Palagruža

Palagruža edo Pelagosa Adriatikoaren erdian dagoen kroaziar artxipelago txikia da, 0,286 km²-ko azalera du eta ez du biztanle iraunkorrik. Kokapena Italiako Tremiti eta Kroaziako Vis uharteen artean dago, eta Gargano eta Kroaziako Dalmaziako kostaren arteko ibilbide erdian, gutxi gorabehera. Splitik hegoaldera dago kokaturik, 68 itsas miliatara (120 km), Pescaratik ekialdera, 160 km-tara eta Kroaziako Lastovo irlatik 26 miliara. Geografia Artxipelago honek hiru irla nagusi ditu: Vela Palagruža (Palagruža Handia) 1400 metroko luzerarekin eta 300 metroko zabalerarekin, Palagruža Mala (Palagruža Txikia), eta Gilijula (italieraz: Caiola) hamahiru harkaitz txikiagorekin. Altitude handiena uharte nagusian dago, Grad Goran (Gaztelu mendia), 116 metroko altuera dituelarik. Geologikoki, Tremiti eta Pianosa irlekin antzekotasun asko ditu. Uharte horietara iristea nahiko zaila denez, flora mediterraneo aberatsa mantendu dute. Flora horretan orkidea txikien 16 espezie daude, baita ereinotz adelfoa (Nerium oleander), Euphorbia dendroides edo landare endemikoak (Centaurea friderici Vis) ere. Bertako algek kaltzita aldaera bat sortzeko funtzioa dute: pelagosita. Gizakien aztarna nabarmen bakarrak kai batzuk, itsasargi bat, eliza bat eta estazio meteorologiko bat dira. Gaur egun, Palagruža natur erreserba da gaur egun. Toponimia Artxipelago hau italieraz eta beste hizkuntza erromantze batzuetan Pelagosa izenez ezagutzen da, grekozko Πλαγος-etik (itsasoa) eratorria. Grezierazko izen honetatik serbokroazierazko izena ere eratortzen da. Hala ere, gruž zatiaren gehikuntza Dubrovnik iparraldeko rada baten izenetik eratorria izango litzateke aldaketa. Gruž hitzak kroazieraz balasto esan nahi du. Historia Antzinatean, artxipelagoa hainbat herrik bisitatu zuten: iliriarrek, greziarrek (kondaira batek Diomedes lotzen du uharte horiekin, eta bere heriotza bertan jazotzen dela adierazten du), erromatarrek. Erdi Aroan, bizantziarrek eta veneziarrek hurrenez hurren kontrolatu zituzten uharteak. Aro Modernoan, uhartediaren subiranotasuna Bi Sizilietako Erresumaren esku egon zen eta 1861ean erresuma hau Italiar erresumara batu zenean, Italiak eskuratu zuen irlen kontrola. Ondoren, Italiak 1873an Austria-Hungariako Inperioari utzi zion irlen kontrola, Hiru Enperadoreen Ligaren hitzarmenaren ondorioz. Austriarren kontrolpean zegoen bitartean eraiki zen 1875ean 100 metrotako itsasargia. 1918an, Lehen Mundu Gerra amaitu zenean, Palagruža Italiaren eskuetara itzuli zen, eta kontrol horrek 1945ean Bigarren Mundu Gerra amaitu arte iraun zuen. 1947an, Italiak, itunez, artxipelagoa Jugoslaviaren esku utzi zuen eta hau 1991n desegin zenean, artxipelagoa Kroaziaren esku geratu zen, gaur arte.