Danîmarka

Danîmarka (bi danîmarkî: Danmark) welatekî Nordîk e ku li beşa başûr-navendî ya bakurê Ewropayê ku bi nifûsa xwe nêzî 6 mîlyon e; Danîmarka beşê metropolê û pêkhateya herî qelebalix a Keyaniya Danîmarkayê e, dewletek yekpar a destûrî ye ku herêmên xweser ên Giravên Feroe û Grînlenda li Okyanûsa Atlantîk a Bakur pêk tîne. Herêma Danîmarka ya herî başûrê di welatên Skandînavya ye, ku dikeve başûr-rojava û başûrê Swêdê, başûrê Norwêcê, û bakurê Almanyayê, ku bi wê re sînorek kurt parve dike. Di sala 2013an de, Qiralîteya Danîmarkayê, tevî Giravên Faroe û Grînlandê, bi tevahî 1,419 giravên ji 100 metre çargoşe mezintir bûn; 443 ji van hatine binavkirin û 78 kes lê dijîn. Rûbera giştî ya 42,943 km2, herêma Danîmarka ji beşa bakurê nîvgirava Jutlandê û arşîpelek ji 406 giravan pêk tê. Ji van girava herî qelebalix Zeland e, ku paytext û bajarê herî mezin, Kopenhag li ser e, li pey Funen, Girava Jutlandî ya Bakur û Amager. Danîmarka xwedan zevî peravên qûmî, bilindahiyên nizm û avhewa nerm e. Danîmarka bandora hegemonîk li Qadên Danîmarkî pêk tîne, ji bo ku karûbarên hundurîn bi rê ve bibe hêzan vediguhezîne. Di sala 1948'an de li Giravên Faroe û di 1979an de li Grînlandê desthilatdariya malê hate damezrandin; Herî dawî di sala 2009 de statûsa xwezeriyek din bi dest xist. Qiralîteya yekbûyî ya Danîmarkayê di sedsala 8an a P.Z de wekî hêzek deryayî ya jêhatî di nav tekoşîna ji bo kontrolkirina Deryaya Baltîk derketa holê. Di 1397an de, Danîmarka bi Norwêc û Swêdê re yek bû û welatekî bi navê Yekîtiya Kalmar damezrand, ku heya veqetîna ya paşîn di 1523an de domand. Qiralîteya mayî ya Danîmarka-Norwêcê di sedsala 17an de rêzek şeran ragirt ku di encamê de destwerdanên din ên erdî derketin. Zêdebûna tevgerên neteweperest ên di sedsala 19an de di Şerê Schleswigê ya Yekem di sala 1848an de têk çû. Bi pejirandina Destûra Bingehîn a Danîmarkayê di 5ê hezîrana 1849an de monarşiya mutleq bidawî bû û pergala parlementerî ya heyî destnîşan kir. Danîmarka ku di nîvê duyemîn ê sedsala 19an de hinardekarek pîşesazî ya hilberên çandiniyê ye, di destpêka sedsala 20an de reformên civakî û bazara kedê pêk anî, ku bingeha modela dewleta refahê ya heyî û aboriya tevlihev a pêşkeftî çêkir. Danîmarka di Şerê Cîhanî yê Yekem de bêalî ma; Bêalîbûna Danîmarkî di Şerê Cîhanî yê Duyem de di Nîsana 1940an de bi êrîşek bi lez a Almanyaya Nazî hate binpêkirin û dawî kirin. Danîmarka piştî bidawîhatina şer di Gulana 1945an de hat rizgarkirin. Di sala 1973an de, Danîmarka, ligel Grînland bûn endamê Yekîtiya Ewropayê. Danîmarka welatek pêşkeftî ye ku standardek jiyanê ya bilind heye, û yekem welat bû ku bi qanûnî hevkariyên hevzayendî nas kir. Ew endamê damezrîner ê NATO, Konseya Nordîk, OECD, OSCE, û Neteweyên Yekbûyî ye û beşek ji Herêma Şengenê ye. Danîmarka bi cîranên xwe yên Skandînavî re têkiliyên siyasî, çandî û zimanî xwe nêzîk didomîne. Sîstema siyasî ya Danîmarka di zanistiya siyasî de wekî xalek referansê ji bo rêveberiya nêzîk-kamil tê bikar anîn û têgîna "gihîştina Danîmarkayê" tê bikar anîn da ku diyar bike ka welatên din çawa dikarin hikûmetê xwe baştir bikin. Nifûs Çavkanî Girêdanên derve