Templo mortuorio de Hatshepsut

O templo funerario de Hatshepsut (en exipcio; Ḏsr-ḏsrw, literalmente Santo dos Santos) construíuse durante o reinado do faraón Hatshepsut da XII dinastía exipcia. Situado fronte á cidade de Luxor, está considerado unha obra mestra da arquitectura antiga. As súas tres enormes terrazas elévanse sobre o chan do deserto e nos cantís de Deir el-Bahari. A tumba de Hatshepsut, KV20, atópase dentro do mesmo macizo coroado por El Qurn, unha pirámide para o seu complexo funerario. Na beira do deserto, 1 km ao leste, conectado ao complexo por unha calzada, atópase o templo do val que o acompaña. Ao outro lado do río Nilo, toda a estrutura apunta cara ao monumental Oitavo Pilono, a adición máis recoñecible de Hatshepsut ao Templo de Karnak e o lugar desde o que partiu a procesión do Fermoso Festival do Val. Os seus eixes identifican as funcións xemelgas do templo: o seu eixo central leste-oeste servía para recibir a barca de Amón-Ra no clímax do festival, mentres que o seu eixo norte-sur representaba o ciclo de vida do faraón desde a coroación ata o renacemento. O templo acaroado construíuse entre o sétimo e o vixésimo ano de reinado de Hatshepsut, durante os cales os planos de construción modificáronse repetidamente. No seu deseño, estivo fortemente influenciado polo Templo de Mentuhotep II adxacente da Undécima Dinastía construído seis séculos antes. Non obstante, na disposición das súas cámaras e santuarios, o templo é totalmente único. O eixe central, habitualmente reservado para o complexo funerario, está ocupado polo santuario da barca de Amón-Ra, co culto funerario desprazado cara ao sur para formar o eixe auxiliar co complexo do culto solar ao norte. Separados do santuario principal hai santuarios dedicados a Hathor e Anubis, que se atopan na terraza central. Os pórticos que dan fronte á terraza albergan os relevos máis notables do templo: os da expedición á Terra de Punt e o nacemento divino de Hatshepsut, que constitúen a columna vertebral da súa defensa para ocupar lexitimamente o trono como membro da familia real e como proxenie divina. Abaixo, a terraza máis baixa leva á calzada e ao templo do val. O estado do templo sufriu co paso do tempo. Dúas décadas despois da morte de Hatshepsut, baixo a dirección de Tutmosis III, as referencias ao seu goberno foron borradas, usurpadas ou obliteradas. A campaña foi intensa pero breve, reprimida dous anos despois da entronización de Amenhotep II. As razóns da proscrición seguen sendo un misterio. Un rancor persoal parece improbable, xa que Tutmosis III esperara vinte anos para actuar. Quizais o concepto dunha muller rei fose un anatema para a sociedade exipcia antiga, ou unha disputa dinástica entre as liñaxes ahmosidas e tutmosidas necesitaba ser resolta. No Período de Amarna, o templo desfigurouse de novo cando Akhenatón ordenou que se borrasen as imaxes dos deuses exipcios, particularmente as de Amón. Estes danos reparáronse posteriormente baixo Tutankamón, Horemheb e Ramsés II. Un terremoto no Terceiro Período Intermedio causou máis danos. Durante o período ptolemaico, o santuario de Amón reestruturouse e construíuse un novo pórtico na súa entrada. Entre os séculos VI e VIII d.C. construíuse un mosteiro copto de San Foibammón, e as imaxes de Cristo pintáronse sobre os relevos orixinais. O último grafito que queda data de c. 1223. O templo resurxe nos rexistros da era moderna en 1737 con Richard Pococke, un viaxeiro británico, que visitou o lugar. Seguiron varias visitas, aínda que non se levou a cabo unha escavación seria ata as décadas de 1850 e 1860 baixo o mando de Auguste Mariette. O templo foi completamente escavado entre 1893 e 1906 durante unha expedición do Fondo de Exploración de Exipto (EEF) dirixida por Édouard Naville. Herbert E. Winlock e o Museo Metropolitano de Arte (MMA) levaron a cabo máis esforzos de 1911 a 1936, e de Émile Baraize e o Servizo de Antigüidades Exipcias (agora o Consello Supremo de Antigüidades (SCA)) de 1925 a 1952. Dende 1961, o Centro Polaco de Arqueoloxía Mediterránea (PCMA) levou a cabo extensas obras de consolidación e restauración en todo o templo, e abriu ao público en marzo de 2023. Deseño Hatshepsut renovou o acto de construción de monumentos despois da súa ascensión ao trono. Centrou as súas actividades na cidade de Tebas e no deus Amón, polo cal lexitimou o seu reinado. Ao Templo de Karnak, a residencia preeminente de Amón, contribuíu co Oitavo Pilono: un par de obeliscos de 30,5 m de altura, que ofrecen capelas, un santuario con outro par de obeliscos e estatuas dela mesma. Fronte a Karnak desde o outro lado do río Nilo, construíu un templo funerario contra os cantís de Deir el-Bahari. O cumio das súas contribucións arquitectónicas, está considerado unha das grandes marabillas arquitectónicas do mundo antigo. No seu extremo oriental, atopábase un templo do val seguido dunha calzada de 1 km de longo e 37 m de ancho, que tamén albergaba unha estación de barcas no seu punto medio, que levaba á porta de entrada do templo mortuorio. Aquí, tres enormes terrazas elevábanse sobre o chan do deserto e conducían ao Djeser-Djeseru ou "Santo dos Santos". Case todo o templo construíuse con pedra calcaria, con algo de granito vermello e arenito. Construíuse unha única arquitrabe de arenito violeta, supostamente procedente do templo de Mentuhotep II. Este templo, construído séculos antes e situado inmediatamente ao sur do de Hatshepsut, serviu de inspiración para o seu deseño. No seu eixo principal e ao final do templo, atopábase o principal lugar de culto do templo, un santuario dedicado a Amón-Ra, que recibía a súa barca cada ano durante o Fermoso Festival do Val en maio. No sur estaban as salas de ofrendas de Tutmosis I e Hatshepsut e ao norte estaba a corte do culto solar. No exterior, construíronse dous santuarios máis para Hathor e Anubis, respectivamente. En total, o templo comprendía cinco lugares de culto. A identidade do arquitecto responsable do proxecto segue sen estar clara. É posible que Senenmut, o Supervisor das Obras, ou Hapuseneb, o Sumo Sacerdote, fosen os responsables. Tamén é probable que Hatshepsut contribuíse ao proxecto. Ao longo da súa construción, o plano do templo sufriu varias revisións entre os anos sétimo e vixésimo do reinado de Hatshepsut. Un exemplo claro destas modificacións atópase no santuario de Hathor, cuxas expansións incluíron, entre outras cousas, a conversión dunha sala hipóstila única a dúas. O seu deseño inspirouse directamente no templo contiguo de Mentuhotep II inmediatamente ao sur, aínda que a súa forma de disposición é única. Por exemplo, mentres que o santuario central do templo de Mentuhotep II estaba dedicado ao seu culto funerario, Hatshepsut elevou o santuario de Amón a unha maior prominencia. Non obstante, o seu culto funerario conseguía a cámara máis voluminosa do templo, facendo referencia ás salas de ofrendas do idade piramidal. Existen paralelismos entre o estilo arquitectónico do templo e a arquitectura minoica contemporánea, o que suscitou a posibilidade dun estilo internacional que se estendeu polo Mediterráneo neste período. Hatshepsut tamén pode ser de ascendencia parcialmente cretense. En xeral, o templo é representativo da arquitectura funeraria do Novo Imperio, que servía para louvar o faraón e honrar os deuses relevantes para a outra vida. Arquitectura Terrazas A característica principal do templo son as tres terrazas fronte a un pórtico que conduce ao templo propiamente dito e ao que se chega por unha calzada de 1 km de longo que saía do templo do val. Accedíase a cada terraza elevada por unha rampla que bifurcaba os pórticos. A terraza inferior mide 120 m de profundidade por 75 m de ancho e estaba pechada por unha muralla cunha única porta de entrada de 2 m de ancho no centro do seu lado leste. Esta terraza presentaba dúas árbores Persea (Mimusops schimperi), dúas concas en forma de T que contiñan papiros e flores e dúas estatuas de leóns xacentes na balaustrada da rampla. Os pórticos de 25 m de ancho da terraza inferior conteñen 22 columnas cada un, dispostas en dúas filas, e presentan escenas en relevo nas súas paredes. No pórtico sur os relevos representan o transporte de dous obeliscos desde Elefantina ata o Templo de Karnak en Tebas, onde Hatshepsut presenta os obeliscos e o templo ao deus Amón-Ra. Tamén representan a Dedun, Señor de Nubia e o "Ritual da Fundación". Os relevos do pórtico norte representan a Hatshepsut como unha esfinxe esmagando os seus inimigos, xunto con imaxes de pesca e caza, e ofrendas aos deuses. Os extremos exteriores dos pórticos albergaban estatuas de Osiride de 7,8 m de altura. A terraza central mide 75 m de fondo por 90 m de ancho, fronte a pórticos no oeste e parcialmente nos lados norte. Os pórticos occidentais conteñen 22 columnas dispostas en dúas filas, mentres que o pórtico norte contén 15 columnas nunha soa fila. Os relevos dos pórticos occidentais desta terraza son os máis notables do templo funerario. O pórtico suroeste representa a expedición á Terra de Punt e o transporte de mercadorías exóticas a Tebas. Os relevos do pórtico noroeste narran o nacemento divino de Hatshepsut, de Thutmose I, representado como Amón-Ra, e Ahmose. Lexitimizando así o seu goberno a través da liñaxe real e a proxenie piadosa. Esta é a escena máis antiga coñecida do seu tipo. A construción do pórtico norte e as súas catro ou cinco capelas abandonouse antes da súa finalización e, en consecuencia, quedou en branco. É probable que a terraza tamén presentase esfinxes colocadas ao longo do camiño cara á seguinte rampla, cuxa balaustrada estaba adornada por falcóns que descansaban sobre cobras. Na esquina suroeste e noroeste da terraza atópanse os santuarios de Hathor e Anubis, respectivamente. A terraza superior ábrese a 26 columnas, cada unha fronte á cal hai unha estatua de Hatshepsut de Osiris de 5,2 m de altura. Están divididas no centro por unha porta de granito a través da cal se entraba no patio do festival. Esta división tamén está representada xeograficamente, xa que os colosos do sur levan o Hedjet do Alto Exipto, mentres que os colosos do norte levan o Pschent do Baixo Exipto. O pórtico aquí completa a narrativa dos pórticos precedentes coa coroación de Hatshepsut como rei do Alto e Baixo Exipto. O patio está rodeado de piares, con dúas filas de profundidade nos lados norte, leste e sur, e tres filas de profundidade no lado oeste. Esculpáronse oito nichos máis pequenos e dez máis grandes no muro oeste, que presume que contiñan estatuas da faraón Hatshepsut axeonlladas e de pé. Os muros restantes están esculpidos con relevos: o Fermoso Festival do Val ao norte, o Festival de Opet ao leste e os rituais de coroación ao sur. Tres lugares de culto ramifícanse desde o patio. O santuario de Amón atópase ao oeste no eixe principal, ao norte estaba o patio de culto solar e ao sur hai unha capela dedicada aos cultos mortuorios de Hatshepsut e Thutmose I. Santuario de Hator No extremo sur da terraza central atópase un santuario dedicado á deusa Hator. O santuario está separado do templo e accédese a el por unha rampla desde a terraza inferior, aínda que existía unha entrada alternativa na terraza superior. A rampla ábrese a un pórtico adornado con catro columnas que sosteñen capiteis de Hator. As paredes da entrada conteñen escenas de Hator sendo alimentada por Hatshepsut. No interior hai dúas salas hipóstilas, a primeira contén 12 columnas e a segunda con 16. Máis alá disto hai un vestíbulo con dúas columnas e un santuario dobre. Os relevos nas paredes do santuario representan a Hator con Hatshepsut, a deusa Weret-hekhau presentándolle ao faraón un colar de «Menat» e Senenmut. Hator ten un significado especial en Tebas, representando os outeiros de Deir el-Bahari, e tamén para Hatshepsut, que se presentou como unha reencarnación da deusa. Hator tamén está asociada con Punt, que é o tema dos relevos no pórtico próximo. Santuario de Anubis No extremo norte da terraza central hai un santuario dedicado ao deus Anubis. Este santuario é máis pequeno que o seu homólogo de Hator no sur. Consta dunha sala hipóstila adornada con 12 columnas dispostas en tres filas de catro, seguidas por unha secuencia de dúas habitacións que rematan nun pequeno nicho. As imaxes presentadas nas paredes son de ofrendas e actividades de culto, cun relevo que mostra a Anubis escoltando a Hatshepsut ao santuario. O nome de Anubis utilizábase para designar o herdeiro ao trono, que a exiptóloga Ann Macy Roth asocia cos relevos que representan o nacemento divino de Hatshepsut. Santuario de Amón Situado na parte traseira do templo, no seu eixo central, atópase o punto culminante do templo, o santuario de Amón, a quen Hatshepsut dedicara o templo como "un xardín para o meu pai" Amón. No interior, a primeira cámara era unha capela que albergaba a barca de Amón e unha claraboia que permitía que a luz inundase a estatua de Amón. O lintel da entrada de granito vermello representa dous Amóns sentados nun trono coas costas xuntas e os reis axeonllados en submisión ante eles, un símbolo do seu status supremo no santuario. Dentro da sala hai escenas de ofrendas presentadas por Hatshepsut e Thutmose I, acompañados por Ahmose e as princesas Neferure e Nefrubity, catro estatuas osiridas de Hatshepsut nas esquinas, e seis estatuas de Amón ocupando os nichos da sala. No tímpano, os cartuchos que conteñen o nome de Hatshepsut están flanqueados e apotropaicamente custodiados polos de Amón-Ra. Esta cámara era o punto final do Festival Anual da Fermosa do Val. A segunda cámara contiña unha imaxe de culto de Amón, e estaba flanqueada a ambos os dous lados por unha capela. A capela norte estaba esculpida con relevos que representaban os deuses da Enéada heliopolitana e a capela sur coa correspondente Enéada tebana. Os deuses entronizados levaban cada un un cetro e un ankh. Presidindo as delegacións, Atum e Montu ocupaban os muros do fondo. A terceira cámara contiña unha estatua arredor da cal tamén se realizaba o «Ritual Diario». Orixinalmente críase que construírase un milenio despois do templo orixinal, baixo o reinado de Ptolomeo VIII Evergetes, chamado «o Santuario Ptolomaico». O descubrimento de relevos que representan a Hatshepsut evidencia a construción durante o seu reinado. O exiptólogo Dieter Arnold especula que podería ter albergado unha porta falsa de granito. Patio do culto solar Accedese ao culto solar desde o patio a través dun vestíbulo ocupado por tres columnas no lado norte do patio da terraza superior. O marco da porta de entrada está decorado coas figuras de Hatshepsut, Ra-Horakhty. (Horus) e Amón. Os relevos do vestíbulo conteñen imaxes de Tutmosis I e Tutmosis III. O vestíbulo ábrese ao patio principal, que alberga un gran altar aberto ao ceo e ao que se accede desde unha escaleira no lado oeste do patio. Hai dous nichos presentes no patio nos muros sur e oeste. O primeiro mostra a Ra-Horakhty presentándolle un "ankh" a Hatshepsut, e o segundo contén un relevo de Hatshepsut como sacerdote do seu culto. Anexa ao patio había unha capela que contiña representacións da familia de Hatshepsut. Nestas, Thutmose I e a súa nai, Seniseneb, represéntanse facendo ofrendas a Anubis, mentres que Hatshepsut e Ahmose fan ofrendas a Amón-Ra. Complexo de culto funerario Situado no sur do patio estaba o complexo de culto mortuorio. Accédese a través dun vestíbulo adornado con tres columnas e hai dúas salas de ofrendas orientadas nun eixo leste-oeste. A sala norte está dedicada a Thutmose I, a sala sur está dedicada a Hatshepsut. A sala de ofrendas de Hatshepsut emulaba as que se atopaban nos templos funerarios dos complexos piramidais do Imperio Antigo e do Imperio Medio. Medía 13,25 m de fondo por 5,25 m de ancho e tiña un teito abovedado de 6,35 m de alto. En consecuencia, era a cámara máis grande de todo o templo. A sala de ofrendas de Tutmose I era decididamente máis pequena, medindo 5,36 m de fondo por 2,65 m de ancho. Ambas as salas contiñan portas falsas de granito vermello, escenas de sacrificios de animais, ofrendas e portadores de ofrendas, sacerdotes realizando rituais e o dono da capela sentado... ante unha mesa que recibe esas ofrendas. As escenas da sala de ofrendas son copias directas das presentes na Pirámide de Pepi II, do final da Sexta Dinastía. Depósitos da cimentación Antes da súa construción, realizábase o "estiramento da corda" ou o "ritual da cimentación". O ritual represéntase en detalle no pórtico sur da terraza inferior. A cerimonia comeza ante a deusa Seshat, segue a Hatshepsut e o seu ka espallando grans de "besen" antes de que ela ofreza o seu templo a Amón-Ra. A seguinte escena pérdese, precedendo á escena final da "Gran Ofrenda" a Amón-Ra-Kamutef. Durante a cerimonia, tería lugar a consagración dos depósitos da fundación, unha práctica que comezou xa na III dinastía exipcia na Pirámide de Zoser. Dezaseis depósitos da fundación coñecidos no templo de Hatshepsut delimitan xeralmente o seu perímetro, e outros tres no templo do val. En termos xerais, cerámica, votivos, ofrendas alimentarias e rituais, ferramentas, escaraballos e amuletos con selos depositábanse nos buratos preparados. Os títulos de Hatshepsut, Thutmose III e Neferure están incisos nalgúns destes elementos, así como imaxes e nomes de deuses. Función Complexo funerario Suxeriuse que a tumba de Hatshepsut no Val dos Reis, KV20, debía ser un elemento do complexo funerario de Deir el-Bahari. A disposición do templo e da tumba garda unha semellanza espacial cos complexos piramidais do Antigo Imperio, que comprendían cinco elementos centrais: templo do val, calzada, templo funerario, pirámide principal e culto pirámide. O complexo do templo de Hatshepsut incluía o templo do val, a calzada e o templo mortuorio. A súa tumba foi construída no macizo dos mesmos cantís que o templo, baixo o pico dominante de El Qurn (489 m (1 604 ft) AMSL) que cobre a súa tumba, nun sentido, como a pirámide cobre a tumba dun faraón do Antigo Imperio. Ademais, a súa tumba aliñase coa sala de ofrendas do complexo de culto mortuorio. Existe outra relación análoga entre Notas Referencias Véxase tamén Bibliografía Karkowski, Janusz (2003). The Temple of Hatshepsut: The Solar Complex. Warsaw: Neriton. Kleiner, Fred (2021). Gardner's Art Through the Ages: The Western Perspective I. Belmont: Wadsworth. Mariette, Auguste (1877). Deir-el-Bahari : documents topographiques, historiques et ethnographiques, recueillis dans ce temple pendant les fouilles exécutées par Auguste Mariette-Bey. Ouvrage publié sous les auspices de Son Altesse Ismail Khédive d'Egypte. Planches. (en French). Leipzig: Heinrichs. Naville, Édouard (1895–1909). The Temple of Deir el-Bahari I–VI. Londres: Egypt Exploration Fund. Szafrański, Zbigniew (2001). Queen Hatshepsut and Her Temple 3500 Years Later. Warsaw: Agencja Reklamowo-Wydawnicza A. Grzegorczyk. Outros artigos Tebas Ligazóns externas Polish-Egyptian Archaeological and Conservation Mission at the Temple of Hatshepsut at Deir el-Bahari All Polish Deir el-Bahari Projects Hatshepsut: from Queen to Pharaoh, an exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art (fully available online as PDF), which contains material on Mortuary Temple of Hatshepsut (see index)