Республика Кипр

Респу́блика Кипр (желт. Κυπριακή Δημοκρατία [kipriaˈki ðimokraˈti.a], турк. Kıbrıs Cumhuriyeti [ˈkɯbɾɯs ˈd͡ʒumhuɾijeti]) — Лаьттайуккъера хӀордан малхбалера декъера гӀайренан пачхьалкх. Географин агӀор гӀайре лаьтта Хьалхарчу Азехь (Гергара Малхбален уллехь; дуккху а физикин-географин классификацеш йо иза Анатолин), амма политикин‑оьздангалло лору иза европин мохк, классификаций о регионан дакъа — Къилба Европа. 2004 шеран 1 майхь дуьйна — Европин бертан декъахо. Республика Кипр — цхьаъ бен йоцу ЕБ пачхьалкх йу, берриг мохк географин агӀор ламастин Европин арахьа лаьтташ. Коьрта шахьар ― Никоси. Официалан меттанаш желтойн а, туркойн а ду. Республика Кипр — дуккху къаьмнийн пачхьалкх шуьйра этнооьздангаллин, динан, къоман тайп-тайпаналла йолуш. Официалан Республик Кипран мохк йукъахь 97,3 % Кипр гӀайренан мохк бу (йисина 2,7 % дӀалоцу британин тӀеман базанаша Акротири а, Декели а), ткъа иштта гергара гӀайренаша Айос-Еорьос (Хрисоху айманехь), Геронисос, Глюкиотисса, Кила, Киедес, Кордили, Мазаки. Де-факто 1974 шеран хиламаша гӀайре декъна деа декъе: 57,9 % гӀайренан мехкан дола деш ду Республика Кипран Ӏедал (коьртаниг беха желтой), 36 % — Къилбаседа Кипран Туркойн Республико (иза къобал ца йина Туркойчоьно бен,бахархой бу туркой), 3,4 % — ВКъКх-но, 2,7 % — Британин тӀеман ницкъаша. Кипр йу ЕБ, Европин Кхеташонан, ОБСЕ, ДМКх, Къаьмнийн ДоттагӀаллин декъахо. Этимологи Уггаре хьалхара йозанан хьахор Кипр цӀе вайн эран хьалхара XV бӀешеран ду, микенийн маттахь иза го иштта 𐀓𐀠𐀪𐀍, доьшу ku-pi-ri-jo, цуьнан маьӀна «кипрхо» ду, дӀайаздина асанан Б йозанца. Классикин желтойн цӀеран кеп — желт. Κύπρος [ˈcipros]. ЦӀеран этимологи хууш йац. Лелаш йу иштта гипотезаш: лаьттайуккъера хӀордан кипарис билгалдоккху желтой дош (лат. Cupressus sempervirens), желт. κυπάρισσος; гӀинин желтойн цӀе (лат. Lawsonia alba), желт. κύπρος; этеокипрхойн маттера цӀеста билгалдоккху дош. Тардолийта цуьнан ораман шумерийн маттахь леладо дош цӀестан маьӀнехь (zubar) йа борза маьӀнехь (kubar) гӀайрен тӀехь доллуш дуккха а цӀестан маьӀда долун дела. И бахьна долуш лаьттайуккъера хӀордан махлелоран некъашна тӀаьхь классикин латинехь лат. aes Cyprium цӀестан цӀе йелла — «Кипран металл», тӀаьхьа йацйина Cuprum тӀекхаччалц. Кипран бахархойн стандартан этнохороним «кипрхо» йу. Географи Географин хьал Республика Кипр — гӀайренан пачхьалкх йу, изза цӀе йолу гӀайрен тӀехь лаьтта Лаьттайуккъера хӀордан малхбален декъехь, Туркойчоьнан кътлбехахь. Хаттар иза Европехь йа Азехь ду къовсаме ду. Ша пачхьалкхо лору шеш Европин дакъа, амма иза Гергара Малхбалехь, Азехь лара мегар ду. Кипр чӀогӀа дика географин хьал долуш йу, иза лаьтта ладаме хӀордан некъашна тӀаьхь Европера Гергарчу Малхбале а, Къилбаседа-Малхбален Африке а. Кипр лаьтта 64 км Туркойчоьнан къилюехьа, 96 км Шемин малхбузехь, 370 км къилбаседехьа Мисран, 770 км къилба-малхбалехьа Желтойчоьнан. ГӀайре ше кепаца тера йу биъ са болчух, шораллин агӀор озийна йу, дуткъа деха ахгӀайренца Карпасца, иза дӀадоьду Къилбаседа-Малхбале. ГӀайренан малхбузехьара малхбалехьа йохалла 230 км йу, къилбаседехьара къилбехьа 96 км йу. Кипр шен барамца кхоалгӀа гӀайре йу Лаьттайуккъера хӀорд чохь, Сицилин а, Сардинил а тӀаьхьа. Бердан асанан йохалла — 648 км. Кипран Республикин долахь йац йерриг гӀайре. Йоккха Британино Ӏуналла до гӀайренан къилбехьа йолу ши эксклаван — Акротири а, Декели а — цара дӀалоцуш йу гергарчу хьесапехь 3 % гӀайренан майда. ГӀайренан къилба-малхбален дакъа 1974 шарахь дуьйна Къилбаседа Кипран туркойн республикан урхаллехь йу, гергарчу хьесапехь 36 % гӀайренан майда дӀалоцуш йу. Кипран Республикин (гӀайренан желтойн дакъа) а, Къилбаседа Кипран Туркойн Республикин (гӀайренан туркойн дакъа) а доза дӀадоьду формалан доцуш «Аттилан аса» олучу асанца (цӀе тиллина туркойн эскаран гӀайренна тӀе охьаховшаран планан цӀарах, цу асанехь туркойн эскарш дӀахӀиттийна хилла 1974 шеран августехь). Цуьнца йоьду Вовшахтоьхначу Къаьмнийн Кхолламо урхалла деш йолу Баьццара сизан готта аса, гергарчу хьесапехь 3 % гӀайренан латта дӀалоцуш. Кипран Республикин коьрта шахьар Никоси йекъало гӀайренан желтойн а, туркойн а эхашна йукъахь, буферан зона нийсса цу чухула дӀайоьду. Рельеф ГӀайренан доккхаха долу дакъа дӀалоцу лаьмнаша. Къьилбаседа бердан шораллин агӀор йахйелла Кирени раьгӀнаш. Малхбуза декъехь цуьнан шоралла — 15 км, малхбалехьа иза шорло 25—30 км. Кирени дукъан малхбузе дакъа лекха ду; цхьа долу баххьаш 1 эзар м лекха ду. Уггаре лекха меттиг дукъан — Акроманда лам (1023 м). Къилба-малхбузе гӀайренан ах дӀалаьцна шуьйра ламанан массиво Троодосо, иза хедий пурхнехьа долчу эркийн тогӀенаша. Алсама лекха ду цуьнан къилбаседе дакъа, кхузахь лаьтта уггаре лекха меттиг Кипран — Олимбос лам (1951 м). Лаьмнийн даккъашна йуккъехь лаьтта лоха, таьӀна Месаорин аре, цунна хи дуьллу догӀанийн муьрехь ханна долчу эрко Акакис а малхбузехь, Педиэос эрко а малхбалехь. Лаьмнаша мохах ларйина йолу и аре дика климат йолуш йу, Кипран бахархой кхобу меттиг йу иза. Кхузахь кӀен а, мекхан а аренаш хийцало зайтийн, комарийн, апельсинан диттийн боьлакашца, ткъа лаьмнийн кӀажошкахь уьш хийцало кемсийн бошмашца. Малхбалехьа а, къилба-малхбалехьа а охьатаьӀаш, Месаори аре дехьайолу бердйистера Амохостос а, Ларнака а айманийн чутаьӀенга. Ландшафтийн цӀеххьана йолу контрасташ ган таро йу Кипр тӀаьхь: къегина-баьццара боьлакаш даьттан а, цитрусийн а культураш тарло йекъа можа ламанан кӀажошца, хьена бай тӀера къорза зезагийн куза а, бӀарийн боьлакаш а — хьаннаш йоцу ламанан баххьийн акха тархашца, шарур кӀайн яхтанийн тачанаш долу сийна бердйист — Ӏаьнан баганан хьунца а, Троодос ломан къегина лайн куьнца. Берд дукхах берг тархийн бу, амма цхьаццанхьа йаккхий гӀамаран пляжаш йу. Климат Кипран амалехь йу субтропикийн, лаьттанйуккъера хӀордан климат. ГӀайренан ламанан кӀошташ къаьста алсама салкъене а, тӀуьна а климатца аренан областашца йуьстича. Нисса кхузахь хуьлу уггаре дукха йочанаш — шарахь 1000 мм кхаччалц. Оцу зонашкахь Ӏай кӀезиг ца хуьлу чӀогӀа шелонаш, ткъа шо долалуш ламанан баххьаш сих-сиха ло диллина хуьлу. Берд тӀера аренашкахь къилбаседехьара, кхин а Карпас ахгӀайренан кӀоштахь, йочанаш йогӀу 400 – 450 мм хӀора шарахь. Уггаре йокъалла хӀутту регион Месаори аре йу, цигахь шарахь йочанаш йогӀу 300—400 мм. ГӀайренан климат къаьста цхьанаэшаралла ца хиларца: йочанаш чӀогӀа хийцало шо шаре мел дели, йокъалла кхузахь сих-сиха хуьлу. Истори Кипран исторел хьалхара мур болало адаман лараш гӀайрен тӀаьхь гучуйовларца, уьш гучуйевлла тӀаьххьарчу хаамашца, вайн эрал X эзар шо хьалха, чекхйовлу вайн эрал хьалхара II а, I а эзар шарахь социалан-политикин хьесапаш дуьйладаларца, цуо далийра кипран олаллаш кхолларе историн муьрехь. Кипран истори йолало Желтойчоьх къаьсташ неолитан муьрехь, Желтойчохь адамех дисинарг палеолитан муьрера дуьйна йу. Вайн эрал XI бӀешо хьалха Кипр хуьлу эллинистийн цивилизацин дакъа. Троян тӀамера цӀабогӀу ахейхой биссина гӀайренна тӀе, йолийра автохтонийн ассимиляци «этеокипрхошна». Оцу хенахь дуьйна желтойн бахархой бу цигахь. Кипран Лаьттайуккъера хӀорда тӀехь стратегин дика меттиг хиларо гойтура, шен исторехь масийттазза куьг хийцадалар, тайп-тайпана империйн периферехь йисина. Иза схьайаьккхира Македонин Искандара, вайн эрал 331 шо хьалха Кипран урхалчаша къобалдира цуьнан Ӏедал. Вайн эрал хьалхара III бӀолгӀа шарахь Кипр Птолемейн империн дакъа хилира, цигахь хан-зама йоккхуш ладаме автономи йара, шакъаьстина пачхьалкх санна хьала а йаьлла. Вайн эрал 58 шо хьалха Кипр румхойн провинци хилира, амма вайн эрал 48 шо хьалха Юлий Цезара йухайерзийра иза Птолемейшна. Октавиан Августа Антоний тӀехь толам баьккхинчул тӀаьхьа (вайн эрал 31 шо хьалха) Кипр эххар а Руман империн дакъа хилира, ткъа 395 шарахь Малхбален а, Малхбузен а имперешна йекъаеллачул тӀаьхьа, иза хилира Византин чохь. ШолгӀа дарж Республика Кипро урхалла деш йолу мехкаш йу 33 йукъараллаш (желт. δήμος): Айя-Напа (Αγία Νάπα) Агиос Атанасиос (Άγιος Αθανάσιος) Агиос Дометиос (Άγιος Δομέτιος) Агландзя (Αγλαντζιά) Атинеу (Αθηένου) Аканту (Ακανθού) Амохостос (Αμμόχωστος) Арадипу (Αραδίππου) Гермасогиа (Γερμασόγεια) Героскипу (Γεροσκήπου) Дериниа (Δερύνεια) Энгоми (Έγκωμη) Идалион (Ιδάλιον) Каравас (Καραβάς) Като Полемидя (Κάτω Πολεμίδια) Кирени (Κερύνεια) Китреа (Κυθρέα) Лакатами (Λακατάμια) Лапитос (Λάπηθος) Ларнака (Λάρνακα) Лация (Λάτσια) Лемесос (Λεμεσός) Левкара (Λεύκαρα) Левконико (Λευκόνοικο) Лефкоси (Λευκωσία) Лиси (Λύση) Меса Гитония (Μέσα Γειτονιά) Морфу (Μόρφου) Паралимни (Παραλίμνι) Пафос (Πάφος) Пегиа (Πέγεια) Полис Хрисохус (Πόλη Χρυσοχούς) Строволос (Στρόβολος) Кипран кухни Кипран кухнин бух тӀаьхь лаьтта Лаьттайуккъера хӀордан даарш, уггаре хьалха желтойн а, туркойн а. Царна йукъахь ду мезе (дуккху а тӀекхоллу хӀуманаш а, даарш а, уьш вовшехтоьхна цхьана темано — жижиго йа чӀеро), йаьржина йолу Желтойчохь а, Туркойчохь а, кхин а клефтико — гезан йа Ӏахаран каьрзина жижиг. Амма ламастехь леладо гезан жижиг. Сийлаллаш Пачхьалкхан коьрта сийлаллаш йу Вифанера Лазаран каш а, Хала Султан Теккен каш а, Кипран археологин музей а. Фамагустин ширачу декъехь йу Отеллон гӀап-гӀала — XIV—XV бӀешерашкахь йина гӀап, цуьнан бӀов чохь Ӏаш вара Шекспиран «Отеллон» прототип венецин баьчча Моро Кристофер. Керинина уллехь йу готикин Беллапаис аббаталлин а, кеманаш хи бухадахаран а музейн. Ставровунин монастырь, 327 шарахь кхоьллина боху Сийлахь-Йезачу Еленас. Агиос Андроникосан килс. Шира Курион гӀала, Лимасолна гергахь Византийн а, юккъера бӀешерийн а чӀагӀонийн саьлнаш. Туризм Йаккхийчех курорташ: Ларнака Пафос Лимасол Айя-Напа Протарас Фамагуста (КъСКТР тергонехь). Кирени (КъСКТР тергонехь). Кипран дукхаха йолу пляжашна совгӀат дина Евробертан Айсина байракхца экологин агӀор цӀена а, инфраструктура а йолун дела. Дукхаха йолу и пляжаш муниципалан йу, шезлонгийн а, малхан дуьхьала четарийн а бегонда цигахь мехах йу. Никоси (Лефкоси) Кипран коьрта а, уггар йоккха гӀала а йу. Иза лаьтта гӀайренан йуккъехь, йоькъа Баьццара сизо — къилба а, къилбаседа а Кипран буферан зоно. ГӀалин къилбаседа дакъа иштта Къилбаседа Кипран Туркойн Республикин коьрта шахьар йу. Шен барамца Кипран шолгӀа гӀала хӀордан порт Лимассол йу, иза кхоьллина византин заманахь. Цунна малхбузехьа лаьтта британин суверенни база Акротири. Кипран курорташна йукъахь Айя Напа клубийн сценин йуккъехь йу, уггаре а хьалха кегийчу нахана кхача ло. Пафос а, Протарас а уггаре а хьалха доьзалшна лерина йу. Лимасолан хийисташ Ӏаьржачу гӀум йу, дукхахдерг тӀапломах схьайалар долуш. Айя Напа а, Протарас а хийисташ къаьсташ йу шайн кӀайн гӀумца. Пафос берд дукхах дерг тӀулгаш долуш бу. Бегонде ло автомобилийн цӀен лоьмарш йу. Кипр тӀехь мешенаш лела аьрру агӀо. ГӀайрен тӀехь шорта некъийн гуонаш ду, бакъо йу гуон тӀаьхь лаьтта автомобилан. Массо а шофераш декхарийлахь бу гӀалойн некъахула боьлху гӀашлошна некъ бита. Никоси а, Ларнака а кхечу гӀаланашкахь некъ букъбала тарло; кхин а халонаш хила мега маьхза машенаш дӀахӀиттайарх. Британин тӀаьхьенара йу, аьрру агӀор лелар доцург, электропитанин стандарт — розеткаш кхо га долуш йу (цхьаъ царех — заземлени, евровикин агӀонан контактан аналог), амма напряженица 240 В, Йоккха Британехь ма-хиллара (хӀинца Йоккха Британехь 230 В йу). Меттигера бахархоша ламаста православин керсталла леладо. ГӀайрен тӀаьхь дукха правосавин килсаш йу, йухкуш — шорта православин иконаш йу. Кипран сийлаллаш йукъахь йу православин йеза меттигаш, масала, Ларнакера Сийлахь Лазаран каш. Банкаш Кипрехь болх беш хуьлу белхан деношкахь, 8:30 йаьлча 13:30 йаллац. Дукхаха йолу туькнаш гӀайрен тӀаьхь болх ца бо кхаарийн дийнахь делкъал тӀаьхьа, ткъа йерриг парикмахерскеша болх ца бо йеарийн дийнахь — мукъа де. Туристийн заманахь дукхаха болу йухкурш (масала, Debenhams маша) дехьабовлу белхан йахйинчу роже. Шина йукъараллин йукъаметтиг билггала гӀоьртина йу. Желтошца-кипрхошца къамел деш коьрта шахьран къьилбаседа декъан туркойн оккупаци хьахор дика дац. ЧӀогӀа лазаме тема йу гӀала Вароша. Желтойн а, туркойн а декъашна йукъара дозанан зонин, тӀемагӀуллакххойн, тӀеман объектийн сурт даккха ца магадо. Этносан желтошна йукъахь Кипрехь беха понтийн желтой ССРС хиллачу махкара баьхкина. Пафос йукъатоьхна ЮНЕСКО дуьненан тӀаьхьенан исписке, кхин а иза йевза цунна гергахь Афродитин бухта хиларца. Легендица, оцу меттигехь йина иза хӀордан чопанах. Кипран сийлаллаш йу тайп-тайпана муьрашкара эдарш — византин гӀап-гӀала Колосси, цунна чохь Исаак Комнин лечкъина Ӏийна жӀарахойх, Ричард I Лоьман Дога мах бина паччахьан йоӀца Наваррин Беренгарица килс, венецин гӀопаш, британин аьрру агӀор лелар. ГӀайренан къилбаседехьа коьрта сийлалла йу Фамагуста, шен йуккъера бӀешерашкара Отеллон бӀов а, «синош долу гӀала» (Вароша квартал) а йолуш. Дуьненайукъара хӀордан масех пачхьалкхана герга хиларо аьтто бо Мисаре а, Исраиле а, Родосе а, Урдуне а круизаш йан. Круизан кеманаш-лайнераш дӀадоьлху хӀордан порташкара Ларнака а, Лимасол а, уьш ду 3-5 седа болу хотелаш санна. Крузан хан дукха хьолехь ши де гергга хуьлу. Исраиле кхаьчча РФ гражданашна виза ца оьшу. Хьажа кхин а Кипр (руман провинци) Баьццара аса (Кипр) Билгалдахарш Литература Хьажорг cyprus.gov.cy — официалан сайт Республика Кипр Официальный туристический сайт Кипра Республика Кипр каталог чохь йу хьажоргаш Open Directory Project (dmoz). Викиларма: Атлас: Республика Кипр Cypriot Pottery, Bryn Mawr College Art and Artifact Collections The Cesnola collection of Cypriot art : stone sculpture, a fully digitised text from The Metropolitan Museum of Art libraries Read about Cyprus on visitcyprus.com — the official travel portal for Cyprus The British government’s Foreign Affairs Committee report on Cyprus Embassy of Greece, USA – Cyprus: Geographical and Historical Background (инг.). Кху чуьра архивйина оригиналан 2004 шеран 17 декабрехь