Галапагос

Гала́пагос (Галапаго́с, Коло́н архипела́гы, Галапагос утрауҙары, Черепашьи утрауҙары, Галапагостар; испанса Islas Galápagos, испансанан galápago — һыу ташбаҡаһы төрө һәм һәм Галапагостағы ҡайһы бер гөбөргәйелдәрҙең формаһына оҡшаған эйәр атамаһы, испанса Archipiélago de Colón) — Эквадорҙан көнбайышҡа табан 972 км алыҫлыҡта Тымыҡ океандың экваториаль өлөшөндәге көнсығышта 13 төп янартау утрауҙарынан, 6 бәләкәй утрауҙан, 107 ҡаянан һәм һыу йыуған биләмәләрҙән торған утрауҙар төркөмө. Беренсе утрауҙың тәүгеһе тектоник әүҙемлек һөҙөмтәһендә 510 млн йыл элек формалашҡан тип һанала. Иң йәш утрауҙар — Исабела һәм Фернандина — әлегә тиклем формалашыу кимәлендә, һуңғы вулканик урғылыу 2022 йылда күҙәтелгән. Галапагос утрауҙары Эквадор дәүләтенә ҡарай һәм шул уҡ исемдәге провинцияны тәшкил итә. Архипелаг халҡы 25 124 кеше тәшкил итә (2010 йыл). Майҙаны — 8010 км². Утрауҙар тәү сиратта урындағы фауна төрҙәренең күп булыуы һәм Чарльз Дарвиндың бындағы тикшеренеүҙәренән билдәле. Был ғалим өсөн төрҙәрҙең килеп сығышының эволюция теорияһын барлыҡҡа килтереүгә тәүге этәргес була. Төп ҡалаһы — Пуэрто-Айора. Исеменең килеп сығышы Утрауҙар үҙ исемен уларҙа тереклек иткән гигант диңгеҙ ташбаҡаларынан ала, испан телендә galápagos күплек һанда «ҡоро ер ташбаҡалары» тип атала. Тарихы Галапагос утрауҙарын рәсми рәүештә 1535 йылдың мартында Испаниянан килгән рухани Томас де Берланг аса. Ул Панаманан Перуға йүнәлгән карапҡа ултыра, әммә осраҡлы рәүештә билдәләнгән юлдан тайпыла. 1832 йылдың 12 февралендә Эквадор Галапагос утрауҙарын көс менән тартып ала. 1835 йылда экспедиция үткәрелә. Был караптың командиры Роберт Фицра һәм йәш натуралист Чарльз Дарвин утрауҙарҙы тикшерә. 1936 йылда утрауҙар милли парк тип иғлан ителә (быға тиклем ул каторжандарҙың һөргөн урыны була), 1978 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы, ә 1985 йылда бөтә донъя биосфераһы ҡурсаулығы тип иғлан ителә. 1953 йылда Тур Хейердал бында инкылар мираҫын эҙләп була. Утрауҙар экватор янында, 1°40' төньяҡ киңлектән 1°36' көньяҡ киңлеккә, 89°16' — 92° 01' көнбайыш оҙонлоҡ араһында урынлашҡан. Бында сөсө һыу сығанаҡтары юҡ тиерлек. Архипелаг үҙенең флораһы һәм фаунаһы менән билдәле. Архипелагта тереклектәрҙең күпселеге бик күп туристарҙы йәлеп итә. Бында дайвинг киң таралған спорт төрө. Вульф вулканы — утрауҙарҙың иң бейек нөктәһе (диңгеҙ кимәленән 1707 метр). Климаты Һыуыҡ ағым арҡаһында Галапагос утрауҙарындағы климат экваторҙағы башҡа биләмәләргә ҡарағанда күпкә һалҡыныраҡ. Һыу температураһы ҡайһы берҙә 20 °C тиклем түбәнәйә, ә уртаса йыллыҡ температура — 23—24 °C. Архипелагты һаҡлау Архипелагта тәүге тәбиғәтте һаҡлау ҡануниәте, 1934 йылда уҡ ҡабул ителеп, 1936 йылда өҫтәмәләр индерелһә лә, 1950-се йылдарҙың аҙағына тиклем урындағы флора һәм фаунаны контролдә тотоу буйынса бер ниндәй ҙә сара күрелмәй. Бары тик 1955 йылда Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы архипелагты тикшереү буйынса танышыу миссияһы үткәрә. Ике йылдан (1957 йылда) һуң ЮНЕСКО Эквадор хөкүмәте ярҙамында архипелагта тәбиғәтте һаҡлау буйынса хәлде өйрәнеү һәм тикшереү станцияһына участка һайлау маҡсатында икенсе экспедиция ойоштора. 1959 йылда, Чарльз Дарвиндың «Төрҙәрҙең килеп сығышы» тигән тәүге баҫмаһының йөҙ йыллыҡ юбилейында, Эквадор хөкүмәте утрауҙарҙа милли парк булдырыу тураһында иғлан итә, уның дөйөм майҙаны архипелагтың бөтә ҡоро майҙанының 97,5 процентын тәшкил итә. Шул уҡ йылда халыҡ-ара Чарльз Дарвин фондына нигеҙ һалына, штаб-фатиры Брюсселдә урынлаша. Фондтың төп маҡсаттары булып Галапагос утрауҙарының уникаль экосистемаһын һаҡлауҙы тәьмин итеү һәм тәбиғәтте һаҡлау өсөн кәрәкле фәнни тикшеренеүҙәргә булышлыҡ итеү тора. Һаҡлау буйынса эш 1964 йылда Санта-Крус утрауында Чарльз Дарвиндың тикшеренеү станцияһын ойоштороуҙан башлана. Тәүге йылдарҙа станция хеҙмәткәрҙәре архипелагтан ситтән индерелгән хайуандарҙы һәм үҫемлектәрҙе сығарыу, шулай уҡ төп төрҙәрҙе һаҡлау буйынса эштәр башҡара. Әлеге ваҡытта утрауҙарҙағы ғалимдар, тәбиғәтте һаҡлау маҡсаттарын күҙ уңында тотоп, күбеһенсә тик фауна һәм флораны тикшереү менән шөғөлләнә. Милли паркҡа нигеҙ һалынғандан һуң, утрауҙа 1000-дән алып 2000-гә тиклем кеше төпләнә. 1972 йылда халыҡ иҫәбен алыу үткәрелә, уның һөҙөмтәһендә архипелагта яҡынса 3488 кеше була.1980-се йылдарға халыҡ һаны һиҙелерлек арта, 15 000 кешегә етә, ә 2006 йылда, яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, утрауҙарҙа 25 000 самаһы кеше иҫәпләнә. 1986 йылда уның 70 000 км² майҙаны «диңгеҙ тәбиғәтен һаҡлау зонаһы» тип иғлан ителә, ҙурлығы буйынса Австралияның Оло Барьерлы рифынан һуң икенсе урында тора. 1990 йылда архипелаг киттар өсөн һыйыныу урыны була. 1978 йылда ЮНЕСКО утрауҙарҙы Бөтә донъя мираҫы объекты һәм 1985 йылда биосфера ҡурсаулығы тип иғлан итә. 2022 йылда утрауҙарҙа гигант гөбөргәйелдәрҙең яңы төрө табыла. Һаҡлауға алынған хайуандар Ябай конолов (Conolophus subcristatus) Көңгөрт конолов (Conolophus pallidus) Диңгеҙ игуанаһы (Amblyrhynchus cristatus) Фил йәки Галапагос ташбаҡаһы (Geochelone elephantopus) Күк аяҡлы олуша (Sula nebouxii) Йәшел ташбаҡа (Chelonia mydas) Голотурийҙар (Holothuroidea) Һоло турғайҙары һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған 13 төр ҡош, Улар «Дарвин алаҡас турғайы» булараҡ билдәле Тумыртҡа һымаҡ ағас алаҡас турғайы (Camarhynchus pallidus) Галапагос пингвины (Spheniscus mendiculus) Галапагос дингеҙ бөркөтө (Phalacrocorax harrisi) Галапагос һары (Buteo galapagoensis) Галапагос диңгеҙ арыҫланы(Zalophus wollebaeki) Экологик хәүефтәр Төп утрауҙары Архипелаг күп кенә төрлө исемдәр аҫтында билдәле була, шул иҫәптән навигацияны ҡатмарлаштырыусы океандың тиҙ ағымдары арҡаһында «Сихырланған утрауҙар» (инглиз телендә Enchanted Islands) тип тә атала. Уның беренсе тупаҫ навигация схемаһын 1684 йылда пират Эмброз Коули(инглизсә Ambrose Cowley) эшләй, унда ул утрауҙарҙы пираттарға йәки уларға ярҙам иткән инглиз дворяндары исеме менән атай. Архипелаг үҙенең исемен бында йәшәгән фил гөбөргәйелдәре арҡаһында ала, уларҙың испанса атамаһы — Galápagos — архипелагтың үҙенә күсә. Бартоломе Утрау Бөйөк Британия хәрби-диңгеҙ көстәре лейтенанты Дэвид Бартоломью хөрмәтенә аталған. Ул Сантьяго утрауынан көнсығышҡа табан урынлашҡан, майҙаны бик бәләкәй. Уның фонында 2003 йылда «Диңгеҙ хужаһы: Ер сигендә» («Хозяин морей: На краю Земли») нәфис фильмы төшөрөлгән. Бартоломе һүнгән янартау булып тора һәм төрлө төҫкә буялған бер нисә вулкан формацияһына эйә, шул иҫәптән туфтан яһалған конус рәүешле ҡалҡыулығы бар. Бер ни тиклем эрозияға дусар булған был ҡалҡыулыҡ лава һыу өҫтөнә еткән саҡта барлыҡҡа килгән. Утрауҙа галапагос пингвиндары, диңгеҙ арыҫландары йәшәй; диңгеҙ гөбөргәйелдәре оялай. Эргәһендә риф акулалары (Triaenodon obesus) йәшәй. Уэнмен Был утрау немец геологы Теодор Вольф хөрмәтенә аталған. Майҙаны ни бары 1,3 км², максималь бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 253 м. Бында диңгеҙ бесәйҙәре, фрегаттар һәм ҡыҙыл аяҡлы олушалар, диңгеҙ игуаналары, акулалар, киттар, дельфиндар һәм галапагос аҡсарлаҡтары (Creagrus furcatus) йәшәй. Утрауҙа олушаларҙың ҡаны менән туйынған һәм тик ошо утрауҙа ғына тереклек итеүсе осло суҡлы алаҡас турғай (Geospiza difficilis septentrionalis) йәшәй. Кулпеппер Майҙаны — 1,1 км², максималь бейеклеге — 168 метр. Бында диңгеҙ бесәйҙәрен, фрегаттарын, диңгеҙ игуаналарын, галапагос аҡсарлаҡтарын, диңгеҙ арыҫландарын, киттарҙы, диңгеҙ ташбаҡаларын, дельфиндарҙы, ҡыҙыл аяҡлы олушаларҙы осратырға мөмкин. Хеновеса Майҙаны 14 км² тәшкил итә, максималь бейеклеге 76 метр. Утрау һыуға батҡан ҙур кратер ҡалдыҡтарынан барлыҡҡа килгән. Ҡоштарҙың күп төрлөлөгө арҡаһында уны шулай уҡ утрау тип тә атайҙар. Дарвин ҡултығында төнгө йәшәү рәүеше алып барған үҙенсәлекле фрегаттарҙы һәм галапагос аҡсарлаҡтарын күрергә мөмкин. Утрауҙа шулай уҡ ҡыҙыл аяҡлы олушалар, сарлаҡтар (Anous), көлһыу галапагос аҡсарлаҡтары, фаэтондар, күгәрсендәр, «Дарвин алаҡас турғайҙары» йәшәй. «Принц Филипп баҫҡыстары» күҙәтеү майҙансығы, шулай уҡ Пало-Санто урманы бар. Исабевала Утрау королева Изабелла хөрмәтенә аталған, ул Христофор Колумбтың сәйәхәттәренә бағыусы була. Был архипелагтың иң ҙур утрауы, уның майҙаны — 4640 км². Иң юғары нөктәһе — диңгеҙ кимәленән 1707 м бейеклектәге Вульф вулканы. Утрау 6 төрлө вулканды берләштергән диңгеҙ аты формаһында, улар бергә тоташып, бер бөтөн ер өҫтөн барлыҡҡа килтерә. Бында галапагос пингвиндары, галапагос бакландары (Phalacrocorax harrisi), диңгеҙ игуаналары, пеликандар һәм Grapsus grapsus крабтары бар. Изабелла вулкандары битләүҙәрендә игуаналарҙы, ҡоро ер ташбаҡаларын, шулай уҡ алаҡас турғайҙарҙы, галапагос һарҙарын (Buteo galapagoensis), галапагос күгәрсендәрен һәм фламинголарҙы күрергә мөмкин. Утрауҙың көньяҡ-көнсығыш осонда халыҡ һаны буйынса өсөнсө урында торған Пуэрто-Вильямиль ҡасабаһы урынлашҡан. Марчена Пинта Рабида Сан-Кристобаль Санта-Крус Санта-Фе Сан-Сальвадор Пласа-Сур Симор Фернандина Санта-Мария Эспаньола Иҫкәрмәләр Әҙәбиәт Һылтанмалар Galápagos geology, with general information on the Galápagos Islands (инг.)