პრაღის ესპანური სინაგოგა

პრაღის ესპანური სინაგოგა (ჩეხ. Španělská synagoga, ებრ. בית הכנסת הגדול של טביליסי) — სინაგოგა პრაღაში. ის არის ყოფილი რეფორმისტული იუდაისტური სინაგოგა, რომელიც მდებარეობს ჩეხეთის დედაქალაქის ებრაული უბნის ტერიტორიაზე. სინაგოგა 1868 წელს აშენდა ნეომავრიტანულ სტილში, უძველესი სინაგოგის, ძველი სკოლის (გერმანული: Altschul) ადგილზე. 1955 წელს ყოფილი სინაგოგა გადაკეთდა ებრაულ მუზეუმად და მას პრაღის ებრაული მუზეუმი მართავს. სინაგოგასა და სულიწმინდის ტაძარს შორის მდებარეობს პატარა პარკი, სადაც იაროსლავ რონას მიერ შექმნილი ფრანც კაფკას თანამედროვე ქანდაკება დგას. აღსანიშნავია, რომ პრჟიბრამში მდებარე სინაგოგა, რომელიც 1969 წელს დაანგრიეს, პრაღაში არსებული ესპანური სინაგოგის შემცირებული ასლი იყო. ისტორია ამჟამინდელი სინაგოგის ადგილას ადრე მდებარეობდა, პრაღის უძველესი სინაგოგა, რომელიც ცნობილია როგორც ძველი სკოლა (Altschul). რადგან XIX საუკუნის მეორე ნახევარში მისი ტევადობა აღარ იყო საკმარისი იმ დროს არსებული რეფორმატორული ებრაული თემის საჭიროებებისთვის, იგი 1867 წელს დაანგრიეს და ერთი წლის შემდეგ ესპანური სინაგოგით ჩაანაცვლეს. მისი სახელი სავარაუდოდ ნეომავრიტანული არქიტექტურული სტილიდან მომდინარეობს. ეს სახელწოდება შედარებით ახალია; ძველ წყაროებში მას ჩვეულებრივ „გეისტგასე-ტემპელს“ ანუ „ტაძარს სულიწმინდის ქუჩაზე“ უწოდებენ. შენობის ინტერიერის გეგმები შეადგინეს არქიტექტორებმა ვოიტეხ იგნაც ულმანმა და იოზეფ ნიკლასმა. თავად მშენებლობა მშენებელ იან ბელსკის დაევალა. 1935 წელს სინაგოგას დაემატა ფუნქციონალისტური შენობა, რომელიც დააპროექტა არქიტექტორმა კარელ პეკანეკმა და ის მეორე მსოფლიო ომამდე საავადმყოფოს ფუნქციას ასრულებდა. სინაგოგას ჰქონდა ვესტიბიული და ზამთრის სალოცავი ოთახი. ამ ფორმით სინაგოგა დღემდე პრაქტიკულად უცვლელია. მეორე მსოფლიო ომის დროს სინაგოგა ჩეხეთის ებრაული თემებისგან ჩამორთმეული სინაგოგის ნივთების საწყობად გამოიყენებოდა. 1955 წელს ის სახელმწიფო ებრაულმა მუზეუმმა გადაიბარა, 1958–1959 წლებში ინტერიერის სრული რეკონსტრუქცია განხორციელდა, ხოლო ერთი წლის შემდეგ იქ სინაგოგის ტექსტილის გამოფენა გაიხსნა. 1970-იანი წლებიდან ის მიატოვეს და 1982 წელს დაიხურა. რეკონსტრუქცია მხოლოდ 1989 წლის შემდეგ დაიწყო, ხოლო 1990-იან წლებში ესპანური სინაგოგა შეკეთდა. 1998 წელს განახლებული სინაგოგა საზეიმოდ გაიხსნა, ამ წლიდან მასში განთავსებულია პრაღაში ებრაული მუზეუმის გამოფენა. ეს მუზეუმი დღეს შენობას მართავს და მის მახლობლად აქვს სათაო ოფისი. არქიტექტურა ესპანური სინაგოგის სამშენებლო მოდელად ვენის ლეოპოლდშტადტის სინაგოგა გამოიყენეს. ამ ერთსართულიან შენობას კვადრატული გეგმარება აქვს. ცენტრალური სივრცის ზემოთ გუმბათის მქონე მთავარი დარბაზი სამი მხრიდან გარშემორტყმულია ჩაშენებული გალერეებით. ორგანი სამხრეთ გალერეაში მდებარეობს. სინაგოგის აღმოსავლეთ კედელში არის მრგვალი ფანჯარა ექვსქიმიანი ვარსკვლავით (1882–1883 წწ.) და არონ ჰა-კოდეშის ფორმის ვიტრაჟებით. ინტერიერის გამორჩეული ელემენტია თაბაშირის მოოქროვილი და პოლიქრომული არაბესკი, რომელიც შთაგონებულია ისლამური დეკორატიული ხელოვნებითა და არქიტექტურით. იგი აშენდა 1882–1893 წლებში ანტონინ ბაუმისა და ბედრიხ მიუნცბერგერის პროექტის მიხედვით. სინაგოგა რეფორმატორული სინაგოგების მსგავსად არის განლაგებული, ანუ ბიმა აღმოსავლეთ კედელზე არონის პირდაპირ გვერდითაა და არა შუაში, როგორც ტრადიციულ სინაგოგებშია, ხოლო საყვირი, რომელზეც თორის გრაგნილი იკითხებოდა წირვის დროს, დარბაზისკენაა მიმართული და არა არონისკენ. თორის კიდობანი მიჰრაბის სახითაა სტილიზებული და დღეს ფაროხეტი არ აქვს, თუმცა ზოგიერთ ადრინდელ გამოსახულებაზე ფაროხეტია გამოსახული. მლოცველები სკამებზე სხედან, რომლებიც ეკლესიაში არსებული სკამების მსგავსად რიგებადაა განლაგებული. ამჟამინდელი სკამები ორიგინალი არ არის. დღევანდელობა პრაღის სინაგოგაში დღეს ებრაული მუზეუმის გამოფენაა წარმოდგენილი, რომელიც ბოჰემიასა და მორავიაში ებრაელების ისტორიას გვიყვება — იოზეფინიზმის რეფორმებიდან, ანუ ემანსიპაციის დასაწყისიდან XX საუკუნემდე. ეს თემა ორგანულად ეხმიანება თავად სინაგოგის წარსულსაც, რომელიც რეფორმატორ ებრაულ თემთან იყო დაკავშირებული. გამოფენის ერთ-ერთი გამორჩეული ნაწილი ჩეხური და მორავიური სინაგოგებიდან თავმოყრილი ვერცხლის რელიგიური ნივთებია, რომლებიც ყოფილ ზამთრის სალოცავ დარბაზშია გამოფენილი. რობერტ გუტმანის გალერეაში — ყოფილი საავადმყოფოს უკანა ფლიგელში — წარმოდგენილია ებრაულ თემატიკაზე მიძღვნილი ექსპოზიციები. აქ ასევე იმართება კლასიკური მუსიკის კონცერტები. სქოლიო