بەنداو

بەنداو (بە ئینگلیزی: Dam) پێکھاتەیەکە کە لەبەر چەمێکدا دەبێتە ھۆی پاشەکەوتکردنی ئاو و بە مەبەستی بەرگریکردن لە لافاو، کۆکردنەوەی ئاو (بۆ کشتوکاڵ یان خواردنەوە)یان دروستکردنی وزە بنیات دەنرێ. داڕشتن و بنیاتنانی بەنداوەکان کاری ئەندازیاریی شارستانییە. بەنداوە کۆنەکان لە مێزۆپۆتامیا، ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و چین بۆ کۆنترۆڵکردنی ئاو دروست کراون. ڕەنگە کۆنترین بەنداوی ناسراو بەنداوی «جاوا» بێت لە ئوردن، کە مێژووەکەی بۆ ٣٠٠٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە. ھەروەھا بەنداوگەلێک بە ھەمان تەمەنەوە بۆ چاندی «لیانگژو» لە دێڵتای یانگتسی دەگەڕێندرێنەوە. میسرییەکانیش بەنداویان دروست کردووە، وەک بەنداوی «سەد ئەلکەفەرە» بۆ کۆنترۆڵکردنی لافاو. لە ھیندستانی ئەمڕۆدا، دۆلاڤیرا خاوەنی سیستمێکی ئاڵۆزی بەڕێوەبردنی ئاو بوو کە ١٦ کۆگای ئاو و بەنداوی لەخۆ دەگرت. بەنداوی گەورەی ماریب لە یەمەن، کە لە نێوان ساڵانی ١٧٥٠ بۆ ١٧٠٠ی پێش زایین دروست کراوە، شاکارێکی ئەندازیاری بوو؛ ھەروەھا «ئەفڵاتوون پنار» کە بەنداو و پەرستگایەکی کانیی ھیتییەکانە لە تورکیا، مێژووەکەی بۆ سەدەکانی ١٥ و ١٣ی پێش زایین دەگەڕێتەوە. بەنداوی «کالانای» لە باشووری ھیندستان، کە لە سەدەی دووەمی زایینیدا دروست کراوە، یەکێکە لە کۆنترین پێکھاتەکانی ڕێکخستنی ئاو کە تا ئێستاش بەکاردێت. ئەندازیارانی ڕۆمانی بەنداوەکانیان بە تەکنیک و کەرەستەی پێشکەوتوو دروست دەکرد، وەک مۆڕتاری ھایدرۆلیکی و کۆنکریتی ڕۆمانی، کە ڕێگەی دەدا پێکھاتەی گەورەتر دروست بکەن. ئەوان جۆرەکانی بەنداوی کۆگایی، بەنداوی کەوانیی کێشکردن، بەنداوی کەوانی، بەنداوی پاڵپشتدار و بەنداوی چەند کەوانیی پاڵپشتداریان داھێنا. لە ئێران، بەنداوە پردییەکان بۆ بەرھەمھێنانی وزەی کارەبا-ئاوی و میکانیزمەکانی بەرزکردنەوەی ئاو بەکاردەھاتن. لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، لە ھۆڵەندا بەنداو بۆ ڕێکخستنی ئاستی ئاو و ڕێگریکردن لە چوونەناووەوەی ئاوی دەریا دروست کران. لە سەدەی نۆزدەیەمدا، بەنداوی کەوانیی گەورە لە سەرتاسەری ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیادا دروست کران، کە نیشانەی پێشکەوتن بوون لە تەکنیکەکانی ئەندازیاریی بەنداودا. سەردەمی بەنداوە گەورەکان بە دروستکردنی بەنداوی نزمی ئەسوان لە میسر لە ساڵی ١٩٠٢ دەستی پێکرد. بەنداوی ھووڤەر، کە بەنداوێکی کۆنکریتیی کەوانی-کێشکردنی زەبەلاحە، لە نێوان ساڵانی ١٩٣١ بۆ ١٩٣٦ لەسەر ڕووباری کۆلۆرادۆ دروست کرا. تا ساڵی ١٩٩٧، بە مەزەندەکردن ٨٠٠٬٠٠٠ بەنداو لە سەرانسەری جیھاندا ھەبوون، کە نزیکەی ٤٠٬٠٠٠یان بەرزییان لە ١٥ مەتر زیاتر بوو. جۆرەکانی بەنداو بەنداوی وەزنی بەنداوی یەک کەوانە بەنداوی دوو کەوانە بەنداوی خاکی سەرچاوەکان P. Novak, A.I.B. Moffat, C. Nalluri, (2007), Hydraulic Structures, 4th Edition. دەروازەی ئەندازیاریی شارستانی دەروازەی چیاکان دەروازەی وزە دەروازەی ئەندازیاری