Wadi al-Jarf

Wadi al-Jarf (Af Carabi: وادي الجرف) waa goob ku taal xeebta Badda Cas ee dalka Masar, 119 km (74 mi) koonfurta Suez, taas oo ah goobta deked dabiici ah oo adduunka ugu da'da weyn ee la yaqaan, la horumariyay qiyaastii 4500 oo sano ka hor. Waxay ku taallaa afka Wadi Araba, oo ah marin isgaarsiineed oo muhiim ah oo u dhexeeya Dooxada Niilka iyo Badda Cas, oo ka gudba Saxaaraha Bari. Goobtu waxay ka soo horjeedaa Gacanka Suez qalcad yar oo Sinai ah oo ah Tell Ras Budran. Deked hore oo xoogaa la mid ah ayaa ku taal Ain Sukhna, xoogaa waqooyi ka xigta Wadi al-Jarf. Goobta waxaa markii ugu horreysay helay J. G. Wilkinson sannadkii 1832. Waxaa dib u helay koox Faransiis ah 1950-meeyadii, kuwaas oo u bixiyay Rod el-Khawaga. Shaqadii qadiimiga ahayd si dhakhso ah ayaa loo joojiyay markii uu qarxay Dhibaatadii Suez sannadkii 1956. Koox isku dhaf ah oo Faransiis iyo Masriyiin ah ayaa dib u billaabay qodista sannadkii 2011. Dekedda goobta ku taal waxay soo taxnayd ilaa Boqortooyadii Afraad ee Masar, qiyaastii 4,500 oo sano ka hor. Sidoo kale waxaa goobta laga helay in ka badan 100 barroosinka maraakiibta, kuwaas oo ah barroosinkii ugu horreeyay ee Boqortooyadii Hore ee laga helo xaaladdoodii asalka ahayd, iyo dheriyo kayd ah oo badan. Dheriyada waxaa lala xiriiriyay kuwo ka mid ah goob kale oo ku taal dhinaca kale ee Badda Cas, taas oo muujinaysa ganacsi u dhexeeya labada goobood. Tiro badan oo qaybo baabiiro ah ayaa laga helay Wadi al-Jarf, taas oo bixisay aragti ku saabsan nolosha intii lagu jiray Boqortooyadii Afraad. Baabiiradaani waa kuwii ugu da'da weynaa ee abid laga helo Masar. Helitaankii Dukumentigii ugu horreeyay ee la yaqaan ee qaab-dhismeedka dekedda hore ee Wadi al-Jarf wuxuu ahaa 1832, markii J. G. Wilkinson uu xusay jiritaankooda. Wuxuu helay taxane galeryo ah oo laga gooyay dhagaxa kuwaas oo uu u haystay inay yihiin qabuuro Giriig ah. 1950-meeyadii, koox dad Faransiis ah oo hiwaayad u leh cilmiga qadiimiga ayaa bilaabay inay sahamiyaan qaybo ka mid ah goobta, taas oo ay u bixiyeen Rod el-Khawaga, laakiin waxaa laga saaray intii lagu jiray Dhibaatadii Suez ee 1956. Qoraalladooda waxaa la daabacay 2008, taas oo dhiirigelisay xiisaha dib u billaabidda shaqada. Qodista nidaamsan waxaa dib u billaabay 2011 koox isku dhaf ah oo Masriyiin iyo Faransiis ah oo uu hoggaaminayay Pierre Tallet (Jaamacadda Paris IV-La Sorbonne) iyo Gregory Marouard (Machadka Bari, Chicago). Bishii Abriil 2013, khubarada qadiimiga ah ayaa ku dhawaaqay helitaanka deked hore iyo daraasiin dukumentiyo baabiiro ah oo ku yaal goobta. Kuwaas waa baabiiradii ugu da'da weynaa ee abid laga helo Masar (qiyaastii 2560–2550 BC, dhamaadkii xukunkii Khufu ). Farshaxanada Dekedda Dhismaha dekeddu wuxuu ka kooban yahay qiyaastii 150-metre-long (490 ft) mole ama jid dhagax ah oo weli laga arki karo mowjadaha oo hooseeya (28.8888°N 32.6815°E﻿ / 28.8888; 32.6815), alamat ama calaamad dhuleed oo navigation ah oo ka samaysan dhagaxyo la dhoobay, 60 m × 30 m (197 ft × 98 ft) dhisme shaqo aan la aqoon oo loo qaybiyay 13 qol oo dhaadheer, iyo taxane ah 25 ilaa 30 galeryo kayd ah oo lagu xardhay dhagaxa nuuradda oo sii galaya gudaha. Dhismaha shaqadiisa aan la aqoon waa dhismihii fircooniga ahaa ee ugu weynaa ee ilaa hadda la helay iyadoo ay weheliso xeebta Badda Cas. Galeryada kaydintu waa inta u dhaxaysa 16 and 34 m (52 and 112 ft) oo dherer ah, oo badiyaa ah 3 m (9.8 ft) ballac ah iyo 2.5 m (8.2 ft) dherer ah. Gudaha galeryada waxaa yaallay dhowr qaybood oo dooni iyo shiraac ah, qaar ka mid ah qoryaha doonida, iyo xabbado badan oo xadhig hore ah. Labaatan iyo shan barroosin oo dhagax ah ayaa laga helay biyaha hoostooda, 99 barroosinna waxaa laga helay dhisme kayd ah oo muuqda. Helitaanka barroosinnada ee xaaladdoodii asalka ahayd waa markii ugu horreysay ee cilmiga qadiimiga ah ee Boqortooyadii Hore. Qaar badan oo ka mid ah barroosinnada ayaa wata hieroglyphs, oo u badan inay matalayaan magacyada doonyaha ay ka yimaadeen. Dekeddu waxay ahayd meesha laga bilaabo safarrada laga bilaabo dhulka weyn ee Masar ilaa hawlgallada macdanta ee Koonfurta Sinai. Waxaa la qiyaasayaa in dekedda laga yaabo inay sidoo kale loo isticmaalo in lagu bilaabo safarro ku wajahan "mustahriimka Dhulka Punt", oo ah lammaane ganacsi oo caan ah oo Masar ah. Dekedda waxaa la horumariyay xukunkii Fircoon Khufu (2589–2566 BC), kaas oo magaciisa lagu xardhay qaar ka mid ah blocks-ka dhagaxa nuuradda ee culus ee goobta. Taasi waxay ka dhigan tahay in dekeddu ay ka horreyso qaab-dhismeedka labaad ee ugu da'da weyn dekedda in ka badan 1,000 oo sano. Waxaa jira xoogaa caddayn raad ah oo isticmaalka intii lagu jiray qaybta hore ee Boqortooyadii Shanaad, ka dibna dekedda waxay u badan tahay in laga tagay. Dheriyada kaydinta iyo baabiirada Dheriyo badan oo dhagax ah oo loogu talagalay cuntada iyo kaydinta biyaha, qaybo ka mid ah dharka iyo alwaaxa, iyo ururin boqollaal qaybood oo baabiir ah ayaa sidoo kale laga helay goobta. Qaar badan oo ka mid ah dheriyada waxay wataan magacyo dad ama doonyo oo ku qoran khad cas, taas oo muujinaysa milkiilayaashooda. Dheriyada waxaa lagu gartaa halabuur aad u gaar ah oo marl ah kaas oo horey loogu aqoonsaday macnaha guud ee Boqortooyadii Afraad goobo kale, oo ay ku jiraan dhinaca kale ee Gacanka Suez ee Tell Ras Budran. Toban ka mid ah baabiirada ayaa si gaar ah si wanaagsan loo ilaaliyay. Inta badan dukumiintiyadan waxay soo taxan yihiin sannadkii ka dambeeyay tirinta lo'da ee 13-aad ee xukunkii Khufu waxayna sharraxayaan sida maamulka dhexe uu u diray cunto iyo sahay u socdaalayaasha Masar. Hal dukumiinti ayaa ah mid xiiso gaar ah leh: Diary of Merer, oo ah sarkaal ku lug leh dhismaha Ahraamta Weyn ee Khufu. Isagoo isticmaalaya xusuus-qorka, cilmi-baarayaashu waxay dib u dhiseen saddex bilood oo noloshiisa ah, taas oo bixisay aragti cusub oo ku saabsan nolosha maalinlaha ah ee dadka Boqortooyadii Afraad. Baabiiradaani waa kuwii ugu da'da weynaa ee abid laga helo Masar. Guryaha Saddex kooxood oo dhismayaal ah ayaa laga helay 500 m (1,600 ft) waqooyi-galbeed ee dekedda. Dhismaha leydi-qaabaysan iyo habaynta qolalka oo loo qaybiyay qaab unug oo kale ayaa muujisay in dhismayaashu ay u adeegeen sidii meelo lagu noolaado. Tixraacyo Xiriirinta dibadda Ayn Sukhna and Wadi el-Jarf: Two newly discovered pharaonic harbours on the Suez Gulf - waxaa ku jira sawirro goobta ah iyo qaar ka mid ah farshaxanadii laga helay P. Tallet, G. Marouard, D. Laisney (2012), Un port de la IVe Dynastie au Ouadi al-Jarf, (mer Rouge). BIFAO 112, (2012) pp. 399–446 P. Tallet, G. Marouard (2012), An early pharaonic harbour on the Red Sea coast. academia.edu P. Tallet, G. Marouard (2014), The Harbor of Khufu on the Red Sea Coast at Wadi al-Jarf Egypt academia.edu