პლზენის წმინდა ბართლომეს საკათედრო ტაძარი

წმინდა ბართლომეს საკათედრო ტაძარი (ჩეხ. Katedrála svatého Bartoloměje), თავდაპირველად წმინდა ბართლომეს ეკლესია, წარმოადგენს გოთიკურ ტაძარს, რომელიც მდებარეობს პლზენის მთავარ მოედანზე, ჩეხეთიში. იგი სავარაუდოდ ქალაქის დაარსებასთან ერთად, დაახლოებით 1295 წელს შეიქმნა. 1993 წელს, როდესაც დაარსდა პლზენის რომის კათოლიკური ეპარქია, ეკლესია გადაკეთდა საკათედრო ტაძრად. 1995 წელს მას მიენიჭა ჩეხეთის ეროვნული კულტურული ძეგლის სტატუსი. ტაძრის ისტორია წმინდა ბართლომეს საკათედრო ტაძარი სავარაუდოდ დაარსდა ქალაქ პლზენთან ერთად დაახლოებით 1295 წელს. თავდაპირველად იგი წარმოადგენდა ყველა წმინდანის ეკლესიის დამხმარე განშტოებას, რომელიც მდებარეობდა რუდნას რაიონის მალიცეს დასახლებაში. ორივე ეკლესიის მფლობელი იყო ჩეხეთის მეფე. 1310 წელს მეფე ჰაინრიხ ფონ კარნტენმა (1265–1335) სამფლობელო უფლება გადასცა ტევტონთა ორდენს. თუმცა იმავე წელს მეფე ქვეყნიდან გააძევეს და ორდენმა უფლება ვერ გამოიყენა. საბოლოოდ, 1322 წელს იოჰან ბოჰემიელისგან ორდენმა ეს უფლება დაიმტკიცა. 1342 წელს დავა ყველა წმინდანის ეკლესიასთან დასრულდა ტევტონთა ორდენის სასარგებლოდ. ტაძრის მშენებლობის დაწყების ერთ-ერთ მიზეზად სწორედ ეს პროცესი მიიჩნევა. ტევტონთა ორდენი ტაძრის მფლობელი იყო 1546 წლამდე, როდესაც ეს უფლება ქალაქ პლზენს გადაეცა. პლზენის ეპარქია დაარსდა 1993 წლის 31 მაისს პაპი იოანე პავლე II-ის მიერ და შემდეგ სამრევლო ეკლესია საკათედრო ტაძრად იქცა. ისტორიის დასაწყისი მშენებლობის ზუსტი დაწყების თარიღი უცნობია, თუმცა უძველესი წერილობითი ცნობა თარიღდება 1307 წლით, როდესაც ქალაქის მცხოვრებმა ვოლფრამ ცვინილინგერმა წმინდა ბართლომეს ეკლესიას დაუტოვა ქერის გამოსაშრობი ქარხანა იმ პირობით, რომ მის სულზე წირვა აღესრულებოდა. შესაბამისად, შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ეკლესია დაახლოებით ქალაქ პლზენთან ერთად, 1295 წლის შემდეგ უკვე არსებობდა. თუმცა მისი მაშინდელი ზუსტი მდებარეობა უცნობია. ეკლესიის ბაზრის მოედანზე განთავსება იმ დროისთვის უჩვეულო გადაწყვეტილება იყო. მშენებლობა დაიწყო 1342 წლის შემდეგ საკურთხევლის (პრესბიტერიუმი) აგებით. საკურთხეველი შედარებით მოკლეა ჩვეულებრივთან შედარებით, რაც გამოწვეულია მისი ნაწილობრივი დაზიანებით ნავისა და გვერდითი ნავების მშენებლობისას. საკურთხეველმა მიაღწია ნავის პირველ წყვილ სვეტამდე და მისი ზომა მოგვიანებით შეიცვალა. მთავარი ნავისა და გვერდითი ნავების მშენებლობა დაახლოებით 1375 წელს დაიწყეს. ჯერ აშენდა ფასადი და შემდეგ გაგრძელდა მშენებლობა უკვე არსებული საკურთხევლისკენ. თავდაპირველად იგეგმებოდა ორი კოშკის აშენება — ჩრდილოეთისა და სამხრეთის, თუმცა სამხრეთი აღარასოდეს აუგიათ. სასულიერო ნივთების საცავი აშენდა პრესბიტერიუმის ჩრდილოეთ მხარეს კოშკთან ერთად. ნავისა და გვერდითი ნავების კედლები დასრულდა ჰუსიტური ომების დაწყებამდე (დაახლოებით 1420-იანი წლები). ჩრდილოეთის კოშკის სიმაღლე არ აღემატებოდა სახურავის დონეს. ეკლესია დაფარული იყო მაღალი კარვის ფორმის სახურავით, მცირე ზარების გუმბათით, რაც მის გამოყენებას შესაძლებელს ხდიდა დასრულებამდე. ჰუსიტური ომების შემდეგი პერიოდი ეკლესიის მშენებლობა გაგრძელდა ჰუსიტური ომების შემდეგ. გვერდითი მიშენებები აშენდა XV საუკუნის დასაწყისში. 1476 წლის შემდეგ მთავარი ნავი და გვერდითი ნავები დაიფარა ბადისებრი კამარებით მრგვალ საყრდენებზე. არქიტექტორმა ერჰარდ ბაუერ ეიხშტეტელმა (XV ს. – 1493), შეცვალა თავდაპირველი გეგმა, რადგან სვეტები კუთხიანად იყო ჩაფიქრებული. ამ პერიოდში სამხრეთის კოშკის მშენებლობა უკვე შეჩერებული იყო ესთეტიკური შეხედულებების გამო. შემდეგ ნავი და გვერდითი ნავები გადაიხურა კარვისებური სახურავით, რომელიც მთავრდებოდა მცირე კოშკით, ჩრდილოეთის მომავალი კოშკის ოდნავ პატარა ვერსიით. საკურთხევლის სამხრეთ ნაწილს 1470–1480-იან წლებში დაემატა შტერენბერგების სამლოცველო. იგი განკუთვნილი იყო შტერენბერგების საგვარეულოს სამარხ სამლოცველოდ. ავტორი იყო ჰანს შპისი (გარდ. 1503), რომელიც მუშაობდა მეფე ვლადისლავ II-სთვის. 1472 წელს ეკლესიაში დაკრძალეს იაროსლავ შტერენბერგელი (1220–1287), სავარაუდოდ ახლად დასრულებულ სამლოცველოში. იმავე წელს დაემატა დარბაზი სამხრეთ პორტალზე. 1525 წლის დიდმა ხანძარმა გაანადგურა პლზენი და ეკლესიის სახურავი დაიწვა. 1528 წელს კარვისებური სახურავი შეიცვალა დაქანებული სახურავით, რომელიც დღემდე შემორჩა. XVI საუკუნის პირველ ნახევარში დაემატა ჩრდილოეთის დარბაზი. 1580 წელს აშენდა რენესანსის სტილის სარკმელები. XVIII საუკუნიდან დღემდე XIX საუკუნე XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში გაფართოვდა საორგანე აივანი. 1835 წლის 6 თებერვალს ჩრდილოეთის კოშკს მეხი დაეცა და ხანძარი გაჩნდა. ორი წლის შემდეგ კოშკს ახალი სახურავი დაადგეს მშენებელ ფრანტიშეკ ფილოუსის (1799–1869) ხელმძღვანელობით — იგი თავდაპირველი პოსტგოთიკური სახურავის მხოლოდ გამარტივებული ასლი იყო. 1870 წელს ქარიშხლის შედეგად საკურთხეველსა და შტერენბერგების სამლოცველოსთან მდებარე ფასადი ჩამოინგრა. ჩამოვარდა გუმბათიც საკეტ ქვასთან ერთად. აღდგენით სამუშაოებს 1879–1883 წლებში ხელმძღვანელობდა არქიტექტორი იოზეფ მოკერი (1835–1899), რომელიც პურისტული რესტავრაციების სპეციალისტი იყო და XIX საუკუნის მეორე ნახევარში მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა ჩეხურ გოტიკურ პურიზმზე. საკურთხევლის კამარის შეკეთების გარდა, მან ძველი მთავარი ბაროკოს საკურთხეველი საკუთარი პროექტით შექმნილი ახალი საკურთხევლით შეცვალა, რომელიც იმ ეპოქისთვის იყო დამახასიათებელი. მან ასევე მოხსნა სახურავებიდან ძველი რენესანსის სტილის ფანჯრები და ინტერიერიდან 24-ზე მეტი, უმეტესად ბაროკოს სტილის მცირე საკურთხეველი. XX საუკუნე 1914–1920 წლებში ტაძარსა და შტერენბერგების სამლოცველოს ფართომასშტაბიანი რესტავრაცია ჩაუტარდა არქიტექტორ კამილ ჰილბერტის (1869–1933) ხელმძღვანელობით, რომელიც ასევე პასუხისმგებელი იყო პრაღაში წმინდა ვიტუსის საკათედრო ტაძრის დასრულებაზე. ტაძრის ბოლო რეკონსტრუქცია 1987 წელს განხორციელდა. ეკლესიისა და კოშკის კონსტრუქციული გამაგრების, ასევე სახურავის შეკეთების პროექტი არქიტექტორმა შანტავიმ შეიმუშავა. მდებარეობა და არქიტექტურული აღწერა მდებარეობა ეკლესია მდებარეობს მოედნის ჩრდილოეთ მხარეს, რაც იმ ეპოქისთვის საკმაოდ უჩვეულო განლაგებას წარმოადგენს. დაგეგმილად გაშენებულ ქალაქთა უმეტესობაში (არა მხოლოდ დასავლეთ ჩეხეთში) ეკლესია მოედნის გარეთ, ქალაქის გალავანთან ახლოს შენდებოდა. ამის მთავარი მიზეზი ქალაქის ბაზართან შედარებით უფრო მშვიდი და წყნარი გარემო იყო. არქიტექტურული აღწერა ზოგადი აღწერა ტაძარი დაპროექტებულია როგორც დარბაზული ეკლესია მთავარი ნავითა და ორი გვერდითი ნავით, ოთხი სექციით და დასავლეთ მხარეს ორი კოშკის სექციით. დასავლეთით მდებარეობს საკურთხეველი ორი კამარის სექციით, რომელიც დახურულია ხუთმხრივი მრავალკუთხედის ფორმით. ეკლესიაში შესვლა შესაძლებელია დასავლეთ ფასადზე განთავსებული მთავარი შესასვლელით, ასევე ორი გვერდითი შესასვლელი ოთახებით ჩრდილოეთ და სამხრეთ მხარეს. სასულიერო ნივთების საცავი უკავშირდება საკურთხეველს ჩრდილოეთის მხრიდან. საკურთხევლის სამხრეთ მხარეს მდებარეობს შტერენბერგების სამლოცველო. საკათედრო ტაძრის სიგრძეა 58 მეტრი, სიგანე 30 მეტრი და სიმაღლე 25 მეტრი. ეკლესიის კოშკის სიმაღლეა 103 მეტრი და იგი არის ყველაზე მაღალი ეკლესიის კოშკი ჩეხეთში. ექსტერიერი ტაძრის მოსაპირკეთებელი მასალაა თლილი ქვიშაქვის ბლოკები, რომლებიც მოპოვებულია ისტორიული ბირთვის ჩრდილოეთით მდებარე კარიერებიდან. ქვის წყობა გარშემორტყმულია პლინთუსით მთელ პერიმეტრზე და ზედა ნაწილში სრულდება კარნიზით. დასავლეთის ფასადი თავდაპირველად იყო დაგეგმილი როგორც ორკოშკიანი. კოშკებს უნდა დაყრდნობოდა ძლიერი საყრდენი სვეტები, რომლებიც აღწევდა ორივე კოშკის კარნიზებამდე. ეს საბოლოოდ განხორციელდა მხოლოდ ჩრდილოეთ კოშკის შემთხვევაში. დაუმთავრებელი სამხრეთ კოშკის შემთხვევაში სვეტები მთავრდება უშუალოდ სახურავის მატარებელი კარნიზის ქვეშ, განსხვავებით კედლის საყრდენი სვეტებისგან, რომლებიც ოდნავ ქვემოთ სრულდება. გეგმარებაში სვეტები ერთ საფეხურად არის დაყოფილი, 16 მეტრ სიმაღლეზე. სამხრეთ კოშკზე წარმოდგენილია იგივე სასახლის კარნიზები, რაც ჩრდილოეთ კოშკზე. ქვედა სართულების ფანჯრები წვეტიანია, ხოლო ზედა სართულებზე — მართკუთხა. ზარების სართულის მახლობლად ფანჯრები კვლავ წვეტიანია. მათ ზემოთ მდებარეობს საათი. დასავლეთის ფასადის შუა ნაწილში მდებარეობს გოტიკური წვეტიანი თაღოვანი შესასვლელი. პორტალის ჩარჩოებში განთავსებული იყო ღვთისმშობელის და იოანე მახარებლის ქანდაკებები, რომლებიც ქრისტესთან ერთად ჯვარზე ქმნიდნენ „ჯვარცმის“ ჯგუფს. პორტალსა და კარნიზს შორის მდებარეობს ნიში წმინდა ბართლომეს ბაროკოს ქანდაკებით. თაღოვანი შესასვლელის ზემოთ არის ფანჯარა ნეოგოთიკური ჩარჩოთი. გვერდით ფასადებზე — ჩრდილოეთ და სამხრეთ მხარეს — განსხვავებები მცირეა და ისინი ძალიან ჰგვანან ერთმანეთს. დასავლეთ კუთხეში მდებარეობს კოშკის საყრდენი სვეტები და ფასადები დაყოფილია ხუთ ველად დამატებითი სვეტებით. პირველი ველი დასავლეთ კუთხესთან შესრულებულია დასავლეთის ორკოშკიანი ფასადის მსგავსად. დანარჩენ ველებში მდებარეობს წვეტიანი ფანჯრები, რომლებიც მეორე და მეხუთე ველებში ოთხნაწილიანია. მესამე ველში სამხრეთ მხარეს არის შვიდნაწილიანი ფანჯარა, ხოლო ჩრდილოეთ მხარეს — ექვსნაწილიანი. მეოთხე ველში სამხრეთით ფანჯარა ოთხნაწილიანია, ჩრდილოეთით კი ორნაწილიანი. ყველა ფანჯრის ჩარჩოში გვხვდება ღრმა ჩაზნექილი მრუდი. ტრასერიები ძირითადად არის სფერული ტიპის. მიუხედავად იმისა, რომ გვერდითი თაღები დღეს ოთახების ინტერიერში მდებარეობს, ისინი თავდაპირველად ფასადის ნაწილად იყო ჩაფიქრებული, ამიტომ მნიშვნელოვანია მათი აღწერა ფასადებთან ერთად. სამხრეთი თაღი უფრო მდიდრულად არის მორთული, ვიდრე ჩრდილოეთი, რადგან ის უფრო დიდ მოედანზე გადიოდა. შესაბამისად, დეკორატიულობა აქ უფრო მნიშვნელოვანი იყო. კუთხოვანი ჩარჩოს ელემენტები გამოდის მცირე პლინთუსებიდან. ჩარჩო გადადის კვადრატულ შემოსაზღვრაში. ჩრდილოეთი პორტალიც შესრულებულია მსგავსი პრინციპით. ორივე თაღს ოთახები დაემატა XV–XVI საუკუნეებში. სამხრეთ ოთახს აქვს ხუთკუთხა გეგმა, რომლის ქვედა ნაწილში არის რელიეფი (სავარაუდოდ არქიტექტორ ჰანს შპისის ავტოპორტრეტი). შესასვლელი არის ორი წვერიანი თაღით წარმოდგენილი. ტაძრის გვერდებზე არსებული ოთახები თავის მხრივ დაყოფილია სექციებად, და ეს სტილი ჰგავს შტერნბერგის სამლოცველოს არქიტექტურას. ჩრდილოეთ მხარეს ორი ფანჯარა და სამხრეთ მხარეს ერთი ფანჯარა ამოშენებულია. ეს გამოწვეულია ნავის გაფართოებით. ინტერიერი ტაძრის საკურთხევლის ნაწილი დაყოფილია ხაზოვანი, მსხლის ფორმის სვეტებით, რომლებიც ერთიანდება კამაროვან გადახურვაში. საკურთხეველში შესასვლელს წარმოადგენს საზეიმო თაღი, რომელიც თავად საკურთხეველზე უფრო მაღალია. სიმაღლეთა სხვაობა შევსებულია სიბრტყით, რომელზეც გამოსახულია იესო ქრისტე, როგორც უკანასკნელი სამსჯავროს მსაჯული. სამღვდელო ნივთების საცავსა და სამლოცველოში შესვლა შესაძლებელია ორი ნეოგოთიკური კარიბჭით, რომლებიც დეკორატიული ქვის ორნამენტებითაა შემკული. კამარები 1883 წელს მოხატა კარლ იობსტმა. დაგეგმილი ორკოშკიანი ფასადი ინტერიერში წარმოდგენილია ჯვრისებრი პროფილის მქონე მასიური სვეტებით. სამხრეთის კოშკის ქვეშ არსებული კამარა მარტივი ოთხქიმიანი ვარსკვლავის ფორმას ქმნის. შესასვლელი სივრცე გადახურულია ოთხქიმიანი ვარსკვლავისებრი კამარით, რომელსაც დიაგონალური ჯვარი კვეთს. ტაძრის ნავების შიდა სივრცე შემოსაზღვრულია ფანჯრების კარნიზით, რომელიც კონსოლების მეშვეობით ცილინდრულ საყრდენებზე გადადის. სამხრეთის ნავის აღმოსავლეთ კედელში მდებარეობს შესასვლელი შტერენბერგების სამლოცველოში. ნავების ფანჯრებს ცილინდრული პროფილი აქვს. ნავის კამარა ეყრდნობა ცილინდრულ სვეტებს, რომლებიც მრგვალ საფუძველზე დგას. ამ სვეტების ქვეშ შესაძლოა უფრო ძველი, კვადრატული სვეტების ნაშთები იყოს შემორჩენილი, რაც იმავე არქიტექტურული ჩანაფიქრის გაგრძელებაზე მიუთითებს. კოშკის ქვეშ მდებარე სვეტები კამარის გეგმის ცვლილებას ავლენს, რადგან კამარის ნეკნების განლაგება თავდაპირველად ჯვაროვანი კამარის არსებობაზე მიანიშნებს. ნავების დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს გუნდის დასასხდომი აივანი, რომელიც დაახლოებით 8 მეტრის სიმაღლეზეა მოწყობილი. XVI საუკუნის ბოლოს იგი გააფართოვეს, ხოლო 1760-იან წლებში ხელახლა გადააკეთეს და ნავის სივრცეში უფრო წინ წამოსწიეს. სასულიერო პირთა ნივთების საცავი მდებარეობს საკურთხევლის ჩრდილოეთით მდებარე მინაშენში. მას მართკუთხა გეგმა და ორი კამაროვანი მონაკვეთი აქვს. დიდი მონაკვეთი ვარსკვლავური კამარითაა გადახურული, მცირე კი — ჯვაროვანი კამარით. კამარის კარკასი მსხლის ფორმის პროფილს ატარებს. სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეში მდებარეობს სპირალური კიბე, რომელიც ზედა სათავსოში ადის. კიბე გრძელდება და ადის საკურთხევლის თავზე მდებარე სხვენის ნაწილამდე. თანამედროვე წყაროების მიხედვით, ეს მონაკვეთი 1879–1883 წლების რეკონსტრუქციის დროს დაემატა. სქოლიო