Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте

Төньяк Кыпрыс Төрек Җөмһүрияте (төр. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti), Тө́ньяк Кыпрыс (төр. Kuzey Kıbrıs), ТКТҖ (төр. KKTC) — Кыпрыс утравының төньягында урнашкан өлешчә танылган дәүләт. 1983 елның 15 ноябрендә бәйсезлеге игълан ителә. Ул Төркия тарафыннан гына танылган. Башка дәүләтләр һәм халыкара оешмалар Төньяк Кыпрысны Кыпрыс Җөмһүриятенең бер өлеше дип саныйлар. Дәүләтне нигезләүче һәм беренче президенты — Рәүф Денкташ (1924-2013). ТКТҖ Кыпрыс утравы территориясенең якынча 36 процентын контрольдә тота. Утрауның көньяк өлешен халыкара дәрәҗәдә танылган, нигездә юнаннар яшәгән Кыпрыс Җөмһүрияте алып тора. Ике өлеш арасында БМО контролендәге демилитаризацияләнгән зона — «Яшел сызык» (Yeşil Hat) уза. Географик урнашу Төньяк Кыпрыс Урта диңгезнең көнчыгыш өлешендә, Төркиядән көньяктарак урнашкан. Утрауның төньяк ярыннан Төркия ярларына кадәр ераклык якынча 70 чакрым тәшкил итә. ТКТҖ территориясе утрауның төньяк яр буен, Месаория тигезлеген[en] тигезлеген һәм Кирения тау сыртының[ru] (Бишбармак таулары) бер өлешен үз эченә ала. Төбәк климаты — Урта диңгез климаты: җәе эссе һәм коры, ә кышы йомшак, яңгырлы. Төп табигый байлыклары — авыл хуҗалыгы җирләре, яр буе зоналары һәм туристик ландшафтлар. Халык Төньяк Кыпрыс Төрек Җөмһүриятенең халык саны якынча 450–550 мең кеше тәшкил итә (төрле мәгълүматлар бар). Халыкның нигезен төрек-кыпрыслылар, шулай ук Төркиядән күчеп килүчеләр һәм аларның нәселләре тәшкил итә. Шулай ук башка илләрдән килгән кешеләрнең зур булмаган җәмгыятьләре дә бар. Рәсми тел — төрек теле. Көндәлек тормышта төрек теленең Кыпрыс диалекты киң кулланыла. Мәгариф, туризм һәм бизнес өлкәсендә инглиз теле дә таралган. Халыкның күпчелеге сөнни ислам динен тота, шулай да җәмгыятьтә дөньяви яшәү рәвеше һәм принциплары өстенлек итә. Шулай ук христиан һәм башка кечкенә дини җәмгыятьләр дә бар. Башкала һәм иң зур шәһәрләр ТКТҖнең башкаласы — Төньяк Никосия (төрекчә Lefkoşa). Шәһәр төньяк (төрек) һәм көньяк (юнан) өлешләргә бүленгән, алар арасында БМОның аеру сызыгы уза. Никосия (Лефкоша) — Ауропадагы бердәнбер бүленгән башкала. Иң зур шәһәрләр: Фамагуста[ru] (Gazimağusa) — мөһим порт һәм туризм үзәге; Гирнә[ru] (Girne) — төньяк яр буендагы популяр курорт шәһәре; Гүзәлйорт[ru] (Güzelyurt) — авыл хуҗалыгы үзәге; Искеле[ru] (İskele) — туризмы үсеш алучы яр буе шәһәре. Административ-территориаль бүленеш Төньяк Кыпрыс Төрек Җөмһүрияте 5 өлкәгә, яки ильчегә бүленә. Тарих Борынгы чор һәм Урта гасырлар Кыпрыс утравының меңьеллыкларга сузылган борынгы тарихы бар. Төрле чорларда ул ассириялеләр, мисырлылар, фарсылар, эллинистик дәүләтләр, Рим һәм Византия империяләре хакимлеге астында булган. 1571 елда Кыпрысны Госман империясе яулап ала. Шул вакыттан алып утрауда юнан православ халкы белән беррәттән төрек мөселман җәмгыяте формалаша башлый. Бөекбритания хакимияте 1878 елда утрау белән идарә итү Бөекбританиягә күчә, ә 1914 елда Кыпрыс рәсми рәвештә Британия империясе тарафыннан аннексияләнә. Бу чорда милли хәрәкәтләр көчәя: юнан-кыпрыслылар арасында Юнанстанга кушылу идеясе (энозис) тарала, ә төрек-кыпрыслылар арасында үз хокукларын яклау һәм милләтара тигезлек урнаштыру өчен хәрәкәт популярлаша. Утрауның бәйсезлеге һәм җәмгыятьара низаг 1960 елда җирле юнан һәм төрек халыкларының сәяси тигезлегенә нигезләнгән бәйсез дәүләт — Кыпрыс Җөмһүрияте төзелә. Ләкин 1963 елда ук җәмгыятьара бәрелешләр башлана, бу ил халкының бүленүенә һәм БМО тынычлык урнаштыру көчләренең керүенә китерә. 1974 елда Кыпрыста, утрауны Юнанстанга кушу максатыннан, Юнанстандагы хәрби хунта ярдәмендә дәүләт түнтәрелеше була. Җавап чарасы буларак, Төркия, үзенең дәүләт-гарант статусына таянып, хәрби операция үткәрә. Нәтиҗәдә утрау төньяк һәм көньяк өлешләргә бүленә. Шуннан соң төрек-кыпрыслыларның күпчелеге утрауның төньягына, ә юнан-кыпрыслылар исә утрауның көньяк өлешенә күченә. ТКТҖнең игълан ителүе 1983 елда утрауның төньяк өлеше берьяклы тәртиптә Төньяк Кыпрыс Төрек Җөмһүрияте исеме астында үз бәйсезлеген игълан итә. Бу карар БМО тарафыннан тәнкыйтьләнә. БМО ТКТҖне һаман да Кыпрыс Җөмһүриятенең бер өлеше дип санавын дәвам итә. Сәяси төзелеше Төньяк Кыпрыс Төрек Җөмһүриятенең (ТКТҖ) идарә итү формасы — президент-парламент җөмһүрияте. Дәүләт башлыгы — бөтенхалык тавыш бирү аркылы сайлана торган президент. Президент вәкиллек функцияләрен башкара һәм тышкы сәясәт мәсьәләләрендә мөһим роль уйный. Канун чыгаручы хакимият Җөмһүрият Мәҗлесенә — гомуми сайлаулар нигезендә сайлана торган бер палаталы парламентка карый. Башкарма хакимиятне премьер-министр җитәкчелегендәге хөкүмәт гамәлгә ашыра. ТКТҖнең сәяси системасы төрле карашларны тәкъдим итүче берничә фиркане үз эченә ала — Кыпрысны бердәм дәүләткә берләштерү тарафдарларыннан алып бәйсезлек һәм Төркия белән тыгыз интеграция тарафдарларына кадәр. Халыкара статусы һәм тышкы мөнәсәбәтләр ТКТҖнең халыкара статусы бәхәсле булып кала. Халыкара дәрәҗәдә дәүләтне Төркия генә таныды. Калган барлык илләр һәм халыкара оешмалар, шул исәптән БМО һәм Ауропа Берлеге, Кыпрыс утравының төньягын Кыпрыс Җөмһүриятенең басып алынган (оккупацияләнгән) территориясе дип саный. ТКТҖ БМО, Ауропа Берлеге һәм башка халыкара оешмалар әгъзасы түгел, әмма берничә илдә үзенең рәсми булмаган вәкиллекләрен тота. Төркия Төньяк Кыпрыска зур икътисади, хәрби һәм сәяси ярдәм күрсәтә. Икътисад Төньяк Кыпрыс Төрек Җөмһүрияте икътисады шактый дәрәҗәдә Төркиягә бәйле. Икътисадның төп тармаклары: Туризм (пляж ялы, казино, тарихи һәйкәлләр); Авыл хуҗалыгы (цитруслылар, зәйтүн, яшелчәләр); Мәгариф (халыкара университетлар); Төзелеш һәм күчемсез милек. Халыкара изоляция аркасында турыдан-туры халыкара сәүдә һәм транспорт элемтәләре чикләнгән. Авиарейсларның һәм диңгез ташуларының күпчелеге Төркия аша башкарыла. Рәсми валюта — Төркия лирасы, әмма туризм өлкәсендә еш кына евро һәм башка чит ил акчалары кабул ителә. Мәгариф һәм фән Төньяк Кыпрыс югары белем бирүнең эре региональ мәркәзе булып тора. Биредә берничә университет эшли, аларда Төркия, Якын Көнчыгыш, Африка һәм Азиядән килгән студентлар укый. Укыту еш кына инглиз телендә алып барыла. Халыкның грамоталык дәрәҗәсе югары, мәктәп белем бирү системасы шактый дәрәҗәдә Төркиянекенә охшаш. Мәдәният ТКТҖ мәдәнияте төрек, Кыпрыс һәм Урта диңгез традицияләренең кушылмасы булып тора. Аш-суда итле ризыклар, яшелчәләр, зәйтүн мае, диңгез продуктлары һәм татлы ризыклар киң кулланыла. Музыка һәм фольклор Госман һәм җирле Кыпрыс мирасы элементларын саклый. Бәйрәмнәр дәүләт даталарын да, дини вакыйгаларны да үз эченә ала. Спорт Иң популяр спорт төре — футбол, әмма Төньяк Кыпрысның спорт оешмалары халыкара федерацияләр тарафыннан танылмаган. Бу ТКТҖ такымнарының һәм спортчыларының халыкара ярышларда катнашуын чикли. Шулай ук волейбол, баскетбол һәм традицион спорт төрләре таралган. Хәзерге хәле Кыпрыс мәсьәләсе хәл ителмәгән халыкара проблемаларның берсе булып кала. Утрауны федератив дәүләткә берләштерү буенча вакыт-вакыт сөйләшүләр алып барыла, әмма әлегә конкрет нәтиҗәләргә ирешә алмадылар. Төньяк Кыпрыс Төрек Җөмһүрияте, киң халыкара танылуның булмавына карамастан, үз администрациясе, сәяси системасы һәм җәмгыяте булган де-факто дәүләт буларак яшәвен дәвам итә. Фотосурәтләр Искәрмәләр Сылтамалар Моны да карагыз