Tartuko katedrala

Tartuko katedrala (estonieraz: Tartu toomkirik), antzina Dorpateko katedrala (alemanez: Dorpater Domkirche) izenez ezaguna, Estoniako Tartu (alemanez: Dorpat) hiriko katedral katolikoa izan zen. Dorpateko San Petri eta San Paulo katedrala izenarekin sagaratua, hondarretan dagoen eraikin bat da, hiriko beheko aldera begira dagoena. Katedrala zenaren heren bat inguru zaharberritu da. Eraberritutako zatian Tartuko Unibertsitatearen museoa dago eta unibertsitateak eraikin hau ere erabiltzen du harrera handiak egiteko. Historia Hasierako urteak Toomemägi muinoa, Emajõgi ibaiaren ondoan kokatua estoniar paganoen gotorleku handienetako bat zen. 1224 Livonia inbaditu zuten kristauek ingurua suntsitu zuten. Konkistaren ondoren, kristauek apezpikuarentzako gotorleku bat (latinez: Castrum Tarbatae) bertan eraikitzen hasi ziren. XIII. mendearen bigarren erdialdean aldera muinoaren iparraldean katedral gotikoa eraikitzen hasi ziren. Hilerri batez eta katedral-kabilduko kideentzako etxebizitzez inguratuta zegoen. Katedrala San Petri eta San Paulo santuen omenez sagaratu zen, hiriko santu zaindariak ere bazirenak. Dorpateko elizbarrutiaren egoitza izan zen, eta Ekialdeko Europako eraikin erlijioso handienetako bat. Eliza jatorriz basilika gisa planifikatu zen, baina hiru habearteko koruak eraiki zirenean zati areto-eliza baten itxura eman zion. Korua, lehenengo forman, eta habeartea 1299rako erabiltzen ziren. 1470 inguruan, koru nagusia, bere zutabe eta arkuekin, adreiluzko estilo gotikoan amaitu zen. Katedrala XV. mendearen amaieran amaitu zen, mendebaldeko fatxadaren alde bakoitzean gotorleku itxurako bi dorre erraldoi eraikiz. Dorreen harrizko zatien altuera, xapitelik gabe, 66 bat metrokoa zen. Dorreen altuera zehatza xapitelekin ezezaguna da, baina 1726an Tartu bisitatu zuen Aubry de La Mottraye frantziar bidaiari eta idazleak aipatu zuen "dorreak gutxienez Parisko Notre-Dameko dorreak bezain altuak zirela". Gainbehera 1520ko hamarkadaren erdialdean Erreforma protestantea Tartura iritsi zen. 1525eko urtarrilaren 10ean protestante ikonoklastek kalte handiak eragin zizkioten katedralari. Dorpateko elizbarrutiko azken apezpiku katoliko erromatarra, Hermann Wesel (1554tik 1558ra apezpikua izandakoa; 1563an hil zena), Errusiara deportatu ondoren, katedrala abandonatu egin zuten. 1558 eta 1583 iraun zuen Livoniako gerran errusiar tropek hiria suntsitu zuten. 1582an hiria poloniarren eskuetan erori zenean, agintari katoliko erromatarrek katedrala berreraikitzeko asmoa izan zuten, baina egitasmoa bertan behera utzi zen 1600 eta 1611 bitarteko Poloniaren eta Suediaren arteko gerren ondorioz. 1624an izandako sute batek are eta kalte handiagoak eragin zizkion eraikinari. 1629an Tartu suediarren eskuetan erori zen, eta agintari berriek ez zuten interes handirik erakutsi eraikin abandonatuarekiko. Utzikeriak eraikinaren hondamena areagotu zuen. Hala ere, herriko biztanleak hilerrian lurperatzen jarraitu zuten XVIII. mendera arte jarraitu baitzuten, elizaren eraikin nagusia lastategi gisa erabiltzen zen bitartean. 1760ko hamarkadan bi dorreen garaiera 66 metrotik 22 metrora jaitsi zituzten, nabearen teilatuaren mailara, eta kanoi banarentzako plataforma bihurtu zituzten. Garai hartan, atari nagusia hormaz itxi zuten. Erreferentziak Kanpo estekak