Euli 'd palma

Euli 'd palma a l'é n'euli vegetal otnù da la polpa dël frut dle palme da euli (Elaeis guineensis). A l'é un dij pì prodovù e consumà dël mond, present an vàire prodot alimentar (euli da fritura, margarin-a, doss, biscòt) e nen alimentar (savon, detergent, cosmética, biodiesel). Produssion La palma da euli a l'é la pianta olearia pì eficenta, produvend anviron 4,5 tonelà d'euli për etar a l'ann. Ij prinsipaj produtor a son Indonesia (pì che 40 milion ëd tonelà) e Malaysia (anviron 19 milion ëd tonelà). Dal frut as oten-o doi prodot diferent: Euli 'd palma: da la polpa dël frut, ëd color rossastr për l'àut contnù ëd beta-carotin-a. Euli 'd palmist: da jë smens dël frut, pì rich ëd grass sàtur, dovrà ant l'andustria dossaria. Composission L'euli 'd palma a l'é compòst për anviron 50% ëd grass sàtur (dzortut àcid palmìtich), 40% ëd grass monoinsàtur e 10% ëd grass polinsàtur. A conten ëdcò vitamin-a E (tocoferoj e tocotrienoj) e, ant la version nen rafinà (euli ross), carotenoide ch'a giuto a sintetisé la vitamin-a A. Ampieg L'euli 'd palma a l'é motobin versàtil. An cusin-a a l'é dovrà për friture (a l'ha un àut pont ëd fum), ant la margarin-a e ant ij prodot da forn andustriaj. Ant l'andustria cosmética as treuva an savon, detergent, shampoo, e rossèt. Dël di d'ancheuj a l'é sempe pì dovrà për la produssion ëd biodiesel e d'àutri biocombustìbij. Ampat ambiental L'espansion dle piantagion ëd palma da euli a l'ha causà deforestassion ëd le foreste pluviaj an Sud-est Asiàtich (dzortut an Indonesia e Malaysia), an dësbland l'habitat dle specie an perìcol com l'orangutan e produvend emission ëd gas sèra da le torbiere. Për limité sti dan, dël 2004 a l'é stàita fondà la RSPO (Roundtable on Sustainable Palm Oil), ch'a certìfica l'euli prodovù sensa deforestassion e rispetand ij drit uman. Salute Bele che l'euli 'd palma a sia rich ëd grass sàtur, ch'a peulo alvé ël colesteròl LDL ("colesteròl cativ") , d'arserche a mostro che l'àcid palmìtich d'orìgin vegetal a l'ha n'efet meno significativ che col d'orìgin animal. La version rossa nen rafinà a conten antiossidant e carotenoide, ch'a peulo avèj efet anti-infiamatòri e protetiv për la salute dël cheur.