თავისუფლების მოედანი (ტალინი)

თავისუფლების მოედანი წარმომადგენლობითი მოედანია ქალაქ ტალინის ცენტრში. თავისუფლების მოედანს აღმოსავლეთით ესაზღვრება წმინდა იოანეს ეკლესია და პარნუს გზატკეცილი, დასავლეთით ჰარიუმეე, ჩრდილოეთით სახლის მესაკუთრეთა ბანკის შენობა, ტალინის ხელოვნების დარბაზი, ესტონეთის მხატვართა კავშირის შენობა და გეორგ ოტოს ტალინის მუსიკალური სკოლის შენობა, სამხრეთიდან კი სასტუმრო პალასი და რუსული თეატრი. დამოუკიდებლობის ომის გამარჯვების სვეტი მდებარეობს ჰარიუმეს ფერდობზე თავისუფლების მოედანზე. თავისუფლების მოედნიდან იწყება შემდეგი ქუჩები: დასავლეთით კარლის გამზირი, აღმოსავლეთით ესტონეთის გამზირი და სამხრეთით როსიკრანტსის ქუჩა. ჰარიუს ქუჩა, რომელიც ტალინის ძველი ქალაქიდან მოდის, მთავრდება თავისუფლების მოედნის ჩრდილოეთით. მოედნის გასწვრივ მდებარე შენობები მდებარეობს თავისუფლების მოედნის მახლობლად მდებარეობს: გამარჯვების სვეტი დამოუკიდებლობის ომში (2007) ტალინის წმინდა იოანეს ეკლესია (1870), თავისუფლების მოედანი 1 *საცხოვრებელი კორპუსი პირველ სართულზე კომერციული ფართებით *სასტუმრო „Palace“ რუსული თეატრი (1926) და რესტორანი ასტორია ესტონეთის მხატვართა კავშირის სტუდიები და კერძო აპარტამენტები (1953) ხელოვნების სახლის გალერეა, ტალინის ხელოვნების სახლის ფონდის ოფისი, თავისუფლების გალერეა, თავისუფლების მოედანი 6 ტალინის ქალაქის მთავრობის შენობა (1932) ესტონური ხელოვნების ცენტრი სახლის მფლობელთა ბანკის შენობა თავისუფლების ზარი კარლის ბულვარის დასაწყისში (2003) ისტორია არქეოლოგიური აღმოჩენები 2009 წელს გათხრების დროს თავისუფლების მოედანზე ქვის ხანის ნამოსახლარის კვალი აღმოაჩინეს, რომელიც თავდაპირველად 4500–5500 წლის იყო. მე-16 საუკუნე ჰარჯუს ქუჩის ბოლოს ტალინის ქალაქის კედელში იყო ჰარჯუს კარიბჭე ორი წინა კარიბჭით (გაგრძელებული ქალაქის კედლიდან დღევანდელ ვაბადუს მოედანამდე). 1538 წელს იგი შემოიფარგლა თავდაცვის სისტემების რეორგანიზაციის დროს. მე-17 საუკუნე 1672 წელს ტუმპეას დასაცავად დაიწყო ინგერის ბასტიონის მშენებლობა, რომელიც დასრულდა 1700 წელს. ამ დროს მომავალი თავისუფლების მოედნის დიდი ნაწილი სავსე იყო ფართო თხრილებით, რომლებიც უნდა შეეცვალათ თავდაცვითი ბასტიონებით. მე-18 საუკუნე ჩრდილოეთის ომის დასრულების შემდეგ ბარბარეს სასაფლაო, რომელიც ახლანდელი როოსიკრანცის ქუჩის დასაწყისში მდებარეობდა, დაიხურა, ხოლო ბოლო დაკრძალვა იყო ტალინის ალყის დროს 1710 წელს, როდესაც იქ ჭირის მსხვერპლი დაკრძალეს, მაგრამ ტერიტორია დაუსახლებელი დარჩა XIX საუკუნის შუა ხანებამდე. რუსული სახელწოდება „Новая площадь“ („ახალი მოედანი“) ასევე გამოიყენებოდა მოედნისთვის დაახლოებით 1767 წლიდან. მე-19 საუკუნე ტალინის ციხის რუსეთის იმპერიის ციხესიმაგრეების სიიდან გამორიცხვის შემდეგ, 1857 წელს, ქალაქს გადაეცა ტალინის ციხესიმაგრეები. ქალაქის ირგვლივ დაიგეგმა საზოგადოებრივი მწვანე ზონები. დაიწყო ინგერის ბასტიონის (ამჟამად Harjumäe) წინ თხრილის თანდათანობით შევსება და ბასტიონების გამწვანება. მე-19 საუკუნის შუა ხანებამდე ინგერის ბასტიონი ჯერ კიდევ სახიფათო ადგილი იყო სასეირნოდ, არ იყო რაიმე სახის ღობეები. ჰარჯუს კარიბჭიდან ტუმპეამდე გზა არ იყო. 1861 წელს სიტუაცია შეიცვალა, როდესაც დასრულდა კომენდანტის გზის მშენებლობა. 1864 წელს მერის კარლ ავგუსტ მაიერის (1789–1871) ინიციატივითა და დაფინანსებით აშენდა მერიის კიბე . ჰარჯუს კარიბჭის წინ ტერიტორია ცნობილი იყო როგორც ხის და თივის ბაზრობა (Holz- und Heumarkt). იქ თივის გარდა სხვა ყველანაირი საქონელიც იყიდებოდა. ბაზარში იყო ეტლების სადგური. მოედანზე გადიოდა გზა, ჰარჯუს კარიბჭედან მოგვიანებით პარნუს გზამდე. 1860-იან წლებში აშენდა ასევე Kaarli Buistee, რომელიც მიემართება დასავლეთიდან მოედნისკენ. 1862–1867 წლებში ჰეინატურუზე აშენდა პირველი დიდი შენობა, ტალინის წმინდა იოანეს ეკლესია, რომელიც დააპროექტა არქიტექტორმა კრისტოფ ავგუსტ გაბლერმა. ასევე მოედანზე იყო ჭა და ეკლესიის მახლობლად თუნუქის გარე ტუალეტი, რომელიც 1903 წელს შეიცვალა აგურის შენობით. დაბალ შენობებმა მალე შემოუარა ჰეინატურგუს სამხრეთიდან და აღმოსავლეთიდან, მოედნის ფორმირების თვალსაზრისით, ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო დაბალი ქვის ნაგებობა, რომელიც იდგა ვაიკე-როოსიკრანცის ქუჩის კუთხეში, სადაც 1880 წლიდან ფუნქციონირებდა სკოლა, 1913 წლიდან კი სასტუმრო პეტრი. 1875 წელს ჰარჯუს წინა კარიბჭე მდებარეობდა ძველი ქალაქის კარიბჭეზე. სატრანსპორტო მოძრაობის დასაშვებად. მე-20 საუკუნე 1910 წელს, ჩრდილოეთ ომში ტალინის რუსეთის ძალებისთვის ჩაბარების 200 წლისთავთან დაკავშირებით, ყოფილ თივის ბაზარს ეწოდა პეტრე მოედანი (გერმანულად Peterplatz ან Peters-Platz, რუსულად Петровская площадь) და იქ გაიხსნა პეტრე I-ის ქანდაკება. ქანდაკების დადგმასთან ერთად მოედანი საბოლოოდ რიყის ქვებით მოპირკეთდა. რუსეთის იმპერატორის ქანდაკება მოედნიდან ამოიღეს 1922 წელს ესტონეთის რესპუბლიკის მთავრობის გადაწყვეტილებით, 1923 წელს პეტრის მოედანს თავისუფლების მოედანი ეწოდა, ამ უკანასკნელს კი 1933 წელს თავისუფლების მოედანი ეწოდა. 1913–1915 წლებში, ავგუსტ როზენბერგის მიერ დაპროექტებული პეტრის მოედნის პარნუს გზის პირას აშენდა ტალინის გოგონების კომერციული საშუალო სკოლა (ახლანდელი ტალინის ინგლისური კოლეჯი). 1926 წელს მოედნის სამხრეთ მხარეს დასრულდა კინოთეატრი „გლორია პალასი“ (ახლანდელი რუსული თეატრის შენობა), რომლის არქიტექტორი ლატვიელი ფრიდრიჰ სკუჯინი გახლდათ. თავისუფლების მოედნის, როგორც ქვეყნის წარმომადგენლობითი მოედნის დაპროექტებასთან დაკავშირებით, 1928 წელს მოეწყო კონკურსი მოედნის მიმდებარე ტერიტორიის დასაპროექტებლად. გადაწყდა მოედნის მიმდებარე ქუჩების (Väike- და Suur-Roosikrants ქუჩა, საკალას ქუჩა და Pärnu maantee, ძირითადად ხის შენობებით) განსაზღვრული ურბანული დაგეგმარების გეგმის განხორციელება. ხის შენობების მშენებლობა აიკრძალა და არსებული უფრო ღირსეულით შეიცვალა. თუმცა, არქიტექტორ ერიხ იაკობის გამარჯვებული პროექტი არ განხორციელებულა და გაგრძელდა მოედნის არასისტემური მშენებლობა. 1932 წელს დასრულდა სადაზღვევო კომპანიის EKA-ს წითელი კლინკერის აგურის ექსპრესიონისტული შენობა (ამჟამინდელი ტალინის ქალაქის მთავრობის შენობა), რომელიც შექმნილია არქიტექტორ რობერტ ნატუსის მიერ, ხოლო 1934 წელს ხელოვნების გალერეა მოედნის მოპირდაპირე მხარეს, ედგარ იოჰან კუუსიკის და ანტონ სოანსის მიერ. 1935 წელს სასტუმრო პიტერი დაანგრიეს მოედნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში. 1935 წელს თავისუფლების მოედნის ტერიტორია გაფართოვდა - "ბულვარები გადაიტანეს და თითქმის 2500 კვადრატული მეტრი ახალი ფართი გახდა მოედნის ქვეშ. Wabaduseplats-ზე, წმინდა იოანეს ეკლესიის კიდეზე და ხელოვნების შენობის წინ, ინტენსიური კეთილმოწყობის სამუშაოები ჩატარდა ქალაქ Wabadusep-ის ხელმძღვანელობით. უფორმო ზოლი, მაგრამ ახლა მას მშვენიერი კვადრატის ფორმა მიეცა, რის გამოც ხელოვნების შენობის წინ მართი კუთხით შექმნეს ხეივანი წმინდა იოანეს ეკლესიის ე.წ. 1937 წელს მოედანზე ერთდროულად აშენდა ელმარ ლოჰუს მიერ დაპროექტებული ორი შენობა: სასტუმრო „პალასი“ სამხრეთ მხარეს და OÜ Majaomanik შენობა (ზოგადად ცნობილია ყოფილი კაულტის) შემდეგ, ჩრდილოეთ მხარეს. მოედნის არქიტექტურული და სივრცითი დიზაინის გაუმჯობესების მიზნით 1937 წელს მოეწყო ახალი არქიტექტურული კონკურსი. მასში გაიმარჯვეს ალარ კოტლიმ და ერნსტ კესამ, რომლებმაც წმინდა იოანეს ეკლესიის ნაცვლად ექვსსართულიანი სასამართლოს სასახლე და მის წინ მაღალი სვეტის თავზე საცხენოსნო დააპროექტეს. 1940 წლის 14 ივნისს საბჭოთა კავშირმა დაიწყო ბალტიისპირეთის ქვეყნების, მათ შორის ესტონეთის საჰაერო და საზღვაო ბლოკადა. 16 ივნისს საბჭოთა კავშირმა მოითხოვა ჯარის დამატებითი კონტიგენტების დაშვება და პროსაბჭოთა მთავრობის დაყენება. 17 ივნისს გამთენიისას საბჭოთა ჯარები ესტონეთში შევიდნენ. დაიწყო საბჭოთა ოკუპაცია. 21 ივნისს, დილის 10 საათზე, ტალინში თავისუფლების მოედანზე ხალხის შეკრებით დაიწყო ორგანიზებული სახელმწიფო გადატრიალება. აქციის მონაწილეებს ეჭირათ წითელი დროშები და ლოზუნგები წარწერებით: „მოვითხოვთ მთავრობის ფორმირებას, რომელიც პატიოსნად შეასრულებს საბჭოთა კავშირთან დადებულ პაქტს!“, „ძირს ომის ამჟამინდელი პროვოკატორი ხელისუფლება!“, „მოვითხოვთ შრომას, პურს და თავისუფლებას მშრომელი ხალხისთვის!“. თავისუფლების მოედანზე ორ ათასზე ცოტა მეტი ადამიანი იყო. აქციის მონაწილეთა ძირითად მასას სამოქალაქო ტანსაცმელში გამოწყობილი წითელი არმიის ჯარისკაცები შეადგენდნენ, რომლებიც ტალინში სპეციალური მატარებლით წინა დღეს დილით ადრე ჩამოიყვანეს. იყვნენ ცნობისმოყვარე გამვლელებიც. თავისუფლების მოედანი გარშემორტყმული იყო საბჭოთა ჯავშანმანქანებით. საბჭოთა ტანკები იდგნენ მოედნისკენ მიმავალ ქუჩებზე, საბჭოთა სამხედრო თვითმფრინავები ქალაქის თავზე ტრიალებდნენ. წმინდა იოანეს ეკლესიაში, კინოთეატრ „გლორიას“ მოპირდაპირედ, ყუთში იდგა სატვირთო მანქანა, რომელსაც ამაღელვებელი დინამიკები ჰქონდა. მანქანის გარშემო წითელი არმიის შეიარაღებული ჯარისკაცები პატრულირებდნენ. კარლის ბულვარის ბოლოს გამწვანებულ ზონაში მათი ადგილი 100-მდე წითელი არმიის ჯარისკაცს ეკავა. 1941 წლის 29 აპრილს თავისუფლების მოედანს ეწოდა გამარჯვების მოედანი. 1941 წლის შემოდგომაზე, გერმანიის საოკუპაციო ჯარების მოსვლის შემდეგ, თავისუფლების მოედნის სახელი აღდგა. 1944 წლის 22 სექტემბერს საბჭოთა ჯარები ტალინში შევიდნენ. დაიწყო ათწლეულების განმავლობაში საბჭოთა ოკუპაცია. საბჭოთა ოკუპაციის წლებში მოედანი ემსახურებოდა სამხედრო აღლუმებსა და მუშათა დემონსტრაციებს დიდი სოციალისტური ოქტომბრის რევოლუციის, 1 მაისს, მშრომელთა საერთაშორისო დღეს, დიდ სამამულო ომში გამარჯვების წლისთავზე, კომუნისტური იდეოლოგიით შთაგონებული. 1945 წელს ჩატარებული გაერთიანებული არქიტექტურული კონკურსის შემდეგ, ოტო კეპემ, ვოლდემარ მეიგასმა და ჰარალდ არმანმა დააპროექტეს ცენტრალური მოედანი მოედნის ტერიტორიაზე ტალინის ახალი გენერალური გეგმის მიხედვით. 1948 წელს თავისუფლების მოედანი კვლავ გამარჯვების მოედანი გახდა და გამარჯვების ძეგლი უნდა გამხდარიყო მისი განუყოფელი ნაწილი. 1949 წელს ალარ კოტლის მიერ დაპროექტებული ხელოვნების ფონდის შენობა დასრულდა მოედნის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში. 1951 წელს ჰარჯუმეს ფერდობზე დაიდგა ვიქტორ კინგისეპას ძეგლი ბრწყინვალე კიბეებით (მოქანდაკე ენ როოსი, არქიტექტორი ალარ კოტლი). 1957 წელს 1940 წლის 21 ივნისს და 6 და 11 ივლისს გამართული მასობრივი მიტინგების მონაწილეთათვის ჯუჰან რაუდსეპას მიერ შექმნილი გრანიტის მემორიალური ქვა დაემატა მოედნის დასავლეთ მხარეს მდებარე დაბალ ბეტონის კედელს. ქვას დემონსტრაციის სილუეტი და შესაბამისი ტექსტი ჰქონდა. 1966 წელს მოედანს ეწოდა „თავისუფლების მოედანი“, ქალაქის წარმომადგენლობითი მოედანი ამ სახელს ატარებდა 1989 წლის მაისამდე. ვაბადუსეს მოედნის შენობა სასტიკი კამათის საგანი იყო 1989 წელს როსიკრანცის ქუჩის კუთხით დაგეგმილ დიაგნოსტიკურ ცენტრთან დაკავშირებით. აქციის მონაწილეებმა ადგილი, ყოფილი ბარბარეს სასაფლაო, შეუსაბამო მიიჩნიეს. საქმეში მემკვიდრეობის დაცვაც ჩაერია, მაგრამ საბოლოოდ ადგილზე ტალინის ბანკის შენობა აშენდა. 1997 წლის დეკემბერში მაშინდელმა მერმა ივი ეენმაამ შესთავაზა ვაბადუსის მოედნის გადაკეთება: მოედანზე პარკინგის მოხსნა და მოედანი დასასვენებელ და საფეხმავლო ზონად გადაქცევა. 1998 წელს გადაწყდა გამოცხადებულიყო საჯარო ტენდერი ახალი დეტალური გეგმის მოსამზადებლად. იგი მოიგო არქიტექტორებმა ანდრეს ალვერმა და ტიიტ ტრუმალმა. 1998 წლის ზაფხულში მოედანზე დამონტაჟდა საკონტეინერო გამწვანება და სკამები, რომელიც დროებით გათავისუფლდა მანქანების გაჩერებისგან, ხოლო ასფალტზე ყვავილები დახატეს. 21 საუკუნე 2001 წლის აპრილში ტალინის საქალაქო საბჭომ გადაწყვიტა თავისუფლების ძეგლის აშენება და ძეგლის კონკურსის დაწყება. 2004 წლის შემოდგომაზე არქიტექტორებმა გეგმის დამატება წარადგინეს, რომლითაც ძეგლის ადგილმდებარეობა იქნებოდა მაიერის კიბეების გვერდით შექმნილი ცარიელი მოედანი ინგერის ბასტიონის კედლების გათხრით. 2003 წელს ლეონჰარდ ლაპინის მიერ დაპროექტებული თავისუფლების ზარი აშენდა კარლის პუისტის ბოლოს, თავისუფლების მოედნის მხარეს. ვაბადუსის მოედნის საფეხმავლო ზონად გადაქცევასთან დაკავშირებით 2007 წელს იქ არქეოლოგიური გათხრები ჩატარდა. გაითხარა ყოფილი ჰარჯუს კარიბჭე და მისი წინა კარიბჭე და მათ წინ თავდაცვითი ნაგებობები. მოედნის ქვეშ არსებულ ავტოსადგომზე ყველაფერი კონსერვირებული და დაცული იყო, წინა კარიბჭის თავდაცვითი კოშკის ნაშთები დარჩა ჰარჯუს ქუჩის ბოლოს, რათა მსურველებმა შუშის ვიტრინაში ნახონ. არქეოლოგიური კვლევის დროს თავისუფლების მოედნის ქვეშ აღმოჩენილი კედლის ნაწილის გამოკვლევამ საფუძველი მისცა ვარაუდისთვის, რომ მრავალსაუკუნოვანი კედლის სიგრძე, ალბათ, ასეულობით მეტრია. სავარაუდოდ, ბასტიონის სისტემის კედელი არსებობს მთელი თავისუფლების მოედნის ქვეშ, ჰარჯუ მეეს მხრიდან წმინდა იოანეს ეკლესიამდე. აღმოაჩინეს ორ მეტრზე მეტი სისქის კედელი და ხუთიდან ექვს მეტრ სიღრმეზე, რომელიც ოდესღაც თხრილის კიდე იყო ქალაქის მხარეს. თავად თხრილი გადიოდა წმინდა იოანეს ეკლესიასთან, ხოლო თხრილი აავსეს მე-19 საუკუნეში და მის თავზე აშენდა ტალინის წმინდა იოანეს ეკლესია.. 2009 წელს თავისუფლების მოედანზე ჰარჯუმეს ფერდობზე გაიხსნა დამოუკიდებლობის ომის გამარჯვების სვეტი. მემორიალი ეძღვნება ყველა ადამიანს, ვინც ესტონეთის თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობისთვის იბრძოდა. იგი შედგება გრანიტის ცოკოლისაგან, რომელზედაც აღმართულია შუშის სვეტი, თავზე თავისუფლების ჯვარი. თავისუფლების ჯვრის ცენტრში არის ხელი მახვილით და ასო E, კვარცხლბეკზე არის წარწერა „ესტონეთის დამოუკიდებლობის ომი 1918–1920“. გალერეა რესურსები ინტერნეტში Jüri Kuuskemaa, Vabaduse väljaku mitu palet – heinaturg, ­Nõukogude paraadväljak, kohvikutega plats დაარქივებული 2016-03-04 საიტზე Wayback Machine. , Pealinn, 17. märts 2008 Kuskil siin tapeti parun Johan von Üxküll დაარქივებული 2008-07-16 საიტზე Wayback Machine. , Eesti Ekspress, 9. juuli 2008 Askur Alas: Vabaduse väljaku saladused დაარქივებული 2008-08-03 საიტზე Wayback Machine. , Eesti Ekspress, 9. juuli 2008 Ekspress: muistsed müürid on taastumatu ressurss, Eesti Päevaleht, 9. juuli 2008 Mari Kodres: Peeter I ausamba piirded lähevad tagasi maapõue, Eesti Päevaleht, 17. juuli 2008 TV3: Vabaduse väljaku äärsed ettevõtted tõstsid ehitustegevuse osas hädakisa, Eesti Päevaleht, 21. juuli 2008 Vabaduse väljakult avastati kiviaegne asulakoht, Eesti Päevaleht, 27. juuli 2008 Merike Tamm, Vabaduse väljak suletakse kaheksaks kuuks Postimees, 7. oktoober 2008. Merilin Kruuse. Vabaduse väljakult tuli nähtavale arvatavalt keskaegse elamu kelder EPL, 3. veebruar 2009 Ott Heinapuu. Arheoloogid leidsid Vabaduse platsilt Põhjasõja-aegse skeleti EPL, 13. veebruar 2009 Siim Sultson, Vabaduse väljak taas lõpusirgel დაარქივებული 2014-07-14 საიტზე Wayback Machine. , Äripäev, 2. aprill 2009 Ulla ja Villu Kadakas, Lembi Lõugas, Alar Rosentau, Leili Saarse, Jüri Vassiljev, Vabaduse väljak. Eesti mahukaim arheoloogiline uurimisobjekt დაარქივებული 2015-09-24 საიტზე Wayback Machine. , Horisont, 5/2009 Savisaar kuulutas Vabaduse väljaku avatuks Tallinna Postimees, 20. august 2009 Villu Kadakas. Heinaturg – Peetri plats – Vabaduse väljak, Eesti Ekspress 22. august 2009 Teet Teder, Tallinna Vabaduse väljak rajati prügimäe peale, Õhtuleht, 4. juuni 2011 YouTube: Vihmasadu Vabaduse väljakul. 15. juuli 2010 სქოლიო