ဂျဳနဳ အဳကွေတာ

ဂျဳနဳ အဳကွေတာ (အၚ်္ဂလိက်: Equatorial Guinea) ယၟုပေင်ပေင် ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ ဂျဳနဳ အဳကွေတာ (Republic of Equatorial Guinea) ဝွံ ဒှ်ကၟိန်ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲဒေသသြင်ၜဳပလိုတ် အာဖရိက ဗဟဵု ရ။ ဍုင်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် ကေမရူန် ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာ၊ ဍုင်ဂါဗောန် ပ္ဍဲလပါ်ဗၟံက် ကေုာံ သၠုင်ကျာ၊ ကေုာံ ပ္ၚံက်ၜဳ ဂျဳနဳ (Gulf of Guinea) ပ္ဍဲလပါ်ပလိုတ်ရ။ ဍုင်ဂျဳနဳ အဳကွေတာ ဝွံ ဒှ်ဍုင် မဟီုအရေဝ် သပိန် နဒဒှ် အရေဝ်စကာရုင် မွဲဍုင်ဓဝ် ပ္ဍဲတိုက်အာဖရိက ရ။ ဝင် ကိုပ်ကၠာ ခေတ်ကဝ်လဝ်နဳတေံ ဒေသဝွံ ဒှ်ဒတန် ကောန်ဂကူ ပေဂမဳ (Pygmy) တအ် မတန်တဴလဝ်တုဲ၊ လက္ကရဴဏအ် ဂကူ ဘာန်တူ (Bantu) တအ် ပြံင်လုပ်ကၠုင်လဝ်ရ။ ပ္ဍဲကၞောတ် အေဒဳ ၁၅ ဗွဝ်ကၠံဂှ် တၠဗာန် ပဝ်တူဂြဳ တအ် စိုပ်ကၠုင် တကအ် ဗဳအဝ်ကဝ် (Bioko) ကေုာံ အာန်နဝ်ဗောန် (Annobón) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၈ ဂှ် ပဝ်တူဂြဳတအ် ပအပ်ပြာပ်ကဵု ဒေသဝွံ ဇရေင် အေန်ပါယာ သပိန် တုဲ၊ ဒေသဝွံ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ အုပ်ဓလီု သပိန် နကဵု ယၟု ဂျဳနဳ သပိန် (Spanish Guinea) ရ။ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁၂ အံက်တဝ်ဗာ သၞာံ ၁၉၆၈ ဂှ် ဍုင်ဝွံ ကလိဂွံ သၠးပွး နူသပိန် ရ။ သမ္မတ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဖှရန်သဳသကဝ် မာသဳယျာသ် (Francisco Macías Nguema) ဂှ် ဒှ်တၠအဝဵု မသကာတ်မြဟ်လောန်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၉ ဂှ် ကောန်ဒေအ်ညး တေအဝ်ဒဝ်ရဝ် အဝ်ဗဳယာင် နေဂုမာ မာဘာသဝ်ဂဝ် (Teodoro Obiang Nguema Mbasogo) သီကေတ် အဝဵုရ။ သမ္မတ အဝ်ဗဳယာင် ဂှ် ဆက်အုပ်ဓလီုကၠုင် ဍုင် စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ်တုဲ၊ ညးဝွံ ဒှ်သကိုပ်ပၠတရဴ ဍုင် မအုပ်ဓလီုလအ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် (မသက္ကု သၞောတ်ဨကရာဇ်) မွဲရ။ ပထဝဳ ကေုာံ သဘာဝ ဂျဳနဳ အဳကွေတာ ဝွံ ပြာကတ်လောန် နကဵု ပထဝဳ မပါ်ဒၟံင် ၜါဒကုတ် အဓိကရ။ ဒေသ တိက္ကဟ် ရဳအဝ် မူနဳ (Río Muni): ဒှ်ဒေသ မဆက်စပ်ဒၟံင် ကု တိုက်အာဖရိက မနွံကဵု ဂြိုပ်ဗြဲ ထီုဍုတ် ကေုာံ ဇိုင်ကြုင်ဂမၠိုင်ရ။ ဍုင်ဇၞော်အိုတ် ဗာတာ (Bata) နွံ ပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ。 ဒေသ တကအ် (Insular Region): ဒှ်ဒေသ တကအ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု တကအ် ဗဳအဝ်ကဝ် (Bioko) ကေုာံ တကအ် အာန်နဝ်ဗောန် (Annobón) ရ။ တကအ် ဗဳအဝ်ကဝ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ပ္ၚံက်ၜဳ ဂျဳနဳ မကြပ် ကုဍုင် ကေမရူန် တုဲ၊ ဍုင်ဇၞော် မာလာဗဝ် (Malabo) ဂှ် နွံ ပ္ဍဲတကအ်ဏအ်ရ။ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂျဳနဳ အဳကွေတာ ဂှ် ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၁.၇ မဳလဳယာန် တုဲ၊ ဂကူ ဖှာင် (Fang) ဂှ် ဒှ်ဂကူ လၟိဟ်ဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၈၅%) ပ္ဍဲဒေသ တိက္ကဟ် ရဳအဝ် မူနဳ ရ။ ပ္ဍဲတကအ် ဗဳအဝ်ကဝ် ဂှ် ဂကူ ဗူဗဳ (Bubi) တအ် တန်တဴဒၟံင် အဓိကရ။ အရေဝ်ဘာသာ သပိန် ဂှ် ဒှ်အရေဝ်စကာရုင် အဓိက ကေုာံ အရေဝ်စကာ ပ္ဍဲပရေင်ပညာ၊ ရုင်အလဵုအသဳရ။ ပါဲနူဂှ် အရေဝ်ဘာသာ ပြင်သေတ် ကေုာံ ပဝ်တူဂြဳ လေဝ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် အရေဝ်စကာရုင်ကီုရ။ လပါ်ဘာသာမ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ၈၈% ပြင်င်ဂှ် လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာခရေတ်ယာန် (ဗွဲတၟေင် Roman Catholic မဒှ် အာဲကၟာဲ နူသပိန်) ရ။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ သံယဇာတ ပရေင်ပညာ: ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲဂျဳနဳ အဳကွေတာ ဝွံ အလဵုအသဳ ဖန်ဇန်ကဵုလဝ် ပရေင်ပညာသဇိုင် သက်ကုၚုဟ်မးတုဲ၊ လၟိဟ်မၞိဟ်မလေပ်လိက် နွံၜိုတ် ၉၅% ပြင်င်ရ။ ဆဂး အခက်အခုဲ လပါ် သဇိုင်အဆောက်အအုံ ဘာဗတောန်လိက် ကေုာံ ကဆံင်ပညာ ပ္ဍဲဒေသ ကွာန်ရးတအ် ဆက်နွံဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။ သံယဇာတ: ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု သံယဇာတ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၆ ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ကၠေင်ဒါတ် (Petroleum) ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲမှာသၟိတ်တုဲ၊ ဍုင်ဝွံ ဒှ်ကၠုင် ဍုင်မပ္တိတ် ကၠေင်ဒါတ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲအာဖရိကရ။ ပါဲနူ ကၠေင်ဒါတ်တုဲ ဍာ်တၟိုဟ်သဘာဝ (Natural gas)၊ ဆု (Timber)၊ ထဝ် ကေုာံ ဗောက်သာက် တအ်လေဝ် နွံကီုရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂျဳနဳ အဳကွေတာ ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ ကမၠောန်ပ္တိတ် ကၠေင်ဒါတ် ကေုာံ ဍာ်တၟိုဟ်သဘာဝ အဓိကရ။ ဟိုတ်နူ သြန်လုပ် နူကၠေင်ဒါတ် နွံဂၠိုင် ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ် နွံအောန်တုဲ၊ ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဂျဳဒဳပဳ (GDP per capita) သၠုင်အိုတ် မွဲပ္ဍဲအာဖရိကရ။ ဆဂး အလဵုအသဳဍုင် ဒးဒုင်ပါ်ပဲါလဝ် ဗွဲမဇၞော် လပါ် ပရေင်အုပ်ဓလီု ဟွံခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်စိုန်သကီု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Corruption) ရ။ ပရေင်ပါ်ပရအ် သြန်ဗွဝ် ဟွံညဳသၟဟ် ဇၞော်လောန်တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဆက်တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲဘဝ မဒိုက်ဂတ်၊ ဟွံမွဲကဵု ဍာ်အးဇ္ၚး ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် မဍိုက်ပေင်ဖိုဟ်ရ။ နိဿဲ