هرم جوسر

هرم جوسر(به انگلیسی: Pyramid of Djoser) یا هرم پلکانی (به انگلیسی: step pyramid) نخستین هرم ساخته‌شده در مصر باستان و نقطهٔ آغاز معماری هرمی در این کشور است. این هرم پلکانی در دوران فرمانروایی فرعون جوزر از دودمان سوم ساخته شد و طراحی آن به ایه‌موهوتپ نسبت داده می‌شود. ابتدا هرم به شکل یک مصطبه ساخته شد، اما با بازسازی‌های متعدد به هرم شش‌طبقه‌ای با ارتفاع حدود ۶۰ متر تبدیل شد. زیر هرم شبکه‌ای از تونل‌ها و دالان‌ها وجود دارد که در مرکز آن دالانی عمودی به عمق ۲۸ متر قرار گرفته و اتاقک تابوت فرعون در انتهای آن واقع شده است. بررسی قطعات تابوت‌دان گرانیتی کشف‌شده نشان می‌دهد وزن آن حدود ۱٫۷۵ تن بوده است. هرم جوزر اهمیت تاریخی و معماری ویژه‌ای دارد و نقطهٔ آغاز سنت ساخت هرم‌های بزرگ در مصر باستان به شمار می‌رود. هرم جوزر نخستین هرم ساخته‌شده در مصر باستان و آغازگر معماری هرمی است. این هرم پلکانی شش‌طبقه و چهاروجهی در گورستان سقاره و شمال‌غربی ممفیس واقع شده و قدیمی‌ترین بنای سنگی عظیم مصر به شمار می‌رود. این سازه در قرن ۲۷ پیش از میلاد (بین ۲۶۳۰ تا ۲۶۱۱ ق.م) برای دفن فرعون جوزر ساخته شد و طراحی آن به ایمهوتپ، وزیر و معمار دربار، نسبت داده می‌شود. ساخت هرم ابتدا به شکل یک مصطبه کوچک آغاز شد و سپس در مراحل بعدی با افزایش ابعاد و حفر اتاق دفن در مرکز، به هرم پله‌ای شش‌طبقه تبدیل گردید. پایه هرم مستطیلی به ابعاد ۱۲۱ در ۱۰۹ متر و ارتفاع تقریبی ۶۳ متر دارد و حجمی نزدیک به ۳۳۰٬۴۰۰ متر مکعب را اشغال می‌کند. زیر هرم شبکه‌ای پیچیده از تونل‌ها و دالان‌ها وجود دارد. در مرکز آن، دالانی عمودی به عمق ۲۸ متر قرار دارد که اتاقک تابوت فرعون در انتهای آن واقع شده است. کاوش‌های باستان‌شناسی ۳۲ قطعه از تابوت‌دان گرانیتی را کشف کرده‌اند که نشان می‌دهد وزن تابوت اصلی حدود ۱٫۷۵ تن بوده است. تحقیقات نشان می‌دهد که در مراحل اولیه، سازندگان قصد داشتند سقف اتاقک تابوت را با سنگ آهک مزین به طرح ستاره‌ها تزئین کنند، اما نهایتاً سقف از سنگ‌های گرانیتی ساده ساخته شد. لایه‌های سنگ آهک به صورت مایل و پی‌درپی چیده شدند تا پایداری سازه افزایش یابد و از ریزش احتمالی جلوگیری شود. در فاز نهایی، هرم دارای شش پله شد و روکشی از سنگ آهک سفید روی آن افزوده شد. مطالعات زمین‌شناسی نشان می‌دهد سنگ‌های آهکی فلات سقاره عمدتاً از دوره ائوسن میانی تا بالایی تشکیل شده‌اند و سازند موکاتام مهم‌ترین آن‌هاست. نمونه‌ای از سنگ آهک مورد استفاده در روکشی هرم جوزر از نظر محتوای فسیل‌های نانوفیت‌پلانکتون بررسی شده و سن ائوسن میانی (لیتوسیان بالا تا بارتونیان) را نشان می‌دهد. این یافته‌ها نشان می‌دهد مصالح روکشی هرم از عضو جیوشی سازند موکاتام تأمین شده است. هرم جوزر بخشی از یک مجموعه گستردهٔ تدفینی است که شامل سازه‌های آیینی و تشریفاتی می‌شود و نقطهٔ آغاز سنت ساخت هرم‌های بزرگ، از جمله اهرام جیزه، در مصر باستان به شمار می‌رود. از سال ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۹ پروژه‌ای برای مرمت و حفاظت از هرم انجام شد تا این سازه تاریخی برای نسل‌های آینده حفظ شود. امروزه هرم جوزر نه تنها به عنوان نمادی از مهارت مهندسی و نوآوری معماری مصر باستان مورد توجه است، بلکه یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری و مطالعهٔ باستان‌شناسی در سقاره به شمار می‌رود و نقش مهمی در درک فرآیندهای ساخت‌وساز و توسعهٔ هرم‌ها در دوره‌های بعدی ایفا می‌کند. منابع Kleiner, Fred S and Mamiya, Christin J, ed. (2004). Gardner's Art Through the Ages.: نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست ویراستاران (رده)