იესენიკი

იესენიკი (ჩეხ. Jeseník; გერმ. Freiwaldau); 1947 წლამდე ფრივალდოვი — საკურორტო ქალაქი ჩეხეთის რესპუბლიკის ოლომოუცის მხარეში, იესენიკის რაიონში. ქალაქში დაახლოებით 10 000 მცხოვრებია. ქალაქი მდებარეობს მთაგორიან ლანდშაფტში, მდინარე ბელას ნაპირზე. იესენიკი XIII საუკუნეში დაარსდა და მისი განვითარება დაკავშირებული იყო რკინის მადნის მოპოვებასა და გადამუშავებასთან. ქალაქი ცნობილია პრიესნიცის სამედიცინო სპა-კურორტით, რომელიც ვინცენც პრიესნიციმ 1822 წელს დააარსა, როგორც მსოფლიოში პირველი ჰიდროთერაპიის ინსტიტუტი. ადმინისტრაციული დაყოფა იესენიკი შედგება სამი მუნიციპალური ნაწილისგან (ფრჩხილებში მოცემულია მოსახლეობის რაოდენობა 2021 წლის აღწერის მონაცემებით): იესენიკი (8 869 ადამიანი) ბუკოვიცე (1 546 ადამიანი) დეტრჟიხოვი (128 ადამიანი) სახელწოდება იესენიკის თავდაპირველი სახელწოდება იყო ფრაივალდაუ/ფრივალდოვი (გერმ. Freiwaldau/ჩეხ. Frývaldov), რომელიც მომდინარეობს გერმანული გამოთქმიდან frei vom Walde და ნიშნავს „ტყისგან თავისუფალს“. ეს სახელწოდება პირველად ლათინურ დოკუმენტებში ფორმით Vriwald გვხვდება, მოგვიანებით კი — Vrowald, Vrienwalde და Freynwalde. ჩეხური სახელწოდება „ფრივალდოვი“ გერმანული სახელის ფონეტიკური ტრანსკრიფციაა. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ქალაქს, ისევე როგორც გერმანული ელემენტების შემცველ სახელწოდებათა მქონე მრავალ სხვა ქალაქს, სახელი შეეცვალა. ქალაქს სახელი ეწოდა მის გარშემო მდებარე მთების — იესენიკების მთების სახელწოდების მიხედვით. გეოგრაფია იესენიკი მდებარეობს ოლომოუციდან ჩრდილოეთით, დაახლოებით 70 კილომეტრში, ისტორიულ ჩეხურ სილეზიაში. ქალაქი მდებარეობს მდინარე ბელასა და ნაკადულ სტარჟიჩის შესართავთან. ამ წყალსადენების ხეობა ზლატოჰორსკის მაღლობის ნაწილია. მუნიციპალური ტერიტორიის სამხრეთი ნაწილი მაღალი იესენიკის მთიანეთში მდებარეობს, ხოლო ჩრდილოეთი ნაწილი ოქროს მთებამდე ვრცელდება. მუნიციპალიტეტის უმაღლესი წერტილია მთა ველკე-ბრადლო, რომელიც ზღვის დონიდან 1 050 მეტრზე მდებარეობს. ისტორია XIII საუკუნე იესენიკის პირველი წერილობითი მოხსენიება 1267 წლით თარიღდება. სავარაუდოდ, იგი დაარსდა ვროცლავის ეპისკოპოსების მიერ ტერიტორიის კოლონიზაციის დროს, რომლებმაც ეს მხარე 1199 წელს მიიღეს. 1284–1295 წლებში დასახლებამ ქალაქის სტატუსი მიიღო, რასაც ხელი შეუწყო მისმა სტრატეგიულმა მდებარეობამ — მორავიიდან სილეზიაში მიმავალ სავაჭრო გზაზე, ორი მდინარის შესართავთან და მიმდებარე ტერიტორიაზე არსებული რკინის მადნის საბადოებმა. არაუგვიანეს 1284 წლისა აქ უკვე ციხე იდგა. XIV–XVI საუკუნეები XIV საუკუნეში ქალაქი რკინის მადნის გადამუშავების ცენტრად განვითარდა. რკინის მადნის გადამუშავების პირველი ხსენება 1326 წლით თარიღდება, როდესაც აქ უკვე ცამეტი ჩაქუჩის წისქვილი ფუნქციონირებდა. თუმცა, სამთო მოპოვება XIV საუკუნის ბოლოს შეწყდა. XV საუკუნის მეორე ნახევარში აქ ოქროსა და ვერცხლის მოპოვება მიმდინარეობდა. 1378–1463 წლებში ქალაქი მუშინების ოჯახს ეკუთვნოდა. მომდევნო ათწლეულებში იგი ხშირად იცვლიდა მფლობელს. 1506 წელს უკვე აყვავებული ქალაქი შვაბიურმა ფუგერების დინასტიამ შეიძინა და სამთო მოპოვებითი საქმიანობა განაახლა. იმავე წელს ქალაქმა ბერგრეგალის უფლებებიც მიიღო. მალე რკინის მადნის საბადოები ამოიწურა ან ეკონომიკურად წამგებიანი გახდა, რის შემდეგაც ფუგერებმა 1547 წელს ქალაქი კვლავ ვროცლავის ეპისკოპოსებს მიჰყიდეს. XVI–XVII საუკუნეების მიჯნაზე ქალაქში ხელოსნობა განვითარდა და მრავალმა საამქრომ საამქროების პრივილეგიები მიიღო. შემოსავლის უმთავრეს წყაროდ კი სელის ქსოვა იქცა. XVII–XIX საუკუნეები იესენიკი არაერთხელ დაზიანდა ოცდაათწლიანი ომის დროს. 1622–1684 წლებში ქალაქი ცნობილი ჩრდილოეთ მორავიის ჯადოქართა პროცესების ცენტრი იყო. 1696 წელს დიდმა ხანძარმა ქალაქი მნიშვნელოვნად დააზიანა. მიუხედავად სირთულეებისა, ეკონომიკური აღმავლობა 1742 წლამდე გაგრძელდა, როდესაც პირველი სილეზიური ომის შემდეგ იესენიკი ავსტრიული სილეზიის ნაწილი გახდა. სილეზიის ბაზრების დაკარგვის გამო სელის წარმოება კრიზისში ჩავარდა და ქალაქმა სამთო პრივილეგიებიც დაკარგა. ახალი ეკონომიკური აღმავლობა XIX საუკუნეში დაიწყო, როდესაც ინდუსტრიალიზაციის შედეგად ახალი ქარხნები და საწარმოები დაარსდა. განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა 1822 წელს დაარსებულ მსოფლიოში ცნობილ ტექსტილის ქარხანას Regenhart u. Rayman. ქალაქის განვითარებას ხელი შეუწყო 1888 წელს რკინიგზის გახსნამაც. 1808 წელს დაარსდა დასახლება გრაბენბერგი (მოგვიანებით — გრეფენბერგი/გრეფენბერკი, დღევანდელი ლაზნე იესენიკი), სადაც 1820-იან წლებში საკურორტო კომპლექსი შეიქმნა. 1868 წელს გრეფენბერგი ქალაქს შეუერთდა. XX–XXI საუკუნეები იესენიკი ავსტრიის იმპერიისა და ავსტრია-უნგრეთის შემადგენლობაში რჩებოდა პირველი მსოფლიო ომისა და 1918 წელს ჩეხოსლოვაკიის შექმნამდე. 1910 წლის ავსტრია-უნგრეთის აღწერის მონაცემების მიხედვით, ქალაქში 6 859 ადამიანი ცხოვრობდა, რომელთაგან 6 588 (99,5%) გერმანულად, 16 — ჩეხურად, ხოლო 13 — პოლონურად საუბრობდა. ებრაელებისთვის იდიშის მშობლიურ ენად მითითება ნებადართული არ იყო, ამიტომ მათმა უმეტესობამ გერმანული მიუთითა. მოსახლეობის უმრავლესობა რომის კათოლიკე იყო (6 552; 95,5%), შემდეგ მოდიოდნენ პროტესტანტები (208; 3%) და ებრაელები (83; 1,2%). 1938 წელს, მიუნხენის შეთანხმების შედეგად, იესენიკი ნაცისტურ გერმანიას გადაეცა. იგი რაიხსგაუ ზუდეტენლანდის შემადგენლობაში იმართებოდა. მეორე მსოფლიო ომის დროს გერმანელმა ოკუპანტებმა ქალაქში Stalag VIII-B/344-ის სამხედრო ტყვეთა ბანაკის რამდენიმე იძულებითი შრომის ქვებანაკი მოაწყვეს. 1945 წელს, ნაცისტური გერმანიის დამარცხების შემდეგ, ქალაქი კვლავ ჩეხოსლოვაკიას დაუბრუნდა. პოტსდამის შეთანხმებასა და ბენეშის დეკრეტების საფუძველზე გერმანელი მოსახლეობა 1945 წელს გაასახლეს. 1950 წელს იესენიკს ბუკოვიცე და დეტრჟიხოვი შეუერთდა. ქალაქი მნიშვნელოვნად დაზარალდა 1997 და 2024 წლის წყალდიდობების დროს. დემოგრაფია მოსახლეობის რაოდენობა წლების მიხედვით: 1869 — 7 149 ადამიანი 1880 — 7 799 ადამიანი 1890 — 8 435 ადამიანი 1900 — 8 718 ადამიანი 1910 — 9 242 ადამიანი 1921 — 8 956 ადამიანი 1930 — 10 584 ადამიანი 1950 — 8 583 ადამიანი 1961 — 8 914 ადამიანი 1970 — 9 957 ადამიანი 1980 — 12 342 ადამიანი 1991 — 13 039 ადამიანი 2001 — 12 700 ადამიანი 2011 — 11 465 ადამიანი 2021 — 10 543 ადამიანი ეკონომიკა ქალაქი ცნობილია პრიესნიცის სამედიცინო სპა-კურორტით. ვინცენც პრიესნიციმ აქ 1822 წელს მსოფლიოში პირველი ჰიდროთერაპიის ინსტიტუტი დააარსა. დღეს სპა-კურორტი ქალაქის ჩრდილოეთ გარეუბანში მდებარე დიდ საკურორტო კომპლექსს მოიცავს. კურორტს ევროპის სხვადასხვა ქვეყნიდან ჩამოსული დამსვენებლები სტუმრობენ. ტრანსპორტი იესენიკი მდებარეობს შუმპერკი–კრნოვისა და კრნოვი–იესენიკის სარკინიგზო ხაზებზე. ღირსშესანიშნაობები იესენიკში ისტორიული ძეგლები შედარებით მცირე რაოდენობითაა შემორჩენილი. ქალაქის უძველესი და უმნიშვნელოვანესი ისტორიული ძეგლია იესენიკის წყლის ციხესიმაგრე. XIII საუკუნის ეს გოთიკური ციხე პირველად 1374 წლის წყაროებში მოიხსენიება. 1989 წლიდან იგი სახელმწიფოს საკუთრებაა და მასში განთავსებულია რეგიონული მუზეუმი, რომლის მუდმივი ექსპოზიციები ეძღვნება რეგიონის ისტორიას, ჩრდილოეთ მორავიის ჯადოქართა პროცესებს და გეომორფოლოგიას. ქალაქის მერიის შენობა 1710 წლით თარიღდება. მასში შემორჩენილია 1610 წელს აგებული წინა შენობის რენესანსული საძირკველი, რომელიც 1625 წლის ხანძრის შედეგად განადგურდა. ქალაქში რამდენიმე ძეგლი უკავშირდება მის ყველაზე ცნობილ მკვიდრს, ვინცენც პრიესნიცის. ვინცენც პრიესნიცის აკლდამა 1853 წელს აშენდა და დღეს დაცული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლია. 1909 წელს გაიხსნა ვინცენც პრიესნიცის ძეგლი. მისი საერთო სიმაღლე 10 მეტრს აღწევს, ხოლო თვითონ მკურნალის ქანდაკების სიმაღლე 2,85 მეტრია. დღეს მისი მშობლიური სახლი სახლმუზეუმად არის ქცეული, რომელიც მის ცხოვრებასა და მოღვაწეობას ეძღვნება და რეგიონული მუზეუმის მიერ იმართება. პოლონური მემორიალი 1890-იანი წლების ღირებული სკულპტურული ძეგლია, რომელიც ადგილობრივი კურორტის მნიშვნელობას ასახავს. მის მწვერვალზე სფეროზე მდგომი გაშლილფრთიანი ბრინჯაოს გვირგვინოსანი არწივია გამოსახული. 2005 წლის რესტავრაციის დროს მის საძირკველში აღმოაჩინეს ჩანაწერები, რომლებიც პოლონეთის დანაწილების წინააღმდეგ პროტესტს შეიცავდა. ცნობილი პიროვნებები დაძმობილებული ქალაქები იესენიკი დაძმობილებულია შემდეგ ქალაქებთან: ბოინიცე, სლოვაკეთი გლუხოლაზი, პოლონეთი ნოიბურგ-ან-დერ-დონაუ, გერმანია ნისა, პოლონეთი იესენიკი ასევე თანამშრომლობს პრაღა 1-თან, ჩეხეთის რესპუბლიკაში. სქოლიო რესურსები ინტერნეტში https://www.jesenik.cz/