Txinako Harresi Handia

Txinako Harresi Handia (txinera tradizionalez: 長城; txinera sinplifikatuz: 长城; pinyinez: Cháng Chéng, "Gotorleku (harresi) Luzea") Txinatar Inperioa iparraldeko mongoliar eta mantxuriar nomaden erasoetatik babesteko eraikitako harresi multzoa da. Defentsa lerro oso luzea da, guztira 6.400 km inguru baititu: Koreako mugatik Gobi basamorturaino luzatzen da, gaur egungo Txinako zazpi probintzia zeharkatuz. Batez beste, 6-7 metro garai eta 4-5 metro zabal da. Antzinako txinatar estatuek hainbat harresi eraiki zituzten K.a. VII. mendearen hasieratik, eta, gerora, Qin Shi Huang (K.a. 220 - K.a. 206) Txinako lehen enperadoreak tarte hautatuak batu. Atal gutxi geratzen da Qinen harresi hartatik. Geroago, elkarren segidako dinastia askok mugako harresi zati ugari eraiki, eta mantendu zituzten. Harresiaren tarte ezagunenak Ming dinastiak (1368 – 1644) eraiki zituen. Zabaldutako ustea bada ere, Harresi Handia ezin da espaziotik ikusi, eta, are gutxiago, Ilargitik. Bere balio arkitektoniko handia garrantzi historiko eta estrategikoarekin soilik alderatu daiteke. Harresi Handia gizateriaren ondare izendatu zuen UNESCOk 1987an. Historia Harresia Qin dinastiako lehenengo enperadorearen garaian hasi zen eraikitzen. Mila urteren buruan eraikitako hainbat horma luzatzearen emaitza da; Ming dinastiaren garaian amaitu zen, eta gaurko egoera garai hartakoari dagokio. Lau eraberritze nagusi izan ditu mendeetan zehar: Qin dinastiarena, K.a. 208. urtean. Han dinastiarena, II. mendean. Bost dinastien eta hamar erresumen garaiarena (1138-1198) Ming dinastiarena, 1368an. 8.850 km luze zen (gaur egun, 6.259 km daude zutik). Qin dinastiaren aurreko garaia K.a. VIII. mendean, «Udaberrien eta udazkenen garaia» deritzonaren hasieran, Txinak sistema feudala zuen indarrean. Lurraldea printzeek zuzendutako ehunka feudo edo estatutan banatzen zen, teorian Zhou dinastiako erregeen agindupean bilduta. Baina, denborarekin, feudo horiek batzen joan ziren, K.a. VI. mendean printzerri handiak eratuz. Horietako batzuk Chu eta Wu izan ziren. Horrela, Txina erresuma independente indartsuetan zatitua gelditu zen; erresuma gudularien aroaren hasiera izan zen. Garai hartan, hainbat estatuk harresiak eraikitzeko konpromisoa hartu zuten alboko eta atzerriko herriengandik babesteko. Horrela, K.a. V. mende inguruan, Qi estatua harresi bat eraikitzen hasi zen, oraindik ere atal batzuk zutik mantentzen direnak. K.a. IV. mendearen erdialdean, Wei estatuak, bere mendebaldeko mugan, Qitik gertu, beste harresi bat eraikitzen hasi zen. Gerora, Yan eta Zhao estatuek imitatu egin zituzten. Garai hartako harresiak buztin-hormaz eraikiak ziren, non lur edo buztinezko geruzak bata bestearen gainean ezartzen ziren zurezko junturak kenduz. Metodo horrekin azkar eraiki zitezkeen horma sendoak, mendeetan iraun ahal zutenak. Qin dinastiaren garaia K.a. 221ean, Qin Shi Huang erregeak aurka zituen estatu guztiak konkistatu zituen, eta Txina bateratu zuen Qin dinastia ezarriz. Botere zentrala inposatzeko eta jaun feudalen berpiztea eragozteko asmoarekin, bere inperioa zatitzen zituen mugetako harresiak suntsitzea agindu zuen. Iparraldeko Xiongnu tribuen erasoen ondoren, Meng Tian jenerala bidali zuen xiongnutarrak garaituak izan zitezen ziurtatzeko. Ondoren, konkistatutako lurralde berriak hobeto babesteko, Ibai Horitik harago harresi bat eraiki zezan agindu zion. Harresi horrek, iparraldeko muga berrian zehar zeuden gotorlekuak lotuko zituen. Eraikuntzarako beharrezko material ugari garraiatzea zaila zenez, eraikitzaileek tokian tokiko baliabideak erabili zituzten, hala nola harriak mendietan eta lur zapaldua ordokietan. Ez dago erregistro historikorik Qin dinastiako harresiaren luzera eta trazadura zehatza adierazten duenik. Baina, historialarien artean eztabaida egon arren eta gertaera historikorik egon ez arren, Qin dinastiak eraikitako Harresi Handia herri irudimenean mantentzen da, «Hamar mila «li»-ko harresia» ezizena duen lan kolosala bezala (Qin dinastiako «li» balioan 5.760 km inguru). Han dinastiaren garaia Qin Shi Huang enperadorea K.a. 210ean hil zen, eta sortu zuen dinastiak urte gutxi baino ez zuen iraun. K.a. 202an. Liu Bang-ek, nekazari jatorriko soldadu ohi batek, bere burua enperadore izendatu zuen Han Gaozu izenarekin. Xiang Yu jeneralaren aurkako bere aurreko oinordetza-gerrak ahulduta, Gaozuk Qin dinastiako harresiaren mantenua utzi egin zuen. Baina xiongnutarrak –konfederazio batean elkartuta– muga mehatxatzen hasi zirenean, Gaozu, Qin Shi Huangen antzera hormak erabiliz eraso egin beharrean, bakea lortzen saiatu zen omenaldiak eta «batasun harmoniatsua» (heqin) erabiliz, hau da, Xiongnu buruzagia txinatar printzesaz hornitzea. Hainbat hamarkadatan, gauza bera egingo zuten haren ondorengoek. Harresi Handia, ordea, ez zegoen erabat utzita; Han Wudi enperadorearen agindupean, gomendatu zitzaion tuntian mugak (kokaleku militar-nekazari motak) ezartzea harresi txikiz babestuak, eskualdea kolonizatzeko eta Xiongnuren erasoaldiak eragozteko. K.a. 134an, Xiongnu eta txinatarren arteko statu quo-a hautsi egin zen, eta, bere arbasoek ez bezala, Han Wudik erabaki zuen Xiongnu konfederazioaren aurka eraso egitea. K.a. 129an hasi zuen lehen erasoa, eta, ondoren, beste asko egin zituen. Wudik, Qin dinastiaren harresiaren zatiak berrezarri eta konektatu zituen, eta, ondoren, Zetaren bide bihurtuko zenaren errepidez hedatu zuen. K.a. 119an, xiongnutarrak kanporatuak izan ziren barne Mongoliako Gobi basamortuan zehar, eta gaur egun zutik dirauen 400 km luze den harresi zati berri bat eraiki zen. K.a. 9. urtean, Han dinastia Xin dinastia iragankorrak goibeldu zuen; gero, 23an, Geng Shi di enperadoreak, dinastia zaharberritu baino lehen, gerra zibilei aurre egin behar izan zien. Bi urte geroago, Guang Wudi enperadorea tronura igo zenean, bere armada ahulegia zen xiongnutarrei eraginkortasunez eusteko. Lau horma berri eraikitzeko agindua eman zuen, haien aitzinamendua geldiarazteko eta hiriburua babesteko. Azkenik, 48. urtearen inguruan, Xiongnu taldekoek barne borrokak bizi izan zituzten, eta bi multzotan banatu ziren: iparraldeko Xiongnu eta hegoaldeko Xiongnu. Hegoaldeko xiongnutarrak iparraldeko xiongnutarren motelgailu dira iparraldean, eta Txina prest zegoen horiekin batera bizitzeko. Han dinastiaren amaieran, Txina mugek banandutako hiru erresumatan banatu zen, horma handien eraikuntzari eta mantentzeari garrantzirik eman gabe. Jarduera txikiko aldia Hiru Erresumen garaitik (220) Yuan dinastiaren amaieraraino (1300), harresiak ez zuen aldaketa eta hedapen handirik izan, higatutako sektoreak berreraikitzetik harago. Eraikitze garai txikiak nabarmentzen dira V. mendetik VII. mendera eta XI. mendetik XIII. mendera. Ming dinastiaren garaia Harresi Handia, kontzeptu gisa, berriro berpiztu zen Ming dinastian, Oiratek, Tumuko guduan 1449an, txinatar armada garaitu ondoren. Mingtarrek ez zuten garaipen argirik izan, eta estrategia berri bat hartu zuten tribu nomadak hiriburutik urrun mantentzeko, Txinako iparraldeko mugan harresiak eraikiz. Aurreko gotorlekuetan ez bezala, Ming dinastiaren eraikuntza indartsuagoa eta landuagoa izan zen, adreiluak eta harria erabili baitziren lur zapalduaren ordez. Urtetan izandako mongoliarren inbasioen ondorioz, baliabide dezente bideratu ziren hormak konpondu eta indartzera. Pekin hiriburutik gertu dauden Ming atalak bereziki sendoak eta erresistenteak dira. Ming dinastiaren amaieran, Harresi Handiak defendatzen zuen inperioa mantxu inbasioaren aurka, 1600 inguruan. Yuan Chonghuan-en aginte militarraren pean, Ming armadak mantxuen aurreratzea blokeatu zuen Shanhaiguan pasabide gotortuan, Txinako bihotzean sartzea eragotziz. Mantxuak, azkenean, Harresi Handia zeharkatzeko gai izan ziren 1644an, Wu Sangui jeneralak Shanhaiguan pasabideko ateak ireki zituenean. Wu Sangui jenerala denbora labur batez Ming dinastiaren oinordekoa izan zen Shun dinastiako gobernarien jardueren aurka zegoen. Mantxuek berehala okupatu zuten Pekin, eta sortu berria zen Shun dinastia eta gainerako erresistentzia garaitu zituzten Qing dinastia ezartzeko. Qingtarrak gobernari zirela, Mongolia Inperioari atxiki zitzaion, eta, hala, Harresi Handiaren eraikuntza eta horren konponketak eten egin ziren beharrezkoak ez zirelako. Harresiari buruzko lehen albisteak Mendebaldean Ibn Battuta Afrika iparraldeko bidaiariak, 1346. urtearen inguruan Guangzhoura joan zenak, bertako musulmanei jakinarazi zien Koranaren arabera harresia Dhul-Qarnaynek eraiki zuela Gog eta Magog herria geldiarazteko. Ibn Battutak azaltzen zuen harresia Zeitun hiritik (Quanzhou) «hirurogei bidaia-egunera» zegoela, Alexander Hamilton Rosskeen Gibbek, ordea, adierazi zuen Ibn Battutak Txinako Harresi Handia Dhul-Qarnaynek eraikitakoarekin nahastu zuela. Horrek adierazten du arabiarrek Txinako Harresi Handiaren berri izan zezaketela Txinaren historiaren aurreko aldi historikoetatik, eta Koraneko Magog eta Gog-eko harresiarekin lotu zutela.​ Baina, edonola ere, Guangzhouko Ibn Battutaren solaskideetako inork ez zuen ikusia, eta ez zuen ikusia zuen inor ezagutzen. Horrek esan nahi du, Yuanen ondoren, Harresi Handia ez zegoela jendearen oroimenean, gutxienez Guangzhouko komunitate musulmanen oroimenean. Europarrak Ming dinastiaren Txinara iritsi eta gutxira, XVI. mendean, Harresi Handiari buruzko istorioak Europan entzuten hasi ziren, nahiz eta europarrik ez izan bere begiez ikustera joan zena mende bat geroago arte. Harresiaren lehen deskribapena, eta herrialdea tartariarren (hau da, mongoliarrak) aurka defendatzeko duen garrantzia, João de Barros-en Ásia de João de Barros. Dos feitos que hueso portuguesas fizeram no descobrimento dos madres e terras do Oriento., 3-a Década liburua da, 1563an argitaratua. Bitxia bada ere, Barros bera ez zen inoiz Asiara joan, baina gai izan zen Portugalgo merkatariek Lisboara eramandako liburu txinatarrak erabiltzeko.​ Harresi Handiko pasabide batetik (Jiayuguan, kasu honetan) Txina bisitatu zuen mendebaldeko bidaiari baten lehen erregistroetako bat izan daiteke Bento de Góis jesuita portugaldarrarena, Txinako ipar-mendebaldera, Indiako atera, iritsi zena 1605. urtean. Gaurkotasuna Harresi Handia beste monumentu eta leku batzuekin senidetuta dago, hala nola Lugoko erromatar harresiarekin eta Egiptoko piramideekin.. Ezaugarriak Harresia igarotzen den probintziak, udalerriak eta eskualde autonomoak honako hauek dira (alfabetikoki, egituraren adarkadurak ez baitu jarraipena egiteko aukerarik ematen): Gansu, Hebei, Henan, Hubei, Hunan, Jilin, Liaoning, Mongolia, Barne Mongolia, Ningxia, Pekin, Qinghai, Shaanxi, Shandong, Shanxi, Sichuan, Tianjin eta Xinjiang. Ming dinastiaren harresia ekialdeko muturrean abiatzen da, Shanhai pasagunean, Qinhuangdao, Hebeiko probintzian. Bederatzi probintzia zeharkatu ondoren, mendebaldeko ertzean amaitzen da, Jiayu pasabidean, Gansu probintzian. Jiayu pasabidea Zetaren biderako atea zen. Harresia haraino iritsi arren, zaintza dorreak Zetaren bidean zehar segitzen dute. Harresiaren eraikuntza prozesuan, bertan lan egiten zuten langileak inguruko lapur eta gaizkileen mehatxupean zeuden, eta asko hil ziren bertan; horregatik, askotan, munduko hilerririk luzeena esaten zaio Harresi Handiari. Luzera Harresia oso luzea da, 6.400 km baititu. Beste datuen arabera, 8.851 omen ditu guztira, horietatik 2.331 naturalak (mendiak eta ibaiak) eta beste 359 lubakiak. Beste ikerketa arkeologiko baten arabera, horma osoak, bere adar guztiekin, 21.196 kilometro luze da, nahiz eta % 30 bakarrik egon ikusgai. Arkitektura Materialak Ming dinastiaren garaian, eraikuntza lekuaren inguruan aurkitzen ziren materialak erabili ziren harresia egiteko. Pekin inguruan, kareharria erabili zen. Beste leku batzuetan, berriz, granito edo adreilua erabili ziren. Funtsean, buztinezko eta hareazko horma luze bat zen, adreiluz edo harriz estalia. Horrek oso sendo bihurtu zuen setio-armen inpaktuen aurka. Qin dinastia garaiko harresiaren materialari dagokionez, lehengaia lur eskuragarritasunaren araberakoa da, eta zaintza-dorreen, kuartelen eta pasabideen diseinua eta kokapena, berriz, eskualdearen konfigurazio fisikoak eskaintzen zituen abantaila estrategikoetan oinarrituta. Hormak legar birrinduz eta kanaberaz osatutako geruza txandakatuetan eraiki ziren, eta buztinez estali higaduratik babesteko eta eskalatzeko zailagoa egiteko. Ate nagusiak Ate edo pasabide nagusiak: Shanhai pasabidea (山海關) edo «ekialdeko pasabidea». Gotorleku hau Harresi Handiaren ekialdeko tartearen muturretik gertu dago. Juyong pasabidea (居庸關) edo «ipar pasabidea», Badaling aldean. Harresiaren atal horrek guardia asko izan zituen Pekin hiriburua defendatzeko. Harresi Handiaren harrizko zati hau 7,8 m garai eta 5 m zabal da. Jiayu pasabidea (嘉峪關) edo «mendebaldeko pasabidea». Gotorleku hau Harresi Handiaren mendebaldeko muturretik gertu dago. Yang pasabidea (陽關) edo «eguzki pasabidea». Dorreak Zaintza dorreak eta gotorlekuak eraiki ziren harresiaren luzera osoan edo zuzenean hormetan integratuak, Xiongnuren eraso bat eragozteko ke seinale sistema batekin. Indarberritzekoak azkar irits zitezen, armadak argia erabiltzen zuen, batez ere zalditeria deitzeko. Harresi Handia merkataritza bide nagusietatik ere igarotzen zen, eta horrek aukera ematen zion inportazioak kontrolatzeko. Dorre bakoitzak eskailera bakarra eta sarbide zailekoa du, etsaia nahasteko moduan. Kuartelak eta administrazio-zentroak distantzia-tarte handiagora kokatu ziren. Harresiaren luzera gehiengoan, almenak daude goiko lerroan, 30 cm garai inguru eta 23 cm zabal inguru diren babes-hutsarteekin. Defentsa Garaiko ohizko armez gain, arma bereziak garatu ziren harresiaren defentsarako. Gaur egun horien erreplikak harresian erakusten dira. Egoera Turistek bisitatzen dituzten hormaren zatiak egoera egokian mantendu dira, edo eraberritu egin dituzte, baina, leku askotan, harresia etxeak eraikitzeko harrien iturri izan denez, hondatuz joan da. Zati batzuk grafitiz bete dira, eta beste batzuk, besterik gabe, bota egin dituzte azpiegiturak egin ahal izateko. Txinako hainbat hiri eta probintziatan, ondarea babesteko legeak egiten ari dira. Harresiaren mendebaldeko tarte asko adreiluz eta harriz eraiki beharrean buztinez eraiki zirenez, higadura handiagoa jasaten dute. Adibidez, datozen 20 urteetan, Gansu probintziako harresiaren 60 kilometro baino gehiago gal litezke hondar ekaitzek eragindako higaduraren ondorioz. Leku horietan, harresiaren garaiera bost metro baino gehiagotik bi metro baino gutxiagora murriztu da. Harresiko irudi ospetsuenen ezaugarri diren zaintza-dorreak erabat galdu dira bertan. Mitoak Ilargitik ikusgai Harresia Ilargitik (385.000 km) ikus daitekeelako ideia oso ezaguna da, baina ezinezkoa. Mito horri buruzko erreferentziarik ezagunenetakoa William Stukeley ingelesak 1754an idatzitako gutunean agertzen da. Stukeley-k idatzi zuen «Harresi sendo hau [Hadrianoren harresia], laurogei milia [130km] luze dena, Txinako Harresiak baino ez du gainditzen, zeina Lurreko globoan irudi zoragarria den eta Ilargian antzeman daitekeen». Baieztapena Henry Norman-ek ere aipatu zuen 1895ean, «Bere adinez gain, ospea du gizakiek egindako lan bakarra delako Ilargitik ikusi daitekeena». Norman, Henry, The Peoples and Politics of the Far East, 215 or. (1895). Askotan gezurtatu izan da Harresi Handia ilargitik ikus daitekeelako baieztapena, baina oraindik ere herri kulturaren errotuta dago oso. Adibide gisa, Harresi Handiak Ilargitik duen itxurazko zabalera 3 kilometrora ikusitako giza-ile bat bezalakoa izango litzateke. Istorioak Meng Jiangü Duela urte asko asko, harrizko herensuge handiak Txinako inperioa mendean hartzeko mehatxua egin zuen. Tragedia hau ekiditeko, Shi Huang enperadoreak inoiz eraikitako harresirik handiena eta ikusgarriena eraikitzeko agindua eman zuen. Herensugearen konkista eremurik zaurgarrienetik hasi zen, enperadorearen soldaduak zeuden lekutik urrutien zegoen eremua baitzen. Horiek erabaki zuten hiri handiak eta jende aberatsa defendatzea hiritar txiroenak baino lehenago. Harresi Handiaren eraikuntza herrialdearen iparraldetik hasi zen. Han herriak eta eskualdeak erdibitu zituen. Herri horietan bi familia oso adiskide bizi ziren: Meng familia eta Jiangü familia. Harresiak familia biak banatu zituen betiko, bakoitza harresiaren alde ezberdin batean utziz. Familiek ez zekiten zer egin berriro elkartzeko. Etsi-etsian, harresiaren bi aldeetan landare igokari bat landatzea erabaki zuten. Landarea gorantz hazi, eta bestearekin elkartuko litzateke. Hori gertatzean, familiak igo, eta, harresiko gainetan, elkar ikusiko zuketen berriro. Urteak aurrera zihoazen, eta soldaduek harresia eraikitzen jarraitu zuten. Landareek hazten jarraitzen zuten, azkenean harresi haren goialdean elkartu ziren arte. Familiak gora igo, eta bertan elkartu ziren berriro. Familiak egunero ordu berean gelditzen ziren igotzeko eta elkar ikusteko, harik eta egun batean landarearen goialdean zerbait arraroa aurkitu zuten arte. Lore handi bat zen, zeinak familien arteko liskarrak piztu baitzuen. Denek zioten lorea bere landaretik sortua zela eta bere jabetzakoa zela. Hilabeteak iraun zuen liskarrak, harik eta egun batean lorea zabaldu eta neska gazte xarmanta eta ederra atera zen arte. Neska ikustean, familiek bakeak egitea erabaki zuten, eta neska bi familien artean haziko zutela erabaki zuten; horregatik, Meng Jiangü deitu zioten. Bien bitartean, harresiaren eraikuntzak bere bidea jarraitzen zuen. Hala ere, bazegoen zati bat eraikitzen zuten bakoitzean erori egiten zena. Horrek enperadorea haserretu egiten zuen, eta, nola konpondu ez zekienez, bere jakintsu-taldeari galdetzea erabaki zuen. Haietako batek esan zion harresian erabilitako «li» bakoitzeko gizon bat hiltzen bazuen dena konponduko zela. Ideia horrek ez zuen enperadorea konbentzitzen, eta, horregatik, beste jakintsu bati eskatu zion iritzia. Jakintsuak esan zion ez zegoela hainbeste jende hil beharrik, baldintza bakarra beteko zuen gizon bat bilatzea besterik ez zuela behar. Harresian 10.000 «li» erabili behar baziren, hamar milaren sinonimoa zen Wan izeneko norbait aurkitu besterik ez zuen egin behar. Enperadoreak Wan bilatzeko agindu zuen Txinako herri guztietan, soldaduek ez zuten atsedenik hartuko aurkitu arte. Txinako iparraldean, Wan izeneko nekazari familia bateko gazte bat bizi zen. Gazteak enperadorearen asmoen berri izan zuenean, basora ihes egitea erabaki zuen. Han zuhaitz artean galdu zen, harik eta landare bitxi batean korapilatuta amaitu zuen arte. Landare arraro hori Meng Jiangüri bizia eman zion landarea zen. Gazteak berehala ikusi zuen neska ederra, eta erabat maitemindu zen berarekin. Orduan harekin hitz egitera joatea erabaki zuen. Hasieran ez zion nor zen kontatu nahi izan, baina, azkenean, hala egin zuen. Neskak babestea eta bere lorategian ezkutatzea erabaki zuen. Egunak aurrera zihoazen, eta gero eta gusturago zeuden bi gazteak. Egun batean, Wan makurtu, eta ezkontzeko eskatu zion Meng Jiangüri. Hark bere familiari kontatu zion, eta denak poztu ziren albisteaz, eta bi gazteen arteko ezkontzaren alde agertu ziren. Ezkontza-eguna eskea egin eta gutxira iragarri zen, baina ezkontza ez zen inoiz ospatu. Herriko norbaitek mutikoa salatu, eta soldaduek preso hartu zuten. Soldaduek enperadorearen aurrera eraman zuten, eta enperadoreak harresiaren aurrean exekutatu zuen gazteak erregu asko egin arren. Hala, gaztearen gorpuzkiak harresiaren beraren parte izatera pasa ziren. Jakintsuaren profezia bete egin zen, harresia ez zen berriro hautsi. Hautsi zena izan zen Meng Jiangüren bihotza, mila puskatan hautsi ere. Neska gaztea negarrez aritu zen urte luzez. Harresi osoa negarrez zeharkatu zuen bere maitearen bila, baina ez zuen inoiz aurkitu. Egun batean, neskaren negarra zela eta, harresia puskatu egin zen, eta bere maitea non zegoen erakutsi zion. Meng Jiangü makurtu; burutik hartu, eta laztandu egin zuen bere malkoak isuriz lehen laztanaz. Meng Jiangü hor gelditu zen bere bizi guzia senarra izanen zena zaintzen eta beilatzen. Gaur egun bada harresira joan den jendea Meng Jiangü maitea negarrez entzun eta ikusi duela ziurtatzen duena. Tragedia hau historiako erromantikoen gisa gogoratzen dute bertako biztanleek. Irudiak Erreferentziak Bibliografia Arnold, H. J. P, "The Great Wall: Is It or Isn't It?" Astronomy Now, 1995. Hessler, Peter. "Walking the Wall". The New Yorker, May 21, 2007, pp. 56-65. Lovell, Julia. The Great Wall: China against the World. 1000 BC - 2000 AD. London: Atlantic Books; Sydney, Australia: Picador, 2006. ISBN 978-0-330-42241-3; ISBN 0-330-42241-3. Man, John.. (2008). The Great Wall. Londres: Bantam Press, 335 pages or. ISBN 9780593055748.. Michaud, Roland (fotógrafo); Sabrina Michaud (fotógrafa) & Michel Jan, The Great Wall of China. Abbeville Press, 2001. ISBN 0-7892-0736-2 Waldron, Arthur, The Great Wall of China: From History to Myth. Cambridge: Cambridge University Press, 1990. Yamashita, Michael; Lindesay, William. (2007). The Great Wall — From Beginning to End. Nueva York: Sterling, 160 or. ISBN 978-1-4027-3160-0.. Ikus, gainera Munduko zazpi mirari berriak Kanpo estekak NASAko Lurraren Behatokiko Harresi Handiaren irudia Harresi Handia Harresi Handiaren irudiak Hiri kondairak ezeztatzen Harresi Handia ez da espaziotik ikusten Harresi Handia espaziotik ikusten da (Estatu Batuetako astronauta baten baieztapenak)