უსოვი

უსოვი (ჩეხ. Úsov; გერმ. Mährisch Aussee) — ქალაქი ჩეხეთის რესპუბლიკის ოლომოუცის მხარეში, შუმპერკის რაიონში. ქალაქში დაახლოებით 1 200 მცხოვრებია. ადმინისტრაციული დაყოფა უსოვი შედგება ორი მუნიციპალური ნაწილისგან (ფრჩხილებში მოცემულია მოსახლეობის რაოდენობა 2021 წლის აღწერის მონაცემებით): უსოვი (1 015) ბეზდეკოვ-უ-უსოვა (72) ბეზდეკოვ-უ-უსოვა წარმოადგენს მუნიციპალური ტერიტორიის ექსკლავს. ეტიმოლოგია სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობს პიროვნული სახელიდან „უს“. ეს პიროვნული სახელი წარმოიშვა ძველი ჩეხური სიტყვიდან vús (თანამედროვე ჩეხურად vous), რაც „წვერს“ ნიშნავს. გერმანული სახელწოდება Aussee შეიქმნა ჩეხური სახელის ტრანსკრიფციის შედეგად. XX საუკუნის პირველ ნახევარში გერმანულ ენაში გამოიყენებოდა სახელწოდება Mährisch Aussee („მორავიული აუსზეე“). ებრაული თემი ქალაქს უწოდებდა אויסא (ოისა). გეოგრაფია უსოვი მდებარეობს შუმპერკიდან დაახლოებით 18 კილომეტრში სამხრეთით და ოლომოუციდან 28 კილომეტრში ჩრდილო-დასავლეთით. იგი გაშენებულია ჰანუშოვიცეს მაღლობზე. უმაღლესი წერტილი, რომელიც მუნიციპალიტეტის ექსკლავის ტერიტორიაზე მდებარეობს, ზღვის დონიდან 410 მეტრის სიმაღლეზეა. დასახლება უსოვის ტერიტორიაზე მიედინება პატარამდინარე დოუბრავკა. ქალაქის ჩრდილო-დასავლეთით მდებარეობს პოლიცკის ტბორი. ისტორია უსოვის შესახებ პირველი წერილობითი ცნობა 1260 წლით თარიღდება. ქალაქის ციხესიმაგრე დაახლოებით 1250 წელს აშენდა. 1487 წლამდე ციხესიმაგრე ვლაშიმების საგვარეულოს ეკუთვნოდა და მათ მიერ გადაკეთდა. XVI საუკუნეში უსოვი ბოსკოვიცეების მფლობელობაში იყო, ხოლო 1597 წელს იგი ლიხტენშტაინების საგვარეულომ შეიძინა. ლიხტენშტაინები ციხესიმაგრეს 1945 წლამდე ფლობდნენ. 1643 წელს ციხესიმაგრე დაზიანდა შვედური ოკუპაციის დროს. ჰანს-ადამ I ლიხტენშტაინელის მმართველობის პერიოდში, 1692–1699 წლებში, იგი რეკონსტრუქციას დაექვემდებარა და ნაწილობრივ გადაკეთდა დიდ სამსართულიან ბაროკოს რეზიდენციად, რომლის პროექტი დომენიკო მარტინელიმ შეიმუშავა. 1852 წელს უსოვში დაარსდა მორავია-სილეზიის სატყეო სკოლა, რომელიც 1867 წლამდე ფუნქციონირებდა. იგი მორავიის ერთ-ერთი უძველესი საშუალო სასწავლებელი იყო. 1860 წელს უსოვში 245 საცხოვრებელი სახლი და 2 662 მცხოვრები იყო, რომელთაგან 950 ებრაელი გახლდათ. ებრაული თემი ქალაქში ებრაელების ყოფნა პირველად 1564 წელს არის დოკუმენტურად დადასტურებული. ებრაული კვარტალი 1589 წელს ჩამოყალიბდა. 1609 წელს თემმა თავისი პირველი რაბინი მიიღო. თუმცა, 1643 წელს განვითარებადი თემი შვედთა შემოსევის შედეგად მნიშვნელოვნად დაზარალდა და მრავალი ადამიანი დაიღუპა. დაახლოებით 1645 წელს დაარსდა ებრაული სასაფლაო. ომის დროს განადგურებული სინაგოგის ნაცვლად 1688 წელს ახალი სინაგოგა აშენდა. ანტისემიტური დაძაბულობის შედეგად 1721 წელს კონფლიქტი დაიწყო და 1722 წელს სინაგოგა დაანგრიეს. მესამე სინაგოგა 1783–1784 წლებში აშენდა. მოსახლეობის მუდმივი შემცირების გამო, 1890 წელს ადგილობრივი ებრაული თემი მეზობელ თემებს შეუერთდა. შუმპერკი გახდა ებრაული თემის რელიგიური ცენტრი. სინაგოგა გამოიყენებოდა 1938 წლამდე, როდესაც ბროლის ღამის დროს მისი ინტერიერი გაანადგურეს. მეორე მსოფლიო ომის დროს ებრაული თემი ჰოლოკოსტის შედეგად გაქრა. ღირსშესანიშნაობები უსოვის სასახლეში განთავსებულია მუზეუმი, რომელიც 1898 წელს იოჰან II ლიხტენშტაინელის მიერ დაარსდა. ნადირობისა და სატყეო მეურნეობის მუზეუმი ინახავს ლიხტენშტაინების ექსპედიციებიდან მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხიდან ჩამოტანილ უნიკალურ სანადირო ნადავლებს. მუზეუმში დაცულია დაახლოებით 10 000 ექსპონატი და იგი ამ ტიპის უდიდესი მუზეუმია ცენტრალურ ევროპაში. წმინდა როხის სამლოცველო სოფლის მოედანზე, ციხის მოპირდაპირე მხარეს დგას და ქალაქის ერთ-ერთი ღირსშესანიშნაობაა. ყოფილი სინაგოგის შენობა აღდგენილია და დღეს მუზეუმის ექსპოზიციას მასპინძლობს. სინაგოგის მახლობლად მდებარეობს ებრაული სასაფლაო. სასაფლაოზე დაახლოებით 500 საფლავის ქვაა შემორჩენილი, რომელთაგან უძველესი წარწერის წაკითხვა შესაძლებელია და 1745 წლით თარიღდება. დაძმობილებული ქალაქები უსოვი დაძმობილებულია შემდეგ ქალაქთან: ლაზანი, სლოვაკეთი რესურსები ინტერნეტში https://www.usov.cz/ სქოლიო