დუბროვნიკი

დუბროვნიკი (ხორ. Dubrovnik; 1918 წლამდე — რაგუზა, დალმაც. Ragusa, ლათ. Ragusium, ასევე Rhausium, Rhaugia; იტალ. Ragusa), მეტსახელად „ადრიატიკის მარგალიტი“ — ქალაქი ადრიატიკის ზღვის სანაპიროზე, ხორვატიის უკიდურეს სამხრეთში. მისი მოსახლეობა 2021 წელს შეადგენდა 41 562 ადამიანს, მათგან 88,39 % ხორვატი იყო. 1979 წელს დუბროვნიკი იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში შეიტანეს. ქალაქის ისტორია, სავარაუდოდ, VII საუკუნეს უკავშირდება, როდესაც ქალაქი სახელწოდებით რაგუზა დაარსდა ეპიდაურუმიდან (რაგუზა ვეკია) ჩამოსული ლტოლვილების მიერ. იგი ბიზანტიის იმპერიის პროტექტორატის ქვეშ იყო, ხოლო შემდეგ ვენეციის რესპუბლიკის სუვერენიტეტის ქვეშ. XIV-XIX საუკუნეებში დუბროვნიკი თავისუფალ სახელმწიფოდ არსებობდა. ქალაქ დუბროვნიკის კეთილდღეობა მუდამ დამოკიდებული იყო საზღვაო ვაჭრობაზე. შუა საუკუნეებში, როგორც რაგუზას რესპუბლიკა, ის აღმოსავლეთ ადრიატიკის ერთადერთი ქალაქი-სახელმწიფო იყო, რომელიც ვენეციას პირველობას ეცილებოდა. მისი სიმდიდრისა და მოქნილი დიპლომატიის წყალობით ქალაქი მნიშვნელოვნად განვითარდა, განსაკუთრებით XV-XVI საუკუნეებში. რაგუზა მოგვიანებით ხორვატული ენისა და ლიტერატურის განვითარების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ცენტრი გახდა — აქ ცხოვრობდნენ გამოჩენილი პოეტები, დრამატურგები, მხატვრები, მათემატიკოსები, ფიზიკოსები და სხვა მეცნიერები. მთელი ქალაქი თითქმის მთლიანად გაანადგურა 1667 წლის დამანგრეველმა მიწისძვრამ. ნაპოლეონის ომების დროს დუბროვნიკი საფრანგეთის იმპერიის ძალების მიერ იქნა ოკუპირებული, შემდეგ კი რაგუზას რესპუბლიკა გაუქმდა და შეურთდა იტალიის სამეფოს, ხოლო მოგვიანებით - საფრანგეთის ილირიულ პროვინციებს. XIX საუკუნის დასაწყისიდან XX საუკუნის დასაწყისამდე დუბროვნიკი ავსტრიის იმპერიის შემადგენლობაში მყოფი დალმაციის სამეფოს ნაწილი იყო. დუბროვნიკი იუგოსლავიის სამეფოს ნაწილი გახდა მისი შექმნისთანავე, 1929 წელს იგი ზეტას ბანოვინას შეუერთდა, ხოლო 1939 წელს - ხორვატიის ბანოვინის შექმნისთანავე მის შემადგენლობაში შევიდა. მეორე მსოფლიო ომის დროს იგი ღერძის მარიონეტული სახელმწიფო - დამოუკიდებელი ხორვატიის სახელმწიფოს ნაწილი იყო, სანამ ხელახლა არ შევიდა იუგოსლავიის სოციალისტური ფედერაციული რესპუბლიკის შემადგენლობაში მყოფ ხორვატიის სოციალისტურ რესპუბლიკაში. 1991 წელს, ხორვატიის დამოუკიდებლობისთვის ომის დროს, დუბროვნიკი შვიდი თვის მანძილზე იუგოსლავიის სახალხო არმიის მიერ იყო ალყაშემორტყმული და მნიშვნელოვანი ზიანი მიადგა დაბომბვისგან. 1990-იან წლებსა და 2000-იანი წლების დასაწყისში აღდგენითი და რესტავრაციული სამუშაოების ჩატარების შემდეგ, იგი ხელახლა გამოჩნდა როგორც ხმელთაშუა ზღვის ერთ-ერთი წამყვანი ტურისტული დანიშნულების ადგილი, ასევე პოპულარული კინოგადასაღები ლოკაცია. ევროპული ტურისტული პლატფორმა ჰოლიდუს მიხედვით, დუბროვნიკი 2023 წელს ევროპაში ყველაზე „ზედმეტად ტურისტული“ დანიშნულების ადგილი იყო — 27,4 ტურისტი თითოეულ მცხოვრებზე. ხშირად „ადრიატიკის დედოფლის“ სახელით მოხსენიებული დუბროვნიკი ითვლება ადრიატიკისა და ევროპის ერთ-ერთ ყველაზე პოპულარულ დანიშნულების ადგილად. ისტორია ადრეული ისტორია ძველ დროს დუბროვნიკი დასახლებული იყო ილირიელთა ტომის ფლერაეის მიერ. კონსტანტინე პორფიროგენიტის „იმპერიის მმართველობის შესახებ“ (დაახლ. 950 წ.) მიხედვით, რაგუზა დაარსდა VII საუკუნეში „ლაუზა“ სახელწოდებით, რაც ნიშნავს „კლდეს“ ან „კლდოვანი ადგილს“, ეპიდაურუმიდან ჩამოსული ლტოლვილების მიერ - რომაული ქალაქიდან, რომელიც დაახლოებით 15 კმ-ით სამხრეთით მდებარეობდა, როდესაც ეს ქალაქი განადგურდა ავარებთან ერთად მებრძოლი სლავების მიერ. იგი იყო ერთ-ერთი დალმატიური ქალაქ-სახელმწიფო. 2007 წლის გათხრებმა გამოავლინა VIII საუკუნის ბიზანტიური ბაზილიკა და ქალაქის კედლების ნაწილები. ძველი ბაზილიკის ზომები მკაფიოდ მიუთითებს, რომ იმ დროს საკმაოდ დიდი დასახლება არსებობდა. არსებობს მტკიცებულება ქრისტიანობამდელი ეპოქის დასახლების შესახებაც. ამაზე პირველ რიგში მიუთითებს ძვ. წ. III-II საუკუნეების მონეტების აღმოჩენა, ასევე ძვ. წ. I საუკუნის არქეოლოგიური ფრაგმენტები ძველი ქალაქის ნავსადგურის ტერიტორიაზე. ანტუნ ნიჩეტიჩი თავის 1996 წლის წიგნში „დუბროვნიკის ნავსადგურის ისტორია“ ავითარებს თეორიას, რომ დუბროვნიკი დაარსდა ბერძენი მეზღვაურების მიერ, როგორც სადგური ორ ბერძნულ დასახლებას - ბუდვასა და კორჩულას შორის, რომლებიც ერთმანეთისგან 95 საზღვაო მილის (176 კმ) მანძილზე არიან განლაგებული. რაგუზას რესპუბლიკა ოსტგოთების სამეფოს დაცემის შემდეგ ქალაქი ბიზანტიის იმპერიის პროტექტორატის ქვეშ მოექცა. XII-XIII საუკუნეებში დუბროვნიკი ოლიგარქიულ რესპუბლიკად გადაიქცა. ჯვაროსნული ლაშქრობების შემდეგ დუბროვნიკი ვენეციის სუვერენიტეტის ქვეშ მოექცა (1205–1358 წწ.), რომელმაც დალმაციურ ქალაქს თავისი ინსტიტუტები მისცა³. 1240 წელს რაგუზამ სერბეთის მეფე სტეფან უროშ I-სგან იყიდა კუნძული ლასტოვო. მას შემდეგ, რაც 1296 წლის 16 აგვისტოს ღამეს ხანძარმა ქალაქის უმეტესი ნაწილი გაანადგურა, შემუშავდა ახალი ურბანული გეგმა. 1358 წლის ზადარის სამშვიდობო ხელშეკრულებით დუბროვნიკმა მიაღწია შედარებით დამოუკიდებლობას, როგორც უნგრეთის სამეფოს ვასალური სახელმწიფო. XIV საუკუნიდან 1808 წლამდე დუბროვნიკი თავისუფალ სახელმწიფოდ არსებობდა, თუმცა 1382-1804 წლებში იგი ოსმალეთის იმპერიის ნაწილი იყო და ყოველწლიურ ხარკს უხდიდა მის სულთანს. რესპუბლიკამ თავის პიკს XV-XVI საუკუნეებში მიაღწია, როდესაც მისი თალასოკრატია ვენეციის რესპუბლიკისა და სხვა იტალიური საზღვაო რესპუბლიკების ძალაუფლებას ედარებოდა. არსებობს ნიშნები იმისა, რომ რაგუზას შიდა ტერიტორიებზე დიდი ხნის მანძილზე ალბანური მოსახლეობა იყო დამკვიდრებული, მინიმუმ შუა საუკუნეების პერიოდიდან. 1285 წლით დათარიღებული რაგუზული დოკუმენტი აცხადებს: „მესმოდა ხმა, რომელიც ღიღინებდა მთებში ალბანურ ენაზე“. საუკუნეების მანძილზე დუბროვნიკი ანკონას მოკავშირე იყო, რომელიც ვენეციის მეტოქე იყო და რომელიც თავის მხრივ ოსმალეთის იმპერიის მთავარი მეტოქე იყო ადრიატიკაზე კონტროლისთვის ბრძოლაში. ამ მოკავშირეობამ საშუალება მისცა ორ ქალაქს, რომლებიც ადრიატიკის საპირისპიროს ნაპირებზე მდებარეობდნენ, წინააღმდეგობა გაეწიათ ვენეციელთა მცდელობებისთვის, გაეხადათ ადრიატიკა „ვენეციური ყურე“, პირდაპირ ან არაპირდაპირ ყველა ადრიატიკული ნავსადგურის კონტროლით. ანკონამ და დუბროვნიკმა შექმნეს ალტერნატიული ვაჭრობის გზა: რაგუზაში დაწყებული, იგი გრძელდებოდა ანკონაში, ფლორენციაში გადიოდა და ფლანდრიაში მთავრდებოდა. რაგუზა მნიშვნელოვანი ბაზა იყო ბალკანური მონების ვაჭრობისთვის, საიდანაც მონები ბალკანეთიდან ადრიატიკის ზღვაზე გადაჰყავდათ ეგეოსის ზღვისკენ, საიდანაც მათ ყიდიდნენ დასავლეთში ესპანეთში ან სამხრეთ ეგვიპტეში მონობისათვის. რაგუზას რესპუბლიკამ საკუთარი წესდება მიიღო ჯერ კიდევ 1272 წელს, რომელმაც, სხვა საკითხებთან ერთად, კოდიფიკაცია გაუკეთა რომაულ პრაქტიკას და ადგილობრივ ჩვეულებებს. წესდება მოიცავდა ქალაქგეგმარების პრესკრიფციებსა და კარანტინის რეგულაციას. რესპუბლიკა ადრეული მიმღები იყო იმისა, რაც დღეს თანამედროვე კანონებად და ინსტიტუტებად ითვლება: სამედიცინო მომსახურება შემოიღეს 1301 წელს, პირველი აფთიაქი, რომელიც დღემდე ფუნქციონირებს, გაიხსნა 1317 წელს. ღარიბთა სახლი გაიხსნა 1347 წელს, ხოლო პირველი კარანტინის საავადმყოფო (ლაზარეთი) დაარსდა 1377 წელს. მონებით ვაჭრობა გაუქმდა 1418 წელს, ხოლო ბავშვთა სახლი გაიხსნა 1432 წელს. 20 კმ-იანი წყალმომარაგების სისტემა აშენდა 1438 წელს ნეაპოლელი არქიტექტორისა და ინჟინრის ონოფრიო დელა კავას მიერ. მან დაასრულა აკვედუკი ორი საზოგადოებრივი შადრევნით. მან ასევე ააშენა მრავალი წისქვილი მისი ერთ-ერთი ტოტის გასწვრივ. ქალაქს მართავდა ადგილობრივი არისტოკრატია, რომელიც ლათინურ-დალმაციური წარმოშობისა იყო და ორ ქალაქურ საბჭოს ქმნიდა. რესპუბლიკამ მონების ვაჭრობა გააუქმა XV საუკუნის დასაწყისში და აფასებდა თავისუფლებას. ქალაქმა წარმატებით აბალანსებდა თავის სუვერენიტეტს ვენეციისა და ოსმალეთის იმპერიის ინტერესებს შორის საუკუნეების მანძილზე. ლათინური ენა თავდაპირველად გამოიყენებოდა რესპუბლიკის ოფიციალურ დოკუმენტებში. იტალიური ენა XV საუკუნის დასაწყისში შემოვიდა გამოყენებაში. დალმაციური ენის ვარიანტი იყო ერთ-ერთ ლაპარაკო ენა და იტალიური და ხორვატული ენების გავლენას განიცდიდა. ხორვატული ენის არსებობა ყოველდღიურ მეტყველებაში გაიზარდა XIII საუკუნის ბოლოს, ხოლო ლიტერატურულ ნაწარმოებებში — XV საუკუნის შუა ხანებში. მომდევნო ათწლეულებში დუბროვნიკი გახდა ხორვატული ლიტერატურის აკვანი. რესპუბლიკის ეკონომიკური სიმდიდრე ნაწილობრივ იყო იმ მიწის განვითარების შედეგი, რასაც ისინი ახდენდნენ, მაგრამ განსაკუთრებით დამოკიდებული იყო საზღვაო ვაჭრობაზე. ოსტატური დიპლომატიის დახმარებით, დუბროვნიკელი ვაჭრები თავისუფლად მოგზაურობდნენ ქვეყნებში და ქალაქს ჰქონდა სავაჭრო გემების უზარმაზარი ფლოტი, რომლებიც მთელ მსოფლიოში მოგზაურობდნენ. ამ მოგზაურობებიდან მათ დააარსეს რამდენიმე დასახლება, ინდოეთიდან ამერიკამდე და საკუთარ კულტურისა და ფლორის ნაწილები თან მოიტანეს. მისი წარმატების ერთ-ერთი გასაღები იყო არა დაპყრობა, არამედ ვაჭრობა და ცურვა თეთრი დროშის ქვეშ, რომელზეც ლათინური სიტყვა Libertas (თავისუფლება) თვალსაჩინოდ იყო გამოსახული⁴. ეს დროშა მიიღეს მონების ვაჭრობის გაუქმების შემდეგ 1418 წელს. ინდური სანელებლებისა და ქსოვილების ძებნისას დუბროვნიკელი ვაჭრები ჩავიდნენ გოაში, ინდოეთში, და დასახლდნენ იმ ადგილას, რომელსაც ახლა განდაული ეწოდება. დუბროვნიკელები პორტუგალიურ კოლონია გოაში ჩავიდნენ 1530-1535 წლებში და ამის შემდეგ დააარსეს საკუთარი კოლონია, საო-ბრაზი, რომელიც დუბროვნიკის მფარველი წმინდანის, წმინდა ბლეიზის სახელს ატარებდა. ეკლესია ააგეს დაახლოებით 1563 წელს და წარმოადგენდა დუბროვნიკის წმინდა ბლეიზის ორიგინალური ეკლესიის რეპლიკას. დაახლოებით 12 000 მცხოვრები ცხოვრობდა საო-ბრაზში და ეს იყო აყვავებული კოლონია 1570-იან წლებამდე, როდესაც ხორვატებსა და ინდოელებს შორის ვაჭრობა შემცირდა. ესპანეთისა და პორტუგალიის ებრაელები, რომლებიც ქრისტიანობაზე გადავიდნენ, აქტიურ ურთიერთობაში იყვნენ ქალაქთან. 1544 წლის მაისში იქ ჩამოვიდა გემი, რომელიც ექსკლუზიურად პორტუგალიელი ლტოლვილებით იყო სავსე, როგორც ბალთასარ დე ფარიამ მეფე ჯონს მოახსენა. ამ დროს ქალაქში მუშაობდა თავისი დროის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ზარბაზნებისა და ზარების ჩამომსხმელი ივან რაბლიანინი. 1571 წლისთვის დუბროვნიკმა გაყიდა თავისი დაცვა ოსმალეთის იმპერიის სხვა ნაწილებში მყოფ ქრისტიან დასახლებებზე საფრანგეთისა და ვენეციისთვის. იმ დროს ასევე არსებობდა დუბროვნიკის კოლონია ფესში, მაროკოში. 1571 წელს დუბროვნიკის ეპისკოპოსი იყო კარდინალი-მფარველი, იმ დროს მხოლოდ 16 სხვა ქვეყანას ჰყავდა კარდინალი-მფარველი. დუბროვნიკი ერთ დროს ოსმალეთის იმპერიის მოხარკე სახელმწიფო იყო. ამისგან მათ მოიპოვეს სარგებელი, როგორიცაა შავი ზღვის ხელმისაწვდომობა, ნაკლები საბაჟო გადასახადების გადახდა და ჰქონდათ თურქების დიპლომატიური მხარდაჭერა ვენეციელებთან სავაჭრო დავებში. რესპუბლიკა თანდათან შესუსტდა ხმელთაშუაზღვისპირეთის საზღვაო კრიზისისა და 1667 წლის კატასტროფული მიწისძვრის გამო, რომელმაც შეიწირა 5 000-ზე მეტი მოქალაქე, გაანადგურა საზოგადოებრივი შენობების უმეტესობა და, შესაბამისად, უარყოფითად იმოქმედა რესპუბლიკის კეთილდღეობაზე. 1699 წელს რესპუბლიკა იძულებული გახდა მიეყიდა თავისი ტერიტორიის ორი ხმელეთის ნაწილი ოსმალებისთვის, რათა თავი აერიდებინა ვენეციურ ძალებთან შეტაკებაში. დღეს ეს მიწის ზოლი ეკუთვნის ბოსნია-ჰერცეგოვინას. დუბროვნიკის დიპლომატიის მწვერვალი იყო ამერიკის რევოლუციაში ჩართულობა. კლიმატი გალერეა იხილეთ აგრეთვე ხორვატია დალმაცია რესურსები ინტერნეტში დუბროვნიკის ძველი ქალაქი - UNESCO-ს მსოფლიო მემკვიდრეობის ცენტრი ვიდე, დუბროვნიკის ციფრული რეკონსტრუქცია, მომზადებულია ვაშინგტონის უნივერსიტეტის მიერ. დუბროვნიკის ეკლესია მონასტრების გიდი დუბროვნიკი ბრიტანიკის ენციკლოპედიაში სქოლიო