Хорвати

Хорва́ти (хорв. Hrvatska [xř̩ʋaːtskaː]), официалан — Респу́блика Хорва́ти (хорв. Republika Hrvatska) — Йуккъера Европин къилбехьара, йа Къилба Европера пачхьалкх, кӀеззиг — Балканан ахгӀайренан малхбузехь. Югослави йукъахь хилла союзан республика йу, маьрша йаьлла 1991 шарахь. Доза ду къилбаседа-малхбузехь Словеница, къилбаседа-малхбалехь — Мажаройчоьнца а, Сербица а, къилбехахь а, малхбалехь а — Босница а, Герцеговиница а а, Ӏаьржаламанчоьнца; малхбузехь Адриатикин хӀорд бу, Италица хӀордан доза а ду. 2020 шеран 30 июнан хаамашца мехкан бахархой, бара 4 227 746 стаг, майда — 56 594 км². Дуьненахь бахархойн барамца 127-гӀа меттехь йу, майданца 128-гӀа йу. Коьрта а, уггаре йоккха а гӀала — Загреб, кхин йаккхий гӀаланаш — Сплит, Риека, Осиек, Задар. Пачхьалкхан мотт — хорватийн, славянийн меттанех цхьаъ. Урхаллин кеп — парламентан республика. Премьер-министран дарж 2016 шеран 19 октябрехь дуьйна дӀалоцу Пленкович Андрейс, ткъа президентан дарж 2020 шеран 19 февралехь дуьна — Миланович Зорана. Мохк бу Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхолламан декъахо 1992 шарахь дуьйна; ОБСЕ, Европин Кхеташонан, НАТО декъахо 2009 шарахь дуьйна; Европин бертан декъахо 2013 шарахь дуьйна. 2023 шеран 1 январехь дуьйна Шенгенан зонин а, Еврозонин а йукъайогӀу. Этимологи «Хорвати» (хорв. Hrvatska) цӀе схьайолу йуккъера бӀешерийн латина маттара лат. Croātia дашах. Маьрша хорватийн пачхьалкхан хьалхара урхалча, эла Бранимир, IX бӀешарахь, папегара Иоанн VIII титул кхаьчна Dux Chroatorum («хорватийн эла»). Топоним Croātia схьайолу «хорваташ» этнонимах, иза схьайалар билггала хууш дац; тарло, иза схьадолу хьалхараславянийн -Xŭrvatŭ (Xъrvatъ), иза, тарло, ширагӀажарийн -xaraxwat. Уггаре шира дисина йоза хорватийн этнониман xъrvatъ карийра Башчанан экъан тӀаьхь, иза го иштта zvъnъмиръ kralъ xrъvatъskъ («Звонимир, хорватийн паччахь»). Бахархой Бахархойн дукхалла — 4 284 889 стаг. Къаьмнийн хӀоттам, (2011): хорваташ (90,42 %), сербаш (4,36 %), боснийцаш (0,17 %), венграш (0,33 %), итальянаш (0,42 %) словенаш (0,25 %), цигонаш (0,4 %), албаной (0,41 %), чехаш (0,22 %) македоной (0,1 %) черногорой (0,11 %) кхин (1,98 %). Жупанеш а, цара центраш а Картин тӀехь йолу номершцан Истори Руман хьалхара муьрехь Адриатикин хӀордан бердашца хилла масех мехала хьалхара хӀиндоевропин археологин оьздангаллаш, царех уггар шираниг «импрессо» хилла. Борзанан оьмаран заманахь Адриатикин бердашца хилла «импрессо» оьздангаллин тӀаьхьенаш, царна йукъахь бутмирийн оьздангалла къаьсташ йара шен кхийран пхьегӀашца, ткъа тӀаьхьо — кастельеран оьздангалла, царех йисина масех бӀе чӀагӀйина меттигаш. Вайн эран йуьххьехь йерриг кхузаманан Хорватин мохк (Либурния олуш болу мохк) дӀалаьцна румхоша. Хорватийн КъамӀкъаьмнаш кхолладелла славянийн тайпанаш хорваташ, VII бӀешарахь Адриатикин хӀордан малхбален бердашка дӀакхелхина. Дукха хан йалале Хорватин паччахьалла хилира регионехь уггаре а чӀогӀачех цхьаъ. 1102 шарахь урхалла ден некъий ТрпимиргӀар дӀабевлира, хорватийн таж цхьаьнакхийтира Мажаройчоьнца. XV бӀешо йуккъе даьлча, мехкан къилбехь мажаройн олалла хийцира туркойн олаллица, Далмаци Венецин Республика йукъайахча. Оццу хенахь Дубровникан республико доккхачу декъанна шен маршо ларйира. 1868 шарахь дуьйна Австрин-Мажаройчоьнан чоьхьара хорватийн пачхьалкхан субъекташ йара Далмацин тажан латта а, Хорватин а, Славонин а латта а. Меттанаш Хорватехь пачхьалкхан мотт бу хорватийн мотт, хӀиндоевропин доьзалех славянийн меттанех цхьаъ бу. Хорватин Конституцино къоман кегий къаьмнаш аьлла билгалдаьхначу къаьмнийн меттанех официалан пайдаэца бакъо йу, иза низамехь ду Хорватин Республикехь кегий къаьмнийн бакъонаш ларйаран Конституцица, кхин а шина законашца, кегийра къаьмнийн меттанаш лелорех лаьцна. Истрин цхьацца гӀаланашкахь официалан статус йу италихойн меттан. Цхьацца муниципалитеташкахь а, нах бехачу меттигашкахь а билгалайаьлла кегийра къаьмнийн меттанийн официалан статус — масала, сербийн, мажаройн, чехийн, русинийн меттанийн. Спорт Маьрша пачхьалкх хиллачул тӀаьхьа Хорватино дакъалецира массо а Олимпийн ловзаршкахь, цигахь 27 мидал йаьккхина, 10 — Ӏаьнан Олимпий ловзаршкахь. Махкахь уггаре а девзаш долу спортан тайпанаш ду футбол, баскетбол, гандбол, хин поло, теннис. Хорвати йовха климат йолу къилбан пачхьалкх лоруш йелахь а, Ӏаьнан спортан тайпанаш а ду, масала, ламанан лыжаш, экъан хоккей, биатлон. Ваша а, йиша а Ивица Костелич а, Яница Костелич а хилира тӀаьхьарчу шерашкахь уггаре а гӀарабевллачу а, кхиамечу а ламанан лыжаш хахкарехь. Загребера «Медвешчак» хоккейн тоба мехкан коьртачу шахьарахь гӀараяьлла йу, Австрин хоккейн лигехь ловзуш йу. 2013/2014 - 2016/2017 шерашкахь ловзуш йара КХЛ. Хорватин къоман тоба хилла детин мидалхо 2018 шеран футболан дуьненан чемпионатан, командин капитан а, Мадридан «Реалан» ловзархо а Лука Модрич къобал вина дуьненан чемпионатан тоьлла ловзархо аьлла, кхаьчна «Дашо буьрка» тоьлла ловзархочун дуьненахь. Хорватехь тоьллачу клубех цхьаъ йу «Динамо» (Загреб). ТӀеман ницкъаш Хорватин тӀеман ницкъаш кхолларан официалан терахь ду 1991 шеран 3 ноябрь, хьалхара эскар кхоьллира Хорватин къоман гвардин буха тӀехь. Церан терахь 250 эзар сов стаг хилла. Берриг а тӀеман ницкъ ницкъ бара 2011-чу шарахь 20 эзар (кхин а 3 эзар полицехь гӀуллакх деш ву), резервехь болчу нехан терахь — 21 эзар стаг 2008 шо кхаччалц махкахь дара декхаре эскарехь гӀуллакх дар, цул тӀаьхьа иза хийцира шен лаамехь гӀуллакх дарца. 2024 шеран август йуккъе баьлча Хорватин тӀеман министро дӀакхайкхийра 2025 шеран 1 январехь тӀедожийна эскаре дӀакхайкхар йуха а дӀадолор ду аьлла, эскаре дӀакхайкхийначу нехан гӀуллакх дан хан ши бутт бу. Астрономехь Хорватин сийнна цӀе тиллина астероидна (589) Хорвати, иза дӀайиллина 1906 шарахь немцойн астронома Август Копффа. Билгалдахарш Хьажоргаш vlada.hrvlada.gov.hr/en — официалан сайт Хорвати Хорвати каталог чохь йу хьажоргаш Open Directory Project (dmoz). Свободная энциклопедия на хорватском языке Викиларма: Атлас: Хорвати Key Development Forecasts for Croatia from International Futures