კვიპროსი

კვიპროსი (ბერძ. Κύπρος, თურქ. Kıbrıs), ოფიციალურად კვიპროსის რესპუბლიკა (ბერძნ. Κυπριακή Δημοκρατία, თურქ. Kıbrıs Cumhuriyeti) — კუნძულოვანი სახელმწიფო ხმელთაშუა ზღვის აღმოსავლეთ ნაწილში. კვიპროსი როგორც მოსახლეობის რაოდენობით, ასევე ფართობის სიდიდით, ხმელთაშუა ზღვაში მესამეა. გეოგრაფიულად ეკუთვნის აზიას, თუმცა კულტურულ-პოლიტიკური თვალსაზრისით ევროპის ნაწილია. ის მდებარეობს თურქეთის სამხრეთით, სირიისა და ლიბანის დასავლეთით, ისრაელის ჩრდილო-დასავლეთით, ეგვიპტის ჩრდილოეთით და საბერძნეთის აღმოსავლეთით. კვიპროსზე უძველესი ნამოსახლარები თარიღდება ჩვენს წელთაღრიცხვამდე X ათასწლეულით. იმ პერიოდის არქეოლოგიური ძაგლებში გვხვდება კარგად შემონახული ნეოლითის ხანის სოფელი ხიროკიტია. კვიპროსზე ჩვენს წელთაღრიცხვამდე II ათასწლეულში სახლობდნენ მიკენიელი ბერძნები. მისი სტრატეგიული მდებარეობის გამო დიდ იმპერიებს ჰქონდათ დაპყრობილი. მათ შორის: ნეო-ასურეთს, ძველ ეგვიპტეს და აქემენიანთა იმპერიას. ძვ. წ. 333 წელს ის ალექსანდრე დიდმა გაათავისუფლა. ალექსანდრეს სიკვდილის შემდეგ ის მოექცა პტოლემეების დინასტიის მმართველობაში. შემდგომში ის შედიოდა რომის, ბიზანტიის იმპერიების, ვენეციის რესპუბლიკის და ბოლოს 3 საუკუნის განმავლობაში 1571–1878 წლებში (დე იურე 1914 წლამდე) ოსმალეთის შემადგენლობაში. 1878 წლიდან კვიპროსი მოექცა ბრიტანეთის გავლენის ქვეშ, რომლისგანაც დამოუკიდებლობა მხოლოდ 1960 წელს მოიპოვა. 1961 წელს ის შეუერთდა ერთა თანამეგობრობას. 1963 წელს დაიწყო 11-წლიანი ეთნიკური დაპირისპირება კვიპროსელ ბერძნებსა და თურქებს შორის. საბოლოოდ, დაპირისპირება 1974 წელს კვიპროსის გაყოფითა და ჩრდილოეთი კვიპროსის არაღიარებული სახელმწიფოს ჩამოყალიბებით დასრულდა. კვიპროსს აქვს დე იურე სუვერენიტეტი, რომელიც ვრცელდება მთელს კუნძულზე და მის შემოგარენ წყლებზე, გარდა ბრიტანეთის ზღვისიქითა ტერიტორიების – აკროტირი და დეკელიასი. 2004 წლის 1 მაისს კვიპროსი გახდა ევროკავშირის წევრი, ხოლო 2008 წლის 1 იანვარს შეუერთდა ევროზონას. სახელწოდება ოფიციალური — კვიპროსის რესპუბლიკა. ეროვნული: ბერძნული — Κύπρος; Kypriake Dimukratia; თურქული — Kibris; Kibris Cumhuriyeti. ეტიმოლოგია: სახელწოდება მომდინარეობს სპილენძის ლათინური ფორმიდან cuprum. ქვეყანა უხსოვარი დროიდანვე ცნობილია სპილენძის საბადოებით. გეოგრაფია რესპუბლიკის ფართობი შეადგენს 9251 კმ²-ს, მათ შორის 37 % დღემდე მიტაცებული აქვს თურქეთს (3355 კმ²) და მის ტერიტორიაზე ჩამოყალიბებულია ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქული რესპუბლიკა, რომელიც დღემდე მხოლოდ თურქეთის მიერაა აღიარებული. კვიპროსი სიდიდით მესამე კუნძულია ხმელთაშუა ზღვაში, ის მხოლოდ იტალიის კუნძულებს — სიცილიასა და სარდინიას ჩამორჩება (როგორც ფართობის, ისე მოსახლეობის მიხედვით). კვიპროსი არის მსოფლიოში 81-ე უდიდესი კუნძული ფართობის მიხედვით და 51-ე მოსახლეობის მიხედვით. კუნძულის მაქსიმალური სიგრძე შეადგენს 240 კმ-ს, ხოლო მაქსიმალური სიგანე 100 კმ-ს. კვიპროსი დაშორებულია სირიის სანაპიროდან 105 კმ-ით (აღმ.), ლიბანის სანაპიროდან — 108 კმ-ით (აღმ), ისრაელიდან — 200 კმ-ით (სამხ-აღმ.), ეგვიპტიდან — 380 კმ-ით (სამხ.), საბერძნეთის კუნძულ როდოსიდან — 400 კმ-ით, ხოლო საბერძნეთის კონტინენტური ნაწილიდან — 800 კმ-ით (ჩრ-დას). გეოპოლიტიკურად, კუნძული დაყოფილია ოთხ ძირითად ნაწილად: სამხრეთ და ცენტრალურ ნაწილში კვიპროსის რესპუბლიკას უკავია კუნძულის დაახლოებით ორი მესამედი (59,74 %), ჩრდილოეთით, ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქულ რესპუბლიკას უკავია საერთო ფართობის დაახლოებით მესამედი (34,85 %), გაეროს მიერ კონტროლირებადი „მწვანე ზოლი”, რომელიც ბუფერულ ზონას წარმოადგენს და ორ მხარეს ერთმანეთისაგან ჰყოფს, კუნძულის ფართობის 2,67 %-ს იკავებს, ხოლო ბრიტანეთის საკუთრებაში არსებული ორი ბაზა — აკროტირი და დეკელია მოიცავს დარჩენილ 2,74 %-ს. ბუნება ნაპირები უმთავრესად დაბალია, ნაკლებად შეჭრილ-შემოჭრილი, ჩრდილოეთით ციცაბო, კლდოვანი. ჭარბობს მთიანი რელიეფი. სასარგებლო წიაღისეულიდან აღსანიშნავია ქრომიტები, რკინისა და სპილენძის მადანი, აზბესტი და სხვა. ჰავა სუბტროპიკული ხმელთაშუა ზღვის. დამახასიათებელია ცხელი (25-35 °C) ზაფხული და რბილი (10-15 °C), შედარებით წვიმიანი ზამთარი. ფაუნა ფაუნის შემადგენლობაში 20 სახეობის ძუძუმწოვარი და 20-ზე მეტი სახეობის მობუდარი ფრინველია. გვხვდება სხვადასხვაგვარი და მრავალრიცხოვანი ქვეწარმავალი (30-ზე მეტი სახეობა). დაცულია გადაშენების პირას მყოფი ენდემური კვიპროსული ცხვარი (მუფლონი). კუნძულზე იზამთრებს მრავალი გადამფრენი ფრინველი. სანაპიროებზე ზღვის კუების რამდენიმე სახეობა (ჩვეულებრივი, მწვანე) დებს კვერცხებს. ისტორია წინარე და ძველი ისტორია მონადირე-შემგროვებელთა პირველი ჯგუფები კვიპროსზე დაახლოებით 13–12 ათასი წლის წინ (ძვ. წ. 11,000–10,000 წლებში) დასახლდნენ, რაც დადასტურებულია ისეთი არქეოლოგიური ძეგლების დათარიღებით, როგორიცაა ეტოკრემნოსი სამხრეთ სანაპიროზე და სანაპიროდან მოშორებული ვრეტსია რუდიასის ტერიტორია. ადამიანის პირველი დასახლება ემთხვევა კვიპროსის ენდემური ძუძუმწოვრების — დაახლოებით 75 სმ სიმაღლის კვიპროსული ჯუჯა ჰიპოპოტამისა და დაახლოებით 1 მეტრი სიმაღლის კვიპროსული ჯუჯა სპილოს — გადაშენებას, რომლებიც კუნძულზე ერთადერთი მსხვილი ძუძუმწოვრები იყვნენ. ნეოლითური სასოფლო-სამეურნეო საზოგადოებები კუნძულზე ჩამოყალიბდა დაახლოებით 10,500 წლის წინ (ძვ. წ. 8500 წელს). კვიპროსზე, სხვა ნეოლითურ ძეგლზე, აღმოჩენილია ადამიანის სხეულთან ერთად დამარხული რვა თვის კატის ნაშთი. სამარხი თარიღდება დაახლოებით ძვ. წ. 7500 წლით, რაც უსწრებს ძველი ეგვიპტური ცივილიზაციის ჩამოყალიბებას და მნიშვნელოვნად უფრო ადრეულ თარიღამდე წევს ადამიანის და კატის ურთიერთობის ყველაზე ადრეულ ცნობილ მაგალითს. განსაკუთრებულად კარგად შემონახული ნეოლითური სოფელი ხიროკიტია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლია და თარიღდება დაახლოებით ძვ. წ. 6800 წლით. გვიან ბრინჯაოს ხანაში, დაახლოებით ძვ.წ. 1650 წლიდან, კვიპროსი (თანამედროვე წყაროებში მთლიანად ან ნაწილობრივ ალაშიად იდენტიფიცირებული) მეტად ინტეგრირდა ხმელთაშუა ზღვის ფართო სამყაროსთან, რაც განპირობებული იყო ტროდოსის მთებიდან მოპოვებული სპილენძის ვაჭრობით. ამ პროცესმა ხელი შეუწყო კუნძულზე ურბანიზებული დასახლებების განვითარებას. წერილობითი წყაროები მიუთითებენ, რომ ამ პერიოდში კვიპროსს მართავდნენ „მეფეები“, რომლებსაც ჰქონდათ კავშირები ხმელთაშუა ზღვის სხვა სახელმწიფოების მმართველებთან (მაგალითად, ძველი ეგვიპტის ახალი სამეფოს ფარაონებთან, რაც ამარნას წერილებით დასტურდება). კვიპროსელი მეფის პირველი დაფიქსირებული სახელი არის კუშმეშუშა, რომელიც გვხვდება ძვ. წ. XIII საუკუნეში უგარითიში გაგზავნილ წერილებში. ბრინჯაოს ხანის დასასრულს კუნძულმა განიცადა ბერძნული დასახლების ორი ტალღა. პირველი ტალღა შედგებოდა მიკენელი ბერძენი ვაჭრებისგან, რომლებმაც კვიპროსის მონახულება დაახლოებით ძვ.წ. 1400 წლიდან დაიწყეს. მიიჩნევა, რომ ბერძნული დასახლების მეორე და ძირითადი ტალღა განხორციელდა გვიან ბრინჯაოს ხანაში მიკენური საბერძნეთის კოლაფსის შემდეგ, ძვ. წ. 1100–1050 წლებში, და კუნძულის ძირითადად ბერძნული ხასიათი სწორედ ამ პერიოდიდან იღებს სათავეს. კვიპროსს მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს ბერძნულ მითოლოგიაში, როგორც აფროდიტესა და ადონისის დაბადების ადგილი, აგრეთვე როგორც მეფე კინირასის, ტეუკერისა და პიგმალიონის სამშობლო. ლიტერატურული წყაროები მიუთითებენ ფინიკიელთა ადრეულ ყოფნაზე კიტიონში, რომელიც ძვ. წ. X საუკუნის დასაწყისში ტვიროსის კონტროლქვეშ იმყოფებოდა. ზოგიერთი ფინიკიელი ვაჭარი, რომლებიც სავარაუდოდ ტვიროსიდან იყვნენ წარმოშობით, დასახლდა აღნიშნულ ტერიტორიაზე და გააფართოვა კიტიონის პოლიტიკური გავლენა. კვიპროსი აღმოსავლეთ ხმელთაშუა ზღვის სტრატეგიულად მნიშვნელოვან ადგილას მდებარეობს. იგი ძვ. წ. 708 წლიდან დაახლოებით ერთი საუკუნის განმავლობაში ნეო-ასურეთის იმპერიის მმართველობის ქვეშ იმყოფებოდა, რის შემდეგაც ხანმოკლე პერიოდის განმავლობაში ეგვიპტის გავლენაში მოექცა და საბოლოოდ ძვ. წ. 545 წელს აქემენიანთა მმართველობის ქვეშ გადავიდა. კვიპროსელები, სალამისის მეფე ონეზილოსის ხელმძღვანელობით, შეუერთდნენ იონიურ ქალაქებში მცხოვრებ თანამემამულე ბერძნებს ძვ. წ. 499 წელს აქემენიანთა წინააღმდეგ მიმართულ წარუმატებელ იონიურ აჯანყებაში. აჯანყება ჩახშობილ იქნა, თუმცა კვიპროსმა შეძლო ავტონომიის მაღალი ხარისხისა და ბერძნულ სამყაროსთან კავშირის შენარჩუნება. სპარსული მმართველობის მთელი პერიოდის განმავლობაში შეინიშნებოდა კვიპროსელი მეფეების მმართველობის უწყვეტობა, ხოლო მათ მიერ წამოწყებულ აჯანყებებს მცირე აზიაში მყოფი სპარსი მმართველები ახშობდნენ, რაც მიუთითებს, რომ კვიპროსელები კუნძულს აქამენიანთა დიდ მეფესთან უშუალო ურთიერთობებით მართავდნენ და აქ არ არსებობდა სპარსული სატრაპია. კვიპროსის სამეფოები სარგებლობდნენ განსაკუთრებული პრივილეგიებით და ნახევრად ავტონომიური სტატუსით, თუმცა ისინი მაინც დიდი მეფის ბასალებად ითვლებოდნენ. ძვ. წ. 333 წელს, კუნძული ალექსანდრე მაკედონელმა დაიპყრო, ხოლო კვიპროსის ფლოტმა ალექსანდრეს დახმარება გაუწია ტვიროსის ალყის დროს (ძვ. წ. 332 წელი). გარდა ამისა, ალექსანდრეს ჰყავდა ორი კვიპროსელი მხედართმთავარი — სტასანდერი და სტასანორი, ორივე სოლიდან, რომლებიც მოგვიანებით ალექსანდრეს იმპერიაში სატრაპებად დაინიშნენ. ალექსანდრეს გარდაცვალების შემდეგ, მისი იმპერიის დაყოფისა და შემდგომ მომხდარი შიდა ომების შედეგად, კვიპროსი შევიდა პტოლემეების დინაასტის სახელმწიფოს შემადგენლობაში. სწორედ ამ პერიოდში მოხდა კუნძულის სრული ელინიზაცია. ძვ. წ. 58 წელს კვიპროსი რომის რესპუბლიკამ დაიპყრო და ძვ. წ. 22 წელს ჩამოყალიბდა, როგორც რომაული პროვინცია. შუა საუკუნეები 286 წელს, რომის იმპერიის აღმოსავლეთ და დასავლეთ ნაწილებად დაყოფის შემდეგ, კვიპროსი აღმოსავლეთ რომის იმპერიის (ასევე ცნობილი, როგორც ბიზანტიის იმპერია) შემადგენლობაში შევიდა; კუნძული ამ იმპერიის ნაწილად დაახლოებით 900 წლის განმავლობაში რჩებოდა. ბიზანტიური მმართველობის პირობებში, ანტიკურ ხანაში უკვე ჩამოყალიბებულმა ბერძნულმა ორიენტაციამ კიდევ უფრო განავითარა მძლავრი ელინისტურ-ქრისტიანული ხასიათი, რომელიც დღემდე წარმოადგენს ბერძენ კვიპროსელთა საზოგადოების ერთ-ერთ ძირითად მახასიათებელს. 649 წლიდან კვიპროსი განიცდიდა ომაიანთა არაბული სახალიფოს მიერ განხორციელებულ თავდასხმებსა და დარბევებს. ბევრი მათგანი მოკლე და მცირე მასშტაბის რეიდი იყო, ზოგი კი — უფრო ფართომასშტაბიანი, რის შედეგადაც მრავალი კვიპროსელი დაიღუპა, ხოლო კუნძულის მნიშვნელოვანი სიმდიდრე გაიტაცეს ან გაანადგურეს. ქალაქი სალამინი განადგურდა და აღარასდროს აღდგენილა. ბიზანტიური კონტროლი უფრო მტკიცედ შენარჩუნდა კუნძულის ჩრდილოეთ სანაპიროზე, მაშინ როდესაც არაბებს მეტი გავლენა ჰქონდათ სამხრეთში. 688 წელს იმპერატორმა იუსტინიანე II-მ და ხალიფა აბდ ალ-მალიქმა დადეს ხელშეკრულება, რომლის თანახმადაც კვიპროსი თანაბარი ოდენობით ხარკს უხდიდა სახალიფოს და იმპერიას, რჩებოდა პოლიტიკურად ნეიტრალური, თუმცა ფორმალურად იმპერიის მიერ ადმინისტრირებულ პროვინციად ითვლებოდა. ამ პერიოდის ბიზანტიური ეკლესიები არ შემონახულა, კუნძული კი ეკონომიკური დაქვეითების ეტაპზე გადავიდა. სრული ბიზანტიური მმართველობა აღდგა 965 წელს, როდესაც იმპერატორმა ნიკიფორე II ფოკამ ხმელეთსა და ზღვაზე გადამწყვეტი გამარჯვებები მოიპოვა. 1156 წელს რენო დე შატიიონმა და კილიკიის სომეხთა მეფე თოროს II-მ განახორციელეს კვიპროსის სამკვირიანი სამხედრო ოკუპაცია და კუნძულის ძარცვა. მოსახლეობისგან ამოიღეს დიდი ხარკი, ტყვედ ჩაიგდეს მაღალი იერარქიის მქონე მოქალაქეები გამოსასყიდის მიღების მიზნით. ამან კუნძულის ფართომასშტაბიანი ნგრევა გამოიწვია, მის ეკონომიკას კი სერიოზული ზიანი მიაყენა. რამდენიმე ბერძენი მღვდელი აწამეს და კონსტანტინოპოლში გადაასახლეს. 1185 წელს ბიზანტიის იმპერიული ოჯახის წევრმა ისააკ კომნენოსმა დაიკავა კვიპროსი და გამოაცხადა მისი დამოუკიდებლობა იმპერიისგან. 1191 წელს, მესამე ჯვაროსნული ლაშქრობის დროს, ინგლისის მეფე რიჩარდ I ლონგულმა კუნძული ისააკს წაართვა. მან იგი გამოიყენა როგორც მნიშვნელოვანი სამხერო მომარაგების ბაზა, რომელიც შედარებით დაცული იყო სარკინოზთა თავდასხმებისგან. ერთი წლის შემდეგ რიჩარდმა კუნძული ტამპლიერ რაინდებს მიჰყიდა, რომლებმაც, სისხლიანი აჯანყების შემდეგ, ის თავის მხრივ მიჰყიდეს გი დე ლუზინიანს. მისი ძმა და მემკვიდრე, ამორი, საღვთო რომის იმპერატორმა ჰაინრიხ VI-მ კვიპროსის მეფედ აღიარა. 1473 წელს ლუზინიანთა დინასტიის უკანასკნელი მეფის, ჟაკ II-ის გარდაცვალების შემდეგ, კვიპროსი ვენეციის რესპუბლიკამ დაიპყრო, ხოლო გარდაცვლილი მეფის ვენეციელი მეუღლე, დედოფალი კატერინა კორნარო, ფორმალურ მმართველად დარჩა. ვენეციამ კვიპროსის სამეფო ოფიციალურად 1489 წელს მიიერთა, კატერინას გადადგომის შემდეგ. ვენეციელებმა გაამაგრეს ნიქოზია, ააგეს რა მისი თავდაცვითი კედლები, და იგი მნიშვნელოვან სავაჭრო ცენტრად აქციეს. ვენეციური მმართველობის განმავლობაში ოსმალეთის იმპერია ხშირად ახორციელებდა თავდასხმებს კვიპროსზე. 1538 წელს ოსმალებმა გაანადგურეს ლიმასოლი, რის შედეგადაც, მოსალოდნელი თავდასხმის შიშით, ვენეციელებმა ასევე გაამაგრეს ფამაგუსტა და კირენია. ოსმალეთის კვიპროსი 1570 წელს ოსმალეთის იმპერიამ 60,000-იანი არმია ფართომასშტაბიანი იერიში მიიტანა კვიპროსზე და, მიუხედავად ნიქოზიისა და ფამაგუსტას მოსახლეობის ძლიერი წინააღმდეგობისა, კუნძული ოსმალთა კონტროლის ქვეშ მოაქცია. კვიპროსის დაპყრობისას ოსმალურმა ძალებმა მრავალი ბერძენი და სომეხი ქრისტიანი მცხოვრები მოკლეს. ლათინური ელიტა განადგურდა და ანტიკური ხანის შემდეგ პირველად განხორციელდა მნიშვნელოვანი დემოგრაფიული ცვლილება მუსლიმური თემის ჩამოყალიბებით. დაპყრობაში მონაწილე ჯარისკაცები კუნძულზე დასახლდნენ, ხოლო ანატოლიიდან ჩამოასახლეს თურქი გლეხები და ხელოსნები. ეს ახალი საზოგადოება ასევე მოიცავდა ანატოლიიდან გამოძევებულ ტომებს, სხვადასხვა „არასასურველ“ პირსა თუ მუსლიმურ სექტათა წარმომადგენლებს, აგრეთვე კუნძულზე ახლად გამოსულიმანებულ მოსახლეობას. ოსმალებმა გააუქმეს მანამდე არსებული ფეოდალური სისტემა და კვიპროსში დანერგეს მილეთის სისტემა, რომლის მიხედვითაც არამუსლიმი მოსახლეობა საკუთარ რელიგიურ წინამძღოლებს ექვემდებარებოდა. ლათინური მმართველობის პერიოდისგან განსხვავებით, კვიპროსის ეკლესიის მეთაური იყო ბერძენ კვიპროსელთა მოსახლეობის წინამძღოლი და იყო შუამავალი ქრისტიან ბერძენ კვიპროსელებსა და ოსმალურ ხელისუფლებას შორის. ამ სტატუსის დახმარებით, კვიპროსის მართლმადიდებლურმა ეკლესიამ კუნძულზე კათოლიკური ეკლესიის ექსპანსიის მცდელობები აღკვეთა. კვიპროსზე ოსმალური მმართველობა ზოგჯერ მშვიდი, ზოგჯერ კი მჩაგვრელი იყო; ეს დამოკიდებული იყო სულთნებისა და ადგილობრივი მოხელეების ხასიათსა და პოლიტიკაზე. ოსმალური მმართველობის პერიოდში, მუსლიმებსა და ქრისტიანებს შორის შეფარდება მუდმივად იცვლებოდა. 1777–1778 წლებში 47,000 მუსლიმი კუნძულის 37,000 ქრისტიანს აღემატებოდა. 1872 წლისთვის კუნძულის მოსახლეობა 144,000-მდე გაიზარდა, რომელთაგან 44,000 მუსლიმი და 100,000 ქრისტიანი იყო. მუსლიმი მოსახლეობის ეს რიცხვი ასევე მოიცავს იმ ქრისტიანებს, რომლებმაც ფორმალურად მიიღეს ისლამი, თუმცა შინაგანად დარჩნენ ქრისტიანებად. 1821 წელს, საბერძნეთის დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლის დაწყების შემდეგ, მრავალმა ბერძენმა კვიპროსელმა თანამემაულეების დასახმარებლად საბერძნეთს მიაშურა. ამის საპასუხოდ, კვიპროსის ოსმალმა მმართველმა დააპატიმრა და სიკვდილით დასაჯა 486 გამოჩენილი ბერძენი კვიპროსელი, მათ შორის კვიპროსის არქიეპისკოპოსი კიპრიანოსი და ოთხი სხვა ეპისკოპოსი. 1828 წელს საბერძნეთის პირველი პრეზიდენტი იოანის კაპოდისტრიასი კვიპროსის საბერძნეთთან შეერთების მოთხოვნით გამოვიდა; კუნძულზე მოხდა მრავალი მცირე არეულობა. აჯანყებები მოაწყეს ოსმალური მმართველობით უკმაყოფილო როგორც ბერძენმა, ასევე — თურქმა კვიპროსელებმა, თუმცა ყველა მათგანი წარუმატებული იყო. ოსმალთა მრავალსაუკუნოვანი უღელი, მოსახლეობის უმეტესობის სიღარიბე და გადასახადების მუდმივი კრეფა კიდევ უფრო აღვივებდა ბერძნული ნაციონალიზმს და XX საუკუნისათვის, კვიპროსის საბერძნეთის სამეფოსთან შეერთების იდეა მტკიცედ იყო ჩამოყალიბებული. ოსმალური მმართველობის დროს კვიპროსზე წერა-კითხვის ცოდნის დონე დაბალი იყო. ეს მაჩვენებელი გარკვეული პერიოდის განმავლობაში ოსმალური მმართველობის დასრულების შემდეგაც გაგრძელდაა, ხოლო XX საუკუნეში სწრაფად გაუმჯობესდა. ბრიტანული კვიპროსი რუსეთ-ოსმალეთის ომისა (1877-1878) და ბერლინის კონგრესის შედეგად კვიპროსი ფაქტობრივად გადაეცა ბრიტანეთის იმპერიას იმ პირობით, რომ იგი ოსმალეთის იმპერიას შესაძლო რუსული აგრეესიისგან დაიცავდა. კვიპროსი იურიდიულად ოსმალეთის ტერიტორიად დარჩა 1914 წლის 5 ნოემბრამდე. ბრიტანეთი კუნძულს თავისი კოლონიური მარშრუტების დასაცავად იყენებდა. მიიჩნეოდა სუეცის არხისკენ მიმავალ მნიშვნელოვან სტრატეგიულ საზღვაო წერტილად, რომელზეც თავის მხრივ, ინდოეთისკენ მისასვლელი მთავარი გზა გადიოდა. მას შემდეგ რაც ოსმალეთის იმპერია პირველი მსოფლიო ომში ბრიტანეთის მტრების მხარეზე ჩაერთო, 1914 წლის 5 ნოემბერს ბრიტანეთმა კვიპროსი ოფიციალურად მიიერთა ეგვიპტესა და სუდანთან ერთად. 1915 წლის ოქტომბერში ბრიტანეთმა კვიპროსი საბერძნეთს შესთავაზა იმ პირობით, რომ ის 1913 წელს დადებული ბერძნულ-სერბული პაქტით ნაკისრ ვალდებულებებს შეასრულებდა, სერბეთს ჯარებს მიაშველებდა და ამით, ომში ბრიტანეთის მხარეზე ჩაერთვებოდა. შეიქმნა „ენოსის“ იდეის განხორციელების საშუალება, თუმცა საბერძნეთის პრემიერ-მინისტრის ალექსანდროს ზაიმისის ადმინისტრაციამ ბრიტანეთის შემოთავაზება უარყო. 1923 წელს ლოზანის საზავო ხელშეკრულების თანახმად, ახლადშექმნილმა თურქეთის რესპუბლიკამ კვიპროსის დათმობა აღიარა და 1925 წელს იგი ბრიტანეთის კოლონიად გამოცხადდა. მეორე მსოფლიო ომის დროს მრავალი ბერძენი და თურქი კვიპროსელი ბრიტანულ პოლკში მსახურობდა. ბერძენ კვიპროსელ მოსახლეობაში თანდათანობით ჩნდებოდა იმედი, რომ ბრიტანული ადმინისტრაცია კუნძულს საბერძნეთთან „ენოსისკენ“ (შეერთება) გაუძღვებოდა. „ენოსის“ იდეა თავის მხრივ, კიდევ უფრო ფართო ირედენტისტული „დიდი იდეის“ ნაწილი იყო, — ბერძნული სახელმწიფოს დიდი პოლიტიკური ამბიცია, რომელიც გულისხმობდა ყოფილი ოსმალეთის იმპერიის ბერძნებით დასახლებული ტერიტორიების შემოერთებას, მათ შორის კვიპროსისა და მცირე აზიის ტერიტორიებისა და დედაქალაქის კონსტანტინოპოლში გადატანას. კვიპროსის მართლმადიდებელი ეკლესია, რომლის წარმომადგენლებს საბერძნეთში ჰქონდათ განათლება მიღებული, მხარს უჭერდა ამ იდეის განხორციელებას. ეს რელიგიური მოხელეები და ბერძენი სამხედრო ოფიცერები მოგვიანებით გასამხედროებულ ორგანიზაცია „EOKA-ს“ (კვიპროსის გათავისუფლების ეროვნული ორგანიზაცია) დააფუძნებენ. ბერძენი კვიპროსელები კუნძულს ისტორიულ ბერძნულ მიწად განიხილავდნენ და საბერძნეთთან შეერთებას ბუნებრივ უფლებად მიიჩნევდნენ. 1950-იან წლებში „ენოსი“ ბერძნული სახელმწიფოს პოლიტიკის ნაწილი გახდა. თავდაპირველად, თურქ კვიპროსელთა ნაწილი ბრიტანული მმართველობის გაგრძელებას ემხრობოდა. ისინი აღელვებით შეხვდნენ ბერძენ კვიპროსელთა მოწოდებებს „ენოსის“ შესახებ. მათ ახსოვდათ კრეტის საბერძნეთთან შეერთება, რამაც კრეტელი თურქების გადინება გამოიწვია, ამიტომ, “EOKA“-ს მოთხოვნების საპასუხოდ, კუნძულის გაყოფის პოზიციას მიემხრნენ. თურქ კვიპროსელებს თავი კუნძულის განცალკევებულ ეთნიკურ ჯგუფად მიაჩნდათ და თვლიდნენ, რომ თვითგამორკვევის უფლება ჰქონდათ. ამასთან, 1950-იან წლებში თურქი პოლიტიკოსი და პრემიერ-მინისტრი ადნან მენდერესმა კვიპროსს „ანატოლიის გაგრძელებად“ მიიჩნევდა, უარყოფდა მისი ეთნიკური ნიშნით გაყოფას და კუნძულის მთლიანად თურქეთთან მიერთებას უჭერდა მხარს. მათი ნაციონალისტური ლოზუნგები ეფუძნებოდა იდეას, რომ „კვიპროსი თურქეთია“, ხოლო მმართველი პარტია აცხადებდა, რომ კუნძული თურქეთის ნაწილი იყო და მას მისი უსაფრთხოებისთვის სასიცოცხლო მნიშვნელობა ჰქონდა. მას შემდეგ, რაც მათ გააცნობიერეს, რომ თურქი კვიპროსელები კუნძულის მოსახლეობის მხოლოდ 20%-ს შეადგენდნენ და ამდენად, ანექსია რეალისტური არ იყო, ეროვნული პოლიტიკა გაყოფისკენ შეიცვალა. ლოზუნგი „გაყოფა ან სიკვდილი“ თურქ კვიპროსელთა პროტესტებში ხშირად გამოიყენებოდა 1950-იანი წლების ბოლოში და 1960-იანი წლების განმავლობაში. მიუხედავად იმისა, რომ ციურიხისა და ლონდონის კონფერენციების შემდეგ თურქეთი თითქოსდა აღიარებდა კვიპროსის სახელმწიფოს არსებობას და კუნძულის გაყოფის პოლიტიკას ფორმალურად ჩამოშორდა, თურქ და თურქ კვიპროსელ ლიდერთა მიზნად მაინც რჩებოდა კუნძულის ჩრდილოეთ ნაწილში დამოუკიდებელი თურქული სახელმწიფოს შექმნა. 1950 წლის იანვარში კვიპროსის ეკლესიამ სასულიერო პირების ზედამხედველობით და თურქ კვიპროსელთა მონაწილეობის გარეშე რეფერენდუმი მოაწყო, რომელშიც მონაწილე ბერძენ კვიპროსელთა 96%-მა „ენოსის“ სასარგებლოდ მისცა ხმა. იმ დროისთვის ბერძნები კუნძულის მთლიანი მოსახლეობის 80.2%-ს შეადგენდნენ (1946 წლის აღწერით). ბრიტანეთის ადმინისტრაციამ წინადადება წამოაყენა შეზღუდულ ავტონომიაზე კონსტიტუციის ფარგლებში, თუმცა ის უარყოფილ იქნა. 1955 წელს დაარსდა „კვიპროსის გათავისუფლების ეროვნული ორგანიზაცია“ (EOKA), რომელიც შეიარაღებული ბრძოლის გზით საბერძნეთთან შეერთებას ისახავდა მიზნად. ამავე დროს თურქი კვიპროსელების მიერ შეიქმნა თურქული წინააღმდეგობის ორგანიზაცია (TMT), რომელიც „თაქსიმს“, ანუ კუნძულის გაყოფას მოითხოვდა. ბრიტანელმა მოხელეებმა ამ ორგანიზაციის შექმნას ხელი არ შეუშალეს, რადგან შიშობდნენ, რომ ეს ბრიტანეთ-თურქეთის ურთიერთობებს დააზიანებდა. დამოუკიდებელი კვიპროსი 1960 წლის 16 აგვისტოს, EOKA-ს შეიარაღებული კამპანიის და ციურიხისა და ლონდონის ხელშეკრულების თანახმად, კვიპროსი დამოუკიდებელ რესპუბლიკად გამოცხადდა (1963 წლიდან ეს დღესასწაული აღინიშნება 1 ოქტომბერს). იმ დროისთვის კუნძულის მთლიანი მოსახლეობა 573,566 ადამიანი იყო, საიდანაც 442,138 (77.1%) ბერძენი, 104,320 (18.2%) თურქი და 27,108 (4.7%) სხვა ეთნიკური ჯგუფების წარმომადგენლები იყვნენ. ბრიტანეთი დარჩა აკროტირიისა და დეკელიის ორი სუვერენული ბაზის მფლობელი, ხოლო სამთავრობო და საჯარო თანამდებობები ეთნიკური კვოტების მიხედვით განაწილდა, რაც თურქულ უმცირესობას პარლამენტსა და მთავრობაში ადგილების 30%-ს და მუდმივი ვეტოს უფლებას ანიჭებდა, ასევე სამი სახელმწიფოსგან (საბერძნეთი, თურქეთი, ბრიტანეთი) იღებდა გარანტიებს. იმავე წლის სექტემბერში კვიპროსი გაეროს წევრი გახდა. თუმცა, კონსტიტუციით განსაზღვრულმა ძალაუფლების განაწილებამ მალე იურიდიული შეუთანხმებლობა და ორივე მხარის უკმაყოფილება გამოიწვია. ნაციონალისტურმა ორგანიზაციებმა, შესაბამისად, საბერძნეთისა და თურქეთის სამხედრო დახმარებით, კვლავ დაიწყეს მზადება. ბერძენ კვიპროსელთა ლიდერებს მიაჩნდათ, რომ 1960 წლის კონსტიტუცია თურქ კვიპროსელებს ზედმეტად ფართო უფლებებს ანიჭებდა. მათ შეიმუშავეს გეგმა, რომლის მიზანი იყო კონსტიტუციის ბერძენ კვიპროსელთა სასარგებლოდ გადაწერა, საერთაშორისო საზოგადოების დარწმუნება ცვლილებების სისწორეში, და თურქი კვიპროსელების ძალადობრივი დაქვემდებარება, თუ ისინი გეგმას არ მიიღებდნენ. ურთიერთობები კიდევ უფრო გაუარესდა, როდესაც კვიპროსის პრეზიდენტი, მთავარეპისკოპოსი მაკარიოს III, კონსტიტუციის ცვლილებების მოთხოვნით გამოვიდა. მოთხოვნა უარყვეს თურქეთმა და თურქმა კვიპროსელებმა. ეთნიკური კონფლიქტი 1963 წლის 21 დეკემბერს გაღვივდა, როდესაც ბერძენ კვიპროსელთა პოლიციის მოქმედების შედეგად ორი თურქი კვიპროსელი დაიღუპა. განვითარებული კონფლიქტის შედეგად, 364 თურქი კვიპროსელი და 174 ბერძენი კვიპროსელი დაიღუპა, 109 თურქული ან შერეული სოფელი გაანადგურდა, მოხდა 25,000–30,000 თურქის იძულების წესით გადაადგილება. კრიზისის შედეგად, თურქებმა ანკლავებში დაიწყეს ცხოვრება, მათმა წარმომადგენლობამ კი სამთავრობო პოზიციები დატოვა. რესპუბლიკის სტრუქტურა პრეზიდენტ მაკარიოსის მიერ, ერთპიროვნულად შეცვალა, ნიქოზია კი მწვანე ხაზით გაიყო, სადაც გაეროს სამშვიდობო ძალები განლაგდნენ. ომი და გაყოფა 1974 წლის 15 ივლისს, საბერძნეთის მმართველმა ხუნტამ დიმიტრიოს იოანიდისის ხელმძღვანელობით, კვიპროსზე სახელმწიფო გადატრიალება მოაწყო, რომლის მიზანი კუნძულის საბერძნეთთან შეერთება იყო. გადატრიალებამ დაამხო პრეზიდენტი მაკარიოს III და მის ნაცვლად ხელისუფლებაში მოიყვანა „ენოსის“ მხარდამჭერი ნაციონალისტი ნიკოს სამპსონი. გადატრიალების საპასუხოდ, ხუთი დღის შემდეგ, 1974 წლის 20 ივლისს, თურქეთის არმია კუნძულზე შეიჭრა და ეს ნაბიჯი 1960 წლის გარანტიის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე კონსტიტუციური წესრიგის აღდგენის უფლებაზე დაყრდნობით გაამართლა. ეს არგუმენტი გაერომ და საერთაშორისო საზოგადოებამ არ მიიღო. თურქეთის სამხედრო-საჰაერო ძალებმა კვიპროსზე ბერძნული პოზიციები დაბომბეს, ხოლო პარაშუტისტები ნიქოზიასა და კირენიას შორის მდებარე ტერიტორიაზე დაეშვნენ, სადაც უკვე განლაგებულნი იყვნენ კარგად შეიარაღებული თურქი კვიპროსელები; პარალელურად, კირენიის სანაპიროსთან თურქულმა ხომალდებმა გადმოსხა 6,000 ჯარისკაცი, აგრეთვე ტანკები, სატვირთო მანქანები და ჯავშანტექნიკა. სამი დღის შემდეგ, დაიდო ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმება. ამ დროისთვის, თურქეთის კონტროლქვეშ იყო მოქცეული კირენია, კირენიასა და ნიქოზიას დამაკავშირებელი კორიდორი, საკუთვრივ ნიქოზიის თურქული კვარტალი. ათენის ხუნტა, ხოლო შემდეგ კვიპროსში სამპსონის რეჟიმი დაემხო. ნიქოზიაში გლაფკოს კლირიდისმა დროებით პრეზიდენტის პოსტი დაიკავა. თუმცა ჟენევაში სამშვიდობო მოლაპარაკებების შემდეგ თურქეთის მთავრობამ კირენიის პლაცდარმი გააძლიერა და 14 აგვისტოს მეორე შეჭრა დაიწყო. ამ შეჭრის შედეგად მორფუ, კარპასი, ფამაგუსტა და მესაორია თურქეთის კონტროლის ქვეშ მოექცა. საერთაშორისო ზეწოლამ ცეცხლის შეწყვეტა გამოიწვია და იმ დროისთვის კუნძულის 36% თურქების მიერ იყო დაკავებული, ხოლო 180,000 ბერძენი კვიპროსელი ჩრდილოეთში მდებარე საკუთარი სახლებიდან განიდევნა. ამავე დროს, დაახლოებით 50,000 თურქი კვიპროსელი გადასახლდა ჩრდილოეთში და ისინი ბერძნებისგან გამოთავისულებულ სახლებში დაფუძნდნენ. მოგვიანებით (1983) გამოცხადებულ იქნა „ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქული რესპუბლიკა“, რომელიც ამ დრომდე მხოლოდ თურქეთს ჰყავს აღიარებული. სახელმწიფო სახელმწიფო სისტემა — საპრეზიდენტო რესპუბლიკა (ბერძნული და თურქული ზონები). სახელმწიფოს მეთაური — პრეზიდენტი ნიკოს ქრისტოდულიდისი ბერძნულ ზონაში და პრეზიდენტი რ. დენქთაში თურქულ ზონაში. საკანონმდებლო ორგანო — ერთპალატიანი პარლამენტი (80 წევრი) — ბერძნულ ზონაში; ერთპალატიანი პარლამენტი (50 წევრი) — თურქულ ზონაში. ადმინისტრაციული დაყოფა კვიპროსის რესპუბლიკა იყოფა 6 რაიონად (ბერძ. επαρχίες, ეპარქია). ნიქოზია (Λευκωσία ლევქოზია, თურქ. ლევკოშა) — იყოფა ბერძნულ და თურქულ სექტორებად; კირენია (Κερύvεια, თურქ. გირნე) — მთლიანად თურქულ სექტორშია; ლარნაკა (Λάρνακα, თურქ. იშქელე) — ბერძნული სექტორი, მცირე ნაწილი თურქულ სექტორში; ლიმასოლი (Λεμεσός ლემესოსი) — ბერძნული სექტორი; პაფოსი (Πάφος, თურქ. ბაფი) — ბერძნული სექტორი; ფამაგუსტა (Αμμόχωστος ამოხოსტოსი, თურქ. გაზიმაგუშა (მაგუშა) — უდიდესი ნაწილი მდებარეობს თურქულ სექტორში, სამხრეთი ნაწილი ბერძნულ სექტორში. დემოგრაფია 2001 წლის CIA World Factbook-ის მონაცემებით, კუნძულის მოსახლეობის 77% შეადგენდა ბერძენს, ხოლო 18% თურქს. 2011 წლის აღწერის მიხედვით კუნძულზე ასევე 10,520 რუსი ცხოვრობდა. დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ მთლიან კუნძულზე პირველი აღწერა ჩტარდა 1960 წელს, რომლის მიხედვითაც მთლიანი მოსახლეობა შეადგენდა 573 566 ადამიანს, საიდანაც 442 138 (77,1 %) იყო ბერძენი, 104 320 (18,2 %) თურქი, და 27 108 (4,7 %) სხვა ეროვნების. საერთაშორისო კრიზისული ჯგუფის მონაცემებით 2010 წელს კუნძულის მოსახლეობა შეადგენდა 1,1 მილიონს, რომელთაგანაც ჩრდილოეთ ნაწილში მცხოვრები დაახლოებით 300 000 ადამიანი დაბადებულია თურქეთში. ქალაქები კუნძულის უდიდესი ქალაქებია: ლიმასოლი (101 000), სტროვოლოსი (67 904), ნიქოზია (55 014), ლარნაკა (51 468), ლაკატამია (38 435), პაფოსი (32 892). რელიგია კვიპროსზე მაცხოვრებელი თითქმის ყველა ბერძენი კვიპროსის მართლმადიდებელი ეკლესიის წევრია, ხოლო თურქების უმეტესობა სუნიზმის წარმომადგენელია. 2005 წლის Eurobarometer-ის მიხედვით, კვიპროსი ევროკავშირის ერთ-ერთი ყველაზე რელიგიური სახელმწიფოა. კვიპროსის პირველი პრეზიდენტი მაკარიოს III იყო მთავარეპისკოპოსი. კვიპროსის მართლმადიდებლური ეკლესიის დღევანდელი მთავარი არის ქრიზოსტომოს II. ხალა სულთან ტეკეს მეჩეთი, რომელიც მდებარეობს ლარნაკას მლაშე ტბასთან არის სუნიტების მესამე ყველაზე წმინდა ადგილი და წარმოადგენს მოლოცვის საგანს როგორც მუსლიმანების ასევე ქრისტიანებისთვისაც. ენები კვიპროსს აქვს ორი ოფიციალური ენა, ბერძნული და თურქული. სომხური და კვიპროსულ-არაბული არის აღიარებული როგორც უმცირესობის ენები. მიუხედავად ოფიციალური სტატუსის არქონისა სალაპარაკოდ ინგლისური ფართოდ გამოიყენება. ინგლისური გამოიყენება გზების აღნიშვნებზა, რეკლამებში და ა.შ. ბრიტანული მმართველობის პერიოდში ინგლისური იყო ერთადერთი ოფიციალური ენა, ასევე დე ფაქტო 1986 წლამდე გამოიყენებოდა სასამართლოში, ხოლო საკანონმდებლო საქმიანობაში 1996 წლამდე. ბერძნული მოსახლეობის 80,4%-სთვის ინგლისური წარმოადგენს მეორე ენას. ქვეყნის უმცირესობებში ფართოდ გამოიყენება რუსული ენა. ასევე მოსახლეობის 12 % საუბრობს ფრანგულად, ხოლო 5 % გერმანულად. ეკონომიკა რესურსები — სპილენძი, პირიტი, აზბესტი, თაბაშირი, საშენი ხე-ტყე, მარილი, მარმარილო, თიხა. ექსპორტი — ტანსაცმელი, ფეხსაცმელი, ღვინო, კარტოფილი, ციტრუსები. ვალუტა — ევრო (2008 წლის 1 იანვრამდე — კვიპროსის ფუნტი), თურქულ ზონაში — თურქული ლირა. ტურიზმი ტურიზმს კვიპროსის ეკონომიკაში დომინანტი როლი უკავია. 2006 წელს, ამ სექტორიდან მიღებულმა შემოსავლებმა მთლიანი შიდა პროდუქტის 10,7 % შეადგინა. მასში დასაქმებული იყო 113 000 ადამიანი. კვიპროსში, მსოფლიოში მე-40 ყველაზე პოპულარულ ტურისტულ ქვეყანაში ყოველწლიურად 2 მილიონი ადამიანი ჩადის. 1975 წელს, მსოფლიო ტურიზმის ორგანიზაციის შექმნისთანავე კვიპროსი მისი სრულუფლებიანი წევრი გახდა. 2011 წლის მსოფლიო ეკონომიკური ფორუმის მონაცემებით, მოგზაურობისა და ტურიზმის კონკურენტუნარიანობის ინდექსით კვირპროსს 24-ე ადგილი უკავია. ტურისტული ინფრასტრუქტურის თვალსაზრისით, კვიპროსს მსოფლიოში 1-ლი ადგილი უკავია. მემკვიდრეობა ისტორიული მუზეუმი ნიქოზიაში, ამატუსის ფინიკიური კოლონის ნაშთები, ვენეციური ციხე-სიმაგრე (XII ს.), პაფოსი, ტროოდოსის მთიანეთის ძეგლები. ბრიტანული კოლონიზაციის, რომელიც 1959 წლამდე გაგრძელდა, ყველაზე თვალშისაცემი მემკვიდრეობაა მარცხენამხრიანი საავტომობილო მოძრაობა და ინგლისური ენის ცოდნა. ნიქოზია და კოლოსი ცნობილია თავიანთი ციხე-სიმაგრეებით. სწორედ კვიპროსში ნახავთ ლაზარეს სამარხს, წმინდა პეტრეს კოლონას და ლიმასოლი, თავისი სასახლე-ციხე-სიმაგრით, სადაც 1191 წელს ლეგენდარულმა მეფემ რიჩარდ ლომგულად წოდებულმა ქორწილი გამართა, მეფემ კუნძული იერუსალიმისკენ მიმავალმა დაიპყრო. მართლმადიდებლური კვიპროსის მონასტრების უმრავლესობას იუნესკო იცავს. მათ შორის ყველაზე ცნობილი კიკოსია, რომელიც ღვთისმშობლის სასწაულმოქმედი ხატით არის ცნობილი. ხატის დანახვა ადამიანს არ შეუძლია: მას სპეციალური ქსოვილით ფარავენ და მხოლოდ პატარა „ფანჯარას“ უკეთებენ, რომელსაც რელიგიური დღესასწაულების დროს აღებენ. ოდითგანვე ითვლებოდა, რომ ვინც ხატს დაინახავდა ის დაბრმავდებოდა. როდესაც ბერები ქსოვილს ცვლიან, მაშინაც ხატს ყველა იქ დამსწრემ თვალი უნდა აარიდოს. ხმელთაშუა ზღვის ამ ქვეყანაში ღვინის ნამდვილი კულტია. როგორც ამბობენ კუნძულზე ორი სახის ღვინოა: კარგი და უფრო კარგი. იხილეთ აგრეთვე ჩრდილოეთი კვიპროსი კვიპროსის კონფლიქტი კვიპროსის ადმინისტრაციული დაყოფა ლიტერატურა ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ., 1980. — გვ. 497-499. სქოლიო