Castell Whittington

Castell yn Whittington, Swydd Amwythig, Lloegr, yw Castell Whittington. Perchnogion a rheolwyr y castell yw Cronfa Warchodaeth Castell Whittington. Roedd yn gastell mwnt a beili yn wreiddiol, ond fe'i disodlwyd yn y 13g gan un arall gydag adeiladau yn amgylchu iard. Mae’r castell yn agos at y ffin rhwng Cymru a Lloegr, nid ymhell o gaer hynafol Croesoswallt. Hanes Ar ôl gwneud arolygiad archeologol o’r safle, darganfuodd Peter Brown a Peter King bod gan feili allanol y castell dwy ardd wedi’u hamgylchynu gan ddŵr yn ystod y 14eg. Crewyd yr ardd gan deulu Fitzwarin. Mae Whittington ar ochr dwyreiniol – Seisnig – Clawdd Offa. Ym 1138 daeth y safle’n gaer i William Peverel, a oedd yn cefnogi’r Ymerodres Matilda, merch Harri I, yn erbyn y Brenin Steffan, nai Harri I. Meddiannwyd Whittington gan Madog ap Maredudd, brenin Powys, ac fe ddaeth yn rhan o’r deyrnas honno hyd at farwolaeth Madog ym 1160. Rhoddwyd y castell i Roger de Powys gan Harri II ym 1165, gyda phres i’w drwsio ym 1173. Dilynwyd Roger gan Meurig ac wedyn Werennoc. Hawlodd Fulk III FitzWarin y castell hefyd, a gwrthryfelodd o’n erbyn Brenin John o’i herwydd, a rhoddwyd y castell iddo fo. Cedwyd y castell gan yr un teulu hyd at 1420. Dinistrwyd y castell gan Llywelyn ab Iorwerth ym 1223. Rhoddwyd y castell yn ôl i’r Fitzwariniaid, ac ail-adeiladwyd ac estynnwyd y castell gyda cherrig. Enillwyd y castell gan Llywelyn ap Gruffudd ym 1267. Ar ôl gorchfygiad Llywelyn ap Gruffudd ym 1282, daeth y castell yn gartref i’r teulu Fitzwarin. Wedi marwolaeth Fulk VII ym 1349, roedd arglwyddi’r castell fel arfer yn ifanc ac yn absennol. Roedd rhywfaint o waith trwsio ym 1402. Dinistriwyd, er nad cipiwyd, y castell ym 1404 yn ystod rwrthryfel Owain Glyndŵr. Daeth y teulu Fitzwarin i ben ym 1420, a daeth Elizabeth, chwaer Fulk XI, perchennog y castell. Cipiwyd y castell gan William Fitzwaryn ym 1422 a Richard Laken, ond daeth y castell yn ôl i Arglwydd Clinton, gŵr Elizabeth Fitzwarin. Priododd eu merch Thomasia â William Bourghchier, a daeth eu ŵyr John yn Iarll cyntaf Caerfaddon. Cyfnewidwyd y castell gan ei fab John, ail Iarll Caerfaddon am stadau agosach i gartref y teulu yn Nyfnaint. Dywedwyd bod rhai o adeiladau’r castell wedi dirywio, ac mae’n debyg bod neb wedi byw ynddo eto. Roedd nifer o berchnogion; William Albany a’i disgynyddion, y teulu Lloyd o Aston, ger Croesoswallt, sy dal yn berchen i’r castell. Llogwyd y porthdy ym 1632, gyda chaniatád i gymryd cerrig o’r castell. Llogwyd y porthdy eto ym 1673 i Thomas Lloyd. Tua 1760, syrthiodd un o’r tyrrau i ffos y castell. Defnyddiwyd rhai o gerrig y castell i adeiladu ffyrdd. Atgyweiriad Mae’r castell yn wynebu’r hen ffordd A5. Atgyweiriwyd y castell gan William Lloyd tua 1808, ac wedi ei logi fel ffermdy, ac roedd pobl yn byw yno hyd at y 1990au. Perchnogion presennol y castell yw Yddiriedolaeth Cadwraeth Castell Whittington, comuned y ffurfiwyd yn Rhagfyr 1998. Cwblhawyd prosiect £1.5 miliwn yn ddiweddar ganddynt.. Yn flynyddol, mae grŵp Historia Normannis yn dod i’r castell i ail-greu brwydrau lleol ar amserau addas y flwyddyn. Chwedlau Mae chwedl ynglŷn â’r Cwpan Marian; Mae rhai’n meddwl y Greal Sanctaidd ydy o. Dywedir bod Syr Fulk Fitzwarin yw un o warchodwyr y Greal a chedwir y Greal mewn capel preifat y castell pan oedd Syr Fulk yno. Dywedir hefyd bod y castell oedd yn rhan o stad Cymro, Tudur Trefor ym Maelor Saesneg a Maelor Gymraeg. Credir bod ei dad, Rhys Sais, oedd yn perchen Maelor Saesneg, ond efallai nid Maelor Gymraeg. Llyfryddiaeth Whittington Castle and the families of Bleddyn ap Cynfyn, Peverel, Maminot, Powys and Fitz Warin gan P.M. Remfry; ISBN 1-899376-80-1. The Castles and Moated Mansions of Shropshire; ISBN 1-871731-00-3. Castles of Shropshire (Medieval Castles of England); ISBN 0-903802-39-2. History of Shropshire (Darwen County History) ISBN 1-86077-036-3. Medieval Fortifications (The Archeology of Medieval Britain); ISBN -7185-1392-4. Dolenni allanol Gwefan y Castell Archifwyd 2022-11-15 yn y Peiriant Wayback Gwefan BBC; golygfa banoramig o’r castell Cyfeiriadau