Колумби

Колумби (Испани: Colombia), албан ёсоор Бүгд Найрамдах Колумби Улс (Испани: República de Colombia), нь Өмнөд Америкийн баруун хойд хэсэгт орших улс юм. Зүүн талаараа Венесуэл, Бразил;, өмнө талаараа Эквадор, Перу;, баруун хойд талаараа Панам улсуудтай хиллэх бөгөөд хойд талд нь Карибын тэнгис, баруун талд нь Номхон далай оршино. Мөн тус улс нь усан хилээр Ямайка, Хаити, Доминиканы Бүгд Найрамдах Улс, Хондурас, Никарагуа болон Коста-Рика улсуудтай хиллэдэг. Газар нутгийн хэмжээгээрээ дэлхийд 26-д, Өмнөд Америкт Бразил, Аргентин, Перугийн дараа 4-т орно. Мөн испани хэлээр ярилцагч хүн амынхаа тоогоор дэлхийд Мексик, Испанийн дараа ордог томоохон улс болно. Колумби улсын эдийн засаг нь Латин Америкийн дөрөв дэх том эдийн засаг бөгөөд НҮБ, ДХБ, Америкийн орнуудын байгууллага, Номхон далайн холбоо болон бусад олон улсын байгууллагуудын гишүүн юм. Энэ нь нэгдмэл Ерөнхийлөгчийн засаглалтай Бүгд найрамдах улс юм. 2022 оны 8-р сарын 7-ноос хойш Густаво Петро тус улсын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж буй. Түүх Одоогийн Колумби улсын газар нутагт эрт цагт Муйска, Куймбаяа, Тайрона зэрэг индианы овог аймгууд оршин суудаг байв. Испаничууд 1499 онд энд хөл тавьснаар тэдний колоничлолын үе эхэлж, одоогийн Колумби, Венесуэл, Эквадор, Панамын газар нутгийг нэгтгэсэн Шинэ Гранадагийн колонийн төв нь Богота болж байлаа. Шинэ Гранада 1819 онд Испаниас тусгаар тогтносон ч шинээр байгуулагдсан "Их Колумби" улс 1830 онд задарч, Венесуэл, Эквадор улсууд өрх тусгаарлажээ. Тэр үед одоогийн Колумби, Панам улсууд Шинэ Гранадагийн Бүгд Найрамдах Улсыг байгуулсан байна. Шинэ улс нь 1858 онд Үндсэн хуульдаа өөрчлөлт оруулан Холбооны улс болж Гранадины Холбоо, мөн 1863 онд Колумбийн Нэгдсэн Улс гэдэг нэртэй оршин тогтнож байгаад эцэстээ 1886 онд Колумбийн Бүгд Найрамдах Улс болсон байна. Панам улс 1903 онд Колумбиас салж тусгаар улс болсон. Колумби нь Үндсэн хуульт засгийн газрын урт удаан уламжлалтай бөгөөд 1848, 1849 онд тус тус байгуулагдсан Колумбийн Либерал Нам, Колумбийн Консерватив Намууд нь Өмнөд Америк дахь одоо байгаа хамгийн эртний улс төрийн намууд болно. Гэвч тэдгээр нам нь хоорондоо хүч хэрэглэх байдлаар тэмцэлдэж ирсэн бөгөөд Мянган өдрийн дайн (1899-1902) болон 1948 онд эхэлсэн хүчирхийлэл зэргийг дурьдаж болно. 1960-аад оноос засгийн газрын цэргүүд, зүүн жигүүрийн босогчид болон баруун жигүүрийн хагас цэрэгжсэн байгууллагуудын хооронд тус тивд хамгийн удаан үргэлжилж буй зэвсэгт мөргөлдөөн явагдсаар байгаа. Хууль бус кокайны наймаагаар цэнэглэгдсэн талуудын мөргөлдөөн 1990-ээд онд улам идэвхжсэн. Гэхдээ сүүлийн жилүүдэд босогчид зэр зэвсгээр хомсдож эхэлсэн, эсвэл засгийн газрыг түлхэн унагахыг ард түмэн дэмжихээ больсон зэргээс хүчирхийлэл багасаж буй. Засгийн газартай хийсэн энхтайвны хэлэлцээрүүдийн үр дүнд олон хагас цэрэгжсэн байгууллагууд зэвсгээ хураалгаж, босогчид олон газарт хяналтаа алдсаар байгаа юм. Колумби нь хүн амины хэрэг гаралтын хувиар олон жилийн турш дэлхийд тэргүүлж байсан ч 2002 оноос эхлэн бараг 2 дахин буураад байгаа. Колумби нь Өмнөд Америкт 4-т орох том эдийн засагтай. Уугуул оршин суугчид, Испанийн колоничлогчид, Африкаас авчирсан боолуудын үр удам болон 20-р зуунд Европ, Ойрх Дорнодоос шилжин суурьшигчид нь тус улсыг соёлын баялаг өвтэй болгосон билээ. Энэ нь мөн Колумбийн газар зүйн онцлог байдлаас ч шалтгаалсан. Хүн ам төвлөрсөн суурин газруудын ихэнх нь Андын нурууны өндөрлөг газруудад байдаг, мөн Амазоны чийглэг ой, халуун орны хээр болон Карибын тэнгис, Номхон далайн эргийн шугам нь тус улсыг байгаль цаг уурын бараг бүх нөхцлийг агуулсан дэлхийн 17 улсын нэг болгодог юм. Нэршил Тус улсын нэр нь Америкийг европчуудад нээсэн алдарт судлаач, далайн аялагч Христофер Колумбын нэрээс гаралтай. Үүнийг Венесуэлийн хувьсгалч, Өмнөд Америкийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч Франциско де Миранда Шинэ ертөнцтэй холбоотойгоор, ялангуяа Испани, Португалын мэдэлд байсан газруудтай холбоотойгоор ашиглаж байжээ. Хожим нь Симон Боливар "Ямайкаас ирсэн захидал" (испани. Carta de Jamaica) номдоо энэ нэрийг санал болгосон. Энэ нэрийг 1819 онд Колумбийн Холбооны Бүгд Найрамдах Улс байгуулагдах үед баталсан бөгөөд үүнд Шинэ Гранадагийн дэд хааны нутаг дэвсгэр (орчин үеийн Колумби, Панам, Венесуэл, Эквадор, Бразилын баруун хойд хэсгийн нутаг дэвсгэр) багтсан байна. Гэсэн хэдий ч дараа нь Эквадор, Венесуэл улсууд тусгаарлагдсаны дараа тус улсыг Шинэ Гранада гэж нэрлэх болсон. 1858 оноос хойш тус улсыг Гранадагийн Холбоо, 1863 оноос хойш Колумбийн Нэгдсэн Улс гэж нэрлэх болсон. 1886 оноос хойш одоогийн нэрээр Бүгд Найрамдах Колумби Улс гэж байгуулагдсан юм. Хүн ам 2024 оны тооцоолсон хүн ам 49,588,357 байсан бөгөөд жилийн өсөлтийн хурд 0.48% байв. Эрэгтэйчүүдийн дундаж наслалт 71.3 жил, эмэгтэйчүүдийнх 78.7 жил байна. Хотын хүн ам: 82.4% (2023 оны хүн амын тооллого); хотжилтын түвшин: 1.01% (2020–2025). Бичиг үсэгт тайлагдсан байдал: 96% (2020 оны тооллого). Арьс өнгөний байдал: Цагаан арьстан ба метизо (87.6%); мулат ба хар арьстан (6.8%); Уггул иргэд-индианчууд (4.3%); тодорхойгүй (1.4%). Тэмдэглэл Цахим холбоос Колумбийн ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим хуудас Эшлэл