სარაიონუს მეჩეთი

სარაიონუს მეჩეთი (თურქ. Sarayönü Camii), აგრეთვე ცნობილი, როგორც სარაის მეჩეთი, მდებარეობს ნიქოზიის გალავნიან ქალაქში, ჩრდილოეთ ნიქოზიაში. იგი სარაიონუს მოედნის მახლობლადაა განთავსებული და ისტორიულად სწორედ ამ მოედანზე იდგა. ისტორია კამიე ენლარი მიიჩნევს, რომ XIV და XV საუკუნეებში, ლუზინიანების და შემდგომ ვენეციელების მმართველობის პერიოდში, მეჩეთის ადგილას მდებარეობდა კარმელიტთა ეკლესია. მას ერთი გუმბათი ჰქონდა და მის ირგვლივ, გავრცელებული ცნობებით, სასაფლაო იყო განთავსებული, სადაც დაკრძალულნი იყვნენ იერუსალიმის მეფე, ნორმანდიის ჰერცოგი და სხვა დიდგვაროვნები. ოსმალთა მიერ კვიპროსის დაპყრობის შემდეგ, 1571 წელს, სარაიონუს მოედანზე ოსმალთა არმიის ბანაკი განთავსდა და კარმელიტთა ეკლესია მეჩეთად გადაკეთდა, რათა ჯარისკაცებისთვის სალოცავი შეექმნათ. განახლებული შენობის გარე ფასადი გოთიკურ არქიტექტურას ატარებდა, შიდა სივრცე კი ოსმალური სტილის მიხედვით იყო მოწყობილი. ახალ მეჩეთს თურქულად ეწოდა "Orduönü Mescidi", რაც ნიშნავს „არმიის ბანაკის წინ მდებარე მეჩეთს“. შემდგომ პერიოდში, ოსმალთა მმართველობისას, ძველი კარმელიტული ეკლესიის ნაცვლად აშენდა ახალი მეჩეთი. მისი მშენებლობის თარიღად ზოგიერთი წყარო ასახელებს 1690–1691 წლები და მას უკავშირებს „ქინჯი (ყილიჩ) ალი ფაშას“, ზოგი კი მიუთითებს 1820–1824 წლებს, რაც მიეწერება სხვა პიროვნებას სახელად ალი ფაშა. ახალ მეჩეთს ახასიათებდა ტრადიციული ოსმალური არქიტექტურა, სახურავი ეყრდნობოდა ორ მახვილ თაღს და ჰქონდა უმორთველი მინარეთი. 1873 წელს მეჩეთს ესტუმრა A.L. სალვატორი, რომელმაც აღნიშნა, რომ მეჩეთის ეზოში მდებარეობდა სარკოფაგი ბერძნული წარწერებით, რომელიც მორწმუნეთათვის განბანვისათვის გამოიყენებოდა. აღნიშნული სარკოფაგი 1980 წელს ჰაიდარ ფაშას მეჩეთის ეზოში გადაიტანეს. 1900 წლის იანვარში მომხდარმა მიწისძვრამ მეჩეთი მთლიანად გაანადგურა. ამავე წელს ბრიტანელმა არქიტექტორმა ფენტონ ატკინსონმა მოამზადა ახალი მეჩეთის გეგმა. გავრცელებული ცნობებით, ატკინსონი შთაგონებული იყო ანდალუსიის მეხსიერებით. მშენებლობა დაიწყო 1901 წლის 26 ნოემბერს და სავარაუდოდ დასრულდა 1903 წელს. 1963–1964 წლების შიდასაზოგადოებრივი კონფლიქტის, „სისხლიანი შობის“ შემდეგ, თურქი კვიპროსელებს აღარ ჰქონდათ შენობა ოფიციალური ქორწინებების ჩასატარებლად. ამ მიზნით მეჩეთი ქორწინების სალონად გადააკეთეს. გავრცელებული ცნობებით, მეჩეთიდან ხალიჩები მოიხსნა და შიგნით სკამები დადგეს. 2004 წელს, თურქეთში მოქმედი კონსერვატიული და ზომიერი ისლამისტური წრეების, მათ შორის გაზეთ „ზამანის“, ზეწოლის შედეგად, შენობას კვლავ მეჩეთის ფუნქცია მიენიჭა. არქიტექტურა მეჩეთი აგებულია მავრეტული არქიტექტურული სტილით, თუმცა მასში შეიმჩნევა ინდური გავლენებიც. მიუხედავად ამისა, შენობა რჩება ტრადიციული კვიპროსული მართკუთხა განლაგების. მისი ფასადი – უცხოური გავლენების მქონე – ხუთ სექციად იყოფა და შედგება მახვილში გადამკვეთი ცხენის ნალის ფორმის თაღებისგან. მინარეთი, რომელიც ძველი ოსმალური მეჩეთიდანაა შემორჩენილი, ქვისგან არის აშენებული და მეჩეთის ძირითად კონსტრუქციას მოცილებულია. რელიგიური, საზოგადოებრივი და სიმბოლური მნიშვნელობა სარაიონუს მეჩეთი ოსმალური პერიოდის ნაგებობათა შორის ერთ-ერთი თვალსაჩინო არქიტექტურული ძეგლია, რომელიც არამხოლოდ ლოცვის სივრცედ, არამედ ჩრდილოეთ ნიკოზიის თურქული თემის საზოგადოებრივ ცენტრადაც იქცა. მისი ისტორიული განვითარებისას მეჩეთმა განიცადა სხვადასხვა ფუნქციური და სიმბოლური გარდაქმნები, რაც გამოხატავს კვიპროსში მყოფი მუსლიმური თემის იდენტობას, მეხსიერებასა და რეზისტენტულობას კოლონიური, ნაციონალისტური და საზოგადოებრივი ცვლილებების პირობებში. ოსმალურ პერიოდში, განსაკუთრებით XIX საუკუნის მეორე ნახევრიდან მოყოლებული, მეჩეთი გამოიყენებოდა როგორც ყოველდღიური ლოცვების, ასევე განსაკუთრებული რელიგიური დღესასწაულების – რამადანის, ყურბან-ბაირამისა და მაუილიდის – ორგანიზების ადგილი. ადგილობრივი თემის მრავალი წარმომადგენლისთვის სარაიონუს მეჩეთი იყო არა მხოლოდ ლოცვის ადგილი, არამედ სასწავლო სივრცე, სადაც ხშირად ტარდებოდა კურანთწიგნის გაკვეთილები და ისლამური სამართლის (ფიყჰის) განხილვები. 1963 წლის კონფლიქტის შემდგომ პერიოდში, როდესაც მეჩეთი ფორმალურად იქცა ქორწინების რეგისტრაციის ადგილად, მან სიმბოლურად შეინარჩუნა რელიგიური ხასიათი. თემის შიგნით არსებობდა საერთო თანხმობა, რომ შენობა წმინდა იყო და მიუხედავად მისი გამოყენების დროებითი ცვლილებისა, მას არ დაუკარგავს სულიერი ღირებულება. სწორედ ეს გარემოება გახდა საფუძველი მეჩეთის 2004 წელს ხელახლა გახსნისა მორწმუნეთათვის – პროცესი, რომელსაც თან ახლდა მძლავრი სოციალური მოძრაობა ადგილობრივი და თურქული საზოგადოებრივი ორგანიზაციების მხრიდან. თანამედროვე ეტაპზე მეჩეთი იკავებს მნიშვნელოვან ადგილს ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქული რესპუბლიკის კულტურულ ლანდშაფტში. ის აქტიურად გამოიყენება როგორც საღვთისმსახურო ადგილი, ასევე კულტურული მეხსიერების სიმბოლო, რომელიც უკავშირდება კოლექტიურ თვითმყოფადობასა და ურბანულ იდენტობას. არქიტექტურული სტილის უნიკალური შერწყმა – მავრეტული ელემენტები ოსმალურ ტრადიციებთან – ქმნის მეჩეთის კულტურულ მრავალფეროვნებას, რაც კიდევ უფრო აძლიერებს მის მნიშვნელობას როგორც ადგილობრივი ისტორიის ცოცხალ არტეფაქტს. ლიტერატურა Akar, H. (2020). Urban Space and Muslim Identity in Northern Nicosia. Journal of Eastern Mediterranean Studies, ტ. 12, №2, გვ. 145–162. Yıldırım, F. (2021). Kıbrıs Türk Mimari Kimliğinde Dini Yapılar. ლეფკოშა: Doğu Akdeniz Yayınları. Türk Diyanet Vakfı. (2022). Kıbrıs’ta Dini Hayat ve Cami Kültürü. ანკარა: TDV Yayınları. სქოლიო