بەریتانیای مەزن

بەریتانیای مەزن (بە ئینگلیزی: Great Britain) دوورگەیێکە ھەڵکەوتوو لە باکووری ڕۆژاوای ئەورووپای کیشوەریدا و بەشی سەرەکیی شانشینی یەکگرتووە. ئەم دوورگەیە نۆھەمین دوورگەی گەورەی جیھان و یەکەمین دوورگەی گەورەی ئەورووپایە. ژمارە دانیشتووانی نزیک بە ٥٩٫٦ ملیۆن کەسە، سێھەمین دوورگەی پڕ دانیشتووانی جیھانە، بریتانیای مەزن ھەریەکە لە وڵاتانی ئینگلتەرا و سکۆتلاند و وێڵز دەگرێتەوە کە ئینگلتەرا گەورەترین بەشە ڕووبەری ھەیە. مێژوو چەرخی پێش مێژوو لەوانەیە بەریتانیای مەزن بۆ یەکەمجار لەلایەن ئەو کەسانەوە ئاوەدان کرابێتەوە کە لە ڕێگەی پردە وشکانییەکەی وشکانی ئەورووپاوە پەڕیونەتەوە. شوێنپێی مرۆڤ کە مێژووەکەی بۆ زیاتر لە ھەشتسەد ھەزار ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە لە نۆرفۆڵک دۆزراوەتەوە ھەروەھا شوێنەواری مرۆڤە سەرەتایییەکان (لە «بۆکسگرۆڤ کواری»، لە پارێزگای ساسێکس) نزیکەی پێنجسەد ھەزار ساڵ لەمەوبەر دۆزراونەتەوە و مرۆڤی مۆدێرن نزیکەی سی ھەزار ساڵ لەمەوبەر. تا نزیکەی چواردە ھەزار ساڵ لەمەوبەر بە ئیرلەنداوە بەسترابووەوە. لەم دواییانەدا -بۆ ھەشت ھەزار ساڵ لەمەوبەر- پەیوەندییەکی وشکانی لەگەڵ کیشوەرەکەدا لە ڕێگەی ناوچەیەکەوە مابووەوە کە زۆربەی زۆنگاوە نزمەکان بوون و لەگەڵ ئەوەی ئێستا بە دانمارک و ھۆڵەندا ناسراوە دەیبەستەوە. لە شێدەر جۆرج -لە نزیک بڕیستۆڵ- پاشماوەی جۆرە گیانلەبەرە ڕەسەنەکانی ئەورووپای کیشوەری وەک ئاسک، ورچی قاوەیی، و ئەسپی کێوی دۆزرانەوە، لەگەڵ پەیکەرە ئێسکێکی مرۆڤ کە بە «پیاوی شێدەر» ناسراوە و مێژووەکەی بۆ نزیکەی ٧١٥٠ پ.ز دەگەڕێتەوە. بەریتانیای مەزن لە کۆتاییی دوا سەردەمی سەھۆڵبەندان بوو بە دوورگە کاتێک ئاستی دەریا بەرزبووەوە بەھۆی توانەوەی ڕووبارە سەھۆڵینەکان، لەگەڵ گەڕانەوەی ھاوسەنگی دواتری توێکڵی [زەوی]. دانیشتووانی بەریتانیای مەزن لە سەردەمی ئاسن بە بریتۆنەکان ناسراون، و بە زمانە سێڵتییەکان قسەیان کردووە. سەردەمی ڕۆمانی و سەدەکانی ناوەڕاست ڕۆمانەکان دەستیان بەسەر زۆربەی دوورگەکەدا گرت (تا دیواری ھادریان لە باکووری ئینگلتەرا)، و ئەمەش بوو بە پارێزگای بریتانیای ڕۆمانی کۆن. لە ماوەی پێنجسەد ساڵ دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمانی، بریتۆنەکان لە باشوور و ڕۆژھەڵاتی دوورگەکەدا لەلایەن ھۆزە جێرمانییە داگیرکەرەکانەوە (ئەنگڵەکان، ساکسۆنەکان و جوتەکان، کە زۆرجار بە کۆمەڵ بە ئەنگڵۆساکسۆنەکان ناودەبرێن) گۆڕدران یان کۆچیان پێ کرا. لە نزیکەی ھەمان کاتدا ھۆزە گایلییەکان لە ئیرلەنداوە ھێرشیان کردە سەر باکووری ڕۆژاوا، و ھەردوو پیکتەکان و بریتۆنەکانیان لە باکووری بەریتانیا لەخۆگرت، و لە کۆتاییدا پاشایەتیی سکۆتلەندایان لە سەدەی نۆیەمدا پێکھێنا. باشووری ڕۆژھەڵاتی سکۆتلەندا لەلایەن ئەنگڵەکانەوە نیشتەجێ کرا و تا ساڵی ١٠١٨ی زایینی بەشێک بوو لە پاشایەتیی نۆرسەمبریا. لە کۆتاییدا دانیشتووانی باشووری ڕۆژھەڵاتی بەریتانیا بە گەلی ئینگلیز ناوزەد کران، کە بە ناوی ئەنگڵەکانەوە ناونرابوون. ئاخێوەرە جێرمانییەکان ئاماژەیان بە بریتۆنەکان دەکرد وەک وێڵزییەکان، و ئەم زاراوەیە بە تەنھا بۆ دانیشتووانی ئەو شوێنەی کە ئێستا بە وێڵز ناسراوە بەکاردەھێنرا، بەڵام لە ناوەکانی وەک «واڵاس»، و لە بڕگەی دووەمی «کۆرنواڵ»دا مایەوە. ناوی «Cymry» -کە ناوێک بوو بریتۆنەکان بۆ وەسفکردنی خۆیان بەکاریان دەھێنا- بە ھەمان شێوە لە وێڵزی مۆدێرن بۆ کەسانی خەڵکی وێڵز سنووردارە، بەڵام لە زمانی ئینگلیزیشدا لە ناوی شوێنی «کەمبریا»دا ھەیە. ئەو بریتۆنانەی لە ناوچەکانی وێڵز و کەمبریا و کۆرنواڵی ئێستا دەژیان لەلایەن ھۆزە جێرمانییەکانەوە وەرنەگیران، ئەمەش ڕاستییەکە کە لە مانەوەی زمانە سێڵتییەکان لەم ناوچانەدا تا ماوەی دواتر ڕەنگی دایەوە. زۆرێک لە بریتۆنەکان لە کاتی داگیرکاریی جێرمانییەکان بۆ سەر باشووری بەریتانیا کۆچیان کرد بۆ ئەو ناوچەیەی کە ئێستا بە «بریتانی» ناسراوە، کە تا ئێستاش بە زمانی بریتۆنی قسەی پێ دەکرێت کە زمانێکی سێڵتییە و پەیوەندییەکی نزیکی بە وێڵزی و کۆرنییەوە ھەیە و لە زمانی کۆچبەرەکانەوە وەرگیراوە. لە سەدەی نۆیەمدا زنجیرەیەک ھێرشی دانمارکی بۆ سەر پاشایەتییەکانی باکووری ئینگلتەرا بووە ھۆی ئەوەی بکەونە ژێر دەسەڵاتی دانمارک (ناوچەیەک کە بە «Danelaw» ناسراوە). لەگەڵ ئەوەشدا لە سەدەی دەیەمدا ھەموو پاشایەتییە ئینگلیزییەکان لە ژێر سایەی یەک فەرمانڕەوادا وەک پاشایەتیی ئینگلتەرا یەکخران کاتێک «نۆرسەمبریا» وەک دوا پاشایەتیی پێکھێنەر لە ساڵی ٩٥٩ی زایینیدا بۆ ئێدگار ملەکەچ بوو. نۆرمانەکان لە ساڵی ١٠٦٦دا ئینگلتەرایان داگیرکرد، ئەوانەی کارگێڕییەکی زمانی نۆرمانییان ھێنا، کە لە کۆتاییدا لەناو چوو. وێڵز لە ساڵی ١٢٨٢ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەنگڵۆ-نۆرمان، و لە سەدەی شانزەھەمدا بە فەرمی بە ئینگلتەراوە لکێنرا. سەردەمی مۆدێرنی سەرەتایی لە ٢٠ی تشرینی یەکەم ١٦٠٤ پاشا جەیمس -کە بە جیا لەسەر ھەردوو تەختی ئینگلتەرا و سکۆتلەندا دانیشتبوو- خۆی وەک «پاشای بەریتانیای مەزن و فەڕەنسا و ئیرلەندا» ڕای گەیاند، و کاتێک لە ساڵی ١٦٢٥ کۆچی دوایی کرد -و ئەنجومەنی تایبەتی شاژن لە ئینگلتەرا خەریکی داڕشتنی ڕاگەیاندنی پاشای نوێ «چارڵزی یەکەم» بوو- تۆماس ئێرکین یەکەم ئێرلی کێلی -کە ھاوپۆلێکی سکۆتلەندی بوو- سەرکەوتوو بوو لە پێداگری لەسەر بەکارھێنانی دەستەواژەی «پاشای بەریتانیای مەزن» کە جەیمس پێی باشتر بوو لە جیاتی پاشای سکۆتلەندا و ئینگلتەرا (یان بەپێچەوانەوە). لە کاتێکدا ئەم نازناوە لەلایەن ھەندێک لە جێنشینەکانی جەیمسیشەوە بەکارھێنرا، ئینگلتەرا و سکۆتلەندا وەک دوو دەوڵەتی جیاواز لە ڕووی یاسایییەوە مانەوە، و ھەریەکەیان پەرلەمانی خۆیان ھەبوو تا ساڵی ١٧٠٧ کاتێک ھەر پەرلەمانێک یاسای یەکێتیی بۆ پەسەندکردنی پەیمانی یەکێتی پەسەند کرد کە ساڵی پێشوو لەسەری ڕێککەوتبوون. ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی یەک پاشایەتی بە یەک پەرلەمانی خاوەن دەسەڵات لە ١ی ئایاری ١٧٠٧ەوە. پەیمانی یەکێتی ناوی دەوڵەتە نوێیەکەی کە لە ھەموو دوورگەکان پێکھاتووە بە «بەریتانیای مەزن» دیاری کرد، لە کاتێکدا بە «یەک پاشایەتی» و «شانشینی یەکگرتوو» وەسفی کرد. بۆیە زۆربەی مێژوونووسان پێیان وایە ئەو دەوڵەتەی لە ھەموو دوورگەکان پێکھاتبوو و لە نێوان ساڵانی ١٧٠٧–١٨٠٠دا بوونی ھەبووە یان «بەریتانیای مەزن»ە یان «پاشایەتیی بەریتانیای مەزن». سەرچاوەکان کتێبنامە بەستەرە دەرەکییەکان Coast – the BBC explores the coast of Great Britain. The British Isles 200 major towns and cities in the British Isles لینکی ڤیدیۆ Pathe travelogue, 1960, Journey through Britain 4 November 2011 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. Pathe newsreel, 1960, Know the British 4 November 2011 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. Pathe newsreel, 1950, Festival of Britain 5 November 2011 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. دەروازەی جوگرافیا دەروازەی شانشینی یەکگرتوو دەروازەی وڵاتەکان دەروازەی ئەورووپا