Макао

Мака́о йәки Аомы́нь (, порт. Macau), тулы атамаһы — Макао махсус административ округы (, порт. Região Administrativa Especial de Macau) — Ҡытай Халыҡ Республикаһының махсус административ районы, донъяла иң күп халыҡлы төбәк, үҙенең казино һәм уйын индустрияһы менән билдәле, Лас-Вегастан ете тапҡырға ҙурыраҡ. Халҡы 653 100 кеше тәшкил итә (2017 йылдың 31 декабренә). Рәсми телдәр — португал һәм ҡытай телдәре (күбеһенсә кантон диалекты файҙаланыла). Макао махсус административ районы 1999 йылдың 21 декабрендә Португалияның Макао колонияһын бөтөрөү һөҙөмтәһендә ойошторола һәм ҠХР-ҙың ике махсус административ районының береһе була (икенсеһе — Гонконг). Быға тиклем 442 йыл дауамында, 1557 йылдан Макао менән Португалия идара итә. Ул Көнсығыш Азияла иң боронғо Европа колонияһы була. Төп законды 1993 йылдың мартында Бөтә Рәсәй халыҡ вәкилдәре йыйылышы хуплай һәм «бер ил — ике система» принцибына нигеҙләнә, йәғни берҙәм Ҡытай дәүләте сиктәрендә ике төрлө иҡтисади һәм юридик система һаҡлана. КХР составына инеп, Макао ҙур автономияға: үҙ закондары, хоҡуҡи, аҡса, таможня һәм иммиграция системалары, шулай уҡ халыҡ-ара ойошмаларҙа ҡатнашыу хоҡуғына эйә. Географияһы Макао Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе яры буйында, Чжуцзян (Ынйы) йылғаһы дельтаһында урынлашҡан. Ул Макао ярымутрауы, Тайпа һәм Колоане утрауҙары биләмәләрен үҙ эсенә ала, уларҙың дөйөм майҙаны 30,8 км²). Боғаҙ аша Чжухай мегаполисы менән сиктәш. Макао ярымутрауын көнсығышта Чжуцзян (Жемчужная) йылғаһы һәм көнбайышта Сицзян йылғаһы эстуарийы барлыҡҡа килтерә. Ер өҫтө күбеһенсә тигеҙ, ул диңгеҙ буйындағы ерҙәрҙең яйлап үҙгәреүе һөҙөмтәһендә формалаша. Күп һанлы текә ҡалҡыулыҡтар элекке рельеф ҡалдығы булып тора. Ярымутрау элек утрау булған, әммә XVII быуатта материк менән тоташҡан. Башҡа ике утрау ҙа Макао менән автомобиль юлы һәм ике күпер менән тоташтырылған. Территорияның күпселек өлөшө төҙөлгән, ауыл хужалығы ерҙәре, көтөүлектәр һәм урмандар юҡ, әммә йәшеллектәр 22,4 % тәшкил итә. Диңгеҙ кимәленән иң юғары бейеклек 172,4 метр тәшкил итә. Климаты Макао, Алисов классификацияһы буйынса, субтропик һәм субэкваториаль зоналар сигендә урынлашҡан, ә Кёппен классификацияһына ярашлы, дымлы субтропик климат зонаһында ғинуарҙың уртаса температураһы +14 °C-тан юғары, ә июлдә яҡынса +28 °C. Йыл һайын 2100 мм ашыу яуым-төшөм яуа. Тарихы Көньяҡ Ҡытай мәҙәниәтенең боронғо эҙҙәре беҙҙең эраға тиклем 4 — 2 мең йыл элек Колоан утрауында табылған — беҙҙең эраға тиклем 3 мең. Цинь династияһынан (б.э.т. 221—206) алып Макао биләмәһе уның Гуандун провинцияһы составына ингән. Кәм тигәндә V быуаттан Гуанчжоу һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия араһында йөҙөүсе сауҙа суднолары был районды аралаш туҡталҡа сифатында файҙалана. 1277 йылда Макаола Ҡытай Сун династияһы вәкилдәре һәм уларҙың монгол баҫып алыуынан көньяҡҡа ҡасҡан эйәрсендәре һыйыныу таба. Улар территорияның беренсе даими халҡын барлыҡҡа килтерә һәм унда нығына ала. Был ваҡытта будда алиһәһе Гуаньинға бағышланған иң боронғо Ванся ғибәҙәтханаһы төҙөлә, ул. Артабан хакка ҡытайҙары көньяҡ провинцияларҙың сауҙа үҙәге булараҡ ҡыҙыҡһына. Мин династияһы осоронда (1368—1644) Макаоға Гуандун һәм Фуцзянь провинцияларының төрлө өлөштәренән балыҡсылар күсеп килә. А-ма ғибәҙәтханаһын төҙөйҙәр, унан «Макао» исеме алынған. Ҡытайҙың тағы бер «Аомынь» атамаһы ике ҡалҡыулыҡты хәтерләтә — Нантай һәм Бейтай. XVI быуат башында Макао ҙур булмаған тораҡ пункт була. 1513 йылда португалдар беренсе тапҡыр Чжуцзян йылғаһы тамағына төшә, ә 1517—1518 йылдарҙа Хаоцзинао менән күрше була. Был Ҡытай властарының ризаһыҙлығын тыуҙыра, һәм 1521 йылда португалдар Гуандун ярҙарынан ҡыуыла. Әммә 1536 йылда карап һәләкәтенән һуң Хаоцзинаоға Португалия сауҙагәрҙәре килә. 1553 йылда португалдар Макаола үҙҙәренең сауҙа посын булдыра. Европалыларҙың Ҡытайҙың көньяҡ яры буйындағы башҡа утрауҙарға урынлашырға тырышыуы уңышһыҙлыҡҡа осрай, әммә Макао сәскә ата. Португалдар уны Гуанчжоу һәм Ҡытайҙың башҡа райондары, шулай уҡ Япония менән сауҙа итеү базаһы итеп файҙалана. Макаола португал һәм ҡытай сауҙагәрҙәре төпләнгән; Һиндостан һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия менән сауҙа киң ҡолас ала. 1557 йылда йылда нығытылған торама һалына, ул административ яҡтан Португалия Һиндостанының бер өлөшөнә әүерелә. Макао рәсми рәүештә элеккесә Ҡытайға буйһона, ҡытайҙар император закондарына буйһона, ә Португалия территория өсөн 1573 йылдан алып ҡуртым хаҡы түләй. Иезуиттар Макаола үҙ эшмәкәрлеген 1563 йылдан башлап алып бара. Әммә тәүге йылдарҙа миссионерҙарҙың ҡытайҙарҙы христиан диненә өндәүҙәре уңышҡа ирешмәй, сөнки улар, үҙҙәре ҡытай телен өйрәнеү һәм, ҡытай мәҙәниәтенә «күнегеү» урынына, ҡытайҙарҙың португал телендә һөйләшергә һәм йәшәргә өйрәнеүен теләй. Миссионерҙар ҡайһы берҙә Макаонан ситтә урынлашҡан «ҙур ергә» барып йөрөһә лә (башлыса, Макаонан португалдарға даими йәрминкәләргә йөрөргә рөхсәт ителгән Гуанчжоу порт ҡалаһына), уларҙың береһе лә шунда күпмелер ваҡытҡа төпләнә алмай. Был хәлдең тамырынан үҙгәреүе Алыҫ Көнсығыш иезуиттары лидеры Алессандро Валиньано исеме менән бәйле. 1578 йылда Макаоға килгәс, ул Ҡытайҙағы иезуиттарға Японияла һәм Һиндостанда эшләгән хеҙмәттәштәренән өлгө алырға, йәғни үҙҙәре эшләргә теләгән илдең ауыҙ-тел һәм яҙма телен үҙләштереүҙән башларға кәрәклеген билдәләй. Уның үтенесе буйынса Макаоға иезуиттар Орденының талантлы руханиҙары Мишель Микеле Руджери (1579) һәм Маттео Риччи (1582) ебәрелә, улар ҡытай телен яҡшылап өйрәнәләр һәм 1583 йылда илдең уртаһына, Чжаоцин ҡалаһына, күсенә алалар. Был бәләкәй генә башланғыстан ҡытайҙағы иезуит ойошмаһы үҫешә, Уның нигеҙе булып Макао ике быуаттан ашыу була. Яйлап португалдар үҙ биләмәһенең сиктәрен киңәйтә башлай. 1582 йылда күрше Сяншань (хәҙер Чжуншань) өйәҙе менән ерҙе ҡуртымға алыу тураһында тәүге килешеү төҙөлә. 1586 йылда Макао ҡала үҙидаралығы хоҡуғына эйә була. Голландияның һөжүмдәре арҡаһында Португалия властары, Ҡытайҙан рөхсәт һорамайынса, ҡәлғә төҙөргә мәжбүр була. Тик 1670 йылда ғына Ҡытай властары ҡаланы таный. 1640 йылда Португалия Испаниянан айырылып сыҡҡандан һуң, Португалияның король династияһы Макаоға «Алланың иң тоғро ҡалаһы» тигән рәсми исем бирә. 1680 йылда беренсе португал губернаторы тәғәйенләнә. 1685 йылда Ҡытай Макаоны рәсми рәүештә тышҡы сауҙа порты тип таный, әммә үҙенең юғары власын талап итеүен дауам итә. XVIII быуатта португалдар диңгеҙ территорияларын киптерә. Континент менән тик тар ҡомло муйын менән генә тоташҡан элекке Макао утрауы ысын ярымутрауға әүерелә. Таш биналар төҙөлә, 1568 йылда беренсе миссионерҙар тарафынан нигеҙ һалынған Шәфҡәтлелек йорто яңынан төҙөлә, Сан-Паулу соборы һәм башҡа биналар төҙөлә. Ун етенсе һәм ун туғыҙынсы быуаттарҙа Макао элеккесә Португалияның Ҡытай, Япония, Филиппин, Көньяҡ-Көнсығыш Азия, Гоа, Мексика менән сауҙа итеү үҙәге була. Әммә XVII быуат уртаһында, португал диңгеҙ хакимлығы тарҡалғандан һуң, ҡала үҙенең сауҙа гегемонияһын юғалта. Бөйөк Британияның Гонконгты баҫып алыуы, шулай уҡ 1842 йылдан һуң Ҡытай порттарының тышҡы сауҙа өсөн асылыуы һөҙөмтәһендә Макаоның әһәмиәте кәмей. 1844 йылдың 20 апрелендә Макао Португалия Һиндостаны властарына буйһоноуҙан туҡтай һәм Португалияның Тимор колонияһы хакимиәтенә буйһона. Ҡытай уны үҙ территорияһы тип иҫәпләүен дауам итә һәм 1844 йылда АҠШ менән тыныслыҡ, дуҫлыҡ һәм сауҙа тураһында килешеү төҙөй. Ванся ғибәҙәтханаһын ҡытайҙарҙың рәсмиҙәре сит ил кешеләре өҫтөнән күҙәтеү өсөн файҙалана. Әммә 1845 йылда Португалия, Ҡытайҙың беренсе опиум һуғышында еңелеүенән файҙаланып, Макаоны ирекле порт тип иғлан итә һәм ҡытайҙарҙың рәсми кешеләрен һәм һалдаттарын ҡыуып сығара. Әммә был ваҡытҡа Халыҡ-ара сауҙала Макаоның әһәмиәте ҡырҡа кәмей, сөнки Гонконг барлыҡҡа килә. 1849 йылда колониаль властар ҡуртым түләүҙәрен туҡтата, ҡытай таможняһын бөтөрә һәм территорияны Ҡытайҙан айырыу тураһында иғлан итә. Ҡытай яуап итеп губернатор Феррейра ду Амаралды үлтерә. Шул уҡ йылда Португалия Макао ярымутрауынан көнбайыштараҡ Ваньчжай утрауын баҫып ала, әммә 1887 йылда уны таҙарта. 1851 һәм 1864 йылдарҙа португалдар Тайпа һәм Колоан утрауҙарын үҙ биләмәләренә ҡуша. 1862 йылғы Тяньцзинь килешеүе Макаоны португал колонияһы тип таный, ләкин Ҡытай уны бер ҡасан да ратификацияламай. 1887 йылда ике ил Лиссабон протоколына ҡул ҡуя, был протокол Португалияның Макаоны «даими оккупациялауын һәм идара итеүен» раҫлай. Португалия «Макаоны һәм бойондороҡло территорияларҙы Ҡытай менән килешмәйенсә бер ҡасан да ситләмәҫкә» вәғәҙә итә. Шулай уҡ Тайпа менән Колоан Португалияға бирелә, әммә континенттағы сиктәр күҙҙә тотолмай. Яңы сауҙа һәм дуҫлыҡ килешеүе (1888) Португалияның Макао өҫтөнән суверенитетын таный, әммә Ҡытай уны ҡабаттан ратификацияламай. 1890 йылда колонияға Илья-Верди (Цинчжоу) утрауы ҡушыла, ул 1923 йылда диңгеҙҙән ҡоро ерҙе яулау һөҙөмтәһендә Макао ярымутрауы менән тоташа. 1897 йылда Макао Португалияның айырым колонияһы статусын ала. 1922 йылда Макаола Ҡытай халҡы менән Португалия властары араһында бәрелештәр була. 1928 йылдың апрелендә Ҡытай сит ил эштәре министрлығы Португалияға 1887 йылда килешеүҙе өҙөү тураһында хәбәр итә, әммә Лиссабон был белдереүҙе танымай. 1938 йылда Япония ғәскәрҙәре Гуанчжоуҙы һәм Гонконгты баҫып алғандан һуң, 1941 йылдың декабрендә Макао Көньяҡ Ҡытайҙа һуңғы нейтраль порт булып ҡала. Был осор колонияның ҡыҫҡа иҡтисади күтәрелешенә сәбәпсе була. 1943 йылда Япония биләмәне үҙ контроленә ала. Икенсе донъя һуғышы тамамланғас ҡына, Макао яңынан Португалия юрисдикцияһына күсә. Һуғыштан һуңғы осорҙа колонияға Лиссабондан тәғәйенләнгән губернатор идара итә. Макао ҡалаһы Европа һәм Ҡытай өлөштәренә бүленә, өҫтәүенә һәр береһендә айырым администратор була. Мәктәптәрҙә уҡытыу шулай уҡ европалылар һәм ҡытайҙар өсөн айырым алып барыла. ҠХР иғлан ителгәндән һуң (1949), уның хөкүмәте 1887 йылғы Лиссабон протоколын ғәмәлгә яраҡһыҙ тип иғлан итә. Ул Ҡытай биләмәһен кире ҡайтарыуҙы талап итә һәм был мәсьәләне Португалия менән һөйләшеүҙәр барышында тейешле ваҡытта хәл итергә әҙер булыуҙарын белдерә. Әммә Лиссабон үҙ милкенән баш тартырға йыйынмай. 1951 йылда Макао Португалияның «диңгеҙ аръяғы провинцияһы» тип иғлан ителә. 1966 йылда Макаола сыуалыштар башлана. ҠХР-ҙа «Мәҙәни революция» йоғонтоһонда булған Ҡытай студенттары ассоциацияһы Португалия полицияһы башлығын язаға тарттырыуҙы, репрессияларҙы туҡтатыуҙы һәм киләсәктә уларҙың ҡабатланмауын гарантиялауҙы талап итә. 1966 йылда Макаола сыуалыштар башлана. ҠХР-ҙа «Мәҙәни революция» йоғонтоһонда булған Ҡытай студенттары ассоциацияһы Португалия полицияһы башлығын язаға тарттырыуҙы, репрессияларҙы туҡтатыуҙы һәм киләсәктә уларҙың ҡабатланмауын гарантиялауҙы талап итә. Ҡытай был талаптарҙы хуплауын белдерә. Португалия губернаторы Жозе Нобре ди Карвальо (1966—1974) эвакуацияға әҙерләнә, әммә көрсөк компромисс нигеҙендә хәл ителә. 12 декабрҙә губернатор талаптарҙы ҡабул итә; Португалия властары Тайвань яҡлылар ойошмаларын һәм Континенттан ҡасаҡтар ассоциацияһын ябырға ризалаша. 1974 йылда Португалияла демократик революция еңгәндән һуң, Макао киң административ, иҡтисади һәм финанс автономияһына эйә була. 1976 йылдың яҙында Закондар сығарыу ассамблеяһы ойошторола. Уның ағзаларының күпселеген халыҡ һайлай, Португалия губернаторы Закондар сығарыу ассамблеяһы эшен етәкләй. 1989 йылдан алып 13 ағзанан торған Макао ҡала парламенты эшләй (3-һө губернатор тарафынан тәғәйенләнә, 10-һы һайлана). Башҡарма власты ете бүлектән (министрлыҡтарҙан) торған Хөкүмәт тормошҡа ашыра. 1979 йылдың февралендә Португалия һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһы дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштыра, ә Ҡытай Макаоны «Португалия хакимиәте идаралығындағы Ҡытай территорияһы» тип таный. 1980 йылда Португалия губернаторы Мело Эгидио (1979—1981) беренсе тапҡыр Ҡытайҙа була; ике яҡ та Макао проблемаһын сисергә ынтыла. 1986 йылдың 20 майында Ҡытай менән Португалия һөйләшеүҙәр алып барырға саҡырған уртаҡ коммюникеға ҡул ҡуя. 1986 йылдың июненән 1987 йылдың мартына тиклем 4 тапҡыр һөйләшеүҙәр алып барыла, ә 1987 йылдың 13 апрелендә Пекинда Макао мәсьәләһе буйынса уртаҡ декларацияға ҡул ҡуйыла. Уны 1999 йылдың 20 декабренән 50 йыл мөҙҙәткә ҠХР-ҙың махсус административ районына әйләндереү ҡарала. 1993 йылдың мартында Милли халыҡ конгресы буласаҡ округтың төп законын раҫлай. Үҙидараны яйлап киңәйтеү сиктәрендә 1989 йылда Макаола һәм утрауҙарҙа муниципаль парламенттар ойошторола; уларҙың күпселек ағзаларын ҡытайҙар тәшкил итә. 1991 йылдың майында 7 бүлектән торған Макао хөкүмәте (Башҡарма совет) эш башлай. Һуңынан Закондар сығарыу йыйылышы ағзаларының һаны 23-кә тиклем арттырыла (шуларҙың 8-е туранан-тура һайлана). 9 депутат ҡытай кешеһе була. Буласаҡ махсус райондың башҡарма власть башлығы итеп ҙур «Тайфун» банкы етәкселәренең береһе — миллиардер Эдмунд Хо тәғәйенләнә. Макаоны Ҡытайға тапшырыу алдынан 1990 йылдарҙа ойошҡан енәйәтселек үҫешен бер аҙ тотҡарлау буйынса саралар күрелә. 1999 йылдың 20 декабрендә, 1987 йылғы килешеүгә ярашлы, Макао ҠХР-ға тапшырыла. Административ бүленеше Макао махсус административ районы (Макао) ике муниципаль берәмектән тора, улар райондарға бүленә: Макао муниципалитеты (континенталь). Носса Сеньора-ди-Фатима (Фатэйма, ҡытай. 花地瑪堂區, ютпхин. Faa¹dei⁶maa⁵ Tong⁴keoi¹, йель системаһы: Fādeihmáh Tòhngkēui, кант.-рус.: Фатэйма Тхонкхёй, пиньинь: Huādìmǎ Tángqū, паллад.: Хуадима Танцюй, порт. Nossa Senhora de Fátima) Санту-Антониу (Фавон, ҡытай. 花王堂區, ютпхин: Faa¹wong⁴ Tong⁴keoi¹, йель: Fāwòhng Tòhngkēui, кант.-рус.: Фавон Тхонкхёй, пиньинь: Huāwáng Tángqū, палл.: Хуаван Танцюй, порт. Santo António) Сан-Лазару Сан-Лоренсу Се Утрау муниципалитеты Носса-Сеньора-ду-Карму Котай Сан-Франсиску-Шавьер Башҡарма һәм закондар сығарыу власы Макао менән башҡарма власть етәксеһе Хо Ят Сенг етәкселегендәге Башҡарма совет идара итә (2019 йылдың 20 декабренән). Етәксене 300 ағзанан торған һайлау комитеты 5 йылға һайлай, ул ҠХР-ҙың үҙәк власының төбәк төркөмдәре, муниципаль ойошмалары һәм органдары ағзаларынан тора. Һайлауҙан һуң ҠХР хөкүмәте тарафынан раҫлана. Макао хөкүмәте (Башҡарма совет) составына секретарь, Закондар сығарыу советының дүрт ағзаһы, дүрт эшлекле даирә вәкиленән һәм бер профсоюз вәкиленән тора. Закондар сығарыу органы — вәкәләттәре 4 йылға иҫәпләнгән бер палаталы Закондар сығарыу советы (йәки Закондар сығарыу йыйылышы). 33 ағзанан тора; 14-ен туранан-тура 18 йәштән өлкән даими йәшәүселәр һайлай (Макаола 7 йылдан да кәм түгел йәшәй), 12-һе функциональ округтарҙан ситләтелгән тауыш биреү юлы менән һайлана (тармаҡтар һәм эшмәкәрлек йүнәлештәре буйынса — сәнәғәт, сауҙа, ауыл хужалығы, транспорт, страховка һ. б.) һәм 7-һе башҡарма власть башлығы тарафынан тәғәйенләнә. 2005 йылдың сентябренән Закондар сығарыу советы ағзалары һаны 27-нән 29-ға, 2012 йылда 33-кә тиклем арттырыла. Закондар сығарыу органы компетенцияһына социаль-иҡтисади мәсьәләләр буйынса закондар, һалымдар, бюджеттар һәм ҡарарҙар ҡабул итеү инә. Закондар сығарыу советы ҡабул иткән закондар Ҡытай Халыҡ Республикаһының Милли халыҡ конгресының даими комитетына еткерелә, ул закон үҙәк власть менән Макао араһындағы мөнәсәбәттәргә ҡағылышлы Төп закон положениеларын боҙа тип иҫәпләргә хоҡуҡлы. Был осраҡта закон яраҡһыҙ тип иғлан ителә. Юридик система португал хоҡуғына нигеҙләнгән. Түбәнге инстанция судьяларынан тыш, апелляция суды ғәмәлдә. Судьяларҙы башҡарма власть башлығы тәғәйенләй. Макаола рәсми рәүештә сәйәси партиялар юҡ, әммә һәр төрлө сәйәси ассоциациялар һәм төркөмдәр эшләй. Макао иҡтисадына булышлыҡ итеү ассоциацияһы, Прогресҡа булышлыҡ итеү союзы, Үҫеш конвергенцияһы, Үҫеш союзы, Макаоның Дөйөм үҫеш союзы Бизнес-берләшмәнең һәм ҠХР менән бәйле сәйәси көстәрҙең мәнфәғәттәрен сағылдыра. Яңы демократик Макао ассоциацияһы, Демократик үҫеш өсөн союз демократик даирәләрҙе берләштерә. Министрлыҡтар Иҡтисад һәм финанс министрлығы. Эске эштәр министрлығы. Социаль мәсьәләләр һәм мәҙәниәт министрлығы. Хакимиәт һәм юстиция мәсьәләләре буйынса министрлыҡ. Транспорт һәм ижтимағи эштәр министрлығы. Халҡы Макао халҡы католицизм, даосизм, буддизм динен тота. Бында католик епископ резиденцияһы, Иезуит орденының, башҡа католик ордендарының рәсми вәкиллеге, католик колледждары һәм монастырҙар урынлашҡан. Макаола халыҡтың тығыҙлығы — донъяла иң юғарыларҙың береһе — 1 км²-ға яҡынса 20 мең кеше. Административ үҙәге — Аомынь (Макао) ҡалаһы, халҡы 223 мең кеше тәшкил итә. Тайпа ярымутрауға күперҙәр менән тоташтырылған, ә Тайпа һәм Колоан утрауҙары араһындағы боғаҙ киптерелгән, был иһә халыҡ тығыҙ ултырған Макао ҡалаһы менән утрауҙарҙың берләшеүенә булышлыҡ итә. 5,2 км² майҙаны булған Тайпа һәм Колоан араһындағы яңы район Котай тип атала һәм яңы казинолар менән төҙөлә. Тел һәм милли состав 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Макао халҡының күпселеген урындағы халыҡ 92,4 % (ҡытайҙар), йәки күрше Гуандун провинцияһынан килгән иммигранттар тәшкил итә. Уларҙың туған теле — кантоний теле, шулай уҡ Филиппиндан һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның башҡа илдәренән бер нисә иммигранттар, шулай уҡ Ҡытайҙың алыҫ райондарынан килгән мигранттар бар. Португал теле рәсми тел булып торһа ла һәм милли сығышлы күпселек текстарҙа ҡытай теле менән бер рәттән барлыҡҡа килһә лә, ул халыҡтың күбеһенә аҙ билдәле, ғәмәлдә ярайһы сикләнгән кимәлдә файҙаланыла (мәҫәлән, юриспруденцияла). Филиппиндар — 2,6, вьетнамдар — 1,3, индонезиялар — 1,1, ҡытайҙар һәм португалдар — 0,7, португалдар — 0,6, ҡытайҙар һәм башҡа халыҡтарҙың ҡатнаш никахтарынан 0,3, португалдар һәм башҡа халыҡтарҙың ҡатнаш никахтарынан балалар 0,1 % тәшкил итә. Йыллыҡ үҫеш — 1,8 % (2019) (70 % — иммиграция иҫәбенә). Йыллыҡ үҫеш — 0,52 % (2020) Макаола тыуым кимәле бик түбән — 8,8 ‰, үлем осраҡтары −3 ,4 ‰, тәбиғи үҫеш — 5,4 ‰ һәм сабыйҙар үлеме (1,2 ‰) (2019). Донъяла тыуым буйынса иң түбән күрһәткес — бер ҡатын-ҡыҙға 0,932 тыуым, ә халыҡтың тыуым кимәле — бер ҡатын-ҡыҙға 1510 тыуым. Шул уҡ ваҡытта уртаса ғүмер оҙонлоғо буйынса донъяла икенсе урында тора (Монаконан һуң) — ирҙәр — 81,4 йәш, ҡатын-ҡыҙҙар — 87,5 йәш. Грамоталылыҡ — ирҙәр 95 проценты, ҡатын-ҡыҙҙар 88 проценты (2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса). Иҡтисады Макао — асыҡ порт, эре финанс үҙәге, үҙенең казиноһы, уйын йорттары, ипподромы, төнгө клубтары менән билдәле. Бөгөн Макао донъяла ҡомарлы уйын баш ҡалаһы булып тора, 2010 йылдан уйын бизнесы Макао бюджетына 70 проценттан ашыу килем килтерә. Туризм райондың эске тулайым продуктының 2/5 өлөшөн тәшкил итә. Һыу аҫты ҡанаттары булған юғары тиҙлекле суднолар туристарҙы Гонконгтан Макаоға алып бара, унда улар өсөн барҙар, ресторандар, казино, ҡунаҡханалар бар. Макаола тәбиғи ресурстар тик балыҡ ресурстарынан тора: Чжузцян йылғаһы тамағында балыҡ тотола, был ҡаланың бөтә ихтыяждарын тәьмин итә. Ауыл хужалығының төп культуралары — дөгө һәм йәшелсә, малсылыҡ насар үҫешкән. Аҙыҡ-түлек менән Ҡытайҙың материк өлөшө тәьмин итә. Макао туҡыма етештерә һәм экспортлай; туҡыу сәнәғәте предприятиелары валюта керемдәренең 3/4 өлөшөн килтерә. Шулай уҡ төп етештереү булып балыҡсылыҡ һәм тәмәке сәнәғәте тора. Халҡы сәнәғәттә (эшләүселәрҙең 46 проценты) һәм хеҙмәтләндереү өлкәһендә (40 процент) эшләй. Мәшғүл халыҡтың яҡынса 70 проценты ситләтеп йә туранан-тура ҡомарлы уйындар менән бәйле. ҠХР Макао аша транзит сауҙаһы алып бара, ҡайһы бер предприятиеларҙы, сауҙа компанияларын һәм банкыларҙы контролдә тота. Ҡытай Гонконг менән бер рәттән Макаоның төп сауҙа партнеры булып тора. Макаоның тышҡы сауҙаһында Япония һиҙелерлек урын биләй. Макаола эшһеҙлек сағыштырмаса түбән (1998 йылда эшкә һәләтле халыҡтың 3,8 процентын тәшкил итә; 2010 йылда эшһеҙлек кимәле 1994 йылдан алып иң түбән кимәлгә 2,8 % етә. Бөтә донъя банкы мәғлүмәттәре буйынса, 2005 йылдан хеҙмәт күрһәтеү өлкәһендә эшләүселәрҙең һаны даими арта бара, әгәр 2005 йылда был күрһәткес 74,7 процент тәшкил итһә, 2010 йылға ул 84 проценттан артып китә. 1995 йылдан Макао Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы ағзаһы булып тора. Макаоның һалым системаһы прогрессив ставкаларға нигеҙләнә — ғәҙәттә билдәләнгән ставкаға өҫтәмә социаль иғәнәләр йәки дифференциалланыусы ставкалар өҫтәлә. Мәҫәлән, физик шәхестәрҙең килеменә һалым 7 проценттан 12 процентҡа тиклем тәшкил итә, айырым мәшғүл граждандар яҡынса 5 процент түләй. Корпорация килеменә һалым 9 проценттан 12 процентҡа тиклем тәшкил итә. Төп килем һалымдарынан тыш, физик шәхестәр һәм юридик шәхестәр мөлкәткә һалым түләй, уларҙың процент ставкаһы 10,8 проценттан 16,8 процентҡа тиклем тәшкил итә. Әммә һуңғы ваҡытта Макаола уйын йорттарына ҡараш ыңғай була бара, сөнки порт ҡалаһына кешеләр күберәк килә, шуға ла улар бәләкәй эшҡыуарлыҡҡа, шул иҫәптән уйын йорттарына һалымды кәметә башлай. Макаоның финанс үҙәге булараҡ роле арта бара. Сығарыу хоҡуғы менән Милли сит ил банкы һәм Ҡытай банкы файҙалана. Шулай уҡ тағы 20 лицензиялы банк бар, шуларҙың 16-һы сит ил (Макаола Азияның иң яҡшы 500 коммерция банкының 5-е, шул иҫәптән Тайфун һәм Санхен банкылары урынлашҡан). Транспорт Макао Чжуцзян йылғаһы эстуарийының ҡапма-ҡаршы ярында урынлашҡан Гонконг һәм Гуанчжоу менән һыу аҫты ҡанатлы суднолар менән бәйләнеш тота. Шулай уҡ Макао менән Гонконг араһында вертолет линияһы бар. Макао аэропорты Ҡытайҙың күп кенә ҡалаларынан рейстарҙы хеҙмәтләндерә. 2018 йылдың 23 октябрендә Гонконг — Чжухай — Макао күпере асыла, ул Ынйы (Жемчужная) йылғаһы дельтаһының ҙур ҡалаларын тоташтыра. Күперҙең оҙонлоғо 55 километр тәшкил итә, шуларҙың 6,7 километры — ике яһалма утрау араһындағы һыу аҫты туннеле. Макао эсендә автобус маршруттары бар. Макао һәм Ҡытайҙың башҡа илдәре араһында пассажирҙарҙың күбеһе Гунбэй контроль-үткәреү пункты аша күрше Чжухай ҡалаһына (Гуандун провинцияһы) йәйәүлеләр өсөн юлдан йөрөй. Төньяҡ (Чжухай) яғында ошо уҡ исемле автостанция урынлашҡан, унан Гуанчжоуға һәм провинцияның башҡа ҡалаларына автобус хәрәкәте бар. Мәҙәниәт Португалия хакимлығы дәүерендәге Макаоның һынлы сәнғәт үҙәге Европа һәм Ҡытай мәҙәниәттәре һәм ҡиммәттәренең йоғонтоһон сағылдыра. Һигеҙ майҙан һәм егерме һигеҙ айырым объект (1582—1602 йылдарҙағы католик соборы емереклектәре, бер нисә португал форты, Ҡытайҙың иң боронғо маяғы һ. б.) ЮНЕСКО тарафынан 2005 йылда Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Макао башҡа дәүләттәр, төбәктәр һәм халыҡ-ара ойошмалар менән иҡтисади һәм мәҙәни бәйләнештәрҙе үҙ аллы алып барырға, шулай уҡ улар менән килешеүҙәр төҙөү хоҡуғына эйә. Дин 2009 йылға ҡарата конфессия яғынан халыҡтың 30 проценты шэнизм, 10 проценты — буддизм йәки даосизм, 5 проценты — христиан динен тота, 50 проценты — дини ҡараштарын белдермәй, 10 проценты — башҡалар. Киң мәғлүмәт саралары TDM шәхси телерадиотапшырыуҙар компанияһы (Teledifusan de Macao — «Макао телевидениеһы»), португал телле Canal Macau телеканалын, ҡытай телле TDM Ou Mun телеканалын, TDM Desporto, TDM Informasan, TDM Informasan, TDM Macau Satéllite юлдаш каналын, португал телендәге Rádio Macau радиостанцияһын һәм шул уҡ исемле ҡытай телле радиостанцияһын үҙ эсенә ала. Шулай уҡ ҡарағыҙ Дерево статей Макао Иҫкәрмәләр Әҙәбиәт Һылтанмалар gov.mogov.mo/en/gov.mo/pt/ — Макао рәсми сайты Фотографии города Макао в энциклопедии «Кругосвет».Ҡалып:Мёртвая ссылка Travel.Ru Страны — Макао 2012 йыл 9 ноябрь архивланған. Крупнейший русскоязычный ресурс о Гонконге и Макао Международный институт Макао