Таллин

Та́ллин (эст. Tallinn [ˈtɑlʲˑinˑ]) — пойтахти Ҷумҳурии Эстония, мунисипалитети шаҳрӣ, маркази сиёсӣ, илмӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии кишвар. Дар шаҳр ҳамаи мақомоти марказии давлатии Эстония (ба ғайр аз Суди Олӣ ва Вазорати маориф) ва аксари муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ ҷойгир шудаанд. Дар ҳудуди маъмурии шаҳр 16 бандари баҳрӣ ва бузургтарин фурудгоҳи кишвар мавҷуданд. Бино ба маълумоти Департаменти статистикаи Эстония, то 1 январи соли 2025 аҳолии Таллин 456 518 нафарро ташкил дод, ки ин 33,32 % тамоми аҳолии Эстония мебошад. Ҷуғрофиё Таллин дар Аврупои Шимолӣ, дар соҳили ҷанубии халиҷи Финланд, дар масофаи 80-километрии ҷануби Ҳелсинки ҷойгир аст. Бузургтарин кӯли Таллин — Кӯли Юлемисте (майдонаш 9,6 км²) буда, манбаи асосии оби ошомидании шаҳр ба ҳисоб меравад. Нуқтаи баландтарини шаҳр (64 метр аз сатҳи баҳр) дар қисми ҷанубу ғарбӣ — дар ноҳияи Нимме ҷойгир аст. Дарозии соҳили баҳрӣ дар ҳудуди шаҳр 46 километрро ташкил медиҳад. Таърих Маскани қадимае, ки дар ҷойи Таллини муосир мавҷуд буд, бори аввал соли 1154 дар асари ҷуғрофиёдони араб Идрисӣ бо номи Қалувон (дар солномаҳои русӣ: Коливан) зикр шудааст. Кишварҳои скандинавӣ ва немисҳо шаҳрро Ревал (русӣ: Ревель) меномиданд. Соли 1219 шаҳр аз ҷониби подшоҳи Дания Валдемари II ишғол карда шуд. Соли 1346 Дания қисми худро дар Эстляндия ба Ордени Тевтонӣ фурӯхт. Аз аввали асри XV то миёнаҳои асри XVI давраи тиллоии Ревели қадим ба шумор меравад. Шаҳр аъзои Иттиҳоди Ганза буд ва дар тиҷорати баҳри Болтик нақши калон мебозид. Соли 1561 дар рафти Ҷанги Ливония шаҳр ба подшоҳи Швеция Эрики XIV савганди вафодорӣ ёд кард. Соли 1710 дар рафти Ҷанги Шимолӣ Ревел аз ҷониби қӯшунҳои Русия таслим карда шуд ва Пётри I имтиёзҳои шаҳрро нигоҳ дошт. Китоби аввал ба забони эстонӣ соли 1637 ва аввалин рӯзнома соли 1689 дар ҳамин шаҳр чоп шудаанд. Дар асри XIX саноат ба таври бузург рушд кард ва корхонаҳои «Двиconnect», «Волта» ва ғайра сохта шуданд. 24 феврали соли 1918 дар Ревел истиқлолияти Эстония эълон карда шуд. Соли 1919 шаҳр расман номи эстонии Таллин (Tallinn) — яъне «шаҳри даниягиҳо» (taani linn)-ро соҳиб шуд. Соли 1940 Эстония ба ҳайси ССР Эстония ба Созишноми ИҶШС (СССР) ҳамроҳ карда шуд. Даврони Иттиҳоди Шӯравӣ Дар солҳои Ҷанги Бузурги Ватанӣ шаҳр аз ҷониби вермахти Олмон (1941—1944) ишғол шуда, дар рафти бомбаборонкуниҳо зарари калон дид. 22 сентябри соли 1944 шаҳр аз ҷониби Армияи Сурх озод карда шуд. Дар даврони шӯравӣ мавзеъҳои нави истиқоматӣ ба монанди Мустамяэ, Вяйке-Ойсмяэ ва Ласнамяэ сохта шуданд. Дар доираи Бозиҳои Олимпии соли 1980 дар Таллин мусобиқаҳои заврақронии олимпӣ (парусный спорт) баргузор гардиданд. Шаҳр бо Ордени Ленин (1970) ва Ордени Ҷанги Ватанӣ (1984) қадрдонӣ шудааст. Моҳи майи соли 2026 барои кумак ба гурезагон, шаҳр бо унвони «Шаҳри-наҷотбахш»-и Украина мукофотонида шуд. Давраи истиқлол Аз соли 1991, пас аз пошхӯрии ИҶШС, Таллин дубора пойтахти Эстонияи мустақил гардид. Соли 1997 қисми тарихии шаҳр — Шаҳри Кӯҳна (Vanalinn) ба Рӯйхати Мероси умумиҷаҳонии ЮНЕСКО дохил карда шуд. Маориф ва фарҳанг Таллин маркази асосии таълимии Эстония мебошад. Дар ин ҷо муассисаҳои бузурги таълимӣ ҷойгиранд: Донишгоҳи технологии Таллин (TalTech) Донишгоҳи Таллин Академияи ҳунари Эстония Академияи мусиқӣ ва театри Эстония Дар шаҳр Театри опера ва балети миллии «Эстония», Театри драмавии Эстонӣ ва Театри «Сюдалинна» (театри касбии русзабон) фаъолият мекунанд. Нақлиёт Аз 1 январи соли 2013 нақлиёти ҷамъиятии шаҳрӣ (автобус ва трамвай) барои ҳамаи сокинони расмии шаҳри Таллин комилан ройгон (муфт) мебошад. Системаи троллейбусҳо 1 ноябри соли 2024 фаъолияти худро қатъ кард. Фурудгоҳи байналмилалии Таллин ба номи Леннарт Мери шаҳрро бо даҳҳо кишварҳои ҷаҳон мепайвандад. Хатти киштиҳои мусофиркаш (паром) байни Таллин ва шаҳрҳои Ҳелсинки, Стокгольм ва Росток мунтазам ҳаракат мекунад. Бародаршаҳрҳо Киев, Украина Рига, Латвия Вилнюс, Литва Ҳелсинки, Финляндия Стокҳолм, Шветсия Пекин, Чин Аннаполис, ИМА Моҳи марти соли 2022 бинобар ҳуҷуми Русия ба Украина, Таллин ҳамкориро бо шаҳрҳои Маскав ва Санкт-Петербург қатъ намуд. Эзоҳ Пайвандҳо Сомонаи расмии шаҳри Таллин