Kuk orollari

Kuk orollari (inglizcha: Cook Islands) – Tinch okeandagi arxipelag, Polineziyada. Maʼmuriy jihatdan Yangi Zelandiya tarkibida. Janubiy orollar (8 orol) va Shimoliy orollar (7 orol)dan iborat. Boshqaruv shakli 1965-yilda qabul qilingan Asosiy qonunga muvofiq Konstitutsiyaviy monarxiya. Yangi Zelandiyaga erkin qoʻshilgan oʻzini-oʻzi boshqaruvchi davlat. Davlat rahbari — Yangi Zelandiya monarxi qirol Charles III. Uning nomidan maxsus vakil ish olib boradi. Ijroiya hokimiyatini mahalliy hukumat idora etadi. Tashqi siyosat va mudofaa masalalari Yangi Zelandiya hukumati vakolatida. Qonunchilik hokimiyati oliy organi — bir palatali parlament va u 5 yil muddatga saylanadigan 24 deputatdan tarkib topgan. Kuk orollari partiyasi, Demokratik partiya asosiy siyosiy kuchlardir. Boʻlinishi va aholisi Kuk orollarining asosiy aholisi (87,7 foizi) maori va polinez xalqlari. Rasmiy tili — ingliz va maori tillaridir. Nasroniylik — koʻpchilik eʼtiqod qiladigan din. Joylashuvi va tabiati Kuk orollari Tinch okeani janubiy qismida, Polineziyada joylashgan. Shimolda Kiribati, sharqda Fransuz Polineziyasi, gʻarbda Niue, Amerika Samoasi, Tokelau, janubda Tinch okeani neytral suvlari bilan tutashgan. Kuk orollari Yangi Zelandiya Qirolligi bir qismidir va 15 ta orolni qamrab oladi. Ularning 2 tasida odam yashamaydi. Eng yirigi Rarotonga, poytaxt shu yerda joylashgan. Eng shimoliy Petrin atolli bilan eng janubiy Mangaia orollari orasidagi masofa 1400 km ni tashkil etadi. Eng baland nuqtasi — Rarotonga orolidagi Te Manga tepaligi (658 metr). Iqlimi — tropik. Yillik oʻrtacha harorat — +21...28°C. Yillik yogʻin 600—1000 mm atrofida. Tropik toʻfonlar katta talofatlar yetkazadi. Kokos palmalari, kasuarina, hiyuinus, frangapani va bugonviliya kabi daraxtlar oʻsadi. Echkemar va qushlar yashaydi. Tarixi Bu yerga 1000-yillarda polinezlar koʻchib kelishgan. Arxipelag nomi XIX asrda rus dengizchisi Ivan Fyodorovich Kruzenshtern tomonidan angliyalik taniqli sayyoh Jeyms Kuk sharafiga quyildi. Chunki Kukning oʻzi orolga 1773—1775-yillarda kelgan va uni Hervi oroli deb atagan edi. 1843-yili orolni Fransiya bosib olgach, mahalliy oqsoqollar Britaniya imperiyasidan uni oʻz himoyasiga olishni soʻrab murojaat qildi. 1888-yili orol Britaniya imperiyasi protektoratiga aylandi, 1901-yili Yangi Zelandiya boshqaruviga berildi. 1960-yilda mustamlakachilikka qarshi harakatdan soʻng u oʻz ichki mustaqilligiga ega boʻldi. 1965-yili Kuk oroli Yangi Zelandiya Hamdoʻstligida oʻzini oʻzi boshqaradigan mustaqil davlat tuzilmasiga aylandi. Keyingi oʻn yilliklarda iqtisodiy va ijtimoiy sohalar yaxshilandi, mahalliy hukumat vakolati kengaydi, mustaqillik tamoyillari chuqurlashdi. 1990-yillarda moliyaviy inqiroz tufayli mahalliy aholining farovonligi yomonlashdi, Yangi Zelandiyaga emigratsiya ortdi. Iqtisodiyoti Asosiy daromad manbalari qishloq xoʻjaligi, moliyaviy xizmat va sayyohlikdir. Har yili 100 mingdan ortiq sayyoh bu yerga tashrif buyurmoqda. Tomatlar, karam, tarvuz, qovoq, qalampir, dukkakli oʻsimliklar, maniok va batatlar, papayya, kokos yongʻogʻi, turli sitrus va tropik mevalar yetishtiriladi hamda eksport qilinadi. Sunʼiy dur olish va baliqchilik orolning milliy farovonlik ramzidir. Ofshor banklar tez rivojlanmoqda. Yaponiya, Yangi Zelandiya, Avstraliya, Fiji, Buyuk Britaniya, AQSh asosiy savdo sheriklari sanaladi. Avtomobil yoʻllari uzunligi — 33 km “Cook Islands News” kundalik nashri chop etiladi. Tashqi siyosati Janubiy Tinch okeani komissiyasi va Tinch okeani orollari Forumi, Osiyo taraqqiyot banki, Butunjahon sogʻliqni saqlash tashkiloti, Afrika, Karib havzasi va Tinch okeani mamlakatlari tashkiloti aʼzosi. Jahonning koʻplab mamlakatlari Kuk orollarini xalqaro huquqning subyektlari sifatida tan olmaydi, ammo 33 davlat va YeI u bilan diplomatik aloqalarga ega. Adabiyotlar Laziz Rahmatov. «Dunyo mamlakatlari: Avstraliyadan Hindistongacha». Toshkent, 2019-yil