ତାକଲାମାକାନ ମରୁଭୂମି

ତାକଲାମାକାନ ମରୁଭୂମି (ଇଂରାଜୀରେ Taklamakan Desert; ଅନ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ - ତକଲିମକାନ ଓ ତେକଲିମକାନ) ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଚୀନର ଜିନଜିଆଂଗ୍ ପ୍ରଦେଶର ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ମରୁଭୂମିର ଦକ୍ଷିଣକୁ କୁନ୍‍ଲୁନ୍ ପର୍ବତମାଳା, ପଶ୍ଚିମରେ ପାମିର ଓ ଟିଆନ୍ ଶାନ୍ ପର୍ବତମାଳା ଏବଂ ପୂର୍ବରେ ଗୋବି ମରୁଭୂମି ରହିଛନ୍ତି । ମୂଳ ପାରସ୍ୟ ଭାଷାରୁ ଗୃହୀତ ଶବ୍ଦର ଉଇଘୁର୍ ଲୋକଙ୍କ ଭାଷାରେ ରୂପାନ୍ତରଣରୁ ଏହି ମରୁଭୂମିର ନାମ ପଡ଼ିଥାଇପାରେ । ପାରସ୍ୟ ଭାଷାରେ ତର୍କ୍ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଲା ପରିତ୍ୟକ୍ତ ଓ ମକାନ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଲା ସ୍ଥାନ । କିଛି ଉତ୍ସ ଅନୁସାରେ ତାକଲାମାକାନ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଲା "ଅଫେରନ୍ତା ସ୍ଥାନ" ବା "ଥରେ ସେଠାକୁ ଗଲେ ଆଉ ଫେରିହେବ ନାହିଁ" । ଆଉ ଏକ ପ୍ରସ୍ତାବ ଅନୁସାରେ ଚଗାତାଇ ଭାଷାରେ ଟକ୍‍ଲାର୍ ମକାନ୍ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଲା "ବିଧ୍ୱସ୍ତ ସ୍ଥାନ" । ଭୂଗୋଳ ତାକଲାମାକାନ ମରୁଭୂମିର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ପ୍ରାୟ ୩୩୭୦୦୦ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର୍ । କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବିଚାର କଲେ ଜର୍ମାନୀ ଦେଶଠାରୁ ଏହି ମରୁଭୂମି ଅଳ୍ପ ଛୋଟ । ୧୦୦୦ କି.ମି. ଦୀର୍ଘ ଓ ୪୦୦ କି.ମି. ଓସାର ତରିମ୍ ଉପତ୍ୟକା ତାକଲାମାକାନ ମରୁଭୂମିର ଅଂଶବିଶେଷ । ମରୁଭୂମିର ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣରେ ରେଶମ ପଥର ଦୁଇଟି ଶାଖା ଯାଇଛି ଏବଂ ଯାତ୍ରୀମାନେ ଏହି ଶୁଷ୍କ ମରୁଭୂମି ଦେଇ ଯିବା ପସନ୍ଦ କରୁନଥିଲେ । ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ବାଲିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱର ମରୁଭୂମିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ ମରୁଭୂମି । ତାକଲାମାକାନର ୮୫% ଭାଗ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ବାଲୁକା ରାଶିଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ । କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବିଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ମରୁଭୂମି ମଧ୍ୟରେ ଏହାର ସ୍ଥାନ ୧୬ତମ । ବହୁ ଭୂଗୋଳବିତ୍ ଓ ଭୂବିଜ୍ଞାନୀ ଗୋବି ଏବଂ ତାକଲାମାକାନକୁ ଦୁଇଟି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ବୋଲି ବିଚାର କରିଥାନ୍ତି । ତାକଲାମାକାନ ମରୁଭୂମିରେ ଚୀନ ଦୁଇଟି ରାଜପଥ ନିର୍ମାଣ କରିଛି ଯାହା ମରୁଭୂମିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅପର ପଟକୁ ଯାଇଛନ୍ତି । ତରିମ୍ ମରୁଭୂମି ରାଜପଥ ମରୁଭୂମିର ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଲୁଣ୍ଟାଇ ଓ ହୋତାନକୁ ସଂଯୁକ୍ତ କରୁଥିବା ବେଳେ ପୂର୍ବ-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ରୋଚିଆଂଗ୍ ଓ ବାୟିଂଗୋଲକୁ ସଂଯୁକ୍ତ କରେ । ବିଗତ କିଛି ବର୍ଷରେ ତାକଲାମାକାନ ମରୁଭୂମି ଆଖ ପାଖର ଗ୍ରାମ ଓ ଚାଷଜମି ଆଡ଼କୁ ମାଡ଼ି ଯାଇ ସାମାନ୍ୟ ସଂପ୍ରସାରିତ ହୋଇଛି । ଗୋଲମୁଡ୍-କୋର୍ଲା ରେଳପଥ ମଧ୍ୟ ତାକଲାମାକାନ ମରୁଭୂମି ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଯାଇଛି । ଜଳବାୟୁ ମୌସୁମୀ ବାୟୁ ହିମାଳୟ ଯୋଗୁଁ ତାକଲାମାକାନରେ ପହଞ୍ଚି ନପାରୁଥିବାରୁ ଏପରି ଶୁଷ୍କ ମରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି । ପୁଣି ତାକଲାମାକାନ ହିମାଳୟର ଅପର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରହିଥିବା ତାକଲାମାକାନର ଜଳବାୟୁ ମଧ୍ୟ ଶୀତଳ । ତେଣୁ ଏହାକୁ ଏକ ଶୀତଳ ମରୁ କୁହାଯିବ । ଶୀତ ଋତୁରେ ଏଠାରେ ତାପମାତ୍ରା -୨୦° ସେଲସିୟସ୍ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ୪୦° ସେଲସିୟସ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଥାଏ । ୨୦୦୮ ମସିହାରେ ଚୀନରେ ହୋଇଥିବା ଲମ୍ବା ଶୀତ ପ୍ରବାହ ସମୟରେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ତାକଲାମାକାନ ମରୁଭୂମିରେ ତାପମାତ୍ରା -୨୬.୧° ସେଲସିୟସ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖସି ଯାଇଥିଲା ଓ ମରୁଭୂମି ୪ ସେଣ୍ଟିମିଟର୍ ମୋଟା ତୁଷାରରେ ଆଚ୍ଛନ୍ନ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ହିମାଳୟ ଅପର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚାରିପଟୁ ସ୍ଥଳଭାଗଦ୍ୱାରା ଘେରା ହୋଇ (ଏସିଆର ପ୍ରାୟ ମଝାମଝି) ଓ ସମୁଦ୍ରଠାରୁ ବହୁ ଦୂରରେ ରହିଥିବାରୁ ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ଦିନରେ ତାପମାତ୍ରାରେ ବେଶୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ । ମରୂଦ୍ୟାନ ତାକଲାମାକାନରେ ଖୁବ୍ କମ୍ ମାତ୍ରାରେ ପାଣି ମିଳିଥାଏ । ତେଣୁ ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା କଷ୍ଟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । ରେଶମ ପଥରେ ଯାତାୟତ କରୁଥିବା ବଣିକମାନେ ତାକଲାମାକାନର ମରୂଦ୍ୟାନମାନଙ୍କରେ ରହି ପୁଣି ଆଗକୁ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ । ଆମୁ ଦରିଆ ଅବବାହିକା, ଆଫଗାନିସ୍ତାନର ଗିରିପଥ ମାଧ୍ୟମରେ ଇରାନ ଓ ଭାରତ ତଥା ଚୀନର ପୂର୍ବ ପଟରେ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିବା ସଭ୍ୟତାମାନଙ୍କଠାରୁ ତାକଲାମାକାନ ମରୁଭୂମି ସମଦୂରତାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ମରୂଦ୍ୟାନରେ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିବା ପ୍ରମୁଖ ସହରଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ – ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ କାଶ୍‍ଗର, ମିରାନ୍, ନିୟା, ୟର୍କନ୍ଦ୍, ଖୋତାନ; ଉତ୍ତର ଦିଗରେ କୁଚା ଓ ତୁର୍ପାନ; ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଡୁନହୁଆଂଗ୍ । ବର୍ତ୍ତମାନ ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମିରାନ୍, ଗାଓଚାଂଗ୍ ପରି ଅନେକ ସହର ଧ୍ୱସ୍ତ ଓ ପରିତ୍ୟକ୍ତ । ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଉତ୍‍ଖନନରୁ ମରୂଦ୍ୟାନର ବାଲୁକା ରାଶିରେ ପୋତି ହୋଇରହିଥିବା ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ ମିଳିଛି ଯାହା ସୂଚିତ କରେ ଯେ ଏଠାରେ ତୋଚାରିଆନ୍, ଭାରତୀୟ, ହେଲେନୀୟ ଗ୍ରୀକ୍ ଓ ବୌଦ୍ଧ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରଭାବ ରହିଥିଲା । ଔରେଲ୍ ଷ୍ଟାଇନ୍, ସ୍ୱେନ୍ ହେଡିନ୍, ଆଲବର୍ଟ୍ ଭନ୍ ଲେ କକ୍, ପଲ୍ ପେଲିଓ ପରି ଲେଖକଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ତାକଲାମାକାନ ମରୁର ସମ୍ପଦ ଓ ବିପଦ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ । ଏଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୪୦୦୦ ବର୍ଷ ପୁରୁଣା ମମ୍ମି (ସଂରକ୍ଷିତ ମୃତଦେହ)ର ଅବଶେଷ ମଧ୍ୟ ମିଳିଛି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ତାକଲାମାକାନରେ ତୁର୍କୀ ଭାଷାଭାଷୀ ଲୋକ ବସବାସ କଲେ । ହାନ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସମୟରେ ରେଶମ ସଡ଼କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ଚୀନୀମାନେ ତାକଲାମାକାନର ମରୂଦ୍ୟାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଧିକାର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ । ତେଣୁ ଏଠାକାର ମରୂଦ୍ୟାନରେ ତୁର୍କୀ, ଚୀନୀ, ମଙ୍ଗୋଲୀୟ ଏବଂ ତିବ୍ବତୀୟମାନଙ୍କ ଶାସନ ମିଳିତ ଭାବେ ଅନ୍ତରାଳରେ ଚାଲୁଥିଲା । ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ତାକଲାମାକାନ ଅଞ୍ଚଳରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଉଇଘୁର୍ ଓ ହାନ୍ ଲୋକେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି । ବୈଜ୍ଞାନିକ ଗବେଷଣା ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀର ପରିବ୍ରାଜକ ହୁଏନସାଂ, ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ ଔରେଲ୍ ଷ୍ଟାଇନ୍ ତାକଲାମାକାନରେ ସର୍ବେକ୍ଷଣ ଓ ପରୀକ୍ଷାମାନ କରିଥିଲେ । ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ପରୀକ୍ଷଣରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ତାକଲାମାକାନର ଧୂଳି ଉଡ଼ି ପୂର୍ବ ପଟେ ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗର ଉପର ହୋଇ ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାର ପଶ୍ଚିମ ତଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ ଓ ସେଠାରେ ମେଘ ତିଆରି ହେବାରେ ସହାୟକ ହୁଏ । ପରୀକ୍ଷଣରୁ ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ ବାଲିରେ ଥିବା କେ-ଫେଲ୍‍ଡ୍‍ସ୍ପାର୍ (K-feldspar) କଣିକା ବରଫ ତିଆରି ହେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ । ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଓ ଫସଫେଟ୍‍ ରହିଥିବା ଅମ୍ଳୀୟ ବାୟୁରେ ଏହି କଣିକାର ଅବକ୍ଷୟ ଘଟେ ଓ ଏହାର ଜଳ ବିନ୍ଦୁ ତିଆରି କରିବାର କ୍ଷମତା କମିଯାଏ । ସଞ୍ଚାରିତ ଧୂଳିକଣିକାମାନ ବର୍ଷାଦ୍ୱାରା ତାକଲାମାକାନରୁ ନେଇ ଆମେରିକା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନେକ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥର ପ୍ରାକୃତିକ ବିତରଣ କରିଥାନ୍ତି । ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ଛାପ ୨୦୦୮ ମସିହାର ପେଣ୍ଟେଡ୍ ସ୍କିନ୍ (Painted Skin) ଏବଂ ପେଣ୍ଟେଡ୍ ସ୍କିନ୍: ଦ ରେଜରେକ୍ସନ୍ (Painted Skin: The Resurrection) ଚୀନୀ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରଗୁଚ୍ଛ ଏହି ମରୁଭୂମିର ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଚୀନୀ ଟେଲିଭିଜନ୍ ଧାରାବାହିକ କ୍ୟାଣ୍ଡେଲ୍ ଇନ୍ ଦ ଟୁମ୍ବ୍ (Candle in the Tomb)ର ଏକ ଅଂଶ ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରାଚୀନ ଜିନ୍‍ଜୁଏ ସହରର ଖୋଜା ଚାଲିଥିଲା, ସେଇଟି ତାକଲାମାକାନ ମରୁରେ ନିର୍ମିତ । ନୀଲ୍ ଗାଇମାନ୍‍ଙ୍କ ଦ ସାଣ୍ଡମ୍ୟାନ୍ (The Sandman)ର ସଫ୍ଟ ପ୍ଲେସେସ୍ ନାମକ ୩୯ତମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କୋ ପୋଲୋ ଏକ ମରୁଭୂମିରେ ହଜିଯାନ୍ତି । ସେଇଟି ତାକଲାମାକାନ ମରୁରେ ନିର୍ମିତ । ଏହା ସହିତ କୋରିଆର ଧାରାବାହିକ କ୍ୱିନ୍ ସ୍ୟଣ୍ଡିଓକ୍ (Queen Seondeok)ର କିଛି ଅଂଶ ଏବଂ ଜାପାନୀ ଏନିମେସନ୍ ଗୁନ୍ଦମ୍ ୦୦ (Gundam 00) ପ୍ରଭୃତି ତାକଲାମାକାନ ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ନିର୍ମିତ । ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ ରେଶମ ପଥ ଚୀନର ବିଶାଳ ପ୍ରାଚୀର ଟେରାକୋଟା ସେନା ପୀତ ନଦୀ ଆଧାର ଉଲ୍ଲେଖ ଉତ୍ସ Jarring, Gunnar (1997). "The toponym Takla-makan", Turkic Languages, Vol. 1, pp. 227–240. Hopkirk, Peter (1980). Foreign Devils on the Silk Road: The Search for the Lost Cities and Treasures of Chinese Central Asia. Amherst: The University of Massachusetts Press. ISBN 0-87023-435-8. Hopkirk, Peter (1994). The Great Game: The Struggle for Empire in Central Asia. ISBN 1-56836-022-3. Tamm, Eric Enno (2010). The Horse That Leaps Through Clouds. Vancouver/Toronto/Berkeley: Douglas & McIntyre. ISBN 9781553652694 (cloth); ISBN 978-1-55365-638-8 (ebook). Warner, Thomas T. (2004). Desert Meteorology. Cambridge University Press, 612 pages. ISBN 0-521-81798-6. ଆହୁରି ପଢ଼ିପାରିବେ Cariou, Alain (2010). "Taklamakan". Encyclopaedia Iranica. : Invalid |ref=harv (help) ଭିଡ଼ିଓ Treasure seekers : China's frozen desert, National Geographic Society (2001) ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲିଂକ୍ Photos of area in China Satellite Images from China Archived 2008-11-20 at the Wayback Machine. Explorer crosses Taklamakan desert on foot