درخت

دِرَخت یا دار، عنوانی است که به گیاهان بزرگ چوبی دیرپا اختصاص داده می‌شود. به درخت نورَسته، تازه روئیده و نونشاندهٔ خُرد، نَهال گفته می‌شود. درخت گیاهی چندساله و چوبی است که معمولاً دارای تنه‌ای مشخص، شاخه‌ها و برگ‌هاست و از طریق ریشه‌های خود در خاک استوار می‌ماند و آب و مواد غذایی را جذب می‌کند. درختان با انجام فرایند فروغ‌آمایی (فتوسنتز)، دی‌اکسید کربن را جذب کرده و اکسیژن تولید می‌کنند، از این رو نقش بنیادینی در پاکیزگی هوا، تنظیم آب‌وهوا و پایداری زیست‌بوم‌ها دارند. این گیاهان افزون بر فراهم کردن زیستگاه برای جانوران، در جلوگیری از فرسایش خاک، کاهش دمای محیط و تأمین منابعی چون چوب، میوه و داروهای گیاهی نیز سهمی اساسی دارند و از کهن‌ترین و اثرگذارترین عناصر طبیعت به شمار می‌آیند. در اصل خود، درخت بیش از آنکه نام یک خانوادۀ خاص گیاهی باشد، یک ریخت یا راهکار زیستی هوشمندانه برای پیروزی در نبرد رسیدن به نور خورشید است. این جانداران شگفت‌انگیز با پدید آوردن ستونی بلند و مستحکم از بافت‌های چوبی که بیشتر آن را یاخته‌های مرده تشکیل می‌دهند، خود را به آسمان می‌رسانند. در واقع، زندگی تنها در لایه‌ای بسیار نازک در زیر پوست درخت جریان دارد و همین ساختار ویژه به آن‌ها توانایی می‌دهد تا آب را برخلاف نیروی گرانش تا ارتفاعی باورنکردنی بالا بکشند و گاه تا هزاران سال پابرجا بمانند. در گیاه‌شناسی درخت یکی از بادوام‌ترین گیاهان است که با رشد کردن ساقه یا تنه از برگ‌ها نگهداری می‌کند. در برخی از تعاریف، منظور از «درخت» این است که درخت تنها گیاه چوبی است و به عبارت دیگر درخت، تنها گیاهی است که از آن چوب به دست می‌آورند. نمی‌شود بلندای درختان را دقیق مشخص کرد، ولی روی هم رفته درختان بزرگسال دست‌کم به ۶ متر می‌رسند. در ساختار درخت معمولاً شاخه‌هایی هست که به تنه‌ای بزرگ پیوسته است. در مقایسه با دیگر گونه‌های گیاهی و جانوری، درختان زندگی دیرپایی دارند. گونه‌هایی از درختان بیش از ۱۰۰ متر قد می‌کشند و برخی چند هزار سال عمر می‌کنند. درختان از عناصر مهم چشم‌انداز طبیعی و باغ‌سازی و محوطه‌سازی هستند. ساده‌ترین رده‌بندی درختان دو دستهٔ خزان‌کننده و همیشه‌سبز است، یا تقسیم پهن‌برگان (نهان‌دانگان) و سوزنی‌برگان (بازدانگان). در ایران روز ۱۵ اسفند روز درخت‌کاری است و هر ساله شمار زیادی درخت در آن روز در این کشور کاشته می‌شود. ساختارشناسی و سازوکار زیستی ماهیت و ساختار کلی برخلاف تصور رایج، بخش عمدهٔ پیکر یک درخت از بافت‌های مرده تشکیل شده است. بخش زندهٔ درخت تنها لایه‌ای بسیار نازک از یاخته‌ها است که میان تنهٔ چوبی مرده در مرکز و پوستۀ مرده در بیرون قرار دارد. این ویژگی، درختان را به یکی از شگفت‌انگیزترین جانداران زمین تبدیل کرده است، زیرا پیکر عظیم خود را با استفاده از دی‌اکسید کربن هوا و نور خورشید می‌سازند. تکامل و پیدایش چوب نیاکان گیاهان حدود ۴۷۰ میلیون سال پیش از محیط‌های آبی به خشکی آمدند. در آغاز، این گیاهان ساختاری کوتاه و نرم داشتند، اما رقابت برای دریافت نور خورشید باعث آغاز روندی تکاملی برای افزایش ارتفاع شد. نقطهٔ عطف این فرایند، پیدایش مولکولی به نام «لیگنین» بود؛ ماده‌ای بسیار سخت و نفوذناپذیر که فضای میان دیواره‌های سلولزی را پر می‌کرد و به گیاهان استحکام می‌بخشید. این تحول که حدود ۳۸۵ میلیون سال پیش رخ داد، به پیدایش نخستین درختان و شکل‌گیری مادّه‌ای به نام «چوب» انجامید. سامانهٔ آوندی و رشد رشد و حیات درخت وابسته به لایه‌ای زاینده به نام بُن‌لاد است؛ حلقه‌ای نازک از یاخته‌های بنیادی که در دو جهت رشد می‌کنند: به سمت درون (آوندهای چوبی): یاخته‌هایی که پس از بلوغ و سخت‌شدن دیواره‌هایشان با لیگنین، می‌میرند و فضای درونی آن‌ها تهی می‌شود. این یاخته‌های مرده، لوله‌هایی بسیار باریک پدید می‌آورند که وظیفهٔ انتقال آب را بر عهده دارند. تجمع سالانهٔ این یاخته‌ها، چوب تنهٔ درخت را شکل می‌دهد. به سمت بیرون (آوندهای آبکشی): یاخته‌های زنده‌ای که مسئول انتقال قند و مواد مغذی هستند. این بخش شامل یاخته‌های غربالی است که اندامک‌های خود را از دست داده و به کمک یاخته‌های همراه زنده می‌مانند. پوست درخت نیز به‌عنوان لایه‌ای محافظ، از این بافت‌های زنده در برابر آسیب‌های بیرونی نگهداری می‌کند. سازوکار انتقال آب درختان برای رساندن آب از ریشه به برگ‌ها از هیچ پمپ فعالی استفاده نمی‌کنند. در عوض، آن‌ها از ویژگی‌های فیزیکی آب و پدیده‌ای به نام تَرادَمِش بهره می‌گیرند. تبخیر آب از سطح برگ‌ها نیروی مکش قدرتمندی ایجاد می‌کند که ستون آب را درون لوله‌های بسیار باریک آوندهای چوبی به سمت بالا می‌کشد. این نیرو به اندازه‌ای است که می‌تواند آب را تا ارتفاع بیش از ۱۰۰ متر بالا ببرد. در چنین شرایطی، فشاری منفی بسیار بالا ایجاد می‌شود که در لوله‌های مصنوعی موجب جوشش آب می‌شود، اما در لوله‌های میکروسکوپی درختان، آب همچنان به صورت مایع باقی می‌ماند. طول عمر از دیدگاه زیست‌شناختی، درختان به دلیل بازسازی مداوم بافت‌های خود، دچار پیری به معنای جانوری آن نمی‌شوند و از نظر نظری می‌توانند بسیار دیرزیست باشند. مرگ درختان معمولاً نه بر اثر کهولت سن، بلکه در نتیجهٔ عوامل بیرونی مانند خشکسالی، بیماری‌ها، طوفان یا آسیب‌های فیزیکی رخ می‌دهد که به لایهٔ زاینده و بافت‌های محافظ آن‌ها صدمه می‌زند. درخت هرچه ستبرتر و بلندتر باشد، سنّ بیشتری دارد. با افزایش سن یک درخت، لایه‌های دیگری در زیر پوستش درست می‌شود. رنگ لایه‌ای که در زمستان به وجود می‌آید با لایه‌ای که در تابستان به وجود می‌آید، متفاوت است؛ این اختلاف رنگ لایه‌ها به ما کمک می‌کند تا سن درخت کپل را تعیین کنیم. هنگامی که درختی را می‌بریم، در سطح بریدگی حلقه‌هایی می‌بینیم که درون هم قرار دارند؛ اگر درختی ۲۰ حلقه در مقطع خود داشته باشد، تقریباً ۲۰ ساله است و درختی که ۶۰ حلقه دارد، تقریباً ۶۰ ساله است. این روش، ساده‌ترین روش تعیین سن درختان است، اما در این روش برای شمارش حلقه‌ها باید درخت را قطع کنیم. روش‌هایی پیشرفته‌تر نیز برای تعیین عمر درخت هست که عبارت است از: روش کربن ۱۴ روش پتاسیم– آرگن روش روبیدیم استرانسیوم روش اورانیم، سرب و توریم، سرب روش استفاده ازایزوتوپ‌های ۲۳۰Th و ۲۳۱Pa روش فلوئور روش آمینو اسیدها در این روش‌ها برای تعیین سن درختان دیگر نیازی به قطع کردنشان نیست. تنها روشی که جیمز ویلیام هالتون پس از ۱۵ سال تحقیق به عنوان ایمن و دقیق‌ترین روش شناسایی بیان کردند. در هنر درخت‌ها یکی از موضوع‌های مورد استفاده در نقاشی‌ها هستند. درختان تزیینی دارسان یا بونسای (به ژاپنی: 盆栽) هنرِ پرورشِ درختان و گیاهانی است که در اندازهٔ کوچک ایجاد می‌شوند. بونسای، درخت یا گیاهی است در گلدان و به‌صورتی پیرایش می‌شود که پاکوتاه شده و در سنینِ ۱۰۰ تا ۲۰۰ سالگی در حدود ۳۰ تا ۶۰ سانتی‌متر بلندی داشته باشد. بونسای به دو طریق قابل انجام است: پرورش درختان کوچک در خانه پرورش درختان کوچک در گلخانه در روش اول بونسای به‌صورت سنتی انجام می‌شود و در روش دوم بونسای به‌صورت غیر سنتی و با استفاده از سیستم‌های صنعتی انجام می‌شود. در روش دوم پرورش درختان به‌صورت صنعتی و با بهره‌گیری از فناوری انجام می‌شود. از روش دوم برای پرورش درختان کوچک برای اهداف تجاری و کشاورزی می‌توان استفاده نمود. جستارهای وابسته فهرست کهنسال‌ترین درخت‌ها تنومند ترین درخت منابع پیوند به بیرون