ზაბრჟეჰი

ზაბრჟეჰი (ჩეხ. Zábřeh; გერმ. Hohenstadt) — ქალაქი ოლომოუცის მხარის შუმპერკის რაიონში, ჩეხეთში. მისი მოსახლეობა დაახლოებით 13 000 ადამიანს შეადგენს. ქალაქი მდებარეობს მდინარე მორავსკა საზავას ნაპირზე. ზაბრჟეჰის ფეოდალური ისტორიის ყველაზე მნიშვნელოვან მფლობელებს შორის იყვნენ ტუნკლებისა და ლიხტენშტაინების საგვარეულოები. ქალაქის ისტორიული იერსახე XVIII საუკუნის ბოლოს მომხდარმა ხანძარმა მნიშვნელოვნად დააზიანა. XIX საუკუნეში ზაბრჟეჰი მნიშვნელოვან სამრეწველო ცენტრად ჩამოყალიბდა, თუმცა დღეს აქ მსხვილი სამრეწველო საწარმოები აღარ ფუნქციონირებს. ადმინისტრაციული დაყოფა ზაბრჟეჰი შედგება ხუთი მუნიციპალური ერთეულისგან: ზაბრჟეჰი დოლნი-ბუშინოვი ჰნევკოვი პივონინი ვაცლავოვი დოლნი-ბუშინოვი და ჰნევკოვი მუნიციპალიტეტის ტერიტორიის ორ ექსკლავს წარმოადგენენ. ეტიმოლოგია სახელწოდება ზაბრჟეჰი მომდინარეობს ჩეხური გამოთქმიდან za břehem, რაც ნიშნავს „ნაპირის მიღმა“. სახელწოდება უკავშირდება მდინარეს, რომელიც ქალაქში მიედინება. ყოფილი გერმანული სახელწოდება Hohenstadt ნიშნავს „მაღალ ქალაქს“. გეოგრაფია ზაბრჟეჰი მდებარეობს შუმპერკიდან სამხრეთ-დასავლეთით, დაახლოებით 11 კილომეტრში და ოლომოუციდან ჩრდილო-დასავლეთით, დაახლოებით 41 კილომეტრში. მუნიციპალიტეტის აღმოსავლეთი ნაწილი მდებარეობს მოჰელნიცეს ქვაბულში, ხოლო დასავლეთი ნაწილი — ზაბრჟეჰის მაღლობის ფერდობებზე. მუნიციპალიტეტის უმაღლესი წერტილი ზღვის დონიდან 537 მეტრ სიმაღლეზე მდებარეობს. ქალაქის სამხრეთ ნაწილში მიედინება მდინარე მორავსკა საზავა. დასახლებულ ტერიტორიაზე მდებარეობს ობორნიკის ტბორი. ისტორია ზაბრჟეჰი პირველად წერილობით წყაროებში 1254 წელს იხსენიება. სავარაუდოდ, იგი დაარსდა მდინარეზე არსებული გადასასვლელი ფონის დასაცავად. 1278 წელს იგი უკვე ქალაქად არის მოხსენიებული. XIV საუკუნის შუა პერიოდიდან 1392 წლამდე ზაბრჟეჰის მამული მორავიელი შტერნბერგების საგვარეულოს ეკუთვნოდა. მოგვიანებით ის იობსტ მორავიელის მფლობელობაში გადავიდა, რომელმაც 1397 წელს იგი კრავაჟელთა გვარს გადასცა. XIV საუკუნის ბოლოს და XV საუკუნის დასაწყისში ადგილობრივი ციხესიმაგრე სასახლედ გადაკეთდა. 1442 წელს ირჟი კრავაჟელმა ზაბრჟეჰი ტუნკლების საგვარეულოს მიჰყიდა. სწორედ ისინი ითვლებიან ქალაქის ისტორიაში ყველაზე მნიშვნელოვან მფლობელებად. მათ ზაბრჟეჰი მორავიის ერთ-ერთი უდიდესი მემამულეთა ცენტრად აქციეს, გააფართოვეს სასახლე და შექმნეს რამდენიმე ტბორი, რომელთაგან დღეს მხოლოდ ერთი შემორჩა. 1508 წელს ინდრჟიხ ტუნკლი ფინანსური სირთულეების გამო იძულებული გახდა მამული გაეყიდა. XVI საუკუნეში ქალაქის მნიშვნელობა შემცირდა, თუმცა სასახლე რენესანსულ სტილში მაინც გადააკეთეს. 1622 წლიდან 1848 წლამდე ზაბრჟეჰი ლიხტენშტაინების საგვარეულოს ეკუთვნოდა. ოცდაათწლიანმა ომმა ქალაქის ეკონომიკაზე მძიმე გავლენა მოახდინა და მან ვეღარ დაიბრუნა ადრინდელი კულტურული და ეკონომიკური მნიშვნელობა. XVIII საუკუნის ბოლოს მომხდარმა დამანგრეველმა ხანძარმა თითქმის მთელი ქალაქი გაანადგურა და სახლების უმრავლესობის ხელახალი აშენება გახდა საჭირო. XIX საუკუნის პირველ ნახევარში ქალაქში გაიყვანეს პრაღა–ოლომოუცის რკინიგზა. 1845 წლის შემდეგ აშენებულმა რკინიგზის სადგურმა ზაბრჟეჰი რეგიონის მნიშვნელოვან სავაჭრო და სამრეწველო ცენტრად აქცია. 1918 წლამდე ქალაქი ავსტრია-უნგრეთის იმპერიის შემადგენლობაში შედიოდა. 1938 წელს ზაბრჟეჰი ნაცისტურმა გერმანიამ მიიერთა და იგი სუდეტის ოლქის ნაწილი გახდა. ჰოლოკოსტის დროს ქალაქის ებრაული მოსახლეობის დიდი ნაწილი დაიღუპა. 1945 წელს გერმანულენოვანი მოსახლეობა გაასახლეს, ხოლო მათი სახლები ჩეხეთის სხვადასხვა რეგიონიდან ჩამოსულმა ახალმა მცხოვრებლებმა დაიკავეს. დემოგრაფია ზაბრჟეჰი ისტორიულად ჩეხურ-გერმანული ენობრივ საზღვარზე მდებარეობდა. 1880 წელს მოსახლეობის უმრავლესობა გერმანულენოვანი იყო, თუმცა XX საუკუნის დასაწყისში ჩეხური მოსახლეობის ზრდის შედეგად 1930 წლისთვის უმრავლესობა უკვე ჩეხურენოვანი გახდა. ეკონომიკა წარსულში ზაბრჟეჰი ტექსტილის მრეწველობის მნიშვნელოვანი ცენტრი იყო. XIX საუკუნის მეორე ნახევარში გერმანელმა მრეწველმა ვილჰელმ ბრასმა აქ დიდი სამღებრო საწარმო დააარსა. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ საწარმო ნაციონალიზებული იქნა და სახელმწიფო კომპანია „პერლას“ შემადგენლობაში შევიდა. ტექსტილის წარმოება 2005 წელს დასრულდა. დღეს ქალაქში მსხვილი სამრეწველო საწარმოები აღარ ფუნქციონირებს. მნიშვნელოვანი კომპანიებია: HDO — თუთიის შენადნობების გადამამუშავებელი საწარმო; Sulko — მეტალოპლასტმასის კარ-ფანჯრების მწარმოებელი; OLMA — რძის პროდუქტების მწარმოებელი კომპანია. მუნიციპალიტეტის ირგვლივ მდებარე ნაყოფიერი მიწები გამოიყენება სოფლის მეურნეობისთვის, სადაც მოჰყავთ სიმინდი, ხორბალი, რაფსი, ყაყაჩო და სხვა საკვები კულტურები. ტრანსპორტი ქალაქზე გადის საერთაშორისო სარკინიგზო დერეფანი პრაღა–ზაბრჟეჰი–ოსტრავა–ვარშავა. ქალაქის მთავარ სარკინიგზო სადგურს ზაბრჟეჰ ნა მორავე (Zábřeh na Moravě) ეწოდება, რაც მას სხვა ამავე სახელწოდების სადგურებისგან განასხვავებს. ღირსშესანიშნაობები ქალაქის მთავარი ღირსშესანიშნაობაა ზაბრჟეჰის სასახლე, რომელიც 1991 წლიდან მუნიციპალური ადმინისტრაციულ შენობად გამოიყენება. ქალაქის ცენტრალურ მოედანზე მდებარეობს 1713 წელს დადგმული შავი ჭირის სვეტი და 1829 წელს შექმნილი გვიანი ბაროკოს სტილის შადრევანი. წმინდა ბართლომეს ეკლესია თავდაპირველად XIII საუკუნეში დაარსდა. 1754 წელს ძველი ნაგებობის დანგრევის შემდეგ, მის ადგილზე აშენდა დღევანდელი ბაროკოს სტილის ეკლესია. ქალაქში ასევე მდებარეობს წმინდა ბარბარეს ეკლესია, რომელიც 1772 წელს აშენდა. რენესანსული „სახლი არკადების ქვეშ“ (Dům pod podloubím) ქალაქის ერთ-ერთი უძველესი და ყველაზე ღირებული ისტორიული შენობაა. დღეს მასში ზაბრჟეჰის მუზეუმი ფუნქციონირებს. დაძმობილებული ქალაქები ზაბრჟეჰი დაძმობილებულია შემდეგ ქალაქებთან: ჰანდლოვა, სლოვაკეთი ოქსენფურტი, გერმანია ცნობილი ადამიანები იოზეფ მიკი (1839–1900) — ენტომოლოგი იან ესკიმო ველცლი (1868–1948) — მოგზაური, მწერალი და ოქროს მაძიებელი ცტირად კოჰოუტეკი (1929–2011) — კომპოზიტორი ლუბოშ კოჰოუტეკი (დ. 1935) — ასტრონომი იაროსლავ მოსტეცკი (დ. 1963) — მწერალი ირჟი ვალიკი (დ. 1966) — სპორტსმენი ონდრჟეი ბანკი (დ. 1980) — სამთო-მოთხილამურე პაველ პუმპრლა (დ. 1986) — კალათბურთელი ემილ ნოვაკი (დ. 1989) — სნოუბორდისტი რობინ ვაგნერი (დ. 1993) — ველომრბოლელი რესურსები ინტერნეტში ოფიციალური საიტი სქოლიო