రాధా కృష్ణ దేవాలయం, లండన్

రాధా-కృష్ణ దేవాలయం (రాధా-కృష్ణ టెంపుల్ లేదా రాధా-కృష్ణ మందిరం) 1960ల చివరి దశ నుండి అంతర్జాతీయ కృష్ణ చైతన్య సంఘం (ఇస్కాన్) యొక్క యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ ప్రధాన కేంద్రంగా ఉంది. ఈ దేవాలయాన్ని బ్లూమ్స్‌బరీలోని బరీ ప్లేస్‌లో స్థాపించారు. 1968లో ఇస్కాన్ వ్యవస్థాపకుడు ఏ. సి. భక్తివేదాంత స్వామి ప్రభుపాద ఆదేశాల మేరకు, శాన్ ఫ్రాన్సిస్కోలోని రాధా-కృష్ణ దేవాలయం నుండి ఆరుగురు భక్తులను యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో ఉద్యమ శాఖను స్థాపించేందుకు పంపించారు. ఈ దేవాలయం ది బీటిల్స్ సభ్యుడు జార్జ్ హారిసన్ కృష్ణ చైతన్య ఉద్యమానికి బహిరంగ మద్దతు ప్రకటించడంతో విశేష ప్రాచుర్యం పొందింది. లండన్‌కు వచ్చిన తొలి ఆరుగురు ప్రతినిధులలో ముకుంద, శ్యాంసుందర్, మాలతి తదితరులు తరువాత వేగంగా విస్తరించిన ఇస్కాన్ సంస్థలో ఉన్నత పదవులు చేపట్టారు. రాధా-కృష్ణ టెంపుల్ (లండన్) పేరుతో ఆలయ భక్తులు జార్జ్ హారిసన్ సహకారంతో ఒక భక్తి సంగీత ఆల్బమ్ ను రికార్డు చేశారు. అది 1971లో బీటిల్స్‌కు చెందిన ఆపిల్ రికార్డ్స్ ద్వారా విడుదలైంది. ఆ రికార్డింగుల్లో "హరే కృష్ణ మంత్రం" అనే గీతం 1969లో అంతర్జాతీయ స్థాయిలో విజయవంతమైన సింగిల్‌గా నిలిచి, పాశ్చాత్య దేశాలలో మహా మంత్రం ప్రాచుర్యానికి దోహదపడింది. అలాగే "గోవింద" కూడా ఆ ఆల్బమ్‌లోని ప్రముఖ గీతాలలో ఒకటి. జార్జ్ హారిసన్ ఆర్థిక సహాయంతో రాధా-కృష్ణ దేవాలయం మధ్య లండన్‌లోని బరీ ప్లేస్‌లో తన తొలి శాశ్వత కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేసుకుంది. అనంతరం హర్ట్‌ఫోర్డ్‌షైర్ లోని గ్రామీణ ప్రాంతంలో ఉన్న ఒక స్థలాన్ని కొనుగోలు చేసి, దానికి భక్తివేదాంత మానర్ అనే పేరు పెట్టారు. 1979లో బరీ ప్లేస్ స్థల వినియోగానికి సంబంధించిన న్యాయపరమైన వివాదాల అనంతరం, లండన్ నగర కేంద్రంలోని దేవాలయం సోహో స్క్వేర్ లోని కొత్త ప్రాంగణానికి మారింది. నేపథ్యం అంతర్జాతీయ కృష్ణ చైతన్య సంఘం (ఇస్కాన్) వ్యవస్థాపకుడు, ఆచార్యుడు అయిన ఏ. సి. భక్తివేదాంత స్వామి ప్రభుపాద 1966లో న్యూయార్క్ నగరంలో తొలి రాధా-కృష్ణ దేవాలయాన్ని స్థాపించారు. అనంతరం శాన్ ఫ్రాన్సిస్కోలోని హైట్-ఆష్‌బరీ ప్రాంతంలో మరో శాఖను ప్రారంభించారు. 1968 నాటికి ఈ ఉద్యమం ఉత్తర అమెరికాలో వేగంగా విస్తరిస్తుండగా, ప్రభుపాద శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో దేవాలయంలో సేవలందించిన మూడు దంపతులను ఇంగ్లాండ్‌లో ఒక కేంద్రాన్ని స్థాపించేందుకు పంపించారు. ఆ భక్తులలో ఒకరైన శ్యాంసుందర్ దాస్ తరువాత ఇలా వివరించాడు: "1968లో ఉద్యమ కార్యకలాపాల ప్రధాన కేంద్రం శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో నుండి లండన్‌కు మారుతున్నది." అప్పటికి 72 సంవత్సరాల వయస్సులో ఉన్న ప్రభుపాదకు యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో కేంద్రాన్ని స్థాపించాలనే ఆసక్తి ఉండటానికి ఒక ముఖ్య కారణం, ఆయన బ్రిటిష్ సామ్రాజ్య పాలనలో భారతీయునిగా పెరిగిన నేపథ్యమని శ్యాంసుందర్ పేర్కొన్నాడు. పూర్వం సామ్ స్పీర్‌స్ట్రా అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందిన శ్యాంసుందర్, ఫుల్‌బ్రైట్ స్కాలర్ గా ఎంపికై, వృత్తిపరమైన స్కీయర్‌గా కూడా పనిచేశాడు. ఆయనతో పాటు ఆయన భార్య మాలతి దాసి, వారి చిన్న కుమార్తె సరస్వతి కూడా ఇంగ్లాండ్‌కు వచ్చారు. ఆరుగురు భక్తులలో మరో ముఖ్య వ్యక్తి, శ్యాంసుందర్‌కు రీడ్ కళాశాల రోజుల స్నేహితుడైన ముకుంద దాస్. ఆయన అసలు పేరు మైఖేల్ గ్రాంట్. ఒకప్పుడు న్యూయార్క్‌లో సెషన్ సంగీతకారుడిగా పనిచేసిన ఆయన, జాజ్ సాక్సోఫోన్ విద్వాంసుడు ఫరో సాండర్స్ బృందంలో పియానో వాయించేవాడు. ముకుందతో పాటు ఆయన భార్య జానకి కూడా లండన్‌కు వచ్చారు. 1966 అక్టోబరులో శ్యాంసుందర్, మాలతి అమెరికాలోని ఒరెగాన్ రాష్ట్రంలో యునైటెడ్ స్టేట్స్ ఫారెస్ట్ సర్వీస్ లో అగ్నిప్రమాదాల పర్యవేక్షణ కేంద్రంలో పనిచేస్తుండగా, ముకుంద, జానకి వారిని సందర్శించారు. ఆ సందర్శన ద్వారానే వారికి ప్రభుపాద బోధించిన గౌడీయ వైష్ణవ సిద్ధాంతాలపై ఆసక్తి కలిగింది. మూడవ దంపతులు గురుదాస్, యమునా. హరే కృష్ణ ఉద్యమంలో చేరకముందు గురుదాస్, మార్టిన్ లూథర్ కింగ్ జూనియర్ మానవ హక్కుల ఉద్యమానికి మద్దతుదారుడిగా అలబామాలో ఐదు సంవత్సరాలు గడిపాడు. అనంతరం శాన్ ఫ్రాన్సిస్కోలోని పేద, వెనుకబడిన వర్గాల మధ్య సేవా కార్యక్రమాలు నిర్వహించాడు. లండన్‌లో తొలి నెలలు బ్రిటన్‌కు చేరుకున్న తరువాత ఈ మూడు దంపతులు లండన్‌లోని వివిధ ప్రాంతాల్లో విడివిడిగా నివసిస్తూ, తీవ్రమైన ఆర్థిక ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నారు. వారు తమ ప్రచార కార్యక్రమాల కోసం తరచూ కలుసుకునేవారు. వీటిలో కీర్తనలు (బహిరంగ భజనలు), ప్రముఖ ప్రజా కార్యక్రమాల్లో పాల్గొనడం, ఆక్స్‌ఫర్డ్ స్ట్రీట్ వంటి రద్దీ ప్రాంతాల్లో ప్రచార కరపత్రాల పంపిణీ, అలాగే కొత్త సభ్యులను ఆకర్షించడం వంటి కార్యక్రమాలు ఉండేవి. మొదట్లో స్థానిక భారతీయ సమాజం అందించిన సహాయంపై ఆధారపడిన వీరు, తరువాత కోవెంట్ గార్డెన్ లోని ఒక గిడ్డంగుల సముదాయంలో స్థిరపడ్డారు. ఆ ప్రదేశమే వారి తాత్కాలిక దేవాలయంగా కూడా ఉపయోగించబడింది. ఇంగ్లాండ్‌లోని ఆ ప్రారంభ రోజులను గుర్తుచేసుకుంటూ మాలతి తరువాత ఇలా చెప్పింది: "మా వద్ద దాదాపు ఎలాంటి ఆస్తిపాస్తులు లేవు. డబ్బు లేదు, రక్షణ లేదు. చాలాసార్లు తీవ్రమైన చలిని ఎదుర్కోవాల్సి వచ్చేది. అయినప్పటికీ మా వద్ద ఉన్న గొప్ప సంపద శ్రీల ప్రభుపాద పట్ల ఉన్న ప్రేమ మాత్రమే." తమ సందేశానికి విస్తృత గుర్తింపు తీసుకురావాలనే ఉద్దేశంతో శ్యాంసుందర్ ఒక ఆలోచన చేశాడు. ది బీటిల్స్ సభ్యులను కలిసి, వారి పాటల్లో హరే కృష్ణ మంత్రం లేదా మహా మంత్రంను చేర్చమని కోరాలని నిర్ణయించాడు. 1968 అక్టోబరులో ముకుంద, శ్యాంసుందర్, సావిల్ రోలో ఉన్న బీటిల్స్‌కు చెందిన ఆపిల్ రికార్డ్స్ కార్యాలయాన్ని సందర్శించారు. అక్కడ పీటర్ ఆశర్ వారి గురించి సిఫారసు చేస్తూ, భారతీయ తత్వశాస్త్రం, సంస్కృతిపై అత్యధిక ఆసక్తి కలిగిన బీటిల్స్ సభ్యుడు జార్జ్ హారిసన్ కు సమాచారం అందించాడు. తరువాతి నెలలో ఆక్స్‌ఫర్డ్ స్ట్రీట్‌లో భక్తులు నిర్వహించిన బహిరంగ కీర్తనలు లండన్‌లోని ది టైమ్స్ వార్తాపత్రిక దృష్టిని ఆకర్షించాయి. ఆ కథనంలో గురుదాస్ చెప్పిన మాటలను ఉదహరించారు: "హరే కృష్ణ అనేది దేవుణ్ణి మీ నాలుకపై నృత్యం చేయించే మంత్రోచ్చారణ. ఒకసారి 'క్వీన్ ఎలిజబెత్, క్వీన్ ఎలిజబెత్' అని జపించి, ఆ తరువాత 'హరే కృష్ణ' అని జపించి తేడాను గమనించండి." జార్జ్ హారిసన్‌తో భేటీ ఆ సమయంలో జార్జ్ హారిసన్ బీటిల్స్ ద్వంద్వ ఆల్బమ్ ది బీటిల్స్ పనులను పూర్తి చేయడంలో నిమగ్నమై ఉండగా, అనంతరం రెండు నెలలపాటు అమెరికా పర్యటనకు వెళ్లాడు. అందువల్ల శ్యాంసుందర్, హారిసన్‌ల మధ్య తొలి భేటీ 1968 డిసెంబరులో ఆపిల్ కార్యాలయంలో జరిగింది. హారిసన్‌కు అప్పటికే కృష్ణుని భక్తుల గురించి అవగాహన ఉంది. 1966 సెప్టెంబరులో వృందావనం సందర్శించినప్పుడు ఆయన తొలిసారిగా కీర్తనను అనుభవించాడు. అలాగే ప్రభుపాద విడుదల చేసిన Krishna Consciousness ఆల్బమ్‌ను ఆస్వాదించాడు. అప్పటినుండి ఆయన మహా మంత్రంను జపించడం ప్రారంభించాడు. కొన్నిసార్లు జాన్ లెన్నన్ కూడా ఆయనతో కలిసి జపించేవాడు. 1968 డిసెంబరులో వారిద్దరూ కలిసినప్పుడు, హారిసన్ శ్యాంసుందర్‌ను చూసి ఇలా అన్నాడు: "హరే కృష్ణ. మీరు ఎక్కడ ఉన్నారు? నేను మిమ్మల్ని కలవడానికి ఎన్నో సంవత్సరాలుగా ఎదురుచూస్తున్నాను." తరువాత హారిసన్ భక్తులు నివసిస్తున్న గిడ్డంగి సముదాయాన్ని సందర్శించాడు. ఆ కాలంలో బీటిల్స్ సభ్యుల మధ్య విభేదాలు పెరుగుతున్న కారణంగా ఆయన కొంత ఒంటరితనాన్ని అనుభవిస్తున్నాడు. మహర్షి మహేశ్ యోగి నిర్వహించిన అతీంద్రియ ధ్యానం శిబిరంలో రిషికేశ్ లో పాల్గొన్న తరువాత బృంద సభ్యుల అనుభవాలు భిన్నంగా ఉండటంతో ఆ పరిస్థితి మరింత తీవ్రమైంది. అలాంటి సమయంలో హారిసన్ భక్తులతో మాట్లాడుతూ: "ఇక్కడికి వచ్చాక నాకు కొత్త ప్రేరణ లభిస్తోంది." 1969 జనవరిలో, లెట్ ఇట్ బీ చిత్ర నిర్మాణ సమయంలో బీటిల్స్ మధ్య నెలకొన్న ఉద్రిక్తతలను తగ్గించాలనే ఉద్దేశంతో హారిసన్ శ్యాంసుందర్‌ను ఇతర బీటిల్స్ సభ్యులకు పరిచయం చేశాడు. అనంతరం ఆ భక్తులు హారిసన్ యొక్క కిన్‌ఫాన్స్ నివాసానికి, ఆపిల్ కార్యాలయాలకు తరచుగా వచ్చే అతిథులుగా మారారు. ఆపిల్ రికార్డ్స్ కోసం రికార్డింగ్ ఆపిల్ సంస్థ డైరెక్టర్లలో ఒకరైన హారిసన్, బీటిల్స్‌కు భిన్నమైన ఇతర కళాకారులతో పనిచేయడానికి ఆపిల్ రికార్డ్స్ లో ఒక ముఖ్య వేదికగా భావించాడు. 1969 జూలైలో, మహా మంత్రాన్ని ఒక సింగిల్ రికార్డుగా విడుదల చేయడానికి భక్తులను అబ్బే రోడ్ స్టూడియోస్ కు ఆహ్వానించాడు. ఆ పాటకు హారిసన్ నిర్మాతగా వ్యవహరించడమే కాకుండా స్వయంగా సంగీత ప్రదర్శనలో కూడా పాల్గొన్నాడు. సంగీత రూపకల్పనను ముకుంద అందించగా, ఆయన మృదంగం కూడా వాయించాడు. యమునా, శ్యాంసుందర్ ప్రధాన గాయకులుగా వ్యవహరించారు. మాలతి, జానకి, గురుదాస్, ఇతర భక్తులు బృందగానంలో పాల్గొన్నారు. అదనంగా వారు కర్తాళాలు వంటి తాళ వాయిద్యాలను కూడా వాయించారు. 1969 ఆగస్టులో ఆపిల్ రికార్డ్స్ ద్వారా విడుదలైన ఈ గీతం, రాధా-కృష్ణ టెంపుల్ (లండన్) పేరుతో ప్రచురించబడింది. "హరే కృష్ణ మంత్రం" యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ జాతీయ సింగిల్స్ చార్ట్‌లో 12వ స్థానానికి చేరుకుంది, ప్రపంచవ్యాప్తంగా వాణిజ్యపరంగా విజయవంతమైంది. దేవాలయ భక్తులు ఈ పాటను బీబీసీ టెలివిజన్ లో ప్రసారమయ్యే ప్రముఖ సంగీత కార్యక్రమం టాప్ ఆఫ్ ది పాప్స్లో రెండు సార్లు ప్రదర్శించారు. 1969 అక్టోబర్ 11న ప్రచురితమైన న్యూ మ్యూజికల్ ఎక్స్‌ప్రెస్ పత్రిక ప్రకారం, లండన్‌లోని రాయల్ ఫెస్టివల్ హాల్లో రాక్ సంగీత బృందం హంబుల్ పైకు మద్దతుగా ప్రదర్శన ఇవ్వడంతో పాటు, రాధా-కృష్ణ టెంపుల్ అక్టోబర్ 15 నుండి డిసెంబర్ 22 వరకు హోల్బోర్న్‌లోని కాన్వే హాల్‌లో పదకొండు సంగీత కార్యక్రమాలు నిర్వహించనుంది. ప్రేక్షకులు తమ సొంత సంగీత వాయిద్యాలను తీసుకువచ్చి కార్యక్రమాల్లో పాల్గొనాలని కూడా ప్రోత్సహించబడ్డారు. అదే నివేదిక ప్రకారం ఆక్స్‌ఫర్డ్, లండన్‌లోని రివల్యూషన్ క్లబ్, అలాగే ఆమ్‌స్టర్‌డామ్‌లో కూడా ప్రదర్శనలు నిర్వహించేందుకు ప్రణాళికలు సిద్ధమయ్యాయి. ప్రజల నుండి వచ్చిన విశేష స్పందన కారణంగా దేవాలయ భక్తులు తరువాత యూరప్ అంతటా సంగీత కార్యక్రమాలు నిర్వహించారు. ఆ కాలాన్ని గుర్తుచేసుకుంటూ ముకుంద తరువాత ఇలా అన్నాడు: "మేము వీధుల్లో తిరిగే సాధారణ వ్యక్తుల స్థాయి నుండి ఒక్క రాత్రిలోనే ప్రముఖుల స్థాయికి చేరుకున్నాము." జార్జ్ హారిసన్‌తో ఉన్న అనుబంధం వల్ల, ఈ సింగిల్ పురాతన మహామంత్రాన్ని ప్రధాన సాంస్కృతిక ప్రవాహంలోకి తీసుకువచ్చింది. అదే సమయంలో ఇస్కాన్ కేంద్రాలకు అనేక కొత్త సభ్యులను ఆకర్షించింది. లండన్‌లో వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న శాఖకు ఇది మరో విధంగా కూడా ఉపయోగపడింది. ఇంతకుముందు అనుమానంతో చూసిన ప్రజలు ఇప్పుడు ఉద్యమాన్ని మరింత సహనంతో స్వీకరించడం ప్రారంభించారు. అదనంగా, గౌడీయ వైష్ణవ సంప్రదాయంలో ఈ గీతం సాధించిన అంతర్జాతీయ ప్రజాదరణను, హరే కృష్ణ ఉద్యమానికి సంబంధించిన 16వ శతాబ్దపు అవతారుడు చైతన్య మహాప్రభు చేసిన ఒక ప్రవచన సాకారంగా భావించారు. ఆయన ఇలా వ్రాశాడు: "ఒక రోజు దేవుని పవిత్ర నామాల కీర్తన ప్రపంచంలోని ప్రతి పట్టణంలో, ప్రతి గ్రామంలో వినిపిస్తుంది." లండన్ దేవాలయ స్థాపన, ప్రభుపాద తొలి సందర్శన తన శిష్యులు సాధిస్తున్న పురోగతితో ప్రభుపాద ఎంతో సంతోషించాడు. అయితే, లండన్‌లో అధికారిక ఇస్కాన్ దేవాలయాన్ని స్థాపించిన తరువాత మాత్రమే తాను అక్కడికి వస్తానని ముందుగానే ప్రకటించాడు. ఈ ఉద్దేశంతో ముకుంద, లండన్‌లోని బ్లూమ్స్‌బరీ ప్రాంతంలో బ్రిటిష్ మ్యూజియం సమీపంలో ఉన్న బరీ ప్లేస్ నంబర్ 7లో ఏడు అంతస్తుల భవనాన్ని గుర్తించాడు. ఆ భవనం లీజు ఒప్పందంలో జార్జ్ హారిసన్ సహ-హామీదారుడిగా వ్యవహరించడమే కాకుండా, ఆర్థిక సహాయాన్ని కూడా అందించాడు. దేవాలయ భక్తులు ఎదుర్కొన్న సమస్యలను గురుదాస్ తరువాత వివరించాడు. వారి పూర్వ నివాస ప్రాంతంలోని పొరుగువారు ఫిర్యాదులు చేయడం, బరీ ప్లేస్ ప్రాంతంలోని కొందరు స్థానికులు అభ్యంతరాలు వ్యక్తం చేయడం వంటి ఇబ్బందులు ఎదురయ్యాయి. జార్జ్ హారిసన్ ఇచ్చిన హామీ కారణంగానే వారు కొత్త ప్రాంగణాన్ని పొందగలిగారని ఆయన పేర్కొన్నాడు. ఆ భవనం అప్పటికి శిథిలావస్థలో ఉండటంతో, మరమ్మతులు పూర్తయ్యే వరకు భక్తులకు తాత్కాలిక వసతి కల్పించాలని జాన్ లెన్నన్ నిర్ణయించాడు. ఇందుకోసం ఆయన ఇటీవల కొనుగోలు చేసిన టిట్టెన్‌హర్స్ట్ పార్క్ ఎస్టేట్‌లో వారికి నివాసం ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ ఎస్టేట్ ఆస్కాట్ సమీపంలో ఉంది. భక్తులు టిట్టెన్‌హర్స్ట్ పార్క్‌లోని సేవకుల నివాస గృహాలలో ఉండేవారు. అవి ప్రధాన భవనానికి సమీపంలో ఉండేవి. అక్కడ నివసిస్తూ, సుమారు 72 ఎకరాల విస్తీర్ణం కలిగిన ఆ ఆస్తి పునరుద్ధరణ పనుల్లో కూడా తమ ఆతిథ్యదాతలకు సహాయపడ్డారు. 1969 సెప్టెంబరులో ప్రభుపాద చివరకు యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లోని కొత్త కేంద్రాన్ని సందర్శించాడు. అక్కడ ఆయన తన శిష్యులతో మళ్లీ కలుసుకున్నాడు, మొదటిసారిగా జార్జ్ హారిసన్, జాన్ లెన్నన్ లను కలిశాడు. టిట్టెన్‌హర్స్ట్ పార్క్ ప్రాంగణంలోని ఒక పూర్వ సంగీత ప్రదర్శన మందిరంలో జరిగిన ఈ సమావేశంలో ప్రభుపాద, ఇద్దరు బీటిల్స్ సభ్యులు, అలాగే లెన్నన్ భార్య యోకో ఓనో పాల్గొన్నారు. ఈ సందర్భంగా భగవద్గీత, మంత్రాలు, కృష్ణ తత్వం వంటి అంశాలపై తాత్విక చర్చ జరిగింది. ఈ సంభాషణను శ్యాంసుందర్ ధ్వనిముద్రణ చేశాడు. అనంతరం అది Lennon '69: Search for Liberation పేరుతో ప్రచురించబడింది. ఇది ముకుంద రూపొందించిన Vedic Contemporary Library Seriesలోని తొలి గ్రంథంగా నిలిచింది. బీటిల్స్ సభ్యులలో ప్రారంభంలో ప్రభుపాద ప్రభావానికి ఎక్కువగా ఆకర్షితుడైన వ్యక్తి లెన్నన్. మరోవైపు, ఆ సమయంలో తన తల్లి తీవ్రమైన అనారోగ్యానికి గురైందనే వార్తలతో హారిసన్ మానసికంగా కలత చెందుతున్నాడు. తరువాత ఆయన మొదట్లో ప్రభుపాద గొప్పతనాన్ని పూర్తిగా అర్థం చేసుకోలేకపోయానని అంగీకరించాడు. లెన్నన్ ఆహ్వానం మేరకు ప్రభుపాద టిట్టెన్‌హర్స్ట్ పార్క్‌లోని అతిథి గృహంలో నివసించాడు. 1969 ఆగస్టు 22న బీటిల్స్ బృందంగా నిర్వహించిన చివరి ఫోటో సెషన్‌కు వేదికలలో ఒకటిగా నిలిచిన ఆ సంగీత మందిరం, ఆ తరువాత "టిట్టెన్‌హర్స్ట్ టెంపుల్"గా ప్రసిద్ధి చెందింది. గురుదాస్ అభిప్రాయం ప్రకారం, "అది అంత మంచి నిర్ణయం కాదు" అయినప్పటికీ, దేవాలయ భక్తుల సంఖ్య ఇటీవలి కొత్త సభ్యుల చేరికతో పెరిగింది. అయితే వారిలో కొందరు కల్లోలకరమైన ప్రభావాన్ని చూపారు. దీని ఫలితంగా, రచయిత అలన్ క్లేసన్ పేర్కొన్నట్లుగా, ప్రభుపాద అనుచరులు లెన్నన్ ఇంటిలో తమకు ఇచ్చిన ఆతిథ్యాన్ని అవసరానికి మించి వినియోగించారు. మరోవైపు జోషువా గ్రీన్ ప్రకారం, భక్తులు తరువాత గుర్తుచేసుకున్నప్పుడు, టిట్టెన్‌హర్స్ట్‌లో తమ ఆతిథ్యదాతలతో స్నేహపూర్వక అనుభవాలు చాలా తక్కువగా ఉన్నాయని చెప్పారు. ఇది హారిసన్‌తో వారికి ఉన్న ఆప్యాయ సంబంధానికి పూర్తి భిన్నంగా ఉండేది. 1969 డిసెంబరులో, గురుదాస్ అంచనా ప్రకారం అప్పటికి సుమారు 25 మంది సభ్యులు ఉన్న భక్తుల బృందం, బరీ ప్లేస్‌లోని కొత్త రాధా-కృష్ణ దేవాలయానికి మారింది. ఈ ప్రాంతం ఆక్స్‌ఫర్డ్ స్ట్రీట్కు సులభంగా చేరుకునే స్థలంలో ఉండేది. ఆక్స్‌ఫర్డ్ స్ట్రీట్ అప్పటికీ మధ్య లండన్‌లో కృష్ణ భక్తులు ప్రజలతో ప్రత్యక్షంగా మమేకమయ్యే ప్రధాన ప్రదేశంగా కొనసాగింది. దేవాలయ పీఠాన్ని జార్జ్ హారిసన్ విరాళంగా అందించాడు. ఆయన స్నేహితుడు, శిల్పి డేవిడ్ విన్ ఎంపిక చేసిన సియెనా పాలరాయితో ఆ పీఠాన్ని నిర్మించారు. ప్రభుపాద, జార్జ్ హారిసన్ జార్జ్ హారిసన్ ప్రభుపాదను ఒక గురువుగా, సన్నిహిత మిత్రుడిగా గౌరవించేవాడు. అంతేకాక, "తాను బోధించిన ప్రతిదానికి సజీవ ఉదాహరణ"గా ఆయనను భావించేవాడు. ప్రభుపాద ఎప్పుడూ తనను దేవుడిగా కాకుండా, భగవంతుని సేవకుడిగా మాత్రమే పేర్కొనడం హారిసన్‌ను ప్రత్యేకంగా ఆకర్షించింది. 1982లో ముకుందతో మాట్లాడుతూ హారిసన్ ఇలా అన్నాడు: "చాలామంది 'నేనే పరమాత్మను', 'నేనే దివ్య అవతారాన్ని', 'నేను వచ్చాను, ఇప్పుడు మీకు జ్ఞానం ఇస్తాను' అని చెబుతుంటారు. కానీ ప్రభుపాద ఎప్పుడూ అలాంటి వ్యక్తి కాదు. ఆయన వినయం, సరళత నాకు ఎప్పుడూ నచ్చేవి. 'సేవకుని సేవకుని సేవకుడు' — అదే నిజమైన స్థితి. మనలో ఎవరూ దేవుళ్లు కాదు; మనమందరం ఆయన సేవకులమే." హారిసన్ ఒకసారి ప్రభుపాదను, తాను కూడా తల గీయించుకుని అధికారికంగా భక్తుడిగా మారాలా అని అడిగాడు. అందుకు ఆచార్యుడు, సంగీతం ద్వారా కృష్ణునికి మరింత గొప్ప సేవ చేయగలవని సమాధానమిచ్చాడు. 1970లో రాధా-కృష్ణ టెంపుల్ (లండన్) విడుదల చేసిన "గోవింద" సింగిల్‌లో హారిసన్ స్వరపరిచిన బ్రహ్మసంహితలోని గోవిందం ప్రార్థనలను ప్రభుపాద తొలిసారిగా విన్నప్పుడు భావోద్వేగానికి లోనై కన్నీళ్లు పెట్టుకున్నాడు. అనంతరం ప్రతి రోజు దేవాలయాలలో విగ్రహాల ఉదయ దర్శన సమయంలో జరిగే దర్శన ఆరతి సందర్భంగా ఈ గీతాన్ని వినిపించాలని ఆదేశించాడు. ఈ సంప్రదాయం నేటికీ ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న అన్ని ఇస్కాన్ కేంద్రాలలో కొనసాగుతోంది. 1970 కార్యకలాపాలు 1970లో దేవాలయ సభ్యులు హారిసన్‌తో కలిసి మరిన్ని భక్తి సంగీత రికార్డింగులు చేశారు. ఇవి ఒక పూర్తి ఆల్బమ్ కోసం రూపొందించబడ్డాయి. అదే సమయంలో వారు తమ ప్రత్యక్ష సంగీత ప్రదర్శనలను కూడా కొనసాగించారు. ఈ కార్యక్రమాలలో జో కాకర్, డీప్ పర్పుల్, ది మూడీ బ్లూస్ వంటి ప్రముఖ సంగీత బృందాలతో కలిసి నిర్వహించిన కచేరీలు ఉన్నాయి. అలాగే 1970 జూన్‌లో స్వీడన్‌లోని స్టాక్‌హోమ్లో జరిగిన మిడ్‌నైట్ సన్ ఫెస్టివల్‌లో కూడా వారు పాల్గొన్నారు. విశ్వవిద్యాలయ కాలంలో తన సంగీత బృందంలో ఆర్గన్ వాయిద్యకారుడిగా ఉన్న జోషువా గ్రీన్, 1969–70 సెలవు కాలంలో లండన్ దేవాలయంలో చేరాడు. ఆయనకు "యోగేశ్వర" అనే భక్తి నామం ఇవ్వబడింది. అదే కాలంలో అమెరికాలోని ఇస్కాన్ కేంద్రాలలో సభ్యుడిగా ఉన్న, వేణువు వాయించడంలో నైపుణ్యం కలిగిన తమాల కృష్ణ కూడా లండన్ శాఖలో చేరాడు. "గోవింద" పాటను ప్రచారం చేయడానికి భక్తులు మళ్లీ టాప్ ఆఫ్ ది పాప్స్ కార్యక్రమంలో కనిపించారు. మెలోడీ మేకర్ పత్రికకు చెందిన రిచర్డ్ విలియమ్స్ వారి ప్రదర్శనను ఇలా వర్ణించాడు: "నిజాయితీ లేని, నిస్సారమైన వాతావరణం మధ్య అకస్మాత్తుగా వీచిన తాజా గాలి వంటిది అది. అక్కడ ఒక డజను మంది సంతోషంతో నిండిన ముఖాలతో, ఎలాంటి ఆడంబరం లేకుండా, ఒక విచిత్రమైన అంతర్గత శక్తిని ప్రసరింపజేస్తూ కనిపించారు. అలాంటి శక్తి, తాము 'జ్ఞానోదయాన్ని పొందామని' భావించే వారినీ సులభంగా కలవరపెడుతుంది." ప్రధానంగా యమునా ఆలపించిన "గోవింద" పాట, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ చార్ట్‌లో 23వ స్థానానికి చేరుకుంది. జోషువా గ్రీన్ ప్రకారం, భక్తులు సరదాగా "హారిసన్ బ్యాట్-లైట్" గురించి మాట్లాడుకునేవారు. బ్యాట్‌మ్యాన్ కథల్లో బ్యాట్-సిగ్నల్‌ను ఉపయోగించి హీరోను పిలిచినట్లే, జార్జ్ హారిసన్ అవసరమైనప్పుడు తన కృష్ణ భక్త మిత్రులను వెంటనే పిలుస్తాడని వారు ఊహించుకునేవారు. అప్పుడు వారు కలిసి మరో సాహసయాత్రకు బయలుదేరేవారని గ్రీన్ పేర్కొన్నాడు. అలాంటి ఒక సంఘటన 1970 మార్చిలో జరిగింది. ఆ సమయంలో హారిసన్, శ్యాంసుందర్, ఇతర భక్తులతో కలిసి పారిస్‌కు వెళ్లాడు. అక్కడి స్థానిక అధికారులు ఇస్కాన్ కొత్త శాఖ పట్ల ప్రతికూల వైఖరి ప్రదర్శిస్తున్నారు. మాక్సిమ్స్ పారిస్ రెస్టారెంట్‌లో జరిగిన ఒక గందరగోళభరితమైన పత్రికా సమావేశం మధ్యలో, హారిసన్ ఈ ఉద్యమానికి మద్దతు తెలపడం ద్వారా తన అనుబంధాన్ని మరింత బహిరంగంగా ప్రకటించాడు. అలాగే ప్రభుపాద రచించిన 400 పేజీల గ్రంథం కృష్ణ, ది సుప్రీమ్ పర్సనాలిటీ ఆఫ్ గాడ్‌హెడ్ ప్రచురణకు అవసరమైన ఆర్థిక సహాయాన్ని కూడా హారిసన్ అందించాడు. అంతేకాక, ఆ పుస్తకానికి ముందుమాటను కూడా స్వయంగా రాశాడు. అదే సంవత్సరం వసంతకాలంలో, హారిసన్ లండన్ దేవాలయానికి చెందిన మూడు కుటుంబాలను తన కొత్తగా కొనుగోలు చేసిన ఆక్స్‌ఫర్డ్‌షైర్ లోని ఫ్రయర్ పార్క్ ఎస్టేట్‌లో నివసించమని ఆహ్వానించాడు. అక్కడ వారు ఆ ఆస్తికి చెందిన ఉద్యానవనాలు, సాంప్రదాయ తోటల పునరుద్ధరణలో సహకరించారు. ఫ్రయర్ పార్క్‌లో భక్తుల రాక హారిసన్‌కు ఉన్న కీర్తనల పట్ల ప్రేమను మరింత తృప్తిపరిచింది. అంతేకాక, ఆయన బీటిల్స్ విడిపోయిన తరువాత విడుదల చేసిన తొలి సోలో ఆల్బమ్ ఆల్ థింగ్స్ మస్ట్ పాస్ (1970)లో కనిపించే అనేక ఆధ్యాత్మిక అంశాలకు కూడా ఇది ప్రేరణనిచ్చింది. అయితే ఈ పరిణామం హారిసన్ భార్య ప్యాటీ బాయ్డ్ను మరింత ఒంటరితనానికి గురి చేసింది. ఈ భక్తుల బృందానికి నాయకత్వం వహిస్తున్న శ్యాంసుందర్‌ను బాయ్డ్ గౌరవించినప్పటికీ, భక్తులు పిల్లలను పెంచే విధానం హారిసన్‌కు సన్నిహితంగా ఉన్న కొందరిని కలవరపరిచింది. ఒక చిన్న బాలుడు ఎస్టేట్‌లోని నీటి ఫౌంటెన్లలో రెండుసార్లు మునిగిపోవడానికి దగ్గరగా వెళ్లిన సంఘటన ఇందుకు కారణమైంది. ఆపిల్ రికార్డ్స్ ఆల్బమ్ యమునా, రాధా-కృష్ణ టెంపుల్ (లండన్) ఆల్బమ్‌ను 1970 క్రిస్మస్ సమయానికి విడుదల చేయవచ్చని ప్రభుపాదకు సూచించింది. దీనికి Bhaja Hunre Mana, Mana Hu Re అనే శీర్షికను ప్రతిపాదించింది. అయితే ఆపిల్ రికార్డ్స్ ఈ ఆల్బమ్‌ను The Radha Krsna Temple పేరుతో 1971 మేలో విడుదల చేసింది. ఇందులో ముందుగా విజయవంతమైన రెండు సింగిల్స్‌తో పాటు కొత్త పాటలను కూడా చేర్చారు. వాటిలో ఎనిమిది నిమిషాల నిడివి గల "Bhaja Hunre Mana" ప్రత్యేక ఆకర్షణగా నిలిచింది. ఆల్బమ్ ముఖచిత్రంలో బరీ ప్లేస్ దేవాలయంలో ప్రతిష్ఠించిన దేవతా విగ్రహాలు కనిపిస్తాయి. సంగీత రూపకల్పనకు ముకుంద (ముకుంద దాస్ అధికారి పేరుతో) మరోసారి క్రెడిట్ పొందాడు. ఆల్బమ్ విడుదలైన రెండు నెలల తరువాత, శ్యాంసుందర్, ఇతర భక్తులు న్యూయార్క్‌లో జరిగిన హారిసన్ నిర్వహించిన ది కాన్సర్ట్ ఫర్ బంగ్లాదేశ్ సేవా సంగీత కార్యక్రమం రిహార్సల్స్ సమయంలో అక్కడ హాజరయ్యారు. వారు సంగీతకారులు, సాంకేతిక సిబ్బందికి ప్రసాదం అందించారు. తరువాత ఈ ఆల్బమ్ Goddess of Fortune అనే పేరుతో స్పిరిచువల్ స్కై రికార్డ్స్ ద్వారా మళ్లీ విడుదలైంది. అనంతరం ప్రభుపాద స్థాపించిన భక్తివేదాంత బుక్ ట్రస్ట్ ద్వారా కూడా ప్రచురించబడింది. 1993లో ఆపిల్ రికార్డ్స్ ఈ ఆల్బమ్‌ను సీడీ రూపంలో విడుదల చేసింది. అనంతరం 2010 అక్టోబరులో ఆపిల్ రికార్డ్స్ చేపట్టిన రీమాస్టరింగ్, పునర్ముద్రణ కార్యక్రమంలో భాగంగా The Radha Krsna Temple ఆల్బమ్‌ను మళ్లీ సవరించి విడుదల చేశారు. ఈ ఆల్బమ్ తరువాత పదహారు డిస్కులతో కూడిన Apple Box Set సంకలనంలో కూడా చోటు సంపాదించింది. భక్తివేదాంత మానర్, వ్యవస్థాపక భక్తుల తదుపరి సేవలు 1970ల ప్రారంభంలో ఇస్కాన్ లండన్ శాఖ వేగంగా అభివృద్ధి చెందింది. 1972 నాటికి బరీ ప్లేస్‌లోని దేవాలయం సభ్యులందరినీ కలిగి ఉండటానికి సరిపోని స్థితికి చేరుకుంది. ఈ పరిస్థితిలో జార్జ్ హారిసన్ మరోసారి సహాయానికి ముందుకు వచ్చాడు. స్కాట్లాండ్‌లో జన్మించిన భక్తుడు ధనంజయకు, లండన్ సమీపంలోని హర్ట్‌ఫోర్డ్‌షైర్ లో 17 ఎకరాల విస్తీర్ణం గల స్థలాన్ని తన తరఫున కొనుగోలు చేయమని సూచించాడు. అనంతరం ఆ ఆస్తిని హారిసన్ 1973 ఫిబ్రవరిలో ఇస్కాన్‌కు విరాళంగా అందించాడు. తరువాత దానికి భక్తివేదాంత మానర్ అనే పేరు పెట్టారు. ఇది యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో ఇస్కాన్ ప్రధాన కేంద్రంగా మారడమే కాకుండా, కాలక్రమేణా యూరప్‌లోని అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన కృష్ణ దేవాలయాలలో ఒకటిగా ఎదిగింది. హారిసన్ చేసిన విశేష సేవలకు గుర్తింపుగా ప్రభుపాద ఆయనను ఇస్కాన్ యొక్క "ప్రధాన దేవదూత" (Archangel)గా అభివర్ణించాడు. 1979లో బరీ ప్లేస్ స్థల వినియోగానికి సంబంధించిన న్యాయపరమైన వివాదాల అనంతరం, లండన్ నగర కేంద్రంలోని దేవాలయం సోహో స్క్వేర్లోని కొత్త ప్రాంగణానికి మారింది. అక్కడ ప్రతిష్ఠించబడిన రాధా-కృష్ణ విగ్రహాలు "రాధా-లండనీశ్వర" పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందాయి. హరే కృష్ణ ఉద్యమం తొలి నాలుగు దశాబ్దాల చరిత్రను వివరించిన తమ గ్రంథంలో రచయితలు గ్రాహం డ్వైయర్, రిచర్డ్ కోల్ ఈ ఉద్యమాన్ని యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో స్థాపించిన మూడు దంపతులను "మార్గదర్శక భక్తులు" (Pioneer Devotees)గా అభివర్ణించారు. 1971 నాటికి, బంగ్లాదేశ్ కోసం నిర్వహించిన కచేరీకి ముందు న్యూయార్క్‌లో హారిసన్‌ను కలిసే సమయానికి, శ్యాంసుందర్ ప్రభుపాద వ్యక్తిగత సహాయకుడిగా మారాడు. అనంతరం ప్రభుపాద ప్రపంచవ్యాప్తంగా కృష్ణ చైతన్యాన్ని ప్రచారం చేస్తూ చేసిన పర్యటనలలో ఆయనతో కలిసి ప్రయాణించాడు. 1973 జూలైలో ప్రభుపాద లండన్ దేవాలయాన్ని సందర్శించాడు. ఆ సందర్భంగా వార్షిక హిందూ రథయాత్ర ఉత్సవాన్ని జరుపుకోవడానికి శ్యాంసుందర్ లండన్ నగరంలో ఒక మహా ఊరేగింపును నిర్వహించాడు. ఈ ఊరేగింపు మార్బుల్ ఆర్చ్ వద్ద ప్రారంభమై, పికాడిల్లీ మార్గం గుండా ట్రాఫల్గర్ స్క్వేర్ వద్ద ముగిసింది. ఇందులో జగన్నాథుడు, బలరాముడు, సుభద్ర విగ్రహాలను మోసుకెళ్లే రథం ముందు ప్రభుపాద స్వయంగా నృత్యం చేస్తూ, కీర్తనలు చేస్తూ మొత్తం మార్గాన్ని నడిచాడు. ఆయన ఆధ్యాత్మిక ఉత్సాహం, శారీరక సహనశక్తి భక్తులను ఆశ్చర్యపరిచింది. ఎందుకంటే, ఆ కార్యక్రమానికి కేవలం వారం ముందు కలకత్తాలో ఆయనకు అతిసారం (డిసెంటరీ) వచ్చినట్లు వైద్యులు నిర్ధారించారు. అంతేకాక, ప్రయాణించడానికి కూడా ఆయన ఆరోగ్యం అనుకూలంగా లేదని భావించబడింది. 1974 ప్రారంభంలో గురుదాస్, యమునా వృందావనంలో నివసిస్తున్నారు. అక్కడ గురుదాస్ ఇస్కాన్ యొక్క కృష్ణ-బలరాం మందిరం నిర్మాణ పనులను పర్యవేక్షిస్తున్నాడు. మరోవైపు జానకి, ముకుందను మాత్రమే కాకుండా హరే కృష్ణ ఉద్యమాన్ని కూడా విడిచిపెట్టింది. అయితే ముకుంద 1976 వరకు యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లోని ఇస్కాన్ కేంద్రాల నిర్వహణ బాధ్యతలను చేపట్టాడు. అనంతరం లాస్ ఏంజెల్స్‌కు వెళ్లి, నాలుగు సంవత్సరాల తరువాత సంస్థ ప్రజాసంబంధాల విభాగాన్ని స్థాపించాడు. మాలతి వలెనే ముకుంద కూడా ఇస్కాన్ పాలక మండలి (Governing Body Commission) సభ్యుడిగా సేవలందించాడు. ముఖ్యంగా మాలతి 1998లో ఆ మండలిలో నియమించబడటం, సంస్థలో లింగ సమానత్వ దిశగా ఒక ముఖ్యమైన మైలురాయిగా పరిగణించబడింది. ఇవి కూడా చూడండి ప్రజాసంస్కృతిలో హరే కృష్ణ ఉద్యమం గమనికలు మూలాలు మూల గ్రంథాలు బాహ్య లింకులు రాధా కృష్ణ టెంపుల్, లండన్ (కాస్మిక్ ఎంపైర్ వెబ్‌సైట్) భక్తివేదాంత మానర్ చరిత్ర – జార్జ్ హారిసన్ మూస:ISKCON మూస:Apple Corps మూస:George Harrison