Al-Azhar universiteti

Al-Azhar universiteti — davlat universiteti boʻlib, Misrning Qohira shahrida joylashgan. 970-yilda tashkil etilgan va Islomiy Qohiradagi Al-Azhar ash-Sharif diniy muassasasi bilan bogʻliq boʻlgan bu universitet Misrda daraja beruvchi eng qadimiy oliy oʻquv yurti, hamda dunyodagi eng qadimiy universitetlardan biridir. U islomiy taʼlim boʻyicha eng nufuzli universitetlardan biri sifatida tanilgan. Oliy taʼlimdan tashqari, Al-Azhar butun mamlakat boʻyicha qariyb ikki million talabaga ega boʻlgan maktablar tarmogʻini ham nazorat qiladi. 1996-yil (1996) holatiga koʻra, Misrda 4 000 dan ortiq taʼlim muassasalari universitet bilan bogʻliq edi. 970 yoki 972-yillarda Fotimiy xalifaligi tomonidan islomiy taʼlim markazi sifatida asos solingan boʻlib, unda talabalar Qur’on va islom huquqini, shuningdek, mantiq, grammatika, notiqlik sanʼati va oyning fazalarini hisoblashni oʻrganishgan. Bugungi kunda u dunyodagi arab adabiyoti va islomiy taʼlimning bosh markazi hisoblanadi. 1961-yilda uning oʻquv dasturiga diniy boʻlmagan qoʻshimcha fanlar ham kiritildi. Universitet kutubxonasi Misrda ahamiyati jihatidan faqatgina Misr Milliy kutubxonasi va arxividan keyingi oʻrinda turadi. 2005-yil may oyida Al-Azhar Dubaydagi axborot texnologiyalari korxonasi — IT Education Project (ITEP) bilan hamkorlikda Al-Azhar qoʻlyozmalarini saqlash va ularni onlayn nashr etish maqsadida H. H. Muhammad bin Rashid al-Maqtum loyihasini ishga tushirdi („Al-Azhar onlayn loyihasi“). Bu loyiha doirasida kutubxonaning taxminan yetti million sahifadan iborat noyob qoʻlyozmalar toʻplamiga internet orqali toʻliq kirish imkonini bosqichma-bosqich taʼminlash koʻzda tutilgan. Tarixi Fotimiylar davrida Al-Azhar Ismoiliy shia Fotimiy sulolasining yodgorliklaridan biridir. Bu sulola oʻz nasabini Muhammadning qizi va kuyovi, shuningdek amakivachchasi boʻlgan Alining rafiqasi Fotimadan deb daʼvo qilgan. Fotima „az-Zahrā“ (nur sochuvchi) deb atalgan va muassasa uning sharafiga shunday nomlangan. Masjid sifatida u Fotimiy sarkardasi Javhar as-Siqqilliy tomonidan xalifa va imom al-Mu’izz lidinillahning Qohira shahriga asos solish haqidagi buyrugʻiga binoan barpo etilgan. Qurilish (ehtimol shanba kuni) Jumodilavval oyida, hijriy 359-yilda (milodiy 970-yil mart/aprel) boshlangan. Qurilish hijriy 361-yil 9-ramazon (972-yil 24-iyun) kuni yakunlangan. Xalifa al-Aziz Billoh hamda xalifa al-Hakim bi-amrilloh uning hududlarini kengaytirgan. Keyinchalik u al-Mustansir Billoh va al-Hofiz lidinillah tomonidan taʼmirlangan, yangilangan va kengaytirilgan. Fotimiy xalifalari doimo olimlar va faqihlarni oʻz dars-doiralarini va majlislarini ushbu masjidda oʻtkazishga ragʻbatlantirgan va shu tariqa u bugungi kungacha faoliyat yuritayotgan eng qadimiy madrasa deb hisoblaniladigan taʼlim maskaniga aylangan. Masjidda turli olimlar tomonidan turli fanlar boʻyicha taʼlim berilgan. Sayid Farid Alatosning soʻzlariga koʻra, bu fanlarga islom huquqi va fiqh, arab grammatikasi, islom astronomiyasi, islom falsafasi va mantiq kirgan. Fotimiylar davrida Al-Azhar, ayniqsa, shia islomini targʻib qilgan. Salohuddinning davri 12-asrda ismoiliy Fotimiy sulolasi agʻdarilgach, Salohuddin (sunniy Ayyubiylar sulolasi asoschisi) Al-Azharni shofi’iy mazhabidagi sunniy taʼlim markaziga aylantirdi. Shuning uchun "u saroyning barcha xazinalarini, jumladan, kitoblarni oʻn yil davomida sotib yubordi. Koʻplab kitoblar yoqib yuborildi, baʼzilari Nilga tashlandi, baʼzilari esa katta uyumga yigʻilib, ustiga qum sepildi va „kitoblar tepaligi“ hosil boʻldi, askarlar esa bu kitoblarning nafis muqovalari bilan oyoq kiyimlarini taglagan. Yoʻq qilingan kitoblar soni 120 000 dan 2 000 000 gacha deb turlicha keltiriladi." Abdullatif Al-Azharda maʼruzalar qilib, islom tibbiyotidan saboq bergan, rivoyatlarga koʻra, yahudiy faylasufi Maymonid esa Salohuddin davrida shu yerda tibbiyot va astronomiya boʻyicha maʼruzalar oʻqigan, biroq buni tasdiqlovchi tarixiy dalillar topilmagan. Salohuddin Misrda kollej tizimini joriy etdi, bu tizim Al-Azhar tomonidan ham qabul qilindi. Bu tizimga koʻra, kollej masjid majmuasi ichida joylashgan, oʻziga xos oʻquv xonalari, yotoqxonalari va kutubxonasiga ega alohida muassasa boʻlgan. Mamluklar davri Mamluklar davrida Al-Azhar nufuzi oshib, obroʻ-izzat qozondi. Mamluklar oʻqituvchilar uchun maosh, talabalar uchun stipendiya belgilashdi va muassasaga vaqf ajratishdi. 1340-yilda masjid tashqarisida muassasa uchun alohida kollej qurildi. 1400-yillar oxirida binolar taʼmirlanib, talabalar uchun yangi yotoqxonalar barpo etildi. Bu davrda Qohirada islomiy taʼlim beruvchi yana 70 ga yaqin muassasa mavjud boʻlsa-da, Al-Azhar oʻz obroʻsi tufayli koʻplab olimlarni oʻziga jalb qilgan. Ibn Xaldun 1383-yildan boshlab Al-Azharda dars bergan. Oʻsha paytda matnlar kam boʻlgan va taʼlimning katta qismi talabalar ustozlarining maʼruzalarini va qaydlarini yodlash orqali amalga oshirilgan. Koʻr yosh oʻgʻil bolalar kelajakda muallim boʻlib rizq topishga umid qilib Al-Azhar madrasalariga qabul qilingan. Usmonlilar davri Usmonlilar davrida Al-Azhar nufuzi va taʼsiri shunchalik oshdiki, u sunniy musulmon dunyosida islomiy taʼlimning bosh muassasasiga aylandi. Shu davrda „Shayx al-Azhar“ lavozimi joriy etildi; bu unvon muassasadagi yetakchi olimga berilar edi, ilgari esa muassasa rahbari albatta olim boʻlishi shart emas edi. 1748-yilda Usmonli poshshosi Al-Azharda astronomiya va matematikani oʻqitishni yoʻlga qoʻymoqchi boʻldi, biroq bu deyarli natija bermadi. Oʻsha vaqtda rasmiy akademik darajalar tizimi boʻlmagan; buning oʻrniga, shayx (professor) talabani yetarli darajada tayyorlangan deb hisoblasa, unga professorlikka ruxsat (ijoza) berardi. Oʻqishning oʻrtacha muddati 6 yilni tashkil etgan. Biroq byurokratiya yoʻqligiga qaramay, taʼlim jarayoni juda qatʼiy va uzoq muddatli boʻlib qolgan. Talabalar shartli ravishda rivoqlarga (oʻziga xos birodarlik uyushmalariga) birlashgan boʻlib, ular millati va oʻrganayotgan islom huquqi yoʻnalishiga koʻra ajratilgan. Har bir rivoq ustoz tomonidan nazorat qilingan. Odatda, katta yoshli professor iqtisodiy ishlarni boshqaruvchi rektor vazifasini bajargan. Usmonlilardan keyingi davr 19-asr oʻrtalariga kelib, Al-Azhar Istanbulni ortda qoldirib, sunniy huquqiy bilimlarning poytaxti sifatida qarala boshlandi; u islom olamidagi asosiy kuch markazlaridan biriga va Damashq, Makka hamda Bagʻdodga raqib markazga aylandi. 1923-yilda Misr qirolligi tashkil etilganda, yangi davlatning konstitutsiyasini imzolash jarayoni Qirol Fuad Ining Al-Azhar va boshqa diniy muassasalar Misr parlamentiga emas, balki bevosita unga boʻysunishi haqidagi talabiga koʻra kechiktirildi. Qirol Fuad I nashridagi Qur’on 1924-yil 10-iyulda Al-Azhar universiteti komissiyasi tomonidan ilk bor chop etilgan. Komissiyaning nufuzli aʼzolari orasida ulamosi Muhammad ibn Ali al-Husayniy al-Haddod ham bor edi. Oʻsha davrda Misrda faoliyat yuritgan Gʻarb olimlari va akademiklari safiga Gotthelf Bergsträsser va Arthur Jeffery kiradi. Metodologik farqlarga qaramay, ular oʻrtasida hamkorlik ruhi boʻlgani taxmin qilinadi. Bergsträsser qilgan ishlari bilan katta taassurot qoldirgan. 1924-yil mart oyida butun dunyo boʻylab sunniy musulmonlarning oliy diniy va siyosiy rahbari hisoblangan xalifa maqomida turgan Abdulmajid II taxtdan agʻdarildi. Al-Azhar bosh shayxi xalifalikning bekor qilinishini qoraladi va Al-Azhar tomonidan islomiy anjuman chaqirish tashabbusining bir qismi boʻldi. 1926-yilda Al-Azhar oliy kansleri raisligida muvaffaqiyatsiz „xalifalik konferensiyasi“ oʻtkazildi. Biroq islom olami boʻylab yagona nomzod boʻyicha kelishuvga erishilmadi. Xalifalik uchun nomzodlar qatorida qirol Fuad ham tilga olingan. Modernizatsiya Pokistonlik jurnalist Zaib un-Nissa Hamidulloh 1955-yilda universitet minbaridan soʻzlagan birinchi ayol boʻldi. 1961-yilda Misrning ikkinchi prezidenti Jamol Abdul Nosir hukumat davrida, ilk bor keng qamrovli dunyoviy fakultetlar — biznes, iqtisodiyot, tabiiy fanlar, farmatsiya, tibbiyot, muhandislik va qishloq xoʻjaligi fakultetlari qoʻshilgach, Al-Azhar rasman universitet maqomida qayta tashkil etildi. Bungacha Islom ensiklopediyasi Al-Azharni turlicha tarzda madrasa, oliy taʼlim markazi va 19-asrdan beri diniy universitet sifatida tasniflagan boʻlsa-da, uni toʻliq maʼnodagi universitet deb hisoblamagan; bu jarayonni „madrasadan universitetga oʻtish“ sifatida tavsiflagan. Boshqa akademik manbalar ham Al-Azharni uning universitetga aylanishidan oldingi davrda madrasa deb atashadi. Shu yili islomiy ayollar fakulteti ham tashkil etildi. Soʻnggi yillar 2014-yilda lavozimga kirishganidan beri Misr prezidenti Abdulfattoh as-Sisiy ekstremistik gʻoyalar, xususan, Arab bahori qoʻzgʻolonlaridan keyin paydo boʻlgan radikal mafkuralarga qarshi turish maqsadida Al-Azharni ham oʻz ichiga olgan diniy muassasalarni diniy nutqni isloh qilishga chaqirib kelmoqda. 2021-yil avgust oyida Tolibonning Kobulni egallashidan soʻng, 2009-yildan buyon Afgʻoniston Taʼlim vazirligi bilan kelishuv asosida Afgʻonistonda xizmat qilayotgan Al-Azharning qirq uch nafar ulamosi evakuatsiya qilindi. Manbalar