Ägypten

Ägypte (arab. مصر / Miṣr; ägypt. Maṣr) isch es Land im Nordoschte vo Afrika; si Hauptstadt isch Kairo. S Land isch bekannt für alti Dänkmäler und bsunders für d Pyramiide. 1922 isch Ägypte unabhängig worde und isch bis 1953 es Königriich gsi. Jetzt isch das Land e Republik, es isch Mitgliid i de Arabische Liga und au i dr UNO. Geografii Ägypte isch vo Wüeschte charakterisiert. Vegetation het s nume entlang em Nil oder entlang de Küschte vom Middelmeer und vom Rote Meer und in a baar Oase. Die gröschte Stett sind Kairo, Alexandria, Aswan und Port Said. Fascht alli vo de meh als 70 Millione Iiwoner läbed i de Stett oder i de Dörfer am Nil. Im Weschte isch d Saharawüeschti, wo ehnder sandig isch, im Oschte schdeinigi Wüeschtegebirg. Bevölkerig Eins vo de groose Broblem, wo die ägyptischi Gsellschaft het, isch s rasche Bevölkerigswachsdum. Wirtschaftlig het sich s Land nume wenig entwicklet, und so bliibe vil vo de jungen Ägypter ohni Arbet. Au mid dr Erziehig schtohts nit guet. D Helfti vo dr Bevölkerig cha nid läse und schriibe. D Mueterschbrooch vo braktisch allen Ägypter isch hützudag Arabisch, usser im Süde, wo au nubischi Schbrooche, und im Weschte, wo Berberschbrooche gschwätzt wärde. Di meischte Mäntsche send Muslim und dr Islam isch d Schdaatsreligion. Früener hät s z Ägypte au vili Chrischte gee, aber a chliineri Chinderzahl und Uuswanderig hai ihri Adeil an dr Bevölkerig uf öbbe zäh bis zwanzig Brozänt lo schrumpfe. Die meischte Chrischte z Ägypte ghöred zu koptisch-ortodoxe Chile. Bekannti Ägypter Us em Alterdum si vor allem e baar König bekannt: dr Echnaton, wo dr Atonkult iigfüehrt het, dr Tutanchamun, en unbedütende Pharao, wo s Grab von em braktisch unberüehrt im 20. Johrhundert gfunde worden isch, dr Ramses II., wo as Eroberer in d Gschicht iigangen isch, und d Kleopatra VII., wo sich mit römische Befählshaber wien em Julius Cäsar liiert het, für zum Ägypte vor dr komplette Kontrolle dur Rom z bewahre. Im 20. und 21. Johrhundert hai sich nit wenigi Ägypter en internationale Name gmacht. Dr Boutros Boutros-Ghali isch dr erschti Afrikaner gsi wo d UNO gleited hät. Anderi bekannti Ägypter sind de Schauspiiler Omar Sharif, dr Schdaatspresidänt Anwar as-Sadat (1981 vo Islamischte ermordet), wo de Nobel Fridenspriis ùbercho, und dr Nagib Mahfus (1911-2006; arabisch نجيب محفوظ), wo 1988 dr Literaturnobelbriis gwune het. Dr Mohammed el-Baradei (Arabisch: محمد البرادعي) (uf d Wält cho am 17. Juni 1942) isch än ägyptische Diplomat und vo 1997 bis 2009 Chef vo dr Internationale Atomenergiiorganisation (IAEO) gsi. Wirtschaft Die ägyptisch Wirtschaft beschtoht vor allem us Landwirtschaft, Öl- und Gasförderig, Turismus, Filminduschtrie. D Arbetslosigkeit isch meh as 10 Brozänt und vili Ägypter schaffen im Usland, vor allem in de arabische Ölschtaate und in Europa. 2007 het s Land für 40 Milliarde Dollar Waren importiert, aber nur für 27 Milliarde exportiert. 2007 het s Uslandschulde in dr Höchi vo 30 Milliarde Dollar gha. Under em Gamal Nasser (1918-1970) het Ägypte ä glänkti, schtark zentralisierti Wirtschaft gha. In de letschte drissig Johr het sich s Land nid nur bolitisch de Vereinigte Schtaate vo Amerika gnöcheret, au wirtschaftlig het s amerikanisch kapitalischtischi Ideä übernoh und umgsetzt. In 2005 si d Schdüüre verchliineret, d Subsidie uf d Energie reduziert und ä Deil vo de schtaatlige Gsellschafte privatisiert worde. S Bruttoinlandsbrodukt isch in de Johr 2005 und 2006 5% pro Johr gwachse und 2007 sogar 7%. Das het aber d Situation vom Volk nit gänderet, dr Läbensschtandard isch gliich bliibe und d Regierig muess immer no Ässe und anderi Sache subventioniere, won es Budgetdefizit zur Folg hai. Gschicht D Gschicht vo Ägypte cha in drei Abschnitt iideilt wärde: s alte Ägypte, wo vo dr Vereinigung vo Ober- und Underägypte in ei Schtaat, regiert vom enä König und verwaltet vo enerä brofessionelle Bürokratie, bis zur Eroberig dur d Römer duurt het, ä churzes Zwüscheschbiil vo Ägypte as römischi Brovinz und Ägypte sit dr Eroberig dur d Muslime. Die drei Abschnitt underscheide sich nit nur dur die bolitische Schtrukture, sondern si au kulturell und vo dr Religion us sehr verschiide: D Kultur und d Schbrooch im pharaonische Ägypte si nordafrikanisch gsi und d Religion pantheischtisch und im Land sälber entschtande. Under de Römer hai d Ägypter ihri alti Religion verlore und si chrischtlig worde, si hai s griechische Alphabet adoptiert und au wenn si mit em Koptische immer no ä Form vo Ägyptisch gschwätzt hai, hai si mit em Verluscht vo de draditionelle Schriftsyschtem, de Hieroglyphe und dr hieratische und demotische Schrift, s Verschtändnis für ihri alti Kultur verlore. Di arabisch Eroberig het d Islamisierig vom gröschde Deil vo dr Bevölkerig mit sich brocht, und die arabischi Schbrooch und Schrift hai die koptischi abglöst. S pharaonische Ägypte Ägypte isch am Aafang vom dritte Johrduusig vor dr Zitwändi under eim König vereinigt worde. Die Vereinigung isch a vorgschichtligs, mythologischs Ereignis, und d Ägypter hai s nie vergässe, solang die pharaonischi Kultur exischdiert het: Ihr Land isch immer s Doppelland gsi, Ober- und Underägypte in eim, dr Pharao isch dr König vo beide Länder gsi, aber adminischdrativ isch s Land meischtens in zwei deilt gsi, mit em Sitz vo dr Adminischdration vo Oberägypte im allgemeine z Thebe, während Underägypte vo Memphis oder von erä Schdadt im Nildelta us gregiert worden isch. Alli Johreszahle bis ins erschte Johrduusig, au die, wo usgseh wie wenn si genau wäre–wie zum Bischbil 2686, si ungnau und sötte nume as Richtlinie aagluegt wärde. I schriib dorum nid 'öbbe' drzue. Au si nadürlig alli Daate bis zur Römerziit 'vor dr Zitwändi' (BCE). Die früechi dynaschtischi Zit (3100 bis 2686) In dere Periode isch d Vereinigung vom Land bassiert. Früehner het me glaubt, ass ei König, dr Menes, s Land geiniget haig, hüt gseht me das ehnder as a Brozäss, wo Johrzähnt wenn nid Johrhundert bruucht het. Zwei Königsfamilie hai in dere Zit gregiert, die erschti Dynaschtii vo 3100 bis 2890–vo dere Familie kennt me d Näme vo ungfähr siebe König, und die zweiti Dynaschtii mit fümf König vo 2890 bis 2686. Vil meh as Näme und ungfähri Regierigsziite weiss me nid us dere Periode, aber das het müesse d Zit gsi si, wo sich d Schrift entwicklet het und dr Schdaat si Regierigsform übercho het, wo im Grundsätzlige gliich bliiben isch für fascht drei Johrduusig. S Alte Riich (2686 bis 2181) Lueg dr Artikel über s Alte Riich Zum Alte Riich zellt mä d Dynaschtie drei bis sächs. D König hai ihri Macht im allgemeine uf Familieaaghörigi baut und Adligi in d Regierig iibunde. Si hai s Land gege Nomade usem Oschte, Weschte und Süde verdeidiget und au Gebiet eroberet, wo südlig vom erschte Nilkatarakt gläge si. Dr König as Inkarnation vom Gott Horus und schböter au as Sohn vom Sunnekönig Re het d Wältornig representiert und verdeidiget und as göttligs Wäse sich uf es ewigs Läbe noch em Dod vorbereitet, Dotetämpel und sit dr Regierig vom Dschoser Pyramide baut. Die erschti Zwüscheziit (2181 bis 2040) Das isch die erschti langi Periode gsi sit dr Vereinigung vo Under- und Oberägypte, wo s eigentlig kai zentrali Regierig ge het, au wenn s immer no König vo Ägypte gha het, wo allgemein oder nume regional anerkennt worde si. Im Kampf zwüsche de König vo Herakleopolis und erä oberägyptische Koalition aagfüehrt vo de Nomarche vo Thebe hai d Thebaner schliesslig gwunne, und dr Mentuhotep II het ganz Ägypte eroberet und vo Thebe us regiert. D Lüt, wo zu dere Zit gläbt hai, hai zwar d Schwiirigkeite beschriibe, wo si gha hai, si aber au schdolz gsi druf wie si se glöst hai. Schbööteri Generatione hai die Zit as chaotisch gseh, wo s kai Regierig gha het und wo Hungersnöt d Mensche blogt hai. S Middlere Riich (2040 bis 1786) Lueg dr Artikel über s Middlere Riich S Middlere Riich isch entschtande nochdäm än oberägyptische König, dr Mentuhotep II., siini Rivale us Middel- und Underägypte besigt het. D Kultur, wo sich under siiner Dynaschtii entwicklet het, isch während dr ganze pharaonische Zit bischbilhaft gsi. Ägypte het mit siiner Expansionsbolitik agfange, wo s im Neue Riich vor allem in Richtig vom Middlere Oschte widdergfüehrt het. Nubie, im Gegesatz zu Kanaan schbööter, isch ägyptisiert worde, a Brozäss, wo nach em Untergang vom Neue Riich drzue gfüehrt het, ass in dr dritte Zwüscheziit kuschitischi König us Nubie im Name vo ägyptische Götter Ägypte eroberet hai. Die Zweiti Zwüscheziit (1786 bis 1570) Lueg dr Artikel Die zweiti Zwüscheziit In dr Zweite Zwüscheziit isch zerscht d Zentralregierig zerfalle und denn hai d Hyksos, wo us Kanaan iigwanderet si und sich im Nildelta niidergloh hai, d Macht in Nordägypte übernoh. Für längeri Zit hai au d Oberägypter, wo wohrschiinlig nid under ihrer diräkte Kontrolle gsi si, d Hyksos as König anerkennt und ihne Schtüüre zahlt. D Hyksos si 1532 vom Ahmose, 1570-1546, em erschte König vo dr 18. Dynaschtii, us em Land gjagd worde. S Neue Riich (1570 bis 1070) Lueg dr Artikel über s Neue Riich Während dere Periode, kuum het sich Ägypte vo de fremde Herrscher befreit, het s aagfange in grossem Maasschtab im Middleren Oschde Chrieg z Mache. Kanaan bis nach Syrie isch eroberet worde und siini Königsriichli si ägyptischi Klienteschtaate worde. Mit de andere Grossmächt vo dr Region het s zwar immer wider Chrieg gä, aber im grossen und ganze hai sich d Groosskönig gegesiitig und ihri Iiflussgebiet reschbektiert. Gege s Ändi vo dr Bronzeziit si d Seevölker uf Ägypte zue zoge. D Ägypter hai sich no chönne wehre, aber in dr Folg isch s Land bankrott gsi und widder in zwei Deil zerfalle. Die Dritti Zwüscheziit (1070 bis 664) Lueg dr Artikel über Die Dritti Zwüscheziit Scho während dr Regierigsziit vom letschte König vo dr 20. Dynaschtii het sich d Deilig vo Ägypte in Oberägypte, wo dr Hohebrieschter vom Amun z Thebe verwaltet het, und Underägypte, wo vo dr 21. Dynaschtii vo Tanis im Nildelta us gregiert worden isch. D Amunbrieschter und d König vo Tanis si verschwögeret und ihri Beziehige zunenander guet gsi. Die 22. und 23. Dynaschtii, die einti vo Bubastis und die anderi vo Tanis, si au Libyer gsi. Im allgemeine wird au die 25. Dynaschtii zur Dritte Zwüscheziit zelt. Es si Kuschite vo Nubie gsi, wo Ägypte im Name vom ägyptische Gott Amun eroberet hai. In ihrer Zit hai d Assyrer Ägypte eroberet und im Johr 663 Thebe usblünderet und zerschdört. Die schboot Zit (664 bis 332) Lueg dr Artikel über D Schbootziit vom alte Ägypte D Ägypter hai sich wider vo de Assyrer chönne befreie und im Kampf zwüsche de Assyrer und Babylonier (626-610) hai si brobiert ihri ehemolige Eroberer z underschdütze, aber hai kei Erfolg gha und Niniveh isch 612 gfalle. Aber au nach däm Misserfolg hai si widderhii Grossmachtbolitik driibe. Dr Necho II. het a Chriegsflotte baut, dr Psammetich II. het in Nubie Chrieg gfüehrt, und dr Apries in Paleschtina und Libye, bis er vom Amasis, 570-526, abgsetzt worden isch. Under em Amasis het s Land kulturell no einisch ufblüeht. Aber scho zwei Johr schbööter isch s Ändi vo der letschte afrikanische Dynaschtii cho, wo dr Perserkönig Kambyses s Land eroberet het. Die griechisch-römischi Zit (332 BCE bis 642 CE) Dr Alexander dr Grooss het 332 BCE Ägypte vo de Perser eroberet und noch siim Dod het si General Ptolemäus Ägypte für isch beaaschbrucht. Die Ptolemäisch Periode isch brägt vo Ufschdänd vo den Ägypter und Chrieg mit de Seleucide z Syrie. Rom het sich au afo iimische und dr Octavian het 30 BCE Alexandria eroberet und Ägypte isch ä römischi Brovinz worde. S het immer wiider chliineri Ufschdänd gä, Unruehe zwüsche verschiidene Volksgruppe und sit em Kaiser Decius (249 bis 251 CE) au Chrischteverfolgige. Dr Maximinus Daia, 305-313 CE, isch dr letscht Kaiser gsi, wo in hieroglyphische Urkunde vorchunnt. Vo denn a git s au d Fiktion vom Pharao z Rome nüme. Dr Theodosius I. het s Chrischdedum as Schdaatsreligion iigfuehrt. 395 het sich s Römische Riich ändgültig in Wescht- und Oschrom deilt und Ägypte isch bi Byzanz bliibe bis zur Eroberig dur d Araber in 642. S islamische Ägypte Underem Kalif Omar si d Araber 640 in Ägypten iigfalle und zwei Johr schbööter hai d Byzantiner sich au us Alexandrie zruggzoge. D Omajade (661-750) hai vo Damaskus us au Ägypte as Deil vo ihrem Riich gregiert. Under ihne hai sich muslimischi Araber im Land niiderglo und dodrmit het die langsami Islamisierig vo Ägypte aagfange. Im 9. Johrhundert het sich Ägypte underem Ahmad ibn Tulun (868–884) selbschdändig gmacht. Mit de Schdüre, wo vorhär an d Abbasside zahlt worde si, het er s Land gförderet und ä Flotte baut. 878 het er Paleschtina und Syrie eroberet. Aber scho 905 hai d Abbasside Ägypte zruggeroberet und 935 widr an d Ishidide verlore. Dr Saladin (1171-1249) het d gründet und siis Riich vo Kairo us gege d Chrüzritter verdeidiget. In dr Middi vom 13. Johrhundert hai d Mamluke, wo türkischi Militärsklave gsi si d Macht übernoh und bis zum Ändi vom 13. Johrhundert die letschte Chrüzfahrerschdaate im Middlere Oschde eroberet. Im Osmanische Riich 1517 hai d Türke s Land eroberet und es isch vollkomme verarmt in de Johrhundert under dr osmanische Herrschaft. Die diräkti Herrschaft vo de Osmane isch mit em Agyptefäldzug vom Napoleon 1798 z Änd gange. Dr Muhammad Ali Pascha (1805–1849) het d Macht ergriffe, wo d Franzose abzoge si, und het a gwüssi Sälbschdändigkeit erreicht, au wenn Ägypte Deil vom Osmanische Riich bliiben isch. S änglische Brotektorat Vo 1859 bis 1869 isch dr Suezkanal baut worde und Ägypte isch schdrategisch für d Ängländer interessant worde, wo s 1882 bsetzt und 1914 zum Brotektorat erklärt hai. Si hai dr Sultan Abbas II., wo d Middelmächd understützt het, abgsetzt und si Unggle Hussein Kamel zum Sultan gmacht. Scho vor em 1. Wältchrieg het sich e nationalistischi Bewegig afo entwiggle. Noch em Chrieg het d Wafd Bardei under em Saad Zaghlul d Mehrheit im ägyptische Parlamänt übercho. D Brite hai en uf Malta in s Exil gschiggt, und am 8. Merz 1919 isch e Revolution usbroche, wo zu dr Unabhängikeitserklärig am 22. Februar 1922 gfüehrt het. Unabhängikeit Lueg dr Artikel Königriich Ägypte 1922 isch Ägypte under em König Fuad I. fascht ganz sälbschdändig worde und het 1936 d Unabhängikeit überchoo. Ägypte isch aber e wichdige Stützpunggt gege Nazidütschland und Italie gsi, und britischi Drubbe si bis 1946 im Land bliibe. 1948 het Ägypte am Chrieg gege Israel deilgnoh, wo das si Unabhängikeit erklärt het, und het sich grad no im Gazaschdreife chönne behaupte. 1952 hai die sogenannte "Freie Offizier" dr König Faruk gstürzt und dr General Ali Muhammad Nagib isch Bresidänt vo dr neue Republik worde und noch ihm dr Gamal Abdel Nasser (1954–1970). 1956 het er dr Suezkanal verschdaatligt, het zwar militärisch dr Chrieg gege Israel, Frankriich und Ängland, wo druf cho isch, verloore, aber d UNO het Israel und d Europäer zum Abzug zwunge. 1967 het Ägypte dur d Schliessig vo internationale Wasserschdrosse Israel brovoziert, isch im Sächsdagchrieg vernichtend gschlage worde und het d Sinaihalbinsle verlore. Dr Bresident Anwar as Sadat het am heiligste jüdische Dag, em Jom Kippur, im Oktober 1973 überraschend dr Waffeschdillschdand mit Israel broche und aagriffe, aber widr isch s Resultat vom Chrieg a militärischi Niiderlag gsi. Die isch dank em Iigriffe vo dr Sowietunion in ä deilwiise politische Siig umgwandlet worde. 1979 het Ägypte Friide mit Israel gschlosse und dr Sadat isch druf vo muslimische Iiferer ermordet worde. Sitdäm isch s Land vom Muhammad Husni Mubarak gregiert worde, bis im Februar 2011 Massedemonstratione ihn drzue zwunge hai, zruggzdrätte. In de Wahle vo 2011 si d Muslimbrüeder die sterksti Frakzion im Parlamänt worde und noch iine die radikal-islamische Salafiste. Im Juni 2012 isch dr Muhammad Mursi, e Politiker, wo de gmässigte Islamiste noochstoot, as Bresidänt vereidigt worde. Am 3. Juli 2013 isch dr Mursi no tagelange Masseprotest gege si Politik dur dr Militärrot abgsetzt worde. Zue sim vorläufige Nofolger isch dr Präsident vom Verfassigsgricht, Adly Mansour, ernännt worde. Quelle Literatur Fouad N. Ibrahim, Barbara Ibrahim: Ägypten. WBG-Länderkunde, Darmstadt 2006. Jan Bergmann: Ägypten – I. Ägyptische Religion. In: Theologische Realenzyklopädie (TRE). Band 1, de Gruyter, Berlin/New York 1977, ISBN 3-11-006944-X, S. 465–492. Ronald J. Williams: Ägypten – II. Ägypten und Israel. In: Theologische Realenzyklopädie (TRE). Band 1, de Gruyter, Berlin/New York 1977, ISBN 3-11-006944-X, S. 492–505. Hans-Friedrich Weiß: Ägypten – III. Judentum in Ägypten. In: Theologische Realenzyklopädie (TRE). Band 1, de Gruyter, Berlin/New York 1977, ISBN 3-11-006944-X, S. 505–512. C. Detlef G. Müller: Ägypten – IV. Kirchengeschichtlich (bis zum 7. Jahrhundert). In: Theologische Realenzyklopädie (TRE). Band 1, de Gruyter, Berlin/New York 1977, ISBN 3-11-006944-X, S. 512–533. Siegfried G. Richter: Das koptische Ägypten. Schätze im Schatten der Pharaonen (mit Fotos von Jo Bischof). Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2019, ISBN 978-3-8053-5211-6. Weblingg Ägypten im dütschsprochige Wikisource Datebank vu Literatur zue dr gsellschaftliche, politische un wirtschaftliche Situation z Ägypten Egypt State Information Service (Agentur vom ägyptische Ministerium für Information) Länderinformatione vom dütsche Uuswärtige Amt Egypt – Dossier us em CIA World Factbook