Wielgŏ Piyramida we Gizie

Wielgŏ Piyramida we Gizie, mianowanŏ tyż Piyramida ôd Cheopsa, to je nojsrogszŏ a nojbarzij znanŏ ze egipskich piyramid we Gizie. Cheops (Chufu), faraōn sztwŏrtyj dynastyje, mioł zbudować piyramidã na plac lŏ ônego grōftu kole 2560 roku p.n.e. Ônyj baumajstrym bōł snŏdź Hemiunu. Bōł to nojwyższy budōnek na świecie bez 3800 lŏt. Je zaliczōnŏ do siedmiu cudōw antycznego świata. Miano Akhet Khufu – Horyzōnt ôd Chufu. Słowo horyzōnt (akht) ôznaczŏ tyż grōft. Baukōnszt Wymiary Wysokość ôd piyramidy we antycznych czasach wynosiyła kole 146,6 m, a terŏźnie wynosi 138,8 m. Kraj mŏ cosik bez 230 m dugości, a spodniŏ wiyrchnia wynosi 5,3 ha. Nachylynie je rōwne 51° 52′. Kraje ustawiōne sōm pod winklym 1⁄10 stopiynia do bazowych richtōngōw świata, a rozdzioł dugości miyndzy nojkrōtszym a nojdugszym krajym wynosi 20 cyntymetrōw. Wielgŏ Piyramida bōła nojsrogszōm sztrukturōm na świecie bez 3800 lŏt. Je to jedyny ze siedmiu cudōw antycznego świata, co do dzisiej stoji. Materyje Piyramida je zbudowanŏ z wiynksza ze wapiynnych blokōw sebranych na placu. Wapiyń na wiyrchniõ wŏrsztwã bōł wziynty ze gruby Tura na weschōd ôd rzyki Nil, za to granit na wnyntrzne kōmory ze Asuan. Do wybudowaniŏ piyramidy użyte ôstało cuzamyn 2,3 milijōna berg. Strzedniŏ wŏga ôd jednyj bergi to kole 2,5 tōny. Nojsrogsze bergi wapiynne wŏżōm 15 tōn, a granitowe kamiynie dachowe ôd 50 do 80 tōn. Cołkŏ kōnstrukcyjŏ wŏży 5,75 milijōna tōn. Wnyntrze Pierwotny wchōd do piyramidy ôd pōłnocnyj zajty je kole 18 metrōw nad ziymiōm. Bōł zawarty i skryty, tōż ci, co niyskorzij włōmali sie do piyramidy, wykopali pod niōm drugi wchōd (mianowany tunelym ôd raubiyrzōw), trochã na prawo, coby we postrzodku trefić na pierwotnõ chodźbã wejściowõ. Ôd pierwotnego wchodu, na 59 m dugŏ chodźba idzie na dōł pod winklym 26 stopiyni. Kludzi ôna do pywnicy, kaj na zgłōmbie pod 30 m je podziymnŏ kōmora. Je to niydokōńczōnŏ izba ô wymiarach 14 × 7,2 m szyrokości i 5,3 m wysokości. Ônyj przeznaczynie niyma znane. Ze dolnyj tajle wejściowyj chodźby ôdgałynziŏ sie w gōrã ciasnŏ chodźba ô wysokości i szyrokości na trochã bez meter. Ôd ônyj ôdgałynziŏ sie poziōmŏ chodźba do Cymry ôd Krōlowyj. Krōm terŏźnego miana, krōlowŏ niy bōła tam pochowanŏ. Miano wziōnło sie ze nieporozumiyniŏ ôd wczaśnych arabskich przibyszōw. W cymrze snŏdź bōła srogŏ sztatua krōlowyj. Na placu krziżōwki gōwnŏ chodźba przechodzi we Wielgõ Galeryjõ ô wysokości 8,7 m i szyrokości 2,1 m, co kludzi 47 m w gōrã do Cymry ôd Krōla. Cymra ôd Krōla je proste pōmieszczynie ô wymiarach 10,5 × 5,2 m szyrokości i 5,8 m wysokości, zbudowane ze czyrwōnego granitu, w kerym je sarkofag ôd krōla. Sarkofag je szyrszy ôd dźwiyrz do cymry, tōż musioł być ustawiōny dryn przed ônyj ścianami. Na szpicy Cymry ôd Krōla je spōminajōncŏ sztapel kōnstrukcyjŏ ze granitowych blokōw, co suży do rōwnowŏżyniŏ ciynżaru. Dwa ciasne „luftowe kanały” kludzōm ze Cymry ôd Krōla na wiyrchniã ôd piyramidy. Kanały luftowe ze Cymry ôd Krōlowyj niy dociyrajōm na wiyrch. Skirz wymogōw kōnstrukcyje piyramidy, we ônyj wnyntrzu je pŏrã prōżnych przestrzyństw a szczyrbin. Nad Wielgōm Galeryjōm je prōżne przestrzyństwo ô dugości co nojmynij 30 metrōw a wysokości pŏru metrōw, co do ônego niy mŏ dostympu. Zawarte przejście ôstało znŏdniynte tyż po pōłnocnyj zajcie piyramidy. Istniynie ôbōch przestrzyństw bōło zweryfikowane modernym detektorym. Strzodowisko Po weschodnij zajcie ôd piyramidy bōła Świōntynia ôd Umartych, z keryj 740-metrowe kryte przejście kludziyło do położōnyj dalij świōntyni we dolinie. Naôbkoło piyramidy bōł wapiynny mur ô wysokości bez 8 m. Ôstawiōł ôn miyndzy piyramidami ajnfart ô szyrokości 10 m, dostympny ino bez grobowõ świōntyniã. We połedniowo-weschodnim narożu ôd piyramidy, pōmiyndzy murym a piyramidami zygrody ôd krōla, bōła małŏ bocznŏ piyramida. Tyż po weschodnij zajcie ôd piyramidy sōm trzi piyramidy, mianowane ôd pōłnocy na połednie GI-a, GI-b i GI-c. Sōm już bezma zrujnowane; przōdzij znosiyły sie na jednã piōntõ wysokości ôd Wielgij Piyramidy. Niyma to zicher, fto je pochowany we piyramidach. Hetepheres, matka ôd Cheopsa, mogła ôstać pochowanŏ we piyramidzie nojbarzij wysuniyntyj na pōłnoc, krōlowŏ Meritites we postrzodkowyj, a krōlowŏ Henutsen we nojbarzij wysuniyntyj na połednie. Za piyramidami sōm grōfty ze zorty mastaba. Po połedniowyj zajcie ôd piyramidy sōm dwa wraki szifōw. Piyrszy znŏdniynty bōł we kōnckach dugi na 43 metry drzywnianny szif (Słōneczny Szif ôd Chufu), co terŏźnie je ekspōnowany we Wielgim Egipskim Muzeum (przōdzij we Muzeum Słōnecznych Szifōw we Gizie), za to drugi szif je durch kōnserwowany. Naôbkoło piyramidy sōm inksze wraki szifōw. Budowanie Wielgŏ Piyramida je zbudowanŏ na masywnyj i solidnyj podstawie skŏlnyj na Plaskatowyżu Giza. Budowanie piyramidy trwało kole 27 lŏt, keby 3500 chopōw stawiało 250 blokōw na jedyn dziyń. Je przipuszczōne, iże na bauplacu robiyło kole 20 000–30 000 chopōw. Robiyli ôni sezōnowo, miyszkali przi bauplacu, a nojwiyncyj bōło ônych snŏdź na lato, kej wylywanie ôd Nilu niy dozwolało na robotã na polach. Niyma snamne na zicher jak powstoły piyramidy. Trufŏ sie, iże kamiynie bōły dźwigane na roztōmajte rozwiōnzania, a moc badŏczōw uwŏżŏ, iże używanŏ bōła jakŏś rampa do dźwiganiŏ. Po dźwigniyńciu kamiynnego bloku do ônego ôstatecznyj pozycyje, bōł ôn wybity we ôdpedni kształt, a małe szczyrbiny bōły wypołniōne tynkym. Piyramida bōła wykōńczōnŏ ôd gōry, a budulec bōł stopniowo rozbierany. Podle teoryje ôpublikowanyj we 2007 roku ôd francuskigo baumajstra Jean-Pierre'a Houdina, kamiynie bōły wciōngane po rampach we postrzodku ôd piyramidy. Naroże ôd piyramid bōłyby tyż ôstawiōne ôdewrzōne, coby dozwolić na ôbrŏcanie kamiyni. Dokumynt ôd National Geographic sugerowoł, iże teoryjŏ ôd Houdina przizwŏlŏ zajtōm ôd piyramid trefić sie symetrycznie na szpicy ôd sztruktury, tak jak je we ryalności, a co inksze teoryje niy mogły wyklarować. We latach 400. p.n.e. grecki historyk Herodot prawiōł, iże kamiynie wŏżōnce tōny bōły dźwigane na plac za pōmocōm cifusōw wykōnanych ze krōtkich bŏli – cosik choby ajnfachowy aufcug (tm. maszina ôd Herodota). Ôd lŏt 80. 20. stoleciŏ niykerzi sugerujōm, iże piyramida bōła zbudowanŏ bez wylywanie cymyntu. Guy Demortier, fizyk ze Uniwerzytetu Notre-Dame de la Paix spiyrŏ tã teoryjõ i niy wierzi, iże piyramidy mogły być zbudowane ze cołkich kamiynnych blokōw. Kradzynie Krōm tego, iże Cheops snŏdź ôstoł pochowany we ônego piyramidzie, ônego sarkofag bōł prōżny, kej egiptologi badały piyramidã we 19. stoleciu. Je możebne, iże grōft bōł splōndrowany już we antycznych czasach, bo kalif Al-Mamun, co włōmoł sie do piyramidy we 820 roku n.e., niy znŏd nic w czasie ônyj przeszukowaniŏ. Wiynkszość wapiynia używanego do brukowaniŏ ôstała z czasym zawłaszczōnŏ ôd ôkolicznych pōmiyszkiwŏczōw. Przipisy Bibliografijŏ Mark Lehner: The Complete Pyramids. Thames and Hudson, 1997. ISBN 0-500-05084-8. Necowe ôdwołania Ôbejzdrzij ôbrŏzki a multimydia dlŏ tymatu Wielgŏ Piyramida we Gizie we Wikimedia Commons