ahụ Maka Ọrụ Mmiri nke Kenya, John Nyaoro, rụrụ ụka na ọdọ mmiri ahụ agaghị enwe mmetụta ọjọọ ọ bụla na Ọdọ Mmiri Turkana.[33] Akụkọ gọọmentị Kenya mere na 2021 kwuru na elu ọdọ mmiri Turkana amụbaala site na 10% n'etiti 2010 na 2020. Leekwa Gilgel Gibe III Dam Hadar, Ethiopia Laetoli Lake Suguta List of rivers of Kenya Middle Awash Olduvai Gorge Omo Kibish Formation Rift Valley lakes Tugen Hills N'ọdịnala ama ama A na-egosi Ọdọ Mmiri Turkana n'egwuregwu vidiyo nke afọ 2002 Xenosaga Episode I: Der Wille zur Macht. N'okwu mmalite nke egwuregwu ahụ, nke e mere na 20XX AD, njem ihe mgbe ochie na Lake Turkana chọpụtara Zohar, otu ihe omimi dị omimi nke na-eje ozi dị ka isi ihe dị na akụkọ egwuregwu ahụ. Ọdọ mmiri ahụ dị n'akụkụ ọwụwa anyanwụ (na Loiyangalani) bụ ebe e si dee akwụkwọ akụkọ [[[John le Carré]] nke akpọrọ The Constant Gardener, ọ bụkwa ebe e si dee ihe nkiri ahụ nke nwere otu aha ahụ. Akụkụ nke ihe ndị mere n'akwụkwọ akụkọ "Невозвращенец" ("The Non-Returnee") nke Andrei Gusev mere n'ụsọ mmiri nke ọdọ mmiri Turkana na Loiyangalani (n'akụkụ nke abụọ nke akwụkwọ akụkọ a). Edensibia Isi mmalite Encyclopædia Britannica under "Rudolf, Lake" Chambers World Gazetteer, ed. David Munro, W & R Chambers Ltd. & The Press Syndicate of the University of Cambridge, 5th Edition, 1988, ISBN 978-1-85296-200-5 under Turkana, Lake. Quest for the Jade Sea: Colonial Competition Around an East African Lake, by Pascal James Imperato and published by Westview Press, 1998 ISBN 0813327911. Where Giants Trod: The Saga of Kenya's Desert Lake, by Monty Brown and published by Quiller Press, 1989 ISBN 1870948254. Descriptions of the various discovery expeditions to Lake Turkana in the 19th century. The accounts inevitably offer observations about the geology and anthropology of the area. Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "Lake Turkana remains". Encyclopedia Britannica, 21 Jan. 2016, https://www.britannica.com/topic/Lake-Turkana-remains. Accessed 30 May 2022. Bush, Eliot. "The Meaning of Time in the Place Where Humanity's Earliest Ancestors Arose". Scientific American, 27 Jun. 2020, https://www.scientificamerican.com/article/the-meaning-of-time-in-the-place-where-humanitys-earliest-ancestors-arose/. Herrero, Hannah. "Discoveries at Lake Turkana". National Geographic, 20 May 2022, https://education.nationalgeographic.org/resource/discoveries-lake-turkana. Hogenboom, Melissa. "The Importance of Lake Turkana". Bradshaw Foundation, 9 Dec. 2015, https://www.bradshawfoundation.com/news/index.php?id=The-Importance-of-Lake-Turkana. Njikọ mpụga Lake Turkana's entry on UNESCO's list of World Heritage Sites Satellite images showing Lake Turkana's falling water levels Ongoing Palaeoanthropological research in the Turkana Basin World Lakes Database Lake Turkana National Park Templeeti:WWF ecoregion Remote Tribes of Northern Kenya Crocodile Natural History Africa Resources Working Group Gibe III Dam Lake Turkana The Turkana Basin Institute Sibiloi National Park, World Heritage Site Templeeti:African Great Lakes Templeeti:Lakes of Kenya Templeeti:Great Rift Valley, Kenya Templeeti:Turkana Basin