Հիշատակի կենտրոն «Լիպան հիշում է»

Հիշատակի կենտրոն «Լիպան հիշում է» (խորվ.՝ Memorijalni centar Lipa pamti), թանգարան, որը նվիրված է 1944 թվականի ապրիլին Լիպայում (Խորվաթիա) 269 քաղաքացիական անձանց՝ հիմնականում տարեցների, կանանց և երեխաների սպանությանը։ Կոտորածը կատարվել է գերմանական զինվորականների կողմից՝ իտալական և չետնիկական համագործակցող ուժերի հետ համատեղ։ Նախապատմություն Իտալիայի 1943 թվականի կապիտուլյացիայից հետո, Լիբուրնիայի ամբողջ կարստային շրջանը գրավվեց գերմանացիների կողմից՝ որպես Ադրիատիկ ծովափնյա գործառնական գոտու (OZAK) մաս: Ֆաշիստական Իտալական Սոցիալական Հանրապետության իտալական ուժերը շարունակեցին գործել գերմանական հրամանատարության ներքո: Տեղի պարտիզանները ձեռնարկում էին բազմաթիվ պարտիզանական գործողություններ, աջակցություն էին ստանում տեղի բնակչությունից, որը նրանց տրամադրում էր թաքստոցներ, սնունդ և պաշարներ: 1943 թվականի նոյեմբերին ՕԶԱԿ-ը հայտարարվեց մարտական գոտի պարտիզանական «խմբավորումների» (Bandenkampfgebiet) դեմ և 1944 թվականի հունվարին Տրիեստում ստեղծվեց ՍՍ-ի և ոստիկանության հատուկ հրամանատարություն (Fuhrungsstab für Bandenbekämpfen - FSBB)՝ Օդիլո Գլոբոչնիկի հրամանատարությամբ պարտիզանների և նրանց կողմնակիցների դեմ այդ մարտը պլանավորելու և անցկացնելու համար, ՕԶԱԿ-ի բարձրագույն ՍՍ-ի և ոստիկանության ղեկավարը։ Այսպես կոչված Տասը պատվիրանները հրապարակվել են 1944 թվականի փետրվարի 24-ին գերմանական 97-րդ բանակային կորպուսի գեներալ Լյուդվիգ Կյուբլերի կողմից՝ հրամայելով օկուպացիոն ուժերին օգտագործել թալանը, քաղաքացիական անձանց գույքի հրկիզումը և քաղաքացիական անձանց սպանությունը որպես պարտիզանական «ավազակների» դեմ պայքարի արդյունավետ միջոցներ։ Բրաունշվայգի հարձակումը Ռիեկա-Տրիեստ կարևոր միջանցքում երկաթուղային և ճանապարհային երթևեկության վրա վերահսկողություն հաստատելու գերմանական անկարողության պատճառով, Լյուդվիգ Կյուբլերը որոշեց փորձել Իստրիայի պարտիզաններին հեռու պահել՝ նոր հարձակում սկսելով Ուչկա-Պլանիկ-Լիսինա լեռնազանգվածի վրա: Հարձակումը, որը հայտնի է որպես Բրաունշվայգի հարձակում, սկսվեց 1944 թվականի ապրիլի 25-ին՝ Վերմախտի մոտորավորված ուժերի և ՍՍ ոստիկանության հատուկ կազմավորումների մասնակցությամբ: Կանխատեսելով նացիստների մտադրությունները՝ պարտիզաններին հաջողվեց դուրս բերել իրենց հիմնական ստորաբաժանումները Ուչկա և Չիչարիա հատվածներից և տեղափոխել դրանք երկաթուղուց և գլխավոր ճանապարհից հյուսիս՝ Կլանա-Կաստավ-Իլիրսկա Բիստրիցա տարածք։ Իրենց ուժերի մեծ մասը հյուսիս տեղափոխելով՝ պարտիզանները շարունակեցին իրենց գործողությունները և 1944 թվականի ապրիլի 30-ին Լիպայի մոտ գտնվող դիրքից վճռական հարձակում սկսեցին Ռուպայում տեղակայված ֆաշիստական ռազմական ոստիկանության (Տարածքային պաշտպանության աշխարհազոր) կայազորի վրա՝ ականանետային կրակով։ Հարձակումը սկսվեց ժամը 5-ին և տևեց երկու ժամ։ Կայազորի հրամանատարը Ռիեկայից (Ֆյումե) Աուրելիո Պիեշն էր։ Անսպասելիորեն Ռուպայում հայտնվեց ավելի փոքր մոտորավորված գերմանական շարասյուն, որը ենթարկվեց ինտենսիվ կրակի։ Չորս գերմանացի զինվոր զոհվեց, իսկ ավելի շատերը ծանր վիրավորվեցին։ Դրանից հետո պարտիզանական խումբը նահանջեց մոտակա Լիսաչ գյուղ։ Հետևեց հարևան և այլ կայազորներից նացիստական և ֆաշիստական ուժերի անհապաղ հավաքը։ Կոտորած Գերմանական, իտալական և չետնիկական ուժերը մտան Լիպա գյուղ 1944 թվականի ապրիլի 30-ին, մոտավորապես ժամը 14:30-ին, և սկսեցին կոտորած՝ տանջելով և սպանելով 21 բնակիչների, այրելով գյուղի բոլոր 87 տներն ու 85 առևտրային շենքերը՝ թալանելով ունեցվածքը և անասուններին։ Մնացած բնակիչներին հրամայվեց հավաքել իրենց անհրաժեշտ իրերը և ուղևորվել դեպի Ռուպա։ Լիպայի վերջին տանը նրանց հրամայվեց թողնել իրենց ունեցվածքը և ստիպողաբար մտան մի շենք (այսպես կոչված՝ Կվարտիրկայի տուն), ապա շենքը լցրեցին բենզինով և այրեցին։ Շատ մարդիկ կենդանի այրվեցին։ Սպանվեցին 269 բնակիչներ, բոլորը քաղաքացիական անձինք։ Զոհերը հիմնականում տարեցներ էին, կանայք և 96-ից 121 երեխաներ, որոնցից ամենափոքր զոհը Բոսիլկա Իսկրան էր, ընդամենը 7 ամսական։ Ջարդից ողջ մնացին միայն նրանք, ովքեր պատահաբար այդ ողբերգական կիրակի օրը կամ Լիպայում չէին, նաև գյուղում գտնվող վեց մարդ, որոնց ինչ-որ կերպ հաջողվեց թաքնվել։ Առանց հավաստի փաստաթղթերի հնարավոր չէ պարզել, թե ինչու նացիստները թափեցին իրենց զայրույթը և ցեղասպանական հաշվեհարդար տեսան Լիպայի բնակիչների հետ։ Նրանք, անկասկած, ցանկանում էին վախեցնել Լիբուրնիայի կարստի բնակիչներին և բաժանել նրանց Ազգային-ազատագրական շարժումից, որին նրանք աջակցում էին։ Անկախ դրդապատճառներից և պատճառներից, սա Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Իստրիայի տարածքում կատարված ամենասարսափելի պատերազմական հանցագործություններից մեկն էր։ Հետևանքներ Լիպայում մոտ հարյուր բնակիչ ողջ մնաց, հիմնականում նրանք, ովքեր բախտ ունեին կոտորածի ժամանակ բացակայել գյուղից՝ պարտիզանների շարքերում գտնվող տղամարդիկ, պարտիզանների թաքստոցներ սնունդ տանող կանայք, անասուններին արոտավայրեր տանող երեխաներ, շրջակա բլուրներում ավանդական խարույկ պատրաստող մի քանի տղամարդիկ և այլն: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտը ողջ մնացածները դիմավորեցին անօթևան և հուսահատված: Երկարատև և լարված վերականգնումը սկսվեց կորստի զգացումով տառապող կյանքերով: Ինչպես Օրադուր-սյուր-Գլանում, ավերված տները չվերականգնվեցին, փոխարենը նոր բնակարաններ կառուցվեցին ողջ մնացած բնակիչների համար: Համաձայն ֆաշիստական ​​ստորաբաժանման գերի վերցված անդամ Ումբերտո Սկալայի 1945 թվականի դատարանային ցուցմունքի՝ Լիպայում կոտորածը կատարել են 150 զինվորներ՝ 80 գերմանացի, 40 իտալացի ֆաշիստ և 30 չետնիկ: Պատերազմից հետո նրանցից 36-ը նույնականացվել են, բայց միայն մեկը՝ իտալացի հրամանատար Աուրելիո Պիեսը, դատվել է հանցագործության համար, մեղավոր է ճանաչվել և կախաղան է բարձրացվել Տրիեստում 1945 թվականին։ Հիշատակի կենտրոն «Լիպան հիշում է» հուշահամալիրը բացվել է 2015 թվականի ապրիլին Լիպա փոքրիկ բնակավայրում՝ Խորվաթիայի և Սլովենիայի սահմանին։ Կենտրոնը գործում է որպես Ռիեկայում գտնվող Խորվաթիայի ափամերձ ծովային և պատմական ավելի մեծ թանգարանի մաս, և այն համահիմնադրվել է Պրիմորյե-Գորսկի Կոտարի շրջանի և Մատուլջիի քաղաքապետարանի կողմից։ Կենտրոնը վերականգնվել է Լիպայի հին հուշահամալիր թանգարանի տեղում, որը գործել է 1968-ից մինչև 1989 թվականը, երբ այն փակվել է միջոցների պակասի պատճառով։ Հուշահամալիրի կենտրոնի մշտական ցուցադրությունը մեկնաբանում է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի պատմությունը Լիբուրնյան կարստի շրջանում, որը, Լիպայից բացի, ներառում է նաև Պասյակ, Ռուպա, Շապյանե և Բրդցե գյուղերը: Հուշահամալիրի ցուցադրությունը լրացվում է տարածաշրջանի մշակութային և ազգագրական ժառանգությամբ, որը ցույց է տալիս կյանքի շարունակականությունը՝ սկսած նախապատմական ժամանակներից մինչև մեր օրերը: Համալիր մոտեցմամբ՝ 1944 թվականի ապրիլի 30-ի ողբերգական իրադարձությունը կարելի է դիտարկել ավելի լայն համատեքստում՝ որպես Լիպայի կենսունակ և հզոր համայնքին պատկանող բազմաթիվ ինքնության առանձնահատկություններից մեկը: Կենտրոնների գործունեությունը հիմնված է համայնքային թանգարանների և հայրենագիտական թանգարանների սկզբունքների վրա: Տեղական բնակչության հետ միասնաբար կենտրոնը ակտիվորեն նպաստում է այս տարածաշրջանի ինքնության հետազոտությանը և ստեղծմանը, ինչպես նաև օգնում է բացահայտել զարգացման և աճի նոր և կայուն հնարավորություններ: Բոլոր ծրագրային միջոցառումները կենտրոնացած են հանդուրժողականության, բռնության դեմ պայքարի և կյանքի խթանման վրա՝ դրա բազմաթիվ դրսևորումներով և առանձնահատկություններով: Ծանոթագրություններ