ღვთისმშობლის ტაძარი ტინის წინ

ღვთისმშობლის ტაძარი ტინის წინ (ჩეხ. Kostel Matky Boží před Týnem), ასევე ცნობილი როგორც ტინის ტაძარი (ჩეხ. Týnský chrám) — გოტიკური ტაძარია პრაღაში, ჩეხეთიში, და წარმოადგენს ძველი ქალაქის ერთ-ერთ ყველაზე თვალსაჩინო ღირსშესანიშნაობას. ტაძარი XIV საუკუნიდან მოყოლებული ქალაქის ამ ნაწილის მთავარი ეკლესიაა. იგი თავდაპირველად ჰუსიტების ხელში იყო, ხოლო მოგვიანებით რომის კათოლიკურ ეკლესიას გადაეცა. ტაძრის ორი კოშკი 80 მეტრის სიმაღლისაა, ხოლო თითოეული კოშკის დაგვირგვინებულია რვა მცირე კოშკურით, რომლებიც ორ იარუსად, ოთხ-ოთხად არის განლაგებული. ტაძარი დომინირებს ძველი ქალაქის მოედნის პანორამაში და წარმოადგენს პრაღის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ გოტიკურ ნაგებობას. ისტორია XI საუკუნეში ძველი ქალაქის მოედნის ტერიტორიაზე იდგა რომანული ეკლესია, რომელიც აშენდა ახლომდებარე ტინის ეზოში ჩამოსული უცხოელი ვაჭრებისათვის. ტინი იყო ბაზრობა, სადაც უცხოელ ვაჭრებს შეეძლოთ საკუთარი ჩამოტანილი პროდუქცია გაეყიდათ. 1256 წელს იგი შეცვალა ადრეულმა გოტიკურმა ღვთისმშობლის ტაძარმა ტინის წინ. ეკლესია მალე პრაღის ძველი ქალაქის გერმანული მოსახლეობის რელიგიურ ცენტრად იქცა. ამჟამინდელი ტაძრის მშენებლობა XIV საუკუნეში დაიწყო. ნაგებობა გვიანი გოტიკის სტილში დაპროექტდა მატიას არასის პროექტით, ხოლო მოგვიანებით სამუშაოებს პეტერ პარლერჟი ხელმძღვანელობდა. XV საუკუნის დასაწყისისთვის მშენებლობა თითქმის დასრულებული იყო; დაუმთავრებელი რჩებოდა მხოლოდ კოშკები, სამკუთხა ფასადი და სახურავი. ამ პერიოდში ტაძარი ჰუსიტების კონტროლის ქვეშ იმყოფებოდა. 1427 წელს ტაძრის წინამძღვრად დაინიშნა იან როკიცანი, რომელიც მოგვიანებით პრაღის არქიეპარქიის ადმინისტრატორი გახდა. ტაძრის ძირითადი ნაწილი 1450-იან წლებში დასრულდა, ხოლო ფრონტონი და ჩრდილოეთის კოშკი მალევე აიგო ირჟი პოდებრადელის (1453–1471) მმართველობის დროს. სამკუთხა ზედა ფასადზე განთავსდა მეფის ქანდაკება და უზარმაზარი ოქროსფერი ბარძიმი, რომელიც ჰუსიტების სიმბოლოს წარმოადგენდა. სამხრეთის კოშკი მხოლოდ 1511 წელს დასრულდა არქიტექტორ მატეი რეისეკის ხელმძღვანელობით. თეთრ მთასთან ბრძოლის (1620) შემდეგ დაიწყო მკაცრი რეკათოლიკიზაციის პერიოდი, რომელიც კონტრრეფორმაციის ნაწილი იყო. 1626 წელს „ერეტიკოს მეფედ“ მიჩნეული ირჟი პოდებრადელის ქანდაკება და ჰუსიტური ბარძიმი მოხსნეს. მათ ნაცვლად დაიდგა ღვთისმშობელი მარიამის ქანდაკება, რომლის დიდი შარავანდედი ჩამოსხმული იყო ტაძრიდან მოხსნილი ბარძიმის ოქროსგან. 1679 წელს ტაძარს მეხი დაეცა, რის შედეგადაც გაჩენილმა ხანძარმა ძლიერ დააზიანა ძველი თაღოვანი გადახურვა. მოგვიანებით იგი შედარებით დაბალი ბაროკოს სტილის კამარით შეიცვალა. 1876–1895 წლებში ჩატარდა სარესტავრაციო სამუშაოები, თუმცა მათი ნაწილი 1973–1995 წლებში განხორციელებული ფართომასშტაბიანი გარე რესტავრაციის დროს გადაიხედა. ტაძრის ინტერიერის აღდგენა დღემდე გრძელდება და ის დღეს ერთ-ერთი უიშვიათესი ტაძარია პრაღაში, სადაც დამთვალიერებლებს ფოტოების გადაღება არ შეუძლიათ. 2017 წლის აგვისტოში ჩეხეთის ეპისკოპოსთა კონფერენციამ მიიღო გადაწყვეტილება ტაძრის ფასადზე ისტორიული ოქროს ბარძიმის დაბრუნების შესახებ. იმავე თვის ბოლომდე დამონტაჟდა დროებითი მოდელი, ხოლო საბოლოო, მოოქროვილი სპილენძის ქანდაკება მოქანდაკე პეტრ მალინსკიმ შექმნა. ბარძიმზე ამოტვიფრულია მისი დამზადების წელი, პრაღის არქიეპარქიის, ქალაქ პრაღისა და ჩეხური ლომის გერბები. არქიტექტურა ტაძრის ჩრდილო-აღმოსავლეთის პორტალი გოტიკური ხელოვნების თვალსაჩინო ნიმუშია, რომელიც პეტერ პარლერჟის სახელოსნოს უკავშირდება. ფასადს ამშვენებს რელიეფი, რომელზეც გამოსახულია იესო ქრისტეს ჯვარცმა. ტაძრის მთავარი შესასვლელი დასავლეთ ფასადზე მდებარეობს და მასთან მისვლა შესაძლებელია ეკლესიის წინ განლაგებულ სახლებს შორის არსებული ვიწრო გვირაბით. ტაძარი წარმოადგენს სამნავიან ბაზილიკას ტიპის გოტიკურ ნაგებობას, რომლის დასავლეთ ნაწილში აღმართულია ორი მაღალი პრიზმული კოშკი. აღმოსავლეთით ტაძარი სრულდება მოკლე მთავარი საკურთხევლით, რომელიც შედგება ერთი მართკუთხა მონაკვეთისაგან და რვაკუთხედის ოთხი წახნაგით მრავალწახნაგოვნად იხურება. გვერდითი ნავები მთავრდება სამლოცველოებით, რომლებიც რვაკუთხედის ხუთ წახნაგს მოიცავს. ტაძარი წარმოადგენს სამნავიან ბაზილიკის ტიპის გოტიკურ ნაგებობას, რომლის დასავლეთ ნაწილში აღმართულია ორი მაღალი პრიზმული კოშკი. აღმოსავლეთით ტაძარი სრულდება მოკლე მთავარი საკურთხევლით, რომელიც შედგება ერთი მართკუთხა მონაკვეთისაგან და რვაკუთხედის ოთხი წახნაგით მრავალწახნაგოვნად იხურება. გვერდითი ნავები მთავრდება ღრმა პოლიგონური სამლოცველოებით, რომლებიც რვაკუთხედის ხუთ წახნაგს მოიცავს. გვერდითი ნავები გადახურულია ხუთი ჯვრული კამარით, რომლებიც თითქმის კვადრატულ გეგმაზეა აგებული და კოშკებთან ერთ დამატებით ჯვრულ კამარას უერთდება. მთავარი ნავი და საკურთხეველი გადახურულია ექვსი ფართო მართკუთხა მონაკვეთისგან შემდგარი ბაროკოს კამარებით, რომელთაც სამკუთხა კვეთის თაღები აქვს. გვერდით ნავებში კი თავდაპირველი გოტიკური კამარები დღემდეა შემორჩენილი. ტაძრის ინტერიერი განათებულია მრავალრიცხოვანი გოთიკური სარკმლებით, რომლებიც ქვის ორნამენტული მორთულობით (ტრასერიით) არის გაფორმებული. ტაძარში შესვლა შესაძლებელია ოთხი გოტიკური შესასვლელიდან. ჩრდილოეთის შესასვლელის კარის ზემოთ მდებარე სამკუთხა რელიეფურ ველზე განთავსებულია რელიეფი, რომელიც მრავალფიგურიან კომპოზიციებში იესო ქრისტეს ვნებათა ციკლის სამ სცენას ასახავს. ეს მაღალი მხატვრული ხარისხის ნამუშევარი ჩეხეთში ჰუსიტებამდელი პერიოდის გოთიკური ქანდაკების ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ძეგლად მიიჩნევა. კოშკების წყვილი დაგვირგვინებულია გვიანი გოტიკის სტილის დეკორატიული რვაწახნაგა კოშკურებით. მათ ავსებს გალერეა, ოთხი კუთხის კოშკურა და დამატებით კიდევ ოთხი მცირე დეკორატიული კოშკურა შუა ნაწილში. კოშკებს შორის აღმართულია გოტიკური ფასადი, რომელშიც ჩასმულია ღვთისმშობლის ბაროკოს სტილის რელიეფი. ფასადს გარს აკრავს დეკორატიული ქვის წვეროები. ინტერიერის გაფორმება გოტიკური ტაძრის ინტერიერში ნაწილობრივ შემორჩენილია შუასაუკუნეების ორიგინალური ავეჯი და მხატვრული ელემენტები: 1493 წლის ქვის ბალდახინი (მდიდრულად მორთული ჩარდახი), რომელიც სავარაუდოდ მატეი რეისეკის სახელოსნოს მიეწერება და თავდაპირველად განკუთვნილი იყო ეპისკოპოს ავგუსტინ ლუჩიანო მირანდოლელის საფლავის დასაფარად. ბალდახინის გეგმა კვადრატულია. იგი შედგება ოთხი მასიური ქვის საყრდენისგან, რომლებიც დასრულებულია გოტიკური წვეტიანი თაღებით. თაღებს ამშვენებს კუთხის დეკორატიული კოშკურები და გოტიკური ორნამენტები. თითოეულ საყრდენზე დაახლოებით შუა ნაწილში განთავსებულია ქანდაკებები. არქიტრავს დამჭერი საყრდენები სრულდება ფინიალებით. აღმოსავლეთ მხარეს ბალდახინი გაფორმებულია კარელ შკრეტას ფერწერული ნამუშევრებით. საკურთხეველი, რომლის ცენტრალურ ნაწილში გამოსახულია იესო ქრისტეს ნათლობა, შესრულებულია დაახლოებით 1530 წელს მაღალი რელიეფის ტექნიკით ოსტატ IP-ის (ან მონოგრამისტ IP-ის) მიერ, რომელიც მოქმედებდა იმ დროის ჩეხეთ-გერმანიის საზღვრის სამეფო მფარველების წრეებში. გვერდით ფრთებზე გამოსახული სცენები ქრისტეს ცხოვრებიდან აჩვენებს ალბრეხტ დიურერის გრაფიკული ნამუშევრების გავლენას. საკურთხეველი, რომლის ცენტრალურ ნაწილში გამოსახულია იესო ქრისტეს ნათლობა, შესრულებულია დაახლოებით 1530 წელს მაღალი რელიეფის ტექნიკით ოსტატ IP-ის (ან მონოგრამისტ IP-ის) მიერ, რომელიც მოქმედებდა იმ დროის ჩეხეთ-გერმანიის საზღვრის სამეფო მფარველების წრეებში. გვერდით ფრთებზე გამოსახული სცენები ქრისტეს ცხოვრებიდან აჩვენებს ალბრეხტ დიურერის გრაფიკული ნამუშევრების გავლენას. 1414 წლის ნათლობის ემბაზი — პრაღაში არსებული ყველაზე ძველი და ყველაზე დიდი. ქვის ამბიონი (პულპიტი) მთავარი ნავის შიგნით. XV საუკუნის ე.წ. ტინის გოლგოთის ოსტატის ორი მნიშვნელოვანი ნამუშევარი: ტინის მადონა და ჩრდილოეთის ნავის ბოლოს განთავსებული გოლგოთის ქანდაკება. ბაროკო ტაძრის ავეჯის დიდი ნაწილი ბაროკოს სტილს მიეკუთვნება. განსაკუთრებით აღსანიშნავია ადრეული ბაროკოს ხის მოჩუქურთმებული საკურთხევლები და ღირებული ოსტატ იან ი. მუნდტის მიერ 1670–1673 წლებში შექმნილი ორგანი, რომელიც პრაღაში შემორჩენილი სამი უძველესი ორგანიდან ერთ-ერთია. 1691 წლიდან თითქმის ორმოცდაათი წლის განმავლობაში აქ ორგანისტად მუშაობდა მუსიკათმცოდნე ტომაშ ბალთაზარ იანოვკა. მთავარი საკურთხეველი (1649) შეიცავს ღვთისმშობლის ამაღლების თემაზე შექმნილ ტიტულარულ ფერწერას, რომელიც შესრულებულია გამოჩენილი ჩეხი ბაროკოს მხატვრის კარელ შკრეტას მიერ. იგი ასევე ავტორია რამდენიმე გვერდითი განთავსებული საკურთხევლის ტილოსი. ტაძარში წარმოდგენილია სხვა ბაროკოს ოსტატების ნამუშევრებიც: მოქანდაკეები იან ირჟი ბენდლი და იგნაც ფრანტიშეკ ვაისი (საკურთხევლის სკულპტურები), იან ჰეიდელბერგერი (წმინდა ფრანცისკო პაოლელის ქანდაკება ჩრდილოეთ ნავში), მხატვრები მ. სტრასერი (წმინდა ჯვრის პოვნა, გადატანილია მთავარი საკურთხევლიდან), იან ირჟი ჰაინში (წმინდა იოსების ნახატი და იესეს გენეალოგიური ხე), მიხაელ ვაცლავ ჰალბაქსი (წმინდანების კრისპინისა და კრისპინიანის ნახატი), პეტრ ბრანდლი (წმინდა ვაცლავის რაიხსტაგში ჩასვლა). რენესანსისა და ბაროკოს პერიოდიდან შემორჩენილია მოჩუქურთმებული საფლავის ქვებისა და ეპიტაფიების კოლექცია, მათ შორის 1601 წლის ასტრონომ ტიხო ბრაჰეს საფლავის ქვა, რომელიც განთავსებულია მთავარი ნავის პირველ სამხრეთ სვეტთან. სქოლიო