Kolombiya

Kolombiya (/koˈlombija/ ko-LOM-biya; Spanî: [koˈlombja] ( Guhdar bike)), bi fermî Komara Kolombiyayê (bi spanî: ), yek welatekî derî parzemînê ya bi giranî li bakurê Amerîkaya Başûr û bi herêmên di Amerîkaya Navîn hatiye rewanekirin. Sînorên Kolombiyayê li bakurê rojava bi Panama, li rojhilatê bi Venezuela û Brezîl û li başûr bi Ekuador û Perû re parve dike. Sînorên deryayî yên Kolombiyayê jî wek bi Kosta Rîka, Nîkaragua, Hondûras, Jamaîka, Komara Domînîk û Haîtî re parve dike. Makezagona komara dewleta yekpare bi sî-û-du departementan pêk tê. Herêmên tiştên ku niha Kolombiya di destpêkê de ji aliyê niştevanên gelên resen ên Kolombiyayê tevî ku Muisca, Quimbaya û Tairona bû. Destpêkirina spaniyan a di sala 1499an de pêvajoyekî fethê û mêtîngeriya di dawiya afirandina Cîgirkeyane ya Nû Grenada, bi paytexta wê ya li Bogotá hatibû. Etîmolojî Navê "Kolombiya" navdêrekî navê dawî ji Krîstofor Kolumbus (Îtalî: Cristoforo Colombo, Spanî: Cristóbal Colón) e. Ev ji aliyê şoreşgerê Venezuelayê Francisco de Miranda wekî referansa ji bo hemû cîhana nû ducan bû, lê bi taybetî jî ji bo wan beşên di bin serweriya Spanî û Portûgalî bûn. Nav paşê ji aliyê Komara Kolombiya ya di sala 1819an de ji navçeyên Cîgirkeyaneya kevn yên Nû Grenada (ku Kolombiyaya îro, Panama, Venezuela, Ekuador, û bakurê rojavayê Brazil) avakirin hatiye qebûl kirin. Dema ku Venezuela, Ekuador û Cundinamarca hatibû ku ji bo wek dewletên serbixwe hebin, Wezareta berê yê Cundinamarca wek bi navê "Komara Nû Grenada" pejirandin. Nû Grenada bi awayekî fermî navê xwe di sala 1858an de ji Konfederasyona Grenadayê guhertin. Di sala 1863an de nav dîsa hatiye guherandin, ev dem ji bo Dewletên Yekbûyî yên Kolombiyayê bû, berî dawiya pejirandina navê yekûn wê di sala 1886an de wek – Komara Kolombiyayê – hatiye guhertin. Ji bo ku vî welatî û hikûmeta Kolombiyayê venêrîn, mercên Kolombiya û República de Colombia bi kar tînin. Dîrok Ji ber cihên xwe, herêma ku niha ji Kolombiya korîdorên koçberiya mirovan ji Mezoamerîkayê û li Karîbê ber Andes û Amazon zûtir bû. Arkeolojîkên malperên Pubenza û El Totumo di Geliyê Magdalena ku 100 km dikeve başûrê rojavayê Bogotá kevntir dibînin. Ev malperana ji heyama Paleoindian (18,000-8000 de BZ) ye. Li Puerto Hormiga û malperên din jî, şopên ji serdema Arkaîk (~ 8000-2000 BZ de) hatin dîtin. Kevneşopên li herêmên El Abra û Tequendama ya li Cundinamarca nîşan didin ku dagirkirina zû bûn. Ji kevintirîn kûzxane li Amerîkayê li ba San Jacinto ji dewrana 5000-4000 BZ de vedîtin. Serdema berî fethkirinê Li axa Kolombiyayê ya îro bi bazirganiya navxweyî û qeytanên zêr li herêmê re eleqedar bûn. Li vir Împaratoriya Înkayê, Muisca, Tayrona, Sinú, Quimbaya û San Agustín çanda ji bo sedsalan jiyandin. Dagirkeriya Spanyol Bi navê Krîstofor Kolumbus qet behsa axa Kolumbus lingê nedanîn. Axa Kolombiyayê, di destpêka sedsala 16an de Gonzalo Jimenez de Quesada û Sebastian de Belalcázar ji aliyê fermandarkirina spanî hatiye dîtin û nav koloniyên de hatiye guhertin. Rodrigo de Bastidas di sala 1525an de bajarê Santa Marta ava kir. Piştî vî bûyerê welat di peravên bakurê deryaya Karîbê de li pey bajarê Cartagena ava bû. Di sala 1538an de şêniyên Gonzalo Jimenez de Quesada bi dayîna navê cîwarê Bacatá rizgarkirin û di vir de bajarê Bogotá damezrandin. Komara Kolombiyaya Mezin Heta sedsala hîjdehê, welat ji aliyê Hispanikên spiyan de biryar hat girtin. Hingê di şerê ji bo serxwebûnê li Amerîkaya Bakur û şoreşên Fransayê bêhtir xurt dest pê kir. Di sala 1808an de Napoleon şerê serxwebûnê koloniyên Spanî yên li Parzemîna Amerîkayê îlankirin, dema ku Spanya hatiye dagirkirin. Bi vî awayî, Simón Bolívar serkêşiya hêzên serxwebûna xwe li Cartagena û Kolombiyayê ya di sala 1821an de bi navê Kolombiyaya Mezin vegirtina li Kolombiyaya îro, Ekuador, Panama û Venezuela federasyon îlan kirin. Di sala 1829an de Venezuela û di sala 1830an de Ekuador ji federasyonê derketin. Dewletên Yekbûyî yên Kolombiyayê û Komara Kolombiyayê Di sala 1886an de, welat û parzemîn ji aliyê Columbus hatibû keşif kirin û bi navê Komara Kolombiya hatibû îlan kirin. Di sala 1903an de, ku welatê Panama parmendekî vî axê ye, dewletekî serbixwe ya ji Kolombiyayê bi alîkariya Amerîkayê ji hev veqetiyan. Panama di heman salê de xwedî mafê bikaranîna Cihoka Panamayê da Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Ji ber vê cudabûnê heta sala 1921an berdewam bû, ku di navbera Kolombiya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hatiye jiyandin. Piştî vê dîrokê di rêveberiya Kolombiyayê de herdû partiyên mezin wek Partiya Kevneperestî û Partiya Lîberal serdest bûn. Lê, bi pevketina di navbera her du partiyan lihevketinên navxweyî û rêveberiya ji aliyê dîktatoriyê ji bo demekî dirêj bû sedema welat. Lihevketinên navxweyî, ku di dema niha de ji aliyê hikûmeta sivîl a li Kolombiyayê tê îdarekirin berdewam dike. Serdema La Violencia Tevlihevekî mezin li Kolombiyayê ji sala 1948an heta sala 1953an de pêk hat. Violencia bi navê şîdetekî pevçûnê de qewimiye. Di sala 1950an de, hikûmeta kevneperest ên Mariano Ospina Pérez li ser kevneperestê din Laureano Gómez ku bi cîgirê wî Roberto Urdaneta re rêveberiya zexm pêşandan. Di dema erkeya sê-salî de tê texmînkirin ku 80.000 kesan jiyana xwe ji dest da. Violencia, heta sala 1963an berdewam kir. 200.000 kes di vê demê de hatine kuştin. Komekî gerîlayên çepgir ên FARCê têkoşîna li dijî Violencia dan destpêkirin. Di sala 12 tebax 2002an de Serok Álvaro Uribe Vélez ji ber bûyerên li welat Rewşa awerte ji bo 90 rojan îlan kir. Erdnîgarî Kolombiya li rojavayê Amerîkaya Başûr de cih digre û sînorên li ser Atlantîkê (1626 km bendikê peravê) û sînorên li ser Okyanûsa Pasîfîk de (1448 km) cih digre. Li başûrê Kolombiyayê sînorên li ser welatên cîran wek Ekuador (590 km sînor) û Perû (1626 km), li başûrê Brezîlê (1645 km), li bakurê Venezuela (2050 km) û li bakurê rojavayê li ser sala 1903'an de hevqetandina ji aliyê Kolombiyayê ve Panama (225 km) ye. Avûhewa Ji ber ku Ekvator ji aliyê Kolombiyayê ve digere, welat di qada hewayê ya tropîkalê de ye. Li bakur, ango li Peravên Karîbê zuha yên pirtir ji welatên din e. Li gor Bilindahî ya Deryayî çar herêmên avûhewa cihêkirin. Li deştan (Llanos) ji avûhewayê tropîkal 24 °C re digre, wek di navbera 1000 û 2000 m mezintirîn avûhewayê tropîkal (17-30 °C), di navbera 2000 û 3000 m saretropîkal (12-17 °C) û li herêmên çiyayî (Páramos) 3000 m alpê bilind avûhewayê cemedan (di bin 12 °C) e. Bajar Bajarê herî mezin ên Kolombiyayê ev in: Bogotá, Medellín, Cali, Cartagena de Indias, Barranquilla, Ibagué, Manizales, Pasto, Cúcuta û Bucaramanga. Navenda îdarî Departementên Kolombiyayê ji 32 herêman pêk tê. Cîwarbûn Têkilî yên derve Kolombiya, endamê rêxistinên wekî Neteweyên Yekbûyî (1943), Rêxistina Dewletên Amerîkayê (1948), ya G-77 (1964), Civaka Antê (1969), ya G-24 (1971), Rêxistina Peymana Hevkariya Amazonê (1978), Yekîtiya Neteweyên Amerîkaya Başûr (ji 2004 ), Civakên Amerîkaya Latîn û Dewletên Karîbê CELAC (2010) û Yekbûna Pasîfîkê (2013), wekî yek ji endamên damezrêner yên rêxistinên navneteweyî ye. Siyaset Partî Partido Social de Unidad Nacional Partido Liberal (Kolombiya) Partido Conservador Colombiano Movimiento de Salvación Nacional Alianza Democrática M-19 Polo Democrático Independiente Unión Democrática Unión Patriótica Partido Comunista de Colombia Movimiento Obrero Independiente y Revolucionario Partido para Defensa del Folklore Nacional Partido Verde Cambio Radical Partido Centro Democrático Çavkanî Girêdanên derve