ბანდაბულია (ნიქოზია)

ბანდაბულია (თურქ. Bandabuliya), სხვა სახელით ცნობილი როგორც ბელედიეს ბაზარი, წარმოადგენს ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქული რესპუბლიკის დედაქალაქ ლეფკოშაში აგებულ პირველ დახურულ ბოსტნეულის ბაზარს. არსებული შენობის აგებამდე, ბანდაბულია ფუნქციონირებდა როგორც ღია ბაზრის ტერიტორია და მისი ისტორია ლუზინიანთა ეპოქამდე აღწევს. ბანდაბულიაში სავაჭრო მიზნით განთავსებული იყო დახლები და მაღაზიები, ხოლო გარკვეულ სივრცეებში განლაგებული იყო საცხოვრებელი ოთახებიც, სადაც მაღაზიის მფლობელები რჩებოდნენ. ბაზარი თავდაპირველად მთლიანად ღია სახურავით არსებობდა, თუმცა 1932 წელს გადაიტანეს არასტას ბოლოში და მიიღო ის ფორმა, რაც დღეს გვაქვს. თანამედროვე პერიოდში ბანდაბულია წარმოადგენს ისტორიულ ბაზრობას, სადაც იყიდება კვიპროსისათვის დამახასიათებელი საკვები პროდუქტები, სასმელები, სანელებლები, ბოსტნეული და ხილი. ბაზარში ასევე ფუნქციონირებდა კაფეები, რესტორნები, კლუბები და გასართობი სივრცეები. 2010–2012 წლებში ლეფკოშას ბანდაბულია განახლდა ევროპის კავშირის დაფინანსებითა და გაეროს განვითარების პროგრამის პროექტით „პარტნიორობა მომავლისათვის“. ბაზარი მოიცავს 4500 კვადრატულ მეტრს და შეიცავს 77 მაღაზიას. ბანდაბულია დღესაც წარმოადგენს მნიშვნელოვან ბაზრობას არასტასთან ერთად და განეკუთვნება ლეფკოშას ტურისტულად აქტიურ უბნებს. ეტიმოლოგიური წარმოშობა და ტრადიცია „ბანდაბულია“ (ან „ბანდაბულია“) წარმოიშვა ბერძნული ენიდან. სიტყვა „ბანდა“ აღნიშნავს უწყვეტს, ხოლო „ბულია“ – გაყიდვას. ტერმინი ხშირად გამოიყენებოდა ბრიტანული კოლონიური მმართველობის (1878–1960) პერიოდში და აღნიშნავდა მუნიციპალიტეტების მიერ მართული ბაზრების ტიპს. იგი საზოგადოებაში ითვლებოდა როგორც შეხვედრის, ვაჭრობის და სოციალიზაციის ადგილი. ბანდაბულიები, ძირითადად, ღია იყვნენ კვირის ყველა დღეს, გარდა კვირისა, ხოლო მოვაჭრეები ქირას იხდიდნენ ადგილობრივ მერიაში. წარსულში მრავალი მეურნე საკუთარ პროდუქციას ბანდაბულიაში ყიდდა, ვინაიდან იქ ვაჭრობა ხდებოდა მხოლოდ ნაღდი ფულით, ხოლო სოფლის ბაზრებში ვერესია იყო გავრცელებული. გარდა ამისა, არსებობდა ტრადიცია, რომლის თანახმადაც, ახალი პატარძლების მამებმა თავიანთ ნაკვეთზე ბამიას რგავდნენ და პირველი მოსავლის პროდუქცია მაღალი ფასით იყიდებოდა ბანდაბულიაში, რათა მომავალ ოჯახს ფინანსური საწყისი დახმარება ჰქონოდა. ჩრდილოეთ კვიპროსში ბანდაბულიები გვხვდება გაზიმაყუსაში, გიუზელიურთში, გირნეში, ლეფკეში, ლეფკოშასა და ისკელეში. მათი ნაწილი კვლავ ფუნქციონირებს როგორც ბაზარი, ხოლო ნაწილი – სხვა მიზნებისთვის გამოიყენება. ისტორია იმის გამო, რომ ლეფკოშა უკვე დაახლოებით 800 წელია კვიპროსის დედაქალაქად ითვლება, მას მრავალსაუკუნოვანი ისტორია აქვს. მიუხედავად იმისა, რომ ლუზინიანებისა და ვენეციის პერიოდის ბაზრების ზუსტი იდენტიფიცირება რთულია, არსებობს გარკვეული ცნობები ოსმალთა და ბრიტანული კოლონიური მმართველობის დროინდელი სავაჭრო სტრუქტურების შესახებ. 1872 წელს ავსტრიელი არქიდუკი ლუდვიგ სალვატორი სტუმრობდა კვიპროსს და თავის წიგნში – „ლევკოზია“ – აღწერს, რომ ფამაგუსტასა და პაფოსის კარიბჭეებს შორის 23 სხვადასხვა პროფილის ბაზარი არსებობდა. იმ ადგილას, სადაც დღეს ბანდაბულია მდებარეობს, ადრე მდებარეობდა „ხორცისა და თევზის ბაზარი“, სადაც იყიდებოდა სხვადასხვა სახის საკვები პროდუქტი. 1880 წელს გამოცემულ წიგნში „Our Home in Cyprus“ ავტორი ესმე სკოტ სტივენსონი აღწერს ლეფკოშას ბაზარს შემდეგნაირად: 1881 წელს გამოქვეყნებულ კიჩენერის რუკაზე აღნიშნულია, რომ ბანდაბულიის ტერიტორიაზე მდებარეობდა ბაზარი (Market Place), რომელიც ღია სივრცე იყო. იგივე ტერიტორია 1912–1915 წლების ლეფკოშას გალავნიანი ზონის დასაბუთების რუკებშიც აღწერილია როგორც "Municipial Market" – მუნიციპალიტეტის ბაზარი. ინგლისელი მხატვრის, არტურ ლეჯის (1859–1942) 1930 წლის აკვარელში გამოსახულია, რომ მყიდველებისათვის ღია ქუჩებში სეირნობა შესაძლებელი იყო, ხოლო ბოსტნეულის გამყიდველთა ნაწილს დახურული სივრცე ემსახურებოდა. ბანდაბულიის დაარსება 1928 წელს ლეფკოშას მუნიციპალიტეტმა დღის წესრიგში დააყენა იდეა, რომ გაიხსნას ახალი, გადახურული ბაზარი ძველი, მიმოფანტული ვაჭრობის ადგილას. თურქი წევრი მეჰმედ ნეჯათი ოზქანი ითხოვდა, რომ ბაზარი აშენებულიყო სელიმიეს უბანში. აღნიშნული მიწა ეკუთვნოდა ვაკფის, ხოლო ტერიტორია ძირითადად თურქებით იყო დასახლებული. ბერძენი წევრები კი მოითხოვდნენ ბაზრის გახსნას ფანერომენის ეკლესიის მიმდებარედ. მათ სურდათ ბაზარი განთავსებულიყო ბერძნულ უბანში, რაც ხელს შეუწყობდა საკუთარი თემის განვითარებას. ისინი ამტკიცებდნენ, რომ აია სოფიას მეჩეთთან სიახლოვის გამო, იქ ვერ მოხდებოდა ღორის ხორცის გაყიდვა. მეჰმედ ნეჯათი ოზქანი მიმართა მუფტს და სთხოვა რელიგიური დასაშვებობის დადასტურება, რათა ბაზრის ღორის ნაწილის განთავსება ყოფილიყო შესაძლებელი ბერძნულ უბანთან ახლოს. მუფტის დარწმუნების შემდეგ, 1929 წლის 3 სექტემბერს, მუნიციპალიტეტის საბჭომ გადაწყვიტა ძველი ბაზრის დემონტაჟი და ახალი ბანდაბულიის აშენება. მერ თემისტოკლის დერვისის ხელმოწერილი დოკუმენტის მიხედვით, დაგეგმილი იყო 132 მცირე ზომის მაღაზიის აგება, საიდანაც 12 იქნებოდა თევზის მაღაზია, 80 – ბოსტნეულის მაღაზია, 40 კი – სადისტრიბუციო საწყობი, ხილის მაღაზია, ხორცის მაღაზია და ღორის ხორცის მაღაზია. პროექტისთვის საჭირო 20,000 სტერლინგი 6%-იანი სესხად აიღეს კვიპროსის ბანკიდან 30 წლით. ბაზრის მომწოდებლები დროებით მესირლის ჰანში გადავიდნენ. 1932 წელს დასრულებულ ბაზარს ჩრდილო-დასავლეთით დააწერეს წარწერა: "ბელედიე პაზარი" (თურქულად) და „ΔHMOTΙKH AΓOPA“ (ბერძნულად). ბანდაბულიის გაფართოება და რესტავრაცია 1940 წელს ბანდაბულია ვეღარ აკმაყოფილებდა მომხმარებლის მოთხოვნებს, რის გამოც გადაწყდა მისი გაფართოება აღმოსავლეთ მხარეს მდებარე ბაღის შეძენით. ამ მიზნით შეისყიდა ალი სითქი აღაზადეს ბაღი და შიუქრუ იბრაჰიმის საკუთრება. შედეგად, შენობა გაფართოვდა და დამატებითი მშენებლობა დასრულდა 14 სექტემბერი 1940 წელს. 2004 წელს დაიგეგმა ბანდაბულიის სრულფასოვანი რესტავრაცია: მასში მოქმედი საბითუმო ბაზრის ნაწილი უნდა გადაქცეულიყო გასართობ ცენტრებად, ხოლო საცალო ვაჭრობის ნაწილი შეინარჩუნებდა თავის პირვანდელ ფუნქციას. თუმცა მოგვიანებით გაირკვა, რომ შენობის საწყის კონსტრუქციაში გამოყენებული ცემენტი დაკარგავდა სიმტკიცეს, რის გამოც მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება – ბაზარი მთლიანად დაენგრიათ და თავიდან აეშენებინათ. მიუხედავად იმისა, რომ შენობის დიდი ნაწილი აღდგა, მისი შიდა ოთახები ვერ შენარჩუნდა პირვანდელი სახით. სწორედ ამიტომ, არქეოლოგი ტუნჯერ ბაღიშქანი მიიჩნევს, რომ ბანდაბულიამ "ისტორიული იერსახე დაკარგა". ლიტერატურა ბაღიშქანი, ტუნჯერ. „ლეფკოშას ისტორიული ბანდაბულია.“ Yeni Düzen, 13 თებერვალი 2019. იშჩიოღლუ, დენიზ. ბანდაბულია კვიპროსის თურქულ ურბანულ კულტურაში. Milli Folklor Dergisi, 2014, №114. სალვატორი, ლუდვიგ. Levkosia – ციხესიმაგრე ქალაქი კვიპროსზე. ვენა: A. Hölder, 1873. სტივენსონი, ესმე სკოტი. Our Home in Cyprus. ლონდონი: Chapman & Hall, 1880. Kitchener, H. H. Survey of Cyprus (1882), Sheet of Nicosia. London: War Office, 1881. ალფიონი, მ. British Colonial Urbanism in Cyprus, 1878–1960. Ashgate Publishing, 2006. ილდიზი, მ.ფ. ლეფკოშას არქიტექტურული მემკვიდრეობა და ბაზრების ევოლუცია. Lefkoşa Belediyesi Yayınları, 2012. გოგუსი, მ. Osmanlı ve İngiliz Dönemlerinde Kıbrıs'ta Kent Kültürü. Lefkoşa: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2009. ლაფაიეტი, ჯეიმსი. Architecture and Urban Memory in Nicosia. Oxford University Press, 2015. ბილგინი, ა. Kıbrıs’ta Ticareti Geliştiren Mekanlar: Bandabuliya. İstanbul Üniversitesi Yayınları, 2021. სქოლიო