छेँ

मनु च्वनिगु थाय्यात छेँ धाइ । आपालं छखा छेँय् छगू परिवार च्वनिगु याइ । छेँया दुने मनु च्वयेयात थीथी क्वथा, स्वहाने, लबः, कःसि, बरन्दा, बाल्दरी आदि थाय् दइ । छेँया नापं क्यबः नं दयेफु । छेँया दुने द्यनिगु, बैथक, चःबि, भुतु, नयेगुक्वथा, स्वथनिगु क्वथा आदि क्वथा दयाच्वनि। नेवाः छेँ नेवाः छेँय् छेली, मातं, च्वतः व बइगः दइगु या । छेँ अपा, सिं बज्र, चा आदि छ्यला दयेकिगु जुइ। छेँया अंगःया ब्याः १-३ फित तक्क जुइ । थीथीकथंया झ्याः, तिकिझ्याः, संझ्या आदि छ्यलातःगु जुइ । गजू व च्वलामू (Spire) नं तयेगु या । थीथी कथंया छेँ आखाछें: दबूलि प्याखं क्यनेस्वया न्ह्यः बुल्हाइगु छें गुथिछें इखाछेँ: हाकः लूगु छेँ छेँया कुचा नेवाः छेँय् दकलय् च्वय् पलि बाय् प्वलः नापं पाखा दइ। पलिया क्वसं बइगः दइ गन नसा दयेकीगु नयेगु याइ। छेँया दकलय् क्वय् जाः छेलि ख धाःसा उकिया च्वय् मातं व चोत दइ। बैठक मातं वा चोतय् छगू कोथाया कथं दयेकातइ। छेँय् भुतू, धुकू, दुनेक्वथा आदि क्वथा दै। थीथी ज्याया निंतिं थीथी कथंया छेँ दयेकीगु जुइफु। दसु बल, सतः, देगः आदि। देगलय् गजू छुइगु परम्परा दु। छेँय् मूलुखा, पिखलुखा, आंगं, कःसि, केबः, फः, त्वाथः दूगु स्वाने, कुं, चःबि, साःगाः आदि दै। सकल क्वथाय् बँ व अंगः दै धाःसा छेँ स्वया पिने पःखाः दयेफु। छेँ नापं हिति, धः, धिइ आदि दयेफु। नापं, छेँया सिथय् चुक, ननी, बहि, बहाः, अगिंमथ, फल्चा, पाति दयेफु। क्वथा छता छेंय् थी-थी कथंया क्वथा दै। छुं दसु थ्व कथं दु- आखाक्वथा: प्याखं क्यनेस्वया न्ह्यः बुल्हाइगु वा समा याइगु क्वथा आगं: दुने लाःगु याकःचा च्वनिगु क्वथा च्वनेक्वथा (Living room) देनेक्वथा (Bedroom) बनय्‌क्वथा ब्वनेक्वथा (Study) स्वनेक्वथा बैथकक्वथा खुपि/ख्वपि/दुनेक्वथा क्वथाया अंगलय् ग्वाखं ह्वः दयेकातःगु जुइफु। वसः खायेत दुनेक्वथाय् अंय्गु खानातयेफु। क्वथाय् पलिया भार ल्ह्वनेत थां थनातःगु जुइफु। नापं, क्वथाया च्वय् भारया निंतिं धलिं लानातःगु जुइफु। केब तरकारी, स्वां आदि पिनातःगु छें नापंया बुंयात केब धाइ। केँब्वः (Kitchen garden) थुकिया हे छगू रुप ख। स्वाने जा पागु निता बंयात स्वाना पालूगु सतहय् मनु न्यासेवने छिंकः तकिं तया दयेकातःगु भःयात स्वाने धाइ। स्वानेय् तुति दिकेगु त्वाथःयात स्वानेपउ धाइ धाःसा ल्हा दिकेत वा ज्वनेत दयेकातःगु थाःचायात स्वानेबाः धाइ। स्वाने थी-थी कथंया जुइफु। छुं स्वाने थ्व कथं दु- कुताः स्वाने: दकलय् आधारभूत स्वाने, ह्वः दूगु स्वाने (Ladder) कू स्वाने (कुचा स्वाने) स्वाने नापं स्वानेबाः, व स्वाने ग्वयेत तःखा, कोपु आदि छ्यलेफु। लुखा छेँया मू लुखायात मूलुखा धाइ व उकिया न्ह्यनेया थाय्यात पिखलुखा धाइ। लुखायात खापां गजुबाः छ्यला तीगु याइ। नापं, चुकु तया नं लुखा बाय् झ्याः तीछिं। चुकु चायेकीगु बालायात हेंत्वाः धाइ व चुकु चायेकिगु प्वाःयात क्वेंप्वा धाइ। पुलां छेँय् माःताः छ्यला ग्वयेगु याः। ताः चायेकेत ताःचाः छ्यली व थन्याःगु ताःचा ताःचाःप्वाँय् दुने स्वाना तइ। झ्याः नेवाः छेँय् थीथी कथंया झ्याः दयेफु: तिकिझ्याः, सँझ्याः आदि। लिधंसा स्वयादिसँ मनु