დერვიშ ფაშას სასახლე

დერვიშ ფაშას სასახლე (თურქ. Derviş Paşa Konağı) — ისტორიული სასახლე და ეთნოგრაფიული მუზეუმი ნიქოზიის არაბ აჰმეტის კვარტალში, რომელიც ამჟამად მდებარეობს ჩრდილოეთ ნიქოზიაში. სასახლე განთავსებულია ბელიჰ ფაშას ქუჩაზე და ორი სართული აქვს. ის ითვლება ოსმალური არქიტექტურის ერთ-ერთ გამორჩეულ ნიმუშად კვიპროსზე. სასახლე აშენდა ადრინდელი გოთიკური სტილის შენობის ადგილზე. მის შესასვლელ კარზე მითითებულია თარიღი 1801, რაც სავარაუდოდ შენობის მშენებლობის წლად მიიჩნევა. 1869 წელს განხორციელდა მისი რემონტი, და ჭერის დეკორატიული ხის ჩუქურთმებიც ამ წელს განეკუთვნება. XIX საუკუნის ბოლოს სასახლე ეკუთვნოდა ჰაჯი აჰმედ დერვიშ ეფენდის, მდიდარ თურქ-კვიპროსელ მოქალაქეს, რომელიც ფლობდა ფართო მიწის ნაკვეთებს ნიქოზიის გალავნის გარეთ. სასახლის ქვედა სართული ნაგებია ქვით, ხოლო ზედა — ტალახის აგურით. მისი არქიტექტურა ღრმად ატარებს ოსმალურ ელემენტებს და ასახავს იმდროინდელ ოსმალურ ცხოვრების წესს. შენობას გააჩნდა ორი შესასვლელი კარი — მამაკაცებისთვის (სელამლიქი) და ქალებისთვის (ჰარამლიქი). შიდა ეზო იყო დიდი და ფართო, რომელიც გამოიყენებოდა ოჯახის წევრების მიერ დასასვენებლად გარესამყაროსგან იზოლირებულად. ზედა სართულზე განთავსებულია ბაღდადური სტილის ხის აივანი. 1979 წელს სასახლე ავარიულ მდგომარეობაში იმყოფებოდა და დანგრევის საფრთხე დაემუქრა. 1981 წელს იგი შეიძინა თურქულ-კვიპროსულმა სახელმწიფომ, ხოლო რესტავრაციის შემდეგ, 1988 წლის 21 მარტს ეთნოგრაფიულ მუზეუმად გაიხსნა. ეს იყო ჩრდილოეთ კვიპროსში პირველი მნიშვნელოვანი სარესტავრაციო პროექტი.მუზეუმში წარმოდგენილია ტრადიციული კვიპროსული ცხოვრების ამსახველი ნივთები: სამზარეულოს ჭურჭელი, ნაქარგობის ხელსაწყოები, ძველი ხმლები და ისტორიული ტანსაცმელი. კულტურული მნიშვნელობა და ურბანული კონტექსტი დერვიშ ფაშას სასახლე არა მხოლოდ არქიტექტურულ ნიმუშად, არამედ ნიქოზიის ქალაქური იდენტობის სიმბოლოდაც უნდა განიხილებოდეს. ის მდებარეობს არაბ აჰმეტის კვარტალში, რაც ოსმალური ურბანიზმის ეპოქაში ითვლებოდა მაღალი სოციალური ფენის დასახლებად. აღნიშნული უბანი ასახავდა ოსმალურ ტრადიციასა და მმართველ ელიტას, რომელთა საცხოვრებელი სტრუქტურები განსხვავდებოდა კვიპროსული სოფლის არქიტექტურისგან. სასახლის ორსართულიანი სტრუქტურა მიანიშნებს საკუთრების მფლობელის სოციალურ სტატუსზე, ხოლო ბაღდადური სტილის აივანი და შიდა ეზოს სიმეტრიულობა ქმნიდა ეგზომ დახურულ, მაგრამ კულტურულად მდიდარ გარემოს. მეზობელ შენობებთან ერთად, სასახლე ქმნიდა უნიკალურ ურბანულ ქსოვილს, სადაც სივრცე ნაწილდებოდა გენდერული, სოციალური და ფუნქციური ნიშნით – სელამლიქი, ჰარამლიქი და სავაჭრო-პოლიტიკური წრეების მისაღები სივრცეები. კულტურულად მნიშვნელოვანია, რომ სასახლეში შემორჩენილია ინტერიერის ჭერის დეკორატიული ჩუქურთმები, რომლებიც იმდროინდელი ოსმალური დეკორის იშვიათ ნიმუშებს წარმოადგენს კვიპროსზე. ამ ორნამენტებში მკაფიოდ იკვეთება ბალკანურ და ახლოაღმოსავლურ გავლენათა სინთეზი – ხის ჩუქურთმა და გეომეტრიული ორნამენტები მიმსგავსებულია საქართველოს შუა საუკუნეების დეკორსაც, რაც სარემონტო ოსტატების რეგიონთაშორისი გადაადგილების შედეგი შეიძლება იყოს. დასამახსოვრებელია, რომ დერვიშ ფაშას სასახლე გახდა ერთ-ერთი პირველი მაგალითი, როდესაც ჩრდილოეთ კვიპროსის ადმინისტრაციამ მიზანმიმართულად შეინარჩუნა არქიტექტურული მემკვიდრეობა. მისი რესტავრაცია 1980-იან წლებში არ იყო მხოლოდ სამშენებლო პროცესი — ის იყო კულტურული პოზიციის დეკლარაცია: სურვილი, არ დაეკარგათ ისტორიული წარსული პოლიტიკური ცვლილებების მიუხედავად. სასახლის თანამედროვეობაში არსებობა უკვე არ არის მხოლოდ მუზეუმის ფუნქციით გამორჩეული — ის გახდა ერთ-ერთი ცენტრალური ობიექტი ტურისტული მარშრუტებისა, რაც ხელს უწყობს კვიპროსის კულტურის მრავალფეროვანი შრის გაცნობას. სიმბოლური დატვირთვა და იდეოლოგიური მნიშვნელობა დერვიშ ფაშას სასახლე არ უნდა განვიხილოთ მხოლოდ როგორც არქიტექტურული ძეგლი ან ეთნოგრაფიული მუზეუმი — ის არის ოსმალური მემკვიდრეობის ის მცირე ნაწილაკი, რომელიც დღევანდელ ჩრდილოეთ კვიპროსში იდენტობათა მშენებლობის პროცესში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს. XIX საუკუნის ბოლოს, როდესაც სასახლეში ცხოვრობდა ჰაჯი დერვიშ ეფენდი — ადგილობრივი არისტოკრატიის წარმომადგენელი — შენობა იქცა იმ სოციალური ელიტის სიმბოლოდ, რომელიც თურქულ-კვიპროსული საზოგადოების კულტურულ ჩარჩოს განსაზღვრავდა. ოსმალეთის იმპერიის დაშლისა და ბრიტანეთის მმართველობის დადგომის შემდეგ, მსგავსი სასახლეები, როგორც წესი, ან იძარცვებოდა, ან იძენდა ადმინისტრაციულ ფუნქციას, ან ნადგურდებოდა ურბანული გარდაქმნის შედეგად. დერვიშ ფაშას სასახლე გადარჩა და დარჩა ადგილობრივი საზოგადოების მეხსიერებაში, როგორც „ძველი დიდების სახლი“. სწორედ ამ სიმბოლური დატვირთვის გამო მისი დაცვა და რეაბილიტაცია 1980-იან წლებში არ იყო მხოლოდ კულტურული აქტი, არამედ პოლიტიკური ჟესტიც — ჩრდილოეთ კვიპროსის ადმინისტრაციის სურვილი, აღედგინა ისტორიული წარსულის უწყვეტობის ილუზია. დღეს მუზეუმის მთავარი ეზო ხშირად გამოიყენება როგორც ადგილობრივი კულტურული ღონისძიებების ადგილი — ფოლკლორული საღამოები, მცირე მასშტაბის გამოფენები და საგანმანათლებლო ტური. ეს პრაქტიკა, ერთი მხრივ, მუზეუმს ამორჩეულ ადგილად აქცევს კულტურული მეხსიერების შესანარჩუნებლად, ხოლო მეორე მხრივ, ის პოლიტიკურად გარდაიქმნება იდენტობის გამამტკიცებელ სიმბოლოდ — ადგილობრივი თურქული თემისთვის ერთგვარად „საპატიო არქიტექტურულ ხსოვნად“. სასახლის ინტერიერში თავმოყრილი ყოფითი ნივთები არ წარმოადგენს მხოლოდ ისტორიულ არტეფაქტებს — ისინი არიან ყოფითი იდენტობის მატარებლები. სამზარეულოს ჭურჭელი, ტრადიციული ქსოვილები და ავეჯი ქმნიან ამ ობიექტს როგორც სახლის იდეალიზებულ მოდელს — როგორც „დაკარგულ სამშობლოს შიგნიდან“, რომელშიც კოლექტიური მეხსიერება არქიტექტურასთან ერთად თანაარსებობს. გალერეა ლიტერატურა ბაღიშქანი, თუნჯერი. ლეფქოშას არაბ აჰმეთის კვარტალი. Yeni Düzen, 28 ივნისი 2013. ბერატლი, ნაზიმი. დერვიშ ფაშას სასახლე. Kıbrıs Postası, 21 აგვისტო 2011. გურქანი, ჰაშმეთ მუზაფერ. ლეფქოშა გუშინ და დღეს (მე-3 გამოცემა). Galeri Kültür, ISBN 9963660037, გვ. 117–118. ქეშიშიანი, კევორქი. ნიქოზია — კვიპროსის დედაქალაქი წარსულსა და აწმყოში. K. Rustem & Brother, 1978. Mourat, Eleni. “Wooden Ceilings in the Ottoman Mediterranean.” Journal of Islamic Architecture, ტ. 5, N 2, 2016, გვ. 72–81. Preservation of Ottoman heritage in Northern Cyprus. CyHeritage Foundation. culturalheritage.cy (თარიღი: 15 დეკემბერი 2023). სქოლიო