წმინდა ანას ეკლესია (სტარე-მესტო)

წმინდა ანას ეკლესია (ჩეხ. Kostel svaté Anny) — გოტიკური ერთნავიანი მონასტრის ეკლესია ჩეხეთის დედაქალაქ პრაღაში, სტარე-მესტოს ისტორიულ უბანში. ის დღეს მოქმედი ტაძარი არ არის. ეკლესია მდებარეობს ანენსკას მოედანსა და ლილიოვას ქუჩას შორის, ზლატას ქუჩის მიმდებარედ. ნაგებობა აშენდა XIV საუკუნეში, 1319–1330 წლებში და წარმოადგენს მოწყალების მთხოვნელი სამონასტრო ორდენების, კერძოდ კი მათ მონაზონთა დამახასიათებელი არქიტექტურის მნიშვნელოვან ნიმუშს. განივად ეკლესია გამაგრებულია ეგრეთ წოდებული წმინდა ანდრიას ჯვრის ფორმის გადაჯვარედინებული სხივებით. ეკლესია წმინდა ანას სახელზეა ნაკურთხი და თავდაპირველად ანენსკის მონასტრის შემადგენლობაში შედიოდა. მონასტრის დამფუძნებლებს შორის იყვნენ ბოჰემიის მეფე იოჰან ბოჰემიელი, დედოფალი ელიშკა პრჟემისლოვნა, ასევე დიდგვაროვნები ჟიჟანიდან და კონრად ლიტომეჟიცელი. ტაძრის არქიტექტორი უცნობია. ინტერიერში და დასავლეთ ფასადზე შემორჩენილია ბაროკოს ეპოქის ელემენტები, თუმცა ნაგებობის ძირითადი ხუროთმოძღვრული სახე გოთიკურია. ეკლესია 1782 წლიდან აღარ გამოიყენება თავდაპირველი რელიგიური დანიშნულებით. მოგვიანებით შენობაში განთავსებული იყო საცხოვრებელი ბინები და სტამბა. ამჟამად ეკლესიის მფლობელია ჩეხეთის ეროვნული თეატრი, ხოლო 2004 წლიდან შენობას კულტურულ ცენტრად იყენებს „ვიზე 97“-ის ფონდი. ამ სახელწოდებით მოქმედი კულტურული სივრცე ცნობილია როგორც „პრაჟსკა-კრჟიჟოვატკა“ (Pražská křižovatka). 1958 წლის 3 მაისს წმინდა ანას ეკლესია და ანენსკის მონასტრის კომპლექსი (სახლები №211, 951, 948, 212 და 213) გამოცხადდა ჩეხეთის რესპუბლიკის კულტურულ ძეგლად. ისტორია XIV საუკუნეები ეკლესია აშენდა 1319–1330 წლებში დომინიკელი მონაზვნების (დომინიკანკების) მონასტრისთვის, უფრო ძველი წმინდა ლავრენტის როტონდისა და ეკლესიის ადგილზე. არქეოლოგიური კვლევების შედეგად დადგინდა, რომ ამ ადგილას XII საუკუნეში უკვე არსებობდა რომანული საკულტო ნაგებობა, რომელიც ადრეული ფეოდალური სასახლის კერძო ეკლესიის ფუნქციას ასრულებდა. XIII საუკუნის პირველ ნახევარში ტერიტორია ტამპლიერთა ორდენის ხელში გადავიდა. მათ გადააკეთეს არსებული ნაგებობა, დააარსეს კომენდა (ორდენის ადგილობრივი ცენტრი) და ეკლესია მნიშვნელოვნად გააფართოეს. ტამპლიერების ორდენის გაუქმების შემდეგ, 1312 წელს ქონება იოანიტებმა შეიძინეს, ხოლო 1313 წელს იგი დომინიკელ მონაზვნებს მიჰყიდეს. დომინიკელთა ახალი მონასტრის და ეკლესიის მშენებლობას მხარს უჭერდნენ მეფე იოჰან ბოჰემიელი და დედოფალი ელიშკა პრჟემისლოვნა. მნიშვნელოვან შემომწირველებს შორის იყვნენ ასევე რიჟანების საგვარეულოს წარმომადგენლები და ლიტომეჟიცელი პრობოსტი კონრადი. 1355 წლის დოკუმენტებში ნაგებობა ჯერ კიდევ წმინდა ლავრენტის ეკლესიად იხსენიება, ხოლო 1365 წლისთვის უკვე წმინდა ანას სახელწოდებას ატარებდა. მონასტრის კონვენტს ახლომდებარე წმინდა კლიმენტის მონასტრის დომინიკელები ემსახურებოდნენ. არქიტექტურული კვლევების მიხედვით, ეკლესიის მშენებლობა ორ ძირითად ეტაპად მიმდინარეობდა. პირველი ეტაპი 1313 წლის შემდეგ დაიწყო, როდესაც დომინიკელმა მონაზვნებმა არსებული ეკლესიის გამოყენებასთან ერთად დასავლეთ ნაწილში ახალი ნავი და მონაზონთა ემპორა ააგეს. XIV საუკუნის მეორე ნახევარში დასრულდა აღმოსავლეთი ნაწილი და საკურთხეველი, რის შედეგადაც შეიქმნა მაღალი ერთნავიანი გოტიკური ეკლესია. XIV საუკუნის 70-იანი წლების შემდეგ პრესბიტერიუმი მოიხატა მაღალი მხატვრული ღირებულების ფრესკებით, რომლებიც ტრჟებონის საკურთხევლის ოსტატის წრეს უკავშირდება. ამავე პერიოდში დასრულდა ეკლესიის შუასაუკუნეების ხის სახურავის კონსტრუქცია, რომელიც დღემდე შემორჩენილი ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი გოტიკური ნაგებობაა პრაღის ისტორიულ საკრალურ არქიტექტურაში. დასრულებული ნაგებობა მას შემდეგ, რაც დომინიკელი მონაზვნების მონასტრის ეკლესიის მშენებლობა დასრულდა, იგი მალევე იქცა პრაღის სტარე-მესტოში მოწყალების მთხოვნელი სამონასტრო ორდენების არქიტექტურის ერთ-ერთ ყველაზე გამორჩეულ ნაგებობად. გარედან ეკლესია ვიწრო, ერთნავიან ნაგებობას წარმოადგენს, რომლის გვერდებს რეგულარული თანმიმდევრობით განლაგებული საყრდენი ბურჯები და ფართო, ორნამენტული ქვის ბადეების (კრუჟების) გარეშე მოწყობილი სარკმლები ამშვენებს. ნაგებობას ფარავს მაღალი, მკვეთრად დახრილი სახურავი, რომელსაც დასავლეთის ფრონტონის ღერძზე აღმართული რვაწახნაგა კოშკურა კიდევ უფრო მაღლებდა. ჩრდილოეთის მხრიდან, მონასტრის მიმართულებით, კედლები მოპირკეთებულია ჯვარედინი წყობით დაწყობილი აგურით, რომელსაც, სავარაუდოდ, არასასურველი კლიმატური ზემოქმედებისგან დაცვის ფუნქცია ჰქონდა. სამხრეთის მხარეს კი ოპოკის ქვის ნატეხებით ნაგები კედელი შელესილია. დასავლეთის კოშკი, რომელიც კამარების დონემდე ოთხკუთხა ფორმის იყო, ხოლო ზედა სამ სართულზე რვაწახნაგად გარდაიქმნებოდა, ასევე აგურით იყო ნაგები. სარკმლებისა და პორტალების ჩარჩოები, ისევე როგორც კამარის კონსტრუქციული ელემენტები ოპოკის ქვისგან იყო გამოკვეთილი. გრძელი, ვიწრო და მაღალი შიდა სივრცე სრულდება ცილინდრული კამარით, რომლის თაღოვანი მონაკვეთები სარკმლების თავზე ძალზე მკვეთრად არის დაკუთხული. ეკლესიის მთელი ნავი მონაზონთა ემპორისთვის არუს განკუთვნილი, რომელსაც როგორც სამხრეთიდან, ისე ჩრდილოეთიდან მაღალი სარკმლები ანათებს. ინტერიერის მონუმენტური სიმაღლე სრულად მხოლოდ საკურთხევლის (ქორის) ნაწილში ვლინდება. აქ არსებული შიშველი კედლები შესაძლებელს ხდის მონუმენტური კედლის მხატვრობის განთავსებას, რომელიც ქანდაკებით დეკორაციასთან ერთად ინტერიერის უმნიშვნელოვანეს მხატვრულ გაფორმებას წარმოადგენს. XVI–XX საუკუნეები XVII საუკუნეში ძირითადად მონასტრის რეკონსტრუქცია და გადაკეთება მიმდინარეობდა. 1676 წელს ეკლესიაში ხელახლა მოეწყო მონაზონთა ქორი, ხოლო ინტერიერის შტუკოს დეკორაცია 1727 წელს დასრულდა. გოთიკური კონსოლების ქვეშ აიგო პილასტრები, რომელთა კაპიტელები ვოლუტებით იყო შემკული. გოტიკური სტილის სარკმლების ზედა ნაწილები თხელი ნახევარწრიული ამოშენებით შეივსო, ხოლო დასავლეთ ფასადზე სარკმლები შამბრანებით მოეწყო. ვოლუტიანი კაპიტელების მქონე პილასტრებმა დასავლეთის ფასადის, მათ შორის კოშკის, კედლის დანაწევრებასაც შეუწყო ხელი. პრაღაში სწავლის პერიოდში ეკლესიაში უკრავდა ცნობილი ბაროკოს ეპოქის კომპოზიტორი კრისტოფ ვილიბალდ გლუკი. იოზეფ II-ის მმართველობის დროს, საეკლესიო რეფორმების ფარგლებში, მონასტერი 1779 წელს გაუქმდა, ხოლო ეკლესია 1782 წელს აკურთხეს. 1795 წლამდე კომპლექსი საცხოვრებელ ბინებად გამოიყენებოდა; მოგვიანებით აქ ცხოვრობდა ჩეხი მწერალი კაროლინა სვეტლა. 1816 წლიდან შენობაში ფუნქციონირებდა იან ფერდინანდ შიონფელდის სტამბა, რომელიც გამოსცემდა „საიმპერატორო და სამეფო საფოსტო გაზეთს“. 1834 წლისთვის ეს სტამბა უკვე ავსტრიის იმპერიის უდიდესი სტამბა გახდა. 1860 წელს დემონტაჟდა ფასადის კოშკურა. 1880–1884 წლებში კოშკის მესამე სართული მოიხსნა, ხოლო გოტიკური კამარა დაანგრიეს. გარკვეული პერიოდის განმავლობაში ეკლესია ქაღალდის საწყობად გამოიყენებოდა; შიდა სივრცე ხის გადახურვებითა და სართულებით იყო დაყოფილი. მხოლოდ 1956 წელს გათავისუფლდა პირველი სართულის აღმოსავლეთი ნაწილი არქეოლოგიური კვლევების ჩასატარებლად. XX საუკუნის 70-იანი წლებიდან მიმდინარეობს ეკლესიის გარე ფასადების, შუასაუკუნეების ხის კონსტრუქციისა და სახურავის სარესტავრაციო სამუშაოები. XXI საუკუნე დღემდე შემორჩენილია ეკლესიის გოტიკური ხის კონსტრუქცია და ნაწილობრივ XIV საუკუნის 70-იანი წლების კედლის მხატვრობა. ნაგებობის ამჟამინდელი მფლობელია ჩეხეთის ეროვნული თეატრი, რომელმაც იგი 99 წლით, სიმბოლურ წლიურ ქირად ერთი ჩეხური კრონის სანაცვლოდ, გადასცა დაგმარ და ვაცლავ ჰაველების ფონდს „Vize 97“. ფონდმა დააფინანსა ეკლესიის სრული რეკონსტრუქცია, რომელიც 2002–2004 წლებში განხორციელდა და მოიცავდა შიდა სივრცეში მოწყობილი ხის სართულებისა და გადახურვების დემონტაჟსაც. რეკონსტრუქციის დასრულების შემდეგ ნაგებობა კულტურულ ცენტრად გაიხსნა სახელწოდებით „პრაჟსკა-კრჟიჟოვატკა“ (Pražská křižovatka). დღესაც გრძელდება სარესტავრაციო და საკონსერვაციო სამუშაოები. მათ შორის აღსანიშნავია ფასადის სრული რესტავრაცია, რომელიც 2015–2016 წლებში განხორციელდა. ლიტერატურა Poche, Emanuel. Prahou krok za krokem. Praha: Panorama, 1985. Vlček, Pavel a kol. Umělecké památky Prahy: Staré Město a Josefov. Praha: Academia, 1996. სქოლიო