Gubat

Ang kagubatan o gubat ay ang pinakamalaking ekosistemang panlupa sa Daigdig o Earth ayon sa sukat, na matatagpuan saan mang panig ng daigdig. Nasa tropikal na latitud ang 45 porsiyento ng kagubatan. Ang susunod na pinakamalaking bahagi ng kagubatan ay matatagpuan sa mga subartikong klima, na sinusundan ng mga katamtaman, at subtropikal na mga sona. Ang mga kagubatan ay bumubuo ng 75% ng kabuuang pangunahing produksyon ng biyospero ng Daigdig, at naglalaman ng 80% ng biyomasa ng halaman ng Daigdig. Tinatayang ang pangunahing produksyon ay nasa 21.9 gigatonelada ng biyomasa bawat taon para sa kagubatang tropikal, 8.1 para sa kagubatang may katamtamang temperatura, at 2.6 para sa kagubatang boreal. Ang mga kagubatan ay bumubuo ng mga natatanging biyoma sa iba't ibang latitud at elebasyon, at may iba't ibang antas ng presipitasyon at ebapotranspirasyon. Kasama sa mga biyoma na ito ang mga kagubatang boreal sa mga subartikong klima, mga kagubatang tropikal na mamasa-masa at mga kagubatang tuyong tropikal sa paligid ng gitnang-hati o Ekwador, at kagubatang katamtamang klima sa gitnang latitud. Nabubuo ang mga kagubatan sa mga lugar ng Daigdig na may mataas na pag-ulan, habang nagdudulot ang mga tuyong kondisyon ng paglipat sa sabana. Gayunpaman, kahit sa mga lugar na may katamtamang antas ng pag-ulan, mabilis parin na lumilipat ang kagubatan papunta sa sabana kapag ang porsyento ng lupa na sakop ng mga puno ay bumaba sa 40 hanggang 45 porsyento. Naipapakita ng pananaliksik na isinagawa sa maulang gubat ng Amasoniya, na maaaring baguhin ng mga puno ang antas ng pag-ulan sa isang rehiyon, dahil sila ay naglalabas ng tubig mula sa kanilang mga dahon bilang pagdaos ng mga pana-panahong pag-ulan upang magbunsod ng tag-ulan nang lalong maaga. Dahil dito, nagsisimula ang pana-panahong pag-ulan sa Amasoniya ng dalawa hanggang tatlong buwan ng lalong maaga kahit na hindi man payagan ng klima. May potensyal na magambala ng pagputol ng kagubatan ang Amasoniya at antropohenikong pagbabago ng klima, na magiging sanhi na ang kagubatan ay dumaan sa isang saklaw kung saan lilipat ito sa pagiging sabana. Ang deporestasyon o pagputol ng kagubatan ay nagbabanta sa maraming ekosistema ng kagubatan. Nangyayari ang deporestasyon kapag tinanggal ng mga tao ang mga puno sa isang lugar ng kagubatan sa pamamagitan ng pagputol o pagsunog o alinman para sa pag-aani ng troso o upang magbigay-daan sa pagsasaka. Nangyayari ang karamihan sa deporestasyon ngayon sa mga kagubatang tropikal. Ang karamihan sa deporestasyon na ito ay dahil sa produksyon ng apat na kalakal: kahoy, baka, balatong, at langis ng palma. Sa nakalipas na 2,000 taon, nabawasan ang puwang ng lupain na sakop ng kagubatan sa Europa mula 80% papuntang 34%. Ang malalaking puwang ng kagubatan ay natanggal na rin sa Tsina at sa silangang Estados Unidos, kung saan 0.1% lamang ng lupain ang hindi pa nagagalaw. Halos kalahati ng kagubatan ng Daigdig (49 porsiyento) ay di na buo, habang matatagpuan ang 9 na porsiyento sa mga hilahis na may munti o walang koneksyon. Ang mga maulang gubat at koniperong boreal na kagubatan ay ang mga kagubatan na pinakamababa ang pagkabasag-basag, samantalang ang mga kagubatang tuyong subtropikal at oseanikong katamtaman na kagubatan ang kabilang sa mga pinakabasag-basag. Humigit-kumulang 80 porsiyento ng kagubatan sa mundo ay matatagpuan sa mga hilahis na mas malaki kaysa sa 1 milyon ektarya (2.5×10^6 akre). Matatagpuan ang natitirang 20 porsyento sa higit sa 34 milyong mga hilahis sa buong mundo - mas mababa ang karamihan sa 1,000 ektarya (2,500 akre) ang lawak. Ang lipunan ng tao at kagubatan ay maaaring makaapekto sa isa't isa nang positibo o negatibo. Nagbibigay ang mga kagubatan ng mga serbisyo sa ekosistema ng mga tao at nagsisilbing mga atraksyong panturista. Maaari ring makaapekto ang kagubatan sa kalusugan ng mga tao. Ang mga aktibidad ng tao, kabilang ang hindi napapanatiling paggamit ng mga mapagkukunan ng kagubatan, ay maaaring negatibong makaapekto sa mga ekosistema ng kagubatan. Kasaysayan ng ebolusyon Ang mga unang kilalang kagubatan sa Daigdig ay lumitaw noong Gitnang Deboniyano (humigit-kumulang 390 milyong taon na ang nakalilipas), kasama ang ebolusyon ng mga kladoksilopsido na halaman tulad ng Calamophyton. Lumitaw sa Huling Deboniyano, ang Archaeopteris ay parehong puno at mala-pako na halaman, lumalaki hanggang 20 metro (66 tal) sa taas o higit pa. Mabilis itong kumalat sa buong mundo, mula sa ekwador hanggang sa latitud na subpolar. Ito ang unang espesye na kilala na naglalagay ng lilim dahil sa mga dahon (ng pako) nito at sa pamamagitan ng pagbuo ng lupa mula sa mga ugat nito. Ang Archaeopteris ay nalalagasan, ibinabagsak ang mga dahon nito sa sahig ng kagubatan, ang lilim, lupa, at sukal na kagubatan mula sa mga nahulog na dahon na lumilikha ng maagang kagubatan. Binago ng nalaglag na organikong bagay ang kapaligiran ng tubig-tabang, pinabagal ang daloy nito at nagbibigay ng pagkain. Nagsusulong ito ng isdang tubig-tabang. Ekolohiya Ang mga kagubatan ay bumubuo ng 75% ng kabuuang pangunahing produktibidad ng biyospero ng Daigdig, at naglalaman ng 80% ng biyomasa ng halaman ng Daigdig. Mataas ang biyomasa bawat yunit ng sukat kumpara sa ibang komunidad ng halaman. Nangyayari karamihan ang biyomasa na ito sa ilalim ng lupa sa mga sistema ng ugat at bilang bahagyang nabubulok na halamang detrito. Ang makahoy na bahagi ng isang kagubatan ay naglalaman ng lignina, na medyo mabagal na mabulok kumpara sa iba pang mga organikong materyales tulad ng selulosa o karbohidrato. Naglalaman ang mga kagubatan sa mundo ng humigit-kumulang 606 gigatonelada ng buhay na biyomasa (sa itaas at sa ibaba ng lupa) at 59 gigatoneladang patay na kahoy. Bahagyang nabawasan ang kabuuang biyomasa mula noong 1990, subalit tumaas ang biyomasa sa bawat yunit ng sukat. Mga bahagi Ang kagubatan ay binubuo ng maraming bahagi na maaaring malawak na nahahati sa dalawang kategorya: biyotiko (nabubuhay) at abiotiko (hindi nabubuhay). Kabilang sa mga nabubuhay na bahagi ang mga puno, palumpong, baging, damo at iba pang mala-damo (hindi makahoy) na halaman, lumot, alga, halamang-singaw, insekto, mamalya, ibon, reptilya, anpibiyo, at mikroorganismo na naninirahan sa mga halaman at hayop at sa lupa, konektado ng mga sala-salabat na mikorrisa. Mga uri Ang mga kagubatan ay inuri nang iba at sa iba't ibang antas ng pagtitiyak. Ang isa sa gayong pag-uuri ay sa mga tuntunin ng mga biyoma kung saan umiiral ang mga ito, na sinamahan ng mahabang buhay ng mga dahon ng nangingibabaw na espesye (kung sila ay palaging-lunti o naglalagas). Ang isa pang pagkakaiba ay kung ang mga kagubatan ay binubuo ng pangunahing mga malapad na dahon, punong konipero (mala-karayon na dahon), o halo-halo. Ang mga kagubatang boreal ay sumasakop sa sonang subartiko at sa pangkalahatan, palaging-lunti at konipero. Sinusuportahan ng mga sonang katamtaman ang parehong malapad na dahon na naglalagas na kagubatan (hal., kagubtang katamtamang naglalagas) at kagubatang laging-lunting konipero (hal., kagubatang katamtamang konipero at katamtamang maulang gubat). Sinusuportahan ng mga sonang katamtamang mainit ang malapad na dahon na laging-lunti na kagubatan, kabilang ang mga kagubatang laurel. Ang mga tropikal at subtropikal na kagubatan ay kinabibilangan ng mga tropikal at subtropikal na mamasa-masa na kagubatan, tropikal at subtropikal na mga tuyong kagubatan, at mga tropikal at subtropikal na konipero na kagubatan. Ang mga kagubatan ay inuri ayon sa pisonomiya batay sa kanilang pangkalahatang pisikal na istraktura o yugto ng pag-unlad (hal. lumang paglaki kumpara sa pangalawang paglaki). Ang mga kagubatan ay maaari ding uriin nang mas partikular batay sa klima at ang nangingibabaw na espesye ng puno na naroroon, na nagreresulta sa maraming iba't ibang uri ng kagubatan (hal., Pinus ponderosa / Pseudotsuga menziesii na gubat). Ang bilang ng mga puno sa mundo, ayon sa isang pagtatantya noong 2015, ay 3 trilyon, kung saan 1.4 trilyon ay nasa tropiko o sub-tropiko, 0.6 trilyon sa mga sonang katamtaman, at 0.7 trilyon sa gubat koniperong boreal. Ang pagtatantya noong 2015 ay humigit-kumulang walong beses na mas mataas kaysa sa mga nakaraang pagtatantya, at nakabatay sa mga densidad ng puno na sinusukat sa mahigit 400,000 lupa. Nananatili itong napapailalim sa isang malawak na puwang ng pagkakamali, hindi bababa dahil ang mga sampol ay pangunahing mula sa Europa at Hilagang Amerika. Mga pinagmumulan Naglalaman ang artikulong ito ng tekstong direkta o sinalin mula sa gawang may malayang nilalaman. Lisensiyado sa ilalim ng CC BY-SA 3.0 (teksto/pahintulot ng lisensiya) Kinuha ang teksto mula sa Global Forest Resources Assessment 2020 Key findings​, FAO, FAO Naglalaman ang artikulong ito ng tekstong direkta o sinalin mula sa gawang may malayang nilalaman. Lisensiyado sa ilalim ng CC BY-SA 3.0 (teksto/pahintulot ng lisensiya) Kinuha ang teksto mula sa The State of the World's Forests 2020. In brief – Forests, biodiversity and people​, FAO & UNEP, FAO & UNEP Mga sanggunian