სალამისი (კვიპროსი)

სალამისი (ძვ. ბერძნ. Σαλαμίς; ბერძ. Σαλαμίνα; თურქ. Salamis) — ძველი ბერძნული ქალაქ-სახელმწიფო კვიპროსის აღმოსავლეთ სანაპიროზე, მდინარე პედიეოსის შესართავთან, თანამედროვე ფამაგუსტადან 6 კილომეტრით ჩრდილოეთით. ტრადიციის მიხედვით, სალამისის დამაარსებლად ითვლებოდა ტევკროსი, თელამონის — ბერძნული კუნძულის, სალამისის მეფის — შვილი, რომელიც ვერ დაბრუნდა სამშობლოში ტროას ომის შემდეგ, რადგან ვერ შური იძია თავისი ძმის, აიაქსის გამო. ისტორია ადრეული ისტორია არქეოლოგიური ძეგლები ადგილზე ჯერ კიდევ ძვ. წ. XI საუკუნეს (ბრინჯაოს ხანის გვიან ეტაპს) განეკუთვნება. კვიპროსის სპილენძის საბადოები კუნძულს მნიშვნელოვანი ადგილი ჰქონდა უძველეს სავაჭრო ქსელებში, რის გამოც იგი მიწიგნე საბერძნეთის კულტურულად აღმოსავლეთთან დააკავშირა. ორმიენტალისტური კულტურული ნიშნები, რომლებიც ბნელი ხანის ბოლოს გამოჩნდა საბერძნეთში, ნაწილობრივ სწორედ კვიპროსიდან გავრცელდა, რასაც ვალტერ ბურკერტი ასაბუთებს 1992 წელს გამოქვეყნებულ ნაშრომში. ბავშვის დაკრძალვა ქანაანითურ ქვევრებში ფინიკიური დასახლების არსებობაზე მიანიშნებს. ამ პერიოდის ნავსადგური და საფლავთა ადგილი გათხრილია. ასურულ წარწერებში ქალაქი მოხსენიებულია, როგორც კუნძულის ერთ-ერთი სამეფო — იადნანას ნაწილი. ძვ. წ. 877 წელს, ასურეთის არმია პირველად მიადგა ხმელთაშუა ზღვის სანაპიროს. ძვ. წ. 708 წელს, სარგონ II-ის მმართველობისას, კვიპროსის ქალაქ-მეფეები ასურეთის მეფეს ეალმნენ. ძვ. წ. VI საუკუნეში სალამისში დაიწყო პირველი მონეტების მოჭრა, სპარსული პროტოტიპების მიხედვით. ამ დროს კუნძული ასურელთა გავლენის ქვეშ იყო, თუმცა ქალაქებს შენარჩუნებული ჰქონდათ შედარებითი ავტონომია, თუ ისინი დროულად გადაიხდიდნენ ხარკს. ეს თვითმმართველობა საშუალებას აძლევდა ადგილობრივ მეფეებს დაეგროვებინათ სიმდიდრე და გაეძლიერებინათ ძალაუფლება. სალამისის „სამეფო აკლდამებში“ დაკვირვებული ზოგიერთი სამარხი ტრადიცია, როგორიცაა ცხენების შეწირვა გარდაცვლილთა პატივსაცემად ან ზეთის ქვევრების დარება, პირდაპირ უკავშირდება ჰომეროსისეულ რიტუალებს. მკვლევართა ნაწილი ამას ჰომერული ეპოსების გავლენად მიიჩნევს. საფლავთა ინვენტარი უმეტესად levant-იდან ან ეგვიპტიდან არის შემოტანილი. მიუხედავად გავრცელებული მითი, რომლის თანახმადაც სალამისის დამაარსებელია ტევკროსი — თელამონის შვილი, რეალური არქეოლოგიური მონაცემებით სავარაუდოა, რომ ეს ტერიტორია დასახლებული იყო მიკენელთა მოსვლამდეც. ქალაქი შესაძლოა შეიქმნა მას შემდეგ, რაც ენკომი ზღვისგან იზოლირდა და საჭირო გახდა ახალი დასახლების ფორმირება სანაპიროსთან. ამ ეტაპზე, მითის დამადასტურებელი პირდაპირი მტკიცებულება მცირეა. ბერძნული პერიოდი ძვ. წ. XI საუკუნეში სალამისი მცირე ტერიტორიას მოიცავდა ნავსადგურის გარშემო, თუმცა მალევე დაიწყო გაფართოება დასავლეთისკენ, თანამედროვე ტყით დაფარული ტერიტორიის მიმართულებით. საფლავთა ადგილი ვრცელდება ტყის დასავლეთ საზღვრებიდან წმინდა ბარნაბას მონასტრამდე დასავლეთით, აიოს სერგიოსის სოფლის მისადგომებამდე ჩრდილოეთით და ენკომის სოფლის მისადგომებამდე სამხრეთით. ნეკროპოლი მოიცავს სამარხებს ძვ. წ. IX საუკუნიდან დაწყებული ადრეული ქრისტიანული პერიოდის ჩათვლით. უძველესი სამარხები მდებარეობს ტყის ტერიტორიაზე, ძველი ქალაქის საზღვართან ახლოს. მიუხედავად იმისა, რომ ძვ. წ. VIII და VII საუკუნეებში სალამისს მჭიდრო კავშირი ჰქონდა ახლო აღმოსავლეთთან, მას ჰქონდა ურთიერთობა ეგეოსის სამყაროსთანაც. ერთ-ერთ სამეფო აკლდამაში აღმოჩენილი იყო დიდი რაოდენობით ბერძნული გეომეტრიული კერამიკა, რაც შესაძლოა მიანიშნებდეს ბერძენი პრინცესის მზითვზე, რომელიც სალამისის მეფის ოჯახში დაქორწინდა. ბერძნული კერამიკის ნიმუშები აღმოჩენილია ჩვეულებრივი მოქალაქეების საფლავებშიც. ამ პერიოდში ბერძნები იწყებდნენ აღმოსავლეთისკენ გაფართოებას და მცირე აზიასა და სირიაში კოლონიების დაარსებას; შესაძლოა, სალამისს ერგო შუამავლის როლი ამ პროცესში და ზოგიერთი მკვლევარი ვარაუდობს, რომ კვიპროსელებს მხარდაჭერა გაუწიეს ამ წამოწყებაში. წინააღმდეგობა სპარსულ ბატონობას ძვ. წ. 450 წელს სალამისში გაიმართა მიწა-ზღვის ერთდროული ბრძოლა, რომელშიც მონაწილეობდნენ ათენელები და სპარსელები. (ეს არ უნდა აგვერიოს ძვ. წ. 480 წლის სალამისის ბრძოლაში, რომელიც სალამისის კუნძულთან, ატიკას სანაპიროზე გაიმართა.) სალამისის ისტორია არქაული და კლასიკური ეპოქების განმავლობაში აღწერილია ბერძენი ისტორიკოსის — ჰეროდოტესა და მოგვიანო პერიოდის ორატორის — ისოკრატეს ნაშრომებში. მოგვიანებით ქალაქი არტაქსერქსე III-მ ალყაში მოაქცია და დაიპყრო. მეფე ევაგორა I-ის (ძვ. წ. 411–374) მმართველობისას სალამისში აყვავდა ბერძნული ხელოვნება და კულტურა. კლასიკური პერიოდის დასრულების სიმბოლოდ მიიჩნევა ნიკოსრეონის — სალამისის უკანასკნელი მეფეთაგანის — ცენოტაფის გუმბათური ნაგებობა, რომელიც ძვ. წ. 311 წელს]აშენდა. მონუმენტურ პლატფორმაზე აღმოჩენილია რამდენიმე თიხის თავი — მათ შორის პორტრეტები, რომლებიც შესაძლოა სამეფო ოჯახის წევრებს ასახავდეს და მათ პატივსაცემად იქნა დაყენებული ღვთისმსახურების შემდეგ. ფრანგი არქეოლოგი მარგერიტ იონი აღნიშნავს: „ლიტერატურულ წყაროებსა და წარწერებში ნათქვამია, რომ კლასიკურ პერიოდში კიტიონი (თანამედროვე ლარნაკა) და სალამისი ითვლებოდნენ კვიპროსის ძირითად პოლიტიკურ ძალებად.“ ალექსანდრე მაკედონელი და რომის იმპერია ალექსანდრე დიდის მიერ სპარსეთის იმპერიის დაპყრობის შემდეგ, კვიპროსი გადავიდა ეგვიპტის მმართველობის ქვეშ და პტოლემე I-ის მიერ იმართებოდა. მან აიძულა ნიკოსრეონი — პტოლემეის მიერ დანიშნული მმართველი კვიპროსზე — თავი მოეკლა ძვ. წ. 311 წელს, რადგან აღარ ენდობოდა მას. მისი ადგილი დაიკავა მეფე მენელაოსმა, რომელიც იყო პტოლემე I-ის ძმა. ნიკოსრეონი, სავარაუდოდ, დაკრძალულია ენკომის სიახლოვეს მდებარე ერთ-ერთ დიდ გუმბათში. სალამისი ამ პერიოშიც რჩებოდა კუნძულის მთავარი სამმართველო ცენტრად. ძვ. წ. 306 წელს, სალამისის ნაპირებთან გაიმართა საზღვაო ბრძოლა, რომელშიც ერთმანეთს დაუპირისპირდნენ დემეტრე I პოლიორკეტი და პტოლემე I. გამარჯვება დემეტრემ მოიპოვა და მან კვიპროსი თავის კონტროლს დაუქვემდებარა. ძვ. წ. 58 წელს, რომის რესპუბლიკამ ანექსია მოახდინა კვიპროსზე და სენატმა კატო უმცროსი დანიშნა მის გაერთიანებაზე პასუხისმგებლად. პტოლემე კვიპროსელი — კვიპროსის უკანასკნელი მეფე — თვითმკვლელობით დაასრულა სიცოცხლე, რათა არ დანებებოდა რომს. რომაულ პერიოდში სალამისი ეკუთვნოდა ცილიკიის პროვინციას. გუბერნატორის რეზიდენცია გადატანილ იქნა პაფოსში. ქალაქი მძიმედ დაზიანდა ებრაელთა აჯანყებისას (ახ. წ. 116–117 წლებში). მიუხედავად იმისა, რომ ელინისტური პერიოდიდან სალამისმა დაკარგა დედაქალაქის სტატუსი და ის პაფოსმა შეცვალა, ქალაქის მნიშვნელობა და სიმდიდრე არ შეუმცირებია. იგი განსაკუთრებული მფარველობის ქვეშ მოექცა იმპერატორების — ტრაიანესა და ადრიანეს მიერ, რომლებმაც განაახლეს და განავითარეს ქალაქის საზოგადოებრივი შენობები. რომაულ და ბიზანტიურ პერიოდებში გალერეა რომაულ პერიოდში სალამისის „კულტურული ცენტრი“ მდებარეობდა ქალაქის ჩრდილოეთ ნაწილში, სადაც აღმოჩენილია გიმნაზიონი, თეატრი, ამფითეატრი, სტადიონი და საზოგადოებრივი აბანოები. ნაშენებს შორის იყო აბანოები, საჯარო საპირფარეშო (44 ადამიანზე), მოზაიკური ფრაგმენტები, ნავსადგურის კედელი, აგორა — როგორც ჰელენისტური, ისე რომაული პერიოდის — და ზევსის ტაძარი, რომელსაც თავშესაფრის მინიჭების უფლება ჰქონდა. ბიზანტიურ ფენებში განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ეპისკოპოს ეპიფანეს ბაზილიკას (ახ. წ. 367–403). ის იყო სალამისის მთავარი საეკლესიო ცენტრი. წმ. ეპიფანე დაკრძალულია სამხრეთ აფსიდში. ეკლესიას ჰქონდა ბაპტისტერიუმი, რომელიც თბებოდა ჰიპოკაუსტური სისტემით. VII საუკუნეში იგი დანგრეული იქნა და მის ადგილზე აშენდა შედარებით პატარა ეკლესია. ქალაქში შემორჩენილია ფართომასშტაბიანი ნანგრევები. თეატრი და გიმნაზიონი მნიშვნელოვნად აღდგენილია. გიმნაზიონის ცენტრალურ ეზოში განთავსებულია მრავალი ქანდაკება, რომელთაგან უმეტესობა თავგადაჭრილია. ავგუსტუსის ქანდაკება თავდაპირველად ამ კომპლექსს ეკუთვნოდა. ზოგი სვეტი და ქანდაკება კი თეატრიდან იქნა გადმოტანილი IV საუკუნეში მომხდარი მიწისძვრის შემდეგ. თეატრი აგებულია ავგუსტუსის მმართველობის პერიოდში და იტევდა დაახლოებით 15,000 მაყურებელს, თუმცა IV საუკუნეში ის განადგურდა. ქალაქი წყლით მარაგდებოდა ქითრეადან შემოყვანილი აკვედუკით, რომელიც VII საუკუნეში განადგურდა. წყალი გროვდებოდა აგორის სიახლოვეს მდებარე დიდ რეზერვუარში. სალამისის ნეკროპოლი ქალაქის დასავლეთით დაახლოებით 7 კმ² ფართობზე ვრცელდება. იქვე მდებარეობს მუზეუმი, სადაც წარმოდგენილია აღმოჩენილი არტეფაქტები. დაკრძალვები შესრულებულია გეომეტრიული პერიოდიდან დაწყებული ელენისტურ პერიოდამდე. განსაკუთრებით ცნობილია ე.წ. სამეფო აკლდამები, რომლებიც შეიცავს ეტლებსა და ძვირფას სამარხეულებს — მათ შორის იმპორტს ეგვიპტიდან და სირიიდან. ლიონის უნივერსიტეტის ფრანგულმა ექსპედიციამ 1965 წელს გამოავლინა ერთ-ერთი ასეთი აკლდამა, სადაც აღმოჩნდა უხვი და მდიდარი სამარხეული, რაც ადასტურებს კვიპროსის სავაჭრო კავშირებს ახლო აღმოსავლეთთან. ქრისტიანობა ე.წ. პირველი მისიონერული მოგზაურობის დროს პავლე მოციქული და კვიპროსელი ბარნაბა პირველად ჩავიდნენ სალამისში, სადაც გაემგზავრნენ ანტიოქიის შემდეგ სირიიდან. ისინი ებრაულ სინაგოგებში ქადაგებდნენ ქრისტეს შესახებ, შემდეგ კი მთელ კუნძულზე განაგრძეს მოგზაურობა (საქმეები 13:1-5). ტრადიციის თანახმად, ბარნაბა ქადაგებდა ალექსანდრიასა და რომში, ხოლო დაახლ. ახ. წ. 61 წელს სალამისში ქვებით ჩაქოლეს. იგი ითვლება კვიპროსის ეკლესიის დამაარსებლად. მისი ნაწილები დღემდე განისვენებს მის სახელს დამკვიდრებულ მონასტერში. რამდენიმე მიწისძვრამ გამოიწვია სალამისის სერიოზული დაზიანება ახ. წ. IV საუკუნის დასაწყისში. ქალაქი თავიდან აშენდა მცირე მასშტაბით და ეწოდა კონსტანტია, კონსტანციუს II-ის (337–361) სახელობისადმი პატივისცემის ნიშნად. მან ქალაქის მოსახლეობას დროებით მოუხსნა გადასახადები და ხელი შეუწყო მისი აღდგენას. კონსტანტია ეპისკოპოსის რეზიდენციად იქცა; ყველაზე ცნობილი მღვდელმთავარი იყო წმინდა ეპიფანე. ნავსადგურის ჩამალვა თანდათანობით იწვევდა ქალაქის ეკონომიკური აქტივობის შემცირებას. სალამისი საბოლოოდ მიატოვეს არაბთა VII საუკუნის შემოსევის შემდეგ, განსაკუთრებით მუავიას (მმართველობდა 661–680) თავდასხმების შედეგად. მოსახლეობა გადავიდა არსინოეში (თანამედროვე ფამაგუსტა). გათხრები არქეოლოგიური გათხრები სალამისში დაიწყო XIX საუკუნის ბოლოს კვიპროსის კვლევის ფონდის დაფინანსებით. აღმოჩენილი ნიმუშების ნაწილი ამჟამად დაცულია ბრიტანეთის მუზეუმში. გათხრები განახლდა 1952 წელს და გრძელდებოდა 1974 წლამდე. თურქული ოკუპაციის წინ აქტიურად მუშაობდა რამდენიმე კვლევითი მისიაც: ფრანგები იკვლევდნენ ენკომში და სალამისში, ხოლო დეპარტამენტი აქტიურად ახორციელებდა ძეგლების რესტავრაციასა და გათხრებს. ოკუპაციის შემდეგ გათხრებზე დაწესდა საერთაშორისო ემბარგო. დღეს ადგილზე და მუზეუმებზე ზრუნავს ჩრდილოეთ კვიპროსის ანტიკვარულ საქმეთა სამსახური. წმინდა ბარნაბას მონასტერში დაცულია მნიშვნელოვანი არქეოლოგიური კოლექციები. ფამაგუსტის არქეოლოგიურ მუზეუმში ინახება გიმნაზიონისა და თეატრის მარმარილოს ქანდაკებები, მიკენური კერამიკა და სამკაულები, ენკომისა და სხვა ძეგლებიდან. ბევრ ანტიკურ ქანდაკებასა და ქანდაკების ფრაგმენტს ჩამოხსნილი ან დამახინჯებული აქვს თავი — სავარაუდოდ მოგვიანო ანტიკურ ხანაში ქრისტიანთა მიერ, პაგანთა დევნის პერიოდში. სალამისის ტერიტორიაზე აღმოჩენილი საჯარო შენობების უმეტესობა ეკუთვნის პოსტკლასიკურ პერიოდს. ზევს სალამინიოსის ტაძარი, რომლის კულტიც ტრადიციულად მიეწერება ტევკროსს, სავარაუდოდ არსებობდა ქალაქის დაარსებიდანვე, თუმცა დღემდე შემორჩენილი არქიტექტურული ნაწილები ელენისტური ხანის ბოლოს მიეკუთვნება. არქეოლოგებმა ტაძრის ესპლანადაზე აღმოაჩინეს უზარმაზარი მარმარილოს სვეტისთავი, რომელზეც გამოსახული იყო კარიტიდა ფიგურა, განლაგებული ფრთოსანი ხარების წინაშე. ეს უნიკალური ძეგლი დაცულია ბრიტანეთის მუზეუმში. მისი ზუსტი დანიშნულება უცნობია, თუმცა ფორმით შეინიშნება აქემენიანური ხელოვნების გავლენა, რის საფუძველზეც იგი თარიღდება ძვ. წ. 300–250 წლებით. რესურსები ინტერნეტში სალამისის ძველი ნანგრევები სალამისის კულტური პრაქტიკის StoryMap (ავტორები: ს. ფურიე, ა. რაბო) სქოლიო