Батшалар үҙәне

Батшалар үҙәне (ғәр. وادي الملوك‎‎, Үәҙи-(э)ль-мөлөк) — Мысырҙағы беҙҙең эраға тиклемге 16-сы быуаттан алып 11-се быуатҡа тиклем яҡынса 500 йыл дәүерендә Яңы Батшалыҡтың (Боронғо Мысырҙың Ун һигеҙенсе династияһынан алып Егерменсе династияһына тиклем) фирғәүендәре һәм юғары дәрәжә эйәләре өсөн кәшәнәләр төҙөлгән үҙән. Үҙән Нил йылғаһы буйында, Фива (хәҙерге Луксор ҡалаһы) ҡаршыһында урынлашҡан һәм ике өлөштән — Көнсығыш үҙәндән (кәшәнәләрҙең күпселеге бында төҙөлгән) һәм Көнбайыш үҙәндән тора. Рәсми исеме: Үҙәндә алтмыштан ашыу билдәле кәшәнә бар, араларында ҙурлығы менән кескәй соҡорҙан алып йөҙҙән артыҡ бүлмәле кәшәнәләр осрай. Улар Боронғо Мысыр мифологияһынан төрлө күренештәр менән биҙәлгән һәм шул ваҡыттағы ерләү тантаналары, ғөрөф-ғәҙәттәр тураһында мәғлүмәт сығанағы булараҡ үтә әһәмиәтле. Бөтә кәшәнәләр ҙә тиерлек беҙгә тиклем бик күп быуаттар элек үк асылып, таланған, тик һаман да үҙ дәүере хакимдарының бөтмәҫ байлығы, оло ҡеүәте күрһәткесе булып тора. Тарихы Батшалар үҙәне Фива ҡалҡыулығы битендә урынлашҡан. Был ҡалҡыулыҡты пирамидаға оҡшаған үҙенсәлекле һыны өсөн урындағы халыҡ әл-Ҡурн — «Мөгөҙ» тип атай. Бәлки, тауҙың Боронғо батшалыҡ дәүерендәге пирамидаларға оҡшап тороуы Ун һигеҙенсе династия фирғәүендәрен нәк ошо урынды мәңгелек йоҡо урыны төҙөү өсөн һайларға этәргәндер. Тутмос I тәү башлап ошо үҙәнде үҙенең кәшәнәһе өсөн һайлай. Уның архитекторы Инени ҡаяларҙа йәшерелгән кәшәнә барыһына ла асыҡ күренгән пирамидаларға ҡарағанда нығыраҡ һаҡланырына өмөтләнгән, булһа кәрәк. Боронғо архитекторҙарҙың бар тырышлыҡтарын һалып, кәшәнәләрҙе кеше күҙенән йәшереүенә ҡарамаҫтан, улар шулай ҙа боронғо дәүерҙә үк таланыуға дусар була. Тик ун туғыҙ йәшендә генә донъянан киткән фирғәүен Тутанхамондың кәшәнәһе генә ниндәйҙер мөғжизә менән бөтөн килеш һаҡланып ҡала. Уның ҡәберлегендә табылған муллыҡтар таң ҡалдырырлыҡ, тик Боронғо Мысыр тарихында күпкә әһәмиәтлерәк роль уйнаған башҡа фирғәүендәрҙең ҡәберлектәре байтаҡҡа зиннәтлерәк булған, тип фаразлана. «Батшалар үҙәне» исеме йөрөтөүенә ҡарамаҫтан, бында батшаларҙан тыш юғары ҡатлам әһелдәре, уларҙың йәки фирғәүендәрҙең ҡатындары һәм балаларының кәшәнәләре лә урын алған, шуға күрә яҡынса тик 20 кәшәнә генә — батша кәшәнәһе. Рамзес I осоро тирәһендә батша ҡатындары, балалары, дини әһелдәр өсөн айырым төҙөлөш Батша ҡатындары үҙәне исеме аҫында билдәле биләмәлә башлана. Яңы Батшалыҡ дәүере тамамланыуына Мысыр өсөн оҙайлы сәйәси һәм иҡтисади тарҡалыш осоро башлана. Был Фивалағы төҙөлөш эштәренә лә тәьҫир итмәй ҡалмай. Егерме беренсе династия башында яңы ҡәберлектәр булдырыу урынына булған кәшәнәләрҙе асып, ҡулланалар. Үҙән ныҡ талана башлағанға күрә, Егерменсе династия ваҡытында Амон аллаһы әһелдәре кәшәнәләрҙең күбеһен аса һәм ундағы мумияларҙы һаҡлап ҡалыр өсөн башҡа кәшәнәләргә күсерә. Уларҙың күбеһе Дейр-әл-Бахри янында йәшерелә, ҡалғандары Аменхотеп II-нен кәшәнәһенә күсерелә. Өсөнсө үҙгәреш дәүерендә һәм артабан ерләү өсөн асыҡ кәшәнәләрҙең күбеһе үҙләштерелә. Мысырҙа христиан дине таралып, урындағы копт йүнәлеше хөкөм һөргәндә кәшәнәләр сиркәүҙәр, хатта өйҙәр рәүешендә ҡулланыла. Кәшәнәләрҙең төҙөлөшө Кәшәнәләр башлыса ҡая эсенә табан уйылған ҡыя коридорҙан тора, унан бер йәки бер нисә ерләү бүлмәһе айырылып китә. Тәүге кәшәнәләрҙә кәмендә бер мәртәбә коридорҙар 90 градусҡа боролған (мәҫәлән, KV43, Тутмос IV-нең кәшәнәһе), һәм тәүге кәшәнәләрҙә картуш формаһында ерләү бүлмәләре булған. Ерләүҙән һуң коридор ҙур таш менән ҡапланып, ҡәберлеккә кереү урынының йәшерелеүе ихтимал. Боронғо Мысырҙа Эхнатон индергән Атон аллаһына табыныу осоро — Амарна дәүеренән һуң, Амон аллаһына табыныу ҡайтанан тергеҙелгәс, кәшәнәләрҙең планы әкренләп турайған, һәм Ун туғыҙынсы династияның һуңғы кәшәнәләре һәм Егерменсе династияның кәшәнәләре туп-тура коридорҙан торған (мәҫәлән, Рамзес III һәм Рамзес IX-ның кәшәнәләре, KV11 һәм KV6). Кәшәнәләр турайыу менән бергә коридорҙарҙың ҡыялығы ла кәмегән һәм Егерменсе династияның һуңғы кәшәнәләрендә бөтөнләй тиерлек юғалған. Кәшәнәләрҙең биҙәлеше Боронғо мысырлылар теге донъяға юл Дуат — йәһәннәм аша үтеүенә, унда осраған ҡурҡыныс заттар һәм бүтән төрлө ҡаршылыҡтарҙы еңеү өсөн ҡайһы бер йолаларҙы үтәү кәрәклегенә ышанғандар. Фирғәүенгә теге донъяла ярҙам итергә тейешле дини текстар, рәсемдәр кәшәнәләрҙең диуарҙарында уйылған һәм бөтәһе бергә ерләү китапарын тәшкил иткән. Тәүге кәшәнәләрҙә «Ам-Дуат», шулай уҡ «Йәшерен бүлмә китабы» исеме аҫтында билдәле китаптан рәсемдәр һәм текстар менән биҙәлеп, ҡояш аллаһының төнгө ун ике сәғәт эсендәге сәйәхәтен һүрәтләй. Хоремхеб дәүеренән алып кәшәнәләрҙә "Ҡапҡалар китабы"ның төрлө өлөштәре уйылып, ҡояш аллаһының төнгө ваҡытта бүленгән ун ике ҡапҡа аша үтеүен күрһәтә. Ун туғыҙынсы династия аҙағындағы фирғәүендәрҙең кәшәнәләрендә һүрәтләнгән "Мәмерйәләр китабы"нда иһә йәһәннәм мәмерйәләргә бүленгән һәм был мәмерйәләрҙә төрлө аллалар ҡояштың килеүен көтә. Бынан тыш, һуңғы осор кәшәнәләрендә «Ер китабы», «Һауа китабы» һәм «Ра аллаһына доға» китаптары уйылған. Һәр кәшәнә теге донъяла бөтә уңайлыҡтар менән йәшәүҙе дауам итеү өсөн йыһазландырылған. Ҡайһы бер йыһаздарҙы фирғәүендең тере сағында уҡ ҡулланған булған, ә ҡайһы берҙәре ерләү өсөн махсус әҙерләнгән. Үҙәндәге кәшәнәләр исемлеге Хәҙерге «KV» аббревиатураһы «Kings' Valley»— «Батшалар үҙәне» атамаһының ҡыҫҡартылышы, һәм уларға номерҙар табылыуҙары тәртибендә бирелгән. Миҫал өсөн, Рамзес VII-нең кәшәнәһе — KV1, ә 2005 йылда табылғаны — KV63. Көнбайыш үҙәндәге кәшәнәләр йыш «WV» — «West Valley» аббревиатураһы менән билдәләнә.