Dar

Dar ji riwekên qemçik darikî re dibêjin. Di zimanê kurdî de zayenda darê mê ye, lê heger bê birandin dibe nêr. Dar şaxeke mezin ji cîhana riwekan e. Ji biziran şitil, ji wan jî dar digihê. Her sal dar aj dide ku temenê darê jî ji wir kivşe dibe. Heger sal baş û bi şiliyê derbas bûbe, xeleka wê salê biber, hişkayî bûbe jî bêber dibe. Darvan baş ji viya dizanin. Di darekê de cihê jîndar kambiyum e ku di bin qalikê de ye ji wir aj didin. Heger bizmarek (mix) lidarê bi kutan, bilindahiya wê her wekî xwe dimîne. Dar jî wekî hemî jîndaran bi avê dijîn. Dar hene kêm, dar jî hene rojê 400-500 lt avê xerc dikin. Darên wiha li hezekan diajon ku axê ziwa bike. Av bi demarên darê vedikişin. Bi sîstema adhezyon u kohezyonê, av heya 100 m bilidahiyê vedikişe ki bi rastî jî hêz û enerjiyeke mezin divê. Dar bi fotosentezê xurdemeniya xwe çêdike. Ango bi av, karbondîoksît û tîrêjên rojê. Dar di jiyana mirov de roleke girîng dilîze. Ji darê kaxez, mobîlya û bi hezaran pêdiviyên mirovan tên çêkirin. Dar şewat e, dar kana xurdemeniyan e bo mirovan. Gelek fêkî ji daran in. Daristanên welatekê kûltûr û dewlemendiya wê welatê nîşan didin. Li civakên nûjen û pêşketî xwedî li daristanan tên derketin, lewra riwek oksîjenê hildiberînin. Dar tenduristî, dar aborîye herwiha. Pirraniya daristanên Kurdistanê ji aliyê dewletên Kurdistan parve kirine ve (Tirkiye, Îran, Îraq, Sûrî) hatine şewitandin. Ji ber wê floraya Kurdistanê ziyaneke mezin dîtiye û gelek cureyên riwek û ajalan ketine xetereya tunebûnê. Mirov dijminê heri mezin ê darê ne. Darên sereke û navdar Abies, Koknar Acacia, Darcêwî Acer, Actinostrobus, Çama serwê Athrotaxis, Dara erz a tazmanî Aesculus, şambelot Agathis Ailanthus, Dara firîşteyan Albizia, Darebreşûm, dara îranê Alnus, Lepok, darlepok Amentotaxus Araucaria, Arokarya Arbutus, Dara tûfrengî Aucuba, Akuba Austrocedrus, Erza Şîleyê Berberis, Betula, Dara tozê Biota Maziya Îranê Broussonetia, Buxus, Şimşîr Calocedrus, Erza aviyan Camellia Carpinus, Gurgan Carya Castanopsis Catalpa, Katalpa Cathaya Cephalotaxus Celtis, Ben, darben Ceratonia, Xernûf, qarqazî, xurnik Cercidiphyllum, Cercis, Zîweleq, erjing Chamaecyparis, Citrus, Clematis, Cornus, Belalûk Columba, koma darên kevotê Corylus, Bindeq Cotinus, Darsimaq Cotoneaster, Givîja bejî Crataegus, Givîj Cryptomeria, Çama Japon Cunninghamia, Cupressocyparis, Serwa zir Cupressus, Serw Cydonia, Bihok Daphne Dalbergia, Dara belesanê Diospyros, Abenoz, sîdar, abenûs Dipteronia Elaeagnus, Darsinc, dara hejesorê Eriobotrya, Eucalyptus, Okalîptûs Euonymus, Fagus, Narewan, dara narewanê Ficus, Hejîr Fitzroya Serwa Patagonyayê Forsythia, Forsîtî Fraxinus, Darbênav, dara bênavê Fuchsia, Guharok Ginkgo, Dara pelduçêtî Gleditsia, Xernûfa bejî Hedera, Daralînk, dargerînek Hibiscus, Darhêrû Hippophae, Darsinca quldir Hydrangea, Ilex, Jacaranda Jasminum, Yasemîn Juglans, Gûz Kalmia Keteeleria, Koknara quldir Koelreuteria, Sivikdar Laburnum, Lagerstromeia, Dara dorçînî Larix, Laurus, Qar Ligustrum, Liquidambar, Darember Liriodendron, Dara tuleyê, dara laleyê Lithocarpus Lonicera, Gulehingivîn Maclura, Portakala bişîr, portakala derewîn Magnolia, Manolya Mahonia, Malus, Sêvanok Melia, Dartizbî Mespilus, Metasequoia, Darsor, darmamûda dîrokî Microbiota Morus, Tû Myrtus, Mûtik Nerium, Hîlor Nothofagus, Narewana keran Olea, Zeytûn Osmanthus Ostrya, Paulownia Pawlonya Phellodendron, Qarç Phillyrea, Phoenix, Qesp, dara xurmeyê Picea, Pinus, Çam Pistacia, Dara kezwanê Pittosporum Platanus, Çinar Podocarpus Populus, Hewr, spindar, qewax Prunus, koma darên kenêrê, dara kenêrê ya navdar Prunus mahaleb e. Pseudolarix, Pseudotaxus Pseudotsuga, Pterocarya, Punica, Dara hinarê Pyracantha, Givîja keran Pyrus, Darhirmî Quercus, Darberû, Mêşe Reklam, Rhamnus, Rhododendron, Robinia, Salix, Bî, darebî Sambucus, Bazgo Sassafras Sciadopitys, Sequoia, Sekoya Sequoiadendron, Sophora, Sofora Sorbus, Melşe, darmelşe Syringa, Leylaq Taiwania Tamarix, Gez, kîfêrî Taxodium, Serwa hezekan Taxus, Tetraclinis Thuja, Mazî Thujopsis, Maziya zir Tilia, Exlamûr Torreya Tsuga, Sûga Ulmus, bizî li hin deveran bizû Vaccinum, Pêşik Viburnum, Gulokê berfê Washingtonia, Wisteria, Yucca, Zelkova, Ziziphus, Henap Girêdanên derve