Ċili

Iċ-Ċili hi pajjiż fil-lbiċ estrem tal-Amerika t'Isfel. L-isem uffiċjali tagħha huwa r-Repubblika taċ-Ċili u l-belt kapital hija Santiago. Iċ-Ċili tokkupa l-istrixxa tal-art twila u dejqa bejn l-Oċean Paċifiku u l-katina tal-Andi. Fit-tramuntana għandha fruntiera mal-Peru, fil-lvant mal-Bolivja u l-Arġentina u fin-nofsinhar fejn hemm l-istrett ta' Drake. Iċ-Ċili għandha wkoll xi gżejjer fl-Oċean Paċifiku, l-arċipelagu Juan Fernández Arċipelagu, Sala y Gómez Gżira u l-Ġżira tal-Għid (li qiegħda fil-Polineżja). L-erja totali tal-pajjiż hi ta' 755,838.7 km². Barra minn hekk, iċ-Ċili għandha pretensjoni għas-sovranità fuq żona ta' 1,250,257.6 km² tal-Antartika, magħrufa bħala t-Territorju Antartiku Ċilen. Billi għandha territorji fl-Amerika t'Isfel, fl-Oċeanja u l-Antartika, iċ-Ċili tqis ruħa bħala l-Pajjiż tat-Tliet Kontinenti. L-aktar belt fin-Nofsinhar b'popolazzjoni ċivili permanenti fil-kontinent Amerikan (l-eqreb tal-Pol t'Isfel) hija Puerto Toro, li għandha 60 abitant u tinsab fil-55 parallel tan-Nofsinhar u tinsab 4000 km mill-Pol t'Isfel. L-aktar belt fin-Nofsinhar b'aktar minn 100,000 abitant (l-eqreb tal-arblu tan-nofsinhar) hija Punta Arenas, li għandha 148,000 abitant u tinsab fit-53 parallel tan-Nofsinhar. Spanja rebħet u kkolonizzat ir-reġjun f'nofs is-seklu 16, u ħa post il-ħakma ta' l-Inka, iżda naqset milli tirbaħ lill-poplu indipendenti Mapuche li kien jgħix dak li llum hu ċ-Ċilì fin-Nofsinhar. Iċ-Ċilì ħarġet bħala repubblika awtoritarja relattivament stabbli fis-snin 30 wara d-dikjarazzjoni ta' indipendenza tagħha minn Spanja fl-1818. Matul is-seklu 19, iċ-Ċilì esperjenza tkabbir ekonomiku u territorjali sinifikanti, u temm ir-reżistenza Mapuche fl-1880 u kiseb it-territorju tat-Tramuntana attwali tiegħu fil-Gwerra ta' il-Paċifiku (1879-1883) billi għeleb lill-Perù u lill-Bolivja. Fis-seklu 20, sas-snin 70, iċ-Ċili għadda minn proċess ta' demokratizzazzjoni u esperjenza tkabbir rapidu tal-popolazzjoni u urbanizzazzjoni, filwaqt li sar dejjem aktar dipendenti fuq l-esportazzjonijiet mill-minjieri tar-ram biex isostni l-ekonomija tiegħu. Matul is-sittinijiet u s-snin sebgħin, il-pajjiż kien ikkaratterizzat minn polarizzazzjoni politika severa u inkwiet mix-xellug, li laħaq il-qofol tiegħu fil-kolp ta' stat Ċilen tal-1973 li waqqa’ l-gvern Marxista tax-xellug estrem ta' Salvador Allende. Dan kien segwit minn dittatorjat militari tal-lemin ta’ 16-il sena taħt Augusto Pinochet, li rriżulta f'aktar minn 3,000 mewt jew għajbien. Ir-reġim intemm fl-1990, wara referendum fl-1988, u warajh koalizzjoni ċentrista, li rregolat sal-2010. Iċ-Ċilì għandha ekonomija bi dħul għoli u hija waħda mill-aktar nazzjonijiet ekonomikament u soċjalment stabbli fl-Amerika t'Isfel, li twassal lill-Amerika Latina fil-kompetittività, id-dħul per capita, il-globalizzazzjoni, il-paċi u l-libertà ekonomika. Iċ-Ċilì jaħdem tajjeb ukoll fir-reġjun f'termini ta' sostenibbiltà tal-istat u żvilupp demokratiku, u għandu t-tieni l-inqas rata ta' omiċidju fl-Amerika, wara l-Kanada biss. Iċ-Ċili huwa membru fundatur tan-Nazzjonijiet Uniti u l-Alleanza tal-Paċifiku, u ngħaqad mal-OECD fl-2010. Iċ-Ċili huwa pajjiż li jinsab fl-emisferu tan-Nofsinhar. F'dan is-sens, it-territorju huwa maqsum f'Ċili kontinentali, Ċili insulari, suddiviż imbagħad f'"Ċili insulari kontinentali" u "Ċili insulari oċeaniċi", u Territorju Antartiku Ċilen, li t-talba territorjali tiegħu hija ffriżata skont id-dispożizzjonijiet tat-Trattat tal-Antartiku. , li tagħha ċ-Ċilì huwa firmatarju, mingħajr ma l-firma tagħha tikkostitwixxi rinunzja. Jinsabu fil-ponta tal-Lbiċ tal-Amerika t'Isfel, fir-reġjun imsejjaħ Konu tan-Nofsinhar, iċ-Ċili kontinentali jippreżenta żvilupp lonġitudinali għoli u żvilupp latitudinal żgħir, li jestendi fuq 39 grad ta' latitudni—mill-punt tripartitiku mal-Perù u l-Bolivja sal-Gżejjer Diego Ramírez. — , prinċipalment fiż-żona tal-latitudni medja —it-Tropiku ta' Kaprikornu jaqsam it-tramuntana tal-pajjiż—. Iċ-Ċili Antartiku jinsab fil-latitudnijiet tan-Nofsinhar għoljin, minn bejn wieħed u ieħor 61° sal-Pol tan-Nofsinhar ġeografiku. Żona: 756,102.4 (38) km², 748,012.1 (98.93%) km² (art), 8,090.3 (1.07%) km² (ilma); Kosta: 6,435 km; L-itwal xmara: Loa; L-aktar punt baxx: Oċean Paċifiku f'0 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m., L-ogħla punt: Nevado Ojos del Salado f'6891.3 m 'il fuq. n. m.; Fruntieri territorjali Internazzjonali: 6,339 km: Arġentina: 5,308 km, Bolivja: 860 km, Perù: 171 km; Talbiet marittimi: Żona kontigwa: 24 M, Blata kontinentali: 161,338 km², Żona ekonomika esklussiva: 200 M, Baħar territorjali: 12 M. Etimoloġija Hemm diversi teoriji dwar l-oriġini tal-kelma Ċili. Skont il-kroniku Spanjol tas-seklu 17 Diego de Rosales, l-Incas sejħu l-Aconcagua Valley Chili wara l-korruzzjoni tal-isem ta' kap tribali Picunche (cacique) imsejjaħ Tili, li ħakem iż-żona fiż-żmien tal-konkwista tal-Inka fis-seklu 15. Teorija oħra tindika x-xebh tal-Wied tal-Aconcagua ma’ dak tal-Wied ta’ Casma fil-Peru, fejn kien hemm belt u wied imsejjaħ Chili. Teoriji oħra jgħidu li ċ-Ċilì jista’ jġib ismu minn kelma Nattiva Amerikana li tfisser ‘truf tad-dinja’ jew ‘gawwi’; mill-kelma Mapuche chilli, li tista' tfisser ‘fejn tispiċċa d-dinja’” jew mill-Quechua chiri, ‘kesħa’, jew tchili, li tfisser ‘borra’ jew “l-iktar punt fonda fid-Dinja.” Oriġini oħra attribwita liċ-chilli hija l-onomatopea cheele-cheele—l-imitazzjoni tal-Mapuche taċ-ċajp ta' għasfur magħruf lokalment bħala trile. Il-konkwistaturi Spanjoli semgħu dan l-isem mill-Incas, u l-ftit superstiti tal-ewwel expedition Spanjola ta' Diego de Almagro fin-Nofsinhar tal-Perù fl-1535-1536 sejħu lilhom infushom l-"irġiel ta' Chilli." Almagro huwa finalment akkreditat li universalizza l-isem Ċili, wara li semmiet il-Wied Mapocho bħala tali. L-ortografija l-antika "Chili" kienet tintuża bl-Ingliż sal-bidu tas-seklu 20 qabel ma nbidlet għal "Ċili". Storja Storja bikrija L-evidenza tal-għodda tal-ġebel tindika li l-bnedmin sporadikament iffrekwentaw iż-żona tal-Wied Monte Verde 18,500 sena ilu. Madwar 10,000 sena ilu, popli indiġeni migranti stabbilixxew fi widien fertili u żoni kostali taʼ dak li llum hu ċ-Ċili. Is-siti tal-insedjament tal-ewwel okkupazzjoni umana jinkludu Monte Verde, Cueva del Milodón, u t-tubu tal-lava Pali-Aike Crater. L-Incas estendew fil-qosor l-imperu tagħhom f'dak li llum hu t-Tramuntana taċ-Ċili, iżda l-Mapuches (jew l-Araucanians kif kienu magħrufa mill-Ispanjoli) rreżistu b'suċċess ħafna tentattivi mill-Imperu Inca biex jissottomettuhom, minkejja n-nuqqas ta' organizzazzjoni statali tagħhom. Huma ġġieldu kontra s-Sapa Inca Tupac Yupanqui u l-armata tiegħu. Ir-riżultat tal-konfront imdemmi ta' tlett ijiem magħruf bħala l-Battalja ta' Maule kien li l-konkwista tal-Inka tat-territorji taċ-Ċilì spiċċat fix-Xmara Maule. Kolonizzazzjoni Spanjola Fl-1520, waqt li kien qed jipprova jdawru d-dinja, Ferdinand Magellan skopra l-passaġġ tan-Nofsinhar li issa jġib ismu (l-Istrett ta' Magellan), u b'hekk sar l-ewwel Ewropew li għamel sieq f’dik li llum hija ċ-Ċili. L-Ewropej li jmiss li waslu fiċ-Ċili kienu Diego de Almagro u l-banda tiegħu ta' konkwistaturi Spanjoli, li waslu mill-Perù fl-1535 fit-tfittxija tad-deheb. L-Ispanjol iltaqgħu ma' diversi kulturi li jiddependu primarjament fuq l-agrikoltura u l-kaċċa slash and burn. Il-konkwista taċ-Ċilì bdiet bis-serjetà fl-1540 u twettqet minn Pedro de Valdivia, wieħed mill-Logotenenti ta' Francisco Pizarro, li waqqaf il-belt ta' Santiago fit-12 ta' Frar, 1541. Għalkemm l-Ispanjoli ma sabux id-deheb u l-fidda estensivi li huma kienu qed ifittxu, għarfu l-potenzjal agrikolu tal-wied ċentrali taċ-Ċilì, u ċ-Ċili sar parti mill-Imperu Spanjol. Il-konkwista seħħet b'mod gradwali u l-Ewropej sofrew intoppi ripetuti. Insurrezzjoni Mapuche massiva li bdiet fl-1553 irriżulta fil-mewt ta' Valdivia u l-qerda ta' ħafna mill-insedjamenti ewlenin tal-kolonja. Insurrezzjonijiet kbar sussegwenti seħħew fl-1598 u fl-1655. Kull darba li l-Mapuche u gruppi indiġeni oħra rribellaw, il-fruntiera tan-Nofsinhar tal-kolonja mxiet lejn it-tramuntana. L-abolizzjoni tal-iskjavitù mill-kuruna Spanjola fl-1683 kienet bħala rikonoxximent li l-iskjavitù tal-Mapuche intensifikat ir-reżistenza aktar milli intimidahom għas-sottomissjoni. Minkejja projbizzjonijiet irjali, ir-relazzjonijiet baqgħu tensi minħabba l-indħil kolonjali kontinwu. Iżolat fit-tramuntana mid-deżert, fin-nofsinhar mill-Mapuches, lejn il-lvant mill-firxa tal-muntanji tal-Andes u lejn il-punent mill-oċean, iċ-Ċili sar wieħed mill-aktar territorji ċentralizzati u omoġenji fl-Amerika Spanjola. Waqt li sservi bħala tip ta' gwarniġġjon tal-fruntiera, il-kolonja sabet ruħha inkarigata li tipprevjeni l-invażjoni mill-għedewwa Ewropej kemm tal-Mapuche kif ukoll ta' Spanja, speċjalment l-Ingliżi u l-Olandiżi. Buccaneers u pirati heddew il-kolonja minbarra l-Mapuches, kif muri mir-rejd ta' Sir Francis Drake fl-1578 fuq Valparaíso, il-port ewlieni tal-kolonja. Iċ-Ċili kienet dar għal waħda mill-akbar armati wieqfa fl-Ameriki, li jagħmilha waħda mill-aktar possedimenti Spanjoli militarizzati, kif ukoll drain fuq it-teżor tal-Viċiroyalty tal-Perù. L-ewwel ċensiment ġenerali sar mill-gvern ta' Agustín de Jáuregui bejn l-1777 u l-1778; indika li l-popolazzjoni kienet komposta minn 259,646 abitant: 73.5% ta' antenati Ewropej, 7.9% mestizos, 8.6% indiġeni u 9.8% iswed. Francisco Hurtado, gvernatur tal-provinċja ta' Chiloé, wettaq ċensiment fl-1784 u sab li l-popolazzjoni kienet komposta minn 26,703 abitant, li minnhom 64.4% kienu bojod u 33.5% indiġeni. Id-Djoċesi ta' Concepción wettqet ċensiment fiż-żoni fin-nofsinhar tax-Xmara Maule fl-1812, iżda ma inkludietx il-popolazzjoni indiġena jew l-abitanti tal-provinċja ta' Chiloé. Il-popolazzjoni hija stmata għal 210,567 abitant, li minnhom 86.1% kienu Spanjoli jew ta' dixxendenza Ewropea, 10% indiġeni u 3.7% mestiż, iswed u mulatti. Studju tal-2021 minn Baten u Llorca-Jaña juri li reġjuni bi proporzjon relattivament għoli ta' immigranti mill-Ewropa ta' Fuq żviluppaw aktar malajr r'termini ta' numri, anki jekk in-numru totali ta' immigranti kien żgħir. Dan l-effett jista' jkun relatat ma' esternalitajiet: il-popolazzjoni tal-madwar adottat imġiba simili għal dik tal-grupp żgħir ta' immigranti mhux Ewropej u nħolqu skejjel ġodda. Ironikament, seta' kien hemm effetti sekondarji pożittivi mill-investiment edukattiv li għamlu l-immigranti, fl-istess ħin li n-numri seta' jonqos b'inugwaljanza akbar f’dawn ir-reġjuni. Madankollu, l-effetti pożittivi tal-immigrazzjoni kienu apparentement aktar b'saħħithom. Indipendenza u bini ta' nazzjon Fl-1808, l-intronizzazzjoni ta' Napuljun ta' ħuh Ġużeppi bħala Re ta 'Spanja ppreċipitat il-mixja taċ-Ċili lejn l-indipendenza minn Spanja. Ġunta nazzjonali f'isem Ferdinandu – eredi tar-re depost – ġiet iffurmata fit-18 ta' Settembru 1810. Il-Ġunta tal-Gvern taċ-Ċili pproklamat gvern awtonomu għaċ-Ċili fi ħdan il-monarkija Spanjola (b'tifkira ta' dan il-jum, iċ-Ċili jiċċelebra l-Fiesta Nazzjonali tiegħu). fit-18 ta' Settembru ta' kull sena). Wara dawn l-avvenimenti, moviment għall-indipendenza totali, taħt il-kmand ta' José Miguel Carrera (wieħed mill-aktar patrijotti rikonoxxuti) u ż-żewġ ħutu Juan José u Luis Carrera, malajr kiseb numru akbar ta' segwaċi. It-tentattivi Spanjoli biex jerġgħu jimponu r-regola arbitrarja matul dik li kienet imsejħa r-Reconquista wasslu għal ġlied fit-tul, inkluż il-ġlied intern ta' Bernardo O'Higgins, li sfida t-tmexxija ta' Carrera. Il-gwerra intermittenti baqgħet għaddejja sal-1817. B'Carra ħabs fl-Arġentina, O'Higgins u l-koorti tiegħu kontra l-karriera José de San Martín, eroj tal-Gwerra tal-Indipendenza Arġentina, mexxew armata li qasmet l-Andes fiċ-Ċili u għelbu lir-rojalisti. Fit-12 ta' Frar, 1818, iċ-Ċilì ġiet ipproklamata repubblika indipendenti. Madankollu, ir-rivolta politika ġabet ftit tibdil soċjali u s-soċjetà Ċilena tas-seklu 19 ippreservat l-essenza tal-istruttura soċjali kolonjali stratifikata, li kienet influwenzata ħafna mill-politika tal-familja u l-Knisja Kattolika Rumana. Eventwalment ħarġet presidenza b'saħħitha, iżda sidien tal-art għonja baqgħu b'saħħithom. Bernardo O'Higgins darba ppjana li jespandi ċ-Ċilì billi jeħles lill-Filippini minn Spanja u jinkorpora l-gżejjer. F'dan ir-rigward, huwa kkummissjona lill-uffiċjal navali Skoċċiż, Lord Thomas Cochrane, f’ittra datata 12 ta' Novembru, 1821, fejn esprima l-pjan tiegħu li jirbaħ Guayaquil, il-Gżejjer Galapagos u l-Filippini. Kien hemm tħejjijiet, iżda l-pjan ma twettaqx għax O'Higgins kien fl-eżilju. Iċ-Ċili bil-mod beda jespandi l-influwenza tiegħu u jistabbilixxi l-fruntieri tiegħu. Permezz tat-Trattat ta' Tantauco, l-arċipelagu ta' Chiloé ġie inkorporat fl-1826. L-ekonomija bdiet tirnexxi minħabba l-iskoperta ta' minerali tal-fidda f'Chañarcillo, u l-kummerċ dejjem jikber tal-port ta' Valparaíso, li wassal għal kunflitt għas-supremazija marittima fil-Paċifiku. mal-Peru. Fl-istess ħin, sar tentattiv biex tissaħħaħ is-sovranità fin-Nofsinhar taċ-Ċilì billi tintensifika l-penetrazzjoni fl-Araucanía u tikkolonizza Llanquihue ma' immigranti Ġermaniżi fl-1848. Permezz tat-twaqqif ta' Fort Bulnes mill-Schooner Ancud taħt il-kmand ta' John Williams Wilson, ir-Reġjun Magallanes saret ikkontrollata mill-pajjiż fl-1843, filwaqt li r-Reġjun ta' Antofagasta, dak iż-żmien f'tilwima mal-Bolivja, beda jiġi popolat. Wara l-Gwerra Ċivili Ċilena tal-1829-1830 li fiha rebħu l-konservattivi, taħt il-gvern ta' Joaquín Prieto, il-Kostituzzjoni Ċilena tal-1833 ġiet abbozzata u ddaħħlet fis-seħħ bl-influwenza għolja tal-ministru triplu Diego Portales. Żewġ gwerer ċivili oħra seħħew fiċ-Ċili fl-1850, waħda fl-1851 u l-oħra fl-1859. Fl-aħħar tas-seklu 19, il-gvern ta' Santiago kkonsolida l-pożizzjoni tiegħu fin-nofsinhar bl-okkupazzjoni ta' Araucanía. It-trattat tal-konfini tal-1881 bejn iċ-Ċilì u l-Arġentina kkonferma s-sovranità Ċilena fuq l-Istrett ta' Magellan, iżda wkoll wassal biex il-pajjiż jirrinunzja għall-pretensjonijiet tiegħu fil-bqija tal-Patagonja tal-Lvant wara tilwima li bdiet fl-1842. Bħala riżultat tal-Gwerra tal-Paċifiku ma’ Il-Perù u l-Bolivja (1879-83), iċ-Ċilì espandiet it-territorju tiegħu lejn it-Tramuntana bi kważi terz, u elimina l-aċċess tal-Bolivja għall-Paċifiku, u akkwista depożiti ta' saltpeter siewja, li l-isfruttament tagħhom wassal għal era ta' opulenza nazzjonali. Iċ-Ċili kien ingħaqad mal-pożizzjoni bħala wieħed mill-pajjiżi bi dħul għoli fl-Amerika t'Isfel fl-1870. Fl-aħħar tas-seklu 19, il-gvern ta' Santiago kkonsolida l-pożizzjoni tiegħu fin-nofsinhar bl-okkupazzjoni ta' Araucanía. It-trattat tal-konfini tal-1881 bejn iċ-Ċilì u l-Arġentina kkonferma s-sovranità Ċilena fuq l-Istrett ta' Magellan, iżda wkoll wassal biex il-pajjiż jirrinunzja għall-pretensjonijiet tiegħu fil-bqija tal-Patagonja tal-Lvant wara tilwima li bdiet fl-1842. Bħala riżultat tal-Gwerra tal-Paċifiku ma' Il-Perù u l-Bolivja (1879-83), iċ-Ċilì espandiet it-territorju tiegħu lejn it-Tramuntana bi kważi terz, u elimina l-aċċess tal-Bolivja għall-Paċifiku, u akkwista depożiti ta 'saltpeter siewja, li l-isfruttament tagħhom wassal għal era ta' opulenza nazzjonali. Iċ-Ċilì kien ingħaqad mal-pożizzjoni bħala wieħed mill-pajjiżi bi dħul għoli fl-Amerika t'Isfel fl-1870. Fid-9 ta' Settembru, 1888, iċ-Ċilì ħa l-pussess tal-Gżira tal-Għid billi ffirma ftehim ta' rieda reċiproka mar-re lokali, grazzi għall-isforzi tal-isqof ta' Tahiti, Monsinjur José María Verdier, peress li l-gżira kienet kontinwament attakkata minn negozjanti tal-iskjavi. L-uffiċjal navali Policarpo Toro irrappreżenta lill-Gvern Ċilen u Atamu Tekena kien il-kap tal-Kunsill Rapanui. L-anzjani Rapanui ċedew is-sovranità, mingħajr ma rrinunzjaw it-titli tagħhom bħala kapijiet, is-sjieda tal-artijiet tagħhom, il-validità tal-kultura u t-tradizzjonijiet tagħhom u fuq termini ugwali. Ir-Rapanui ma biegħu xejn, huma integrati fiċ-Ċili fuq termini ugwali. Il-Gwerra Ċivili Ċilena tal-1891 ikkawżat ridistribuzzjoni tal-poter bejn il-President u l-Kungress, u ċ-Ċilì stabbilixxa demokrazija fuq stil parlamentari. Madankollu, il-Gwerra Ċivili kienet ukoll kompetizzjoni bejn dawk li ffavorew l-iżvilupp ta 'industriji lokali u interessi bankarji qawwija Ċileni, partikolarment il-House of Edwards, li kellha rabtiet qawwija ma' investituri barranin. Ftit wara, il-pajjiż sar involut f'tellieqa tal-armi navali li tiswa ħafna flus mal-Arġentina li kważi wasslet għall-gwerra, anke minħabba t-tilwima ta' Puna de Atacama. Wara l-Gwerra tal-Paċifiku, iċ-Ċilì sar qawwa navali fl-Amerika, anke bagħat vapur bi protesta fil-kriżi tal-Panama tal-1885 kontra l-intervent tal-Istati Uniti fit-territorju Kolumbjan ta' dak iż-żmien. L-Istati Uniti u ċ-Ċilì kellhom il-kriżi ta' Baltimore li kważi saret gwerra peress li ċ-Ċilì kienet theddida potenzjali għall-intenzjonijiet ta' eġemonija tal-Stati Uniti fl-Emisfera tal-Punent. seklu 20 Fl-1902 iċ-Ċilì u l-Arġentina rċevew ir-riżultat tad-deċiżjoni ta 'arbitraġġ Andes solvuta mill-Kuruna Brittanika. Fl-1903 it-tilwima Puna de Atacama ġiet solvuta. Fl-1904 iċ-Ċilì u l-Bolivja jiffirmaw Trattat ta' Paċi u Ħbiberija li jiċċara l-fruntiera bejn iż-żewġ pajjiżi. L-ekonomija Ċilena ddeġenerat parzjalment f'sistema li kienet tipproteġi l-interessi ta' oligarkija li tmexxi. Fis-snin għoxrin, il-klassijiet tan-nofs u tal-ħaddiema emerġenti kienu qawwija biżżejjed biex jeleġġu president riformista, Arturo Alessandri, li l-programm tiegħu kien imfixkel minn kungress konservattiv. Fl-1920s, ħarġu gruppi Marxisti b'appoġġ popolari qawwi. Kolp ta' stat militari mmexxi mill-Ġeneral Luis Altamirano fl-1924 wassal għal perijodu ta' instabbiltà politika li dam għaddej sal-1932. Mill-għaxar gvernijiet li kienu fil-poter f’dak il-perjodu, l-aktar li damu kien dak tal-Ġeneral Carlos Ibáñez del Campo, li kien fil-poter għal żmien qasir. fl-1925 u mbagħad għal darb'oħra bejn l-1927 u l-1931 f'dik li kienet dittatorjat de facto (għalkemm mhux verament komparabbli fil-ħruxija jew il-korruzzjoni mat-tip ta' dittatorjat militari li spiss ħakmet il-bqija tal-Amerika Latina).] Billi ċeda l-poter lil suċċessur elett demokratikament, Ibáñez del Campo żamm ir-rispett ta' settur kbir biżżejjed tal-popolazzjoni biex jibqa’ politiku vijabbli għal aktar minn tletin sena, minkejja n-natura vaga u li qed tinbidel tal-ideoloġija tiegħu. Meta l-gvern kostituzzjonali ġie rrestawrat fl-1932, ħareġ partit b'saħħtu tal-klassi tan-nofs, ir-Radikali, li sar il-forza ewlenija fil-gvernijiet ta' koalizzjoni għall-għoxrin sena li ġejjin. Matul il-perjodu ta' dominanza tal-Partit Radikali (1932-1952), l-Istat żied ir-rwol tiegħu fl-ekonomija. Fl-1952, il-votanti reġgħu lura lill-Ibáñez del Campo fil-poter għal sitt snin oħra. Jorge Alessandri rnexxielu lil Ibáñez del Campo fl-1958, u ġab il-konservattiżmu Ċilen lura fil-poter demokratikament għal mandat ieħor. L-elezzjoni presidenzjali tal-1964 tad-Demokristjan Eduardo Frei Montalva b'maġġoranza assoluta bdiet perjodu ta' riformi importanti. Taħt l-islogan "Rivoluzzjoni fil-Libertà", il-gvern ta' Frei imbarka fuq programmi soċjali u ekonomiċi estensivi, partikolarment fl-edukazzjoni, id-djar, u r-riforma tal-art, inkluż l-unjonizzazzjoni tal-ħaddiema agrikoli. Madankollu, fl-1967, Frei ltaqa' ma' oppożizzjoni dejjem tikber minn xellugin, li sostnew li r-riformi tiegħu kienu inadegwati, u minn konservattivi, li kkunsidrawhom eċċessivi. Fi tmiem il-mandat tiegħu, Frei ma kienx laħaq bis-sħiħ l-għanijiet ambizzjużi tal-partit tiegħu. Fl-elezzjonijiet tal-1970, is-Senatur Salvador Allende tal-Partit Soċjalista taċ-Ċilì (dak iż-żmien kien parti mill-koalizzjoni "Unidad Popular" li kienet tinkludi l-Komunisti, ir-Radikali, id-Demokratiċi Soċjali, id-dissidenti Demokratiċi Kristjani, il-Moviment ta' Azzjoni Unitaria Popolari u l-Azzjoni Popolari Indipendenti), kiseb maġġoranza parzjali fi pluralità ta' voti f'tellieqa ta' tliet kandidati, segwit mill-kandidati Radomiro Tomic għall-Partit Demokratiku Kristjan u Jorge Alessandri għall-Partit Konservattiv. Allende ma ġiex elett b'maġġoranza assoluta, u rċieva inqas minn 35% tal-voti. Il-Kungress Ċilen kellu run-run bejn il-kandidati ewlenin, Allende u l-eks President Jorge Alessandri, u, wara t-tradizzjoni, eleġġa lil Allende b'vot ta' 153 kontra 35. Frei irrifjuta li jifforma alleanza ma' Alessandri biex jopponi lil Allende, bl-argument li n-Nisrani Id-Demokratiċi kienu partit tal-ħaddiema u ma setgħux jagħmlu kawża komuni mal-lemin. Dipressjoni ekonomika li bdiet fl-1972 kienet aggravata minn ħarba tal-kapital, tnaqqis fl-investiment privat, u l-irtirar tad-depożiti bankarji bi tweġiba għall-programm soċjalista ta' Allende. Il-produzzjoni naqset u l-qgħad żdied. Allende adotta miżuri, inklużi l-iffriżar tal-prezzijiet, żidiet fil-pagi, u riformi tat-taxxa, biex iżid l-infiq tal-konsumatur u jqassam mill-ġdid id-dħul 'l isfel. Ħafna mis-settur bankarju kien nazzjonalizzat. Ħafna kumpaniji fl-industriji tar-ram, tal-faħam, tal-ħadid, tan-nitrat u tal-azzar ġew esproprjati, nazzjonalizzati jew soġġetti għal intervent mill-istat. Il-programm ta' Allende kien jinkludi d-difiża tal-interessi tal-ħaddiema, is-sostituzzjoni tas-sistema ġudizzjarja b’“legalità soċjalista”, in-nazzjonalizzazzjoni tal-banek u l-impożizzjoni tal-falliment fuq banek oħra, u t-tisħiħ tal-“milizzji popolari” magħrufa bħala MIR. Il-pjattaforma Popular Unity, mibdija matul il-gvern tal-eks President Frei, sejħet ukoll għan-nazzjonalizzazzjoni tal-minjieri ewlenin tar-ram taċ-Ċilì permezz ta' emenda kostituzzjonali. Il-miżura ġiet approvata unanimament mill-Kungress. B'riżultat ta' dan, l-amministrazzjoni ta' Richard Nixon organizzat u daħħal aġenti sigrieti fiċ-Ċili biex tiddestabilizza malajr il-gvern ta' Allende. Barra minn hekk, il-pressjoni finanzjarja tal-Istati Uniti llimitat il-kreditu ekonomiku internazzjonali għaċ-Ċilì. Il-problemi ekonomiċi kienu aggravati wkoll mill-infiq pubbliku ta' Allende, iffinanzjat prinċipalment mill-istampar tal-flus, u minn klassifikazzjonijiet tal-kreditu ħżiena mogħtija mill-banek kummerċjali. Fl-istess ħin, il-midja tal-oppożizzjoni, il-politiċi, l-assoċjazzjonijiet tan-negozju, u organizzazzjonijiet oħra għenu biex titħaffef kampanja ta' destabilizzazzjoni politika u ekonomika domestika, li wħud minnhom kienu appoġġjati mill-Istati Uniti. Sa kmieni fl-1973, l-inflazzjoni kienet bla kontroll. Fis-26 ta' Mejju, 1973, il-Qorti Suprema taċ-Ċilì, li opponiet il-gvern ta' Allende, iddenunzjat unanimament it-tibdil ta' Allende tal-legalità tan-nazzjon. Għalkemm illegali taħt il-kostituzzjoni Ċilena, il-qorti appoġġjat u saħħet il-ħtif imminenti tal-poter ta' Pinochet. Era Pinochet (1973–1990) Kolp ta' stat militari waqqa' lil Allende fil-11 ta' Settembru, 1973. Hekk kif il-forzi armati bbumbardjaw il-palazz presidenzjali, Allende milli jidher ikkommetta suwiċidju. Wara l-kolp ta' stat, Henry Kissinger qal lill-President tal-Istati Uniti Richard Nixon li l-Istati Uniti kienu “għenu” fil-kolp ta’ stat. Fl-1970, meta Allende ġie elett għall-ewwel darba, Henry Kissinger kien iddikjara: "Ma narax għalfejn irridu noqogħdu u naraw pajjiż isir komunist minħabba l-irresponsabbiltà tan-nies tiegħu stess." Ġunta militari, immexxija mill-Ġeneral Augusto Pinochet, ħadet il-kontroll tal-pajjiż. Iċ-Ċilì ipparteċipa b'mod attiv fl-Operazzjoni Condor. seklu 21 F'Diċembru 1993, id-Demokristjan Eduardo Frei Ruiz-Tagle, iben il-president preċedenti Eduardo Frei Montalva, mexxa lill-koalizzjoni Concertación għar-rebħa b'maġġoranza assoluta tal-voti (58%). Frei Ruiz-Tagle kien is-suċċessur fl-2000 mis-soċjalista Ricardo Lagos, li rebaħ il-presidenza f'elezzjoni bla preċedent tat-tieni rawnd kontra Joaquín Lavín tal-Alleanza tal-lemin għaċ-Ċilì. F'Jannar 2006, iċ-Ċileni eleġġu l-ewwel president tagħhom, Michelle Bachelet Jeria, tal-Partit Soċjalista, u għelbu lil Sebastián Piñera, tal-partit tar-Rinnovament Nazzjonali, u jestendu l-gvern ta' Concertación għal erba' snin oħra. F'Jannar 2010, iċ-Ċileni eleġġu lil Sebastián Piñera bħala l-ewwel president tal-lemin f'20 sena, u għelbu lill-eks president Eduardo Frei Ruiz-Tagle tal-Concertación, għal mandat ta' erba' snin wara Bachelet. Minħabba l-limiti tal-mandati, Sebastián Piñera ma ħareġx għall-elezzjoni mill-ġdid fl-2013, u t-terminu tiegħu skada f'Marzu 2014, u dan irriżulta fir-ritorn ta' Michelle Bachelet fil-kariga. Sebastián Piñera reġa' ħa lil Bachelet fl-2018 bħala President taċ-Ċilì wara li rebaħ l-elezzjoni presidenzjali ta' Diċembru 2017. Fis-27 ta' Frar, 2010, iċ-Ċilì ntlaqtet minn terremot ta’ 8.8 Mw, il-ħames l-akbar li qatt ġie rreġistrat dak iż-żmien. Aktar minn 500 persuna mietu (il-biċċa l-kbira mit-tsunami li segwa) u aktar minn miljun persuna tilfu djarhom. It-terremot kien segwit ukoll minn diversi aftershocks. L-istimi tal-ħsara inizjali varjaw minn $15 sa $30 biljun, madwar 10% sa 15% tal-prodott domestiku gross reali taċ-Ċili. Iċ-Ċili kiseb rikonoxximent globali għas-salvataġġ b'suċċess ta '33 minatur maqbuda fl-2010. Fil-5 ta' Awwissu, 2010, il-mina ta 'aċċess waqgħet fil-minjiera tar-ram u tad-deheb ta' San José fid-Deżert ta 'Atacama qrib Copiapó fit-Tramuntana taċ-Ċili, u qabdet 33 raġel 700 metru (. 2,300 pied) taħt l-art. Sforz ta' salvataġġ organizzat mill-gvern Ċilen sab lill-minaturi 17-il jum wara. It-33 raġel ttellgħu fil-wiċċ xahrejn wara, fit-13 ta' Ottubru, 2010, f'perjodu ta' kważi 24 siegħa, sforz li xxandar dirett fuq it-televiżjoni madwar id-dinja. Il-protesti Ċileni 2019–20 huma sensiela ta' protesti madwar il-pajjiż b'reazzjoni għal żieda fin-noll tal-metro ta' Santiago, żieda fl-għoli tal-ħajja, privatizzazzjoni, u inugwaljanza prevalenti fil-pajjiż. Fil-15 ta' Novembru, il-maġġoranza tal-partiti politiċi rappreżentati fil-Kungress Nazzjonali ffirmaw ftehim biex jissejjaħ referendum nazzjonali f'April 2020 dwar il-ħolqien ta' Kostituzzjoni ġdida, aktar tard posposta għal Ottubru minħabba l-pandemija tal-COVID-19. Fil-25 ta' Ottubru, 2020, iċ-Ċileni vvutaw 78.28 fil-mija favur kostituzzjoni ġdida, filwaqt li 21.72 fil-mija rrifjutaw il-bidla. Il-parteċipazzjoni tal-votanti kienet ta' 51 fil-mija. Bejn il-15 u s-16 ta’ Mejju, 2021, saru l-elezzjonijiet għall-membri tal-Konvenzjoni Kostituzzjonali fiċ-Ċili. Fid-19 ta' Diċembru, 2021, kandidat tax-xellug, l-eks mexxej tal-protesta studenteska Gabriel Boric ta' 35 sena, rebaħ l-elezzjoni presidenzjali taċ-Ċilì u sar l-iżgħar mexxej fl-istorja tal-pajjiż. Fil-11 ta' Marzu, 2022, Boric ħa l-ġurament bħala president biex jieħu post il-president li għadda Sebastián Piñera. Mill-24 membru tal-Kabinett maġġoranza ta' nisa ta' Gabriel Boric, 14 huma nisa. Fl-4 ta' Settembru 2022, il-votanti rrifjutaw il-proposta għal kostituzzjoni ġdida fir-referendum kostituzzjonali, li tressqet mill-Konvenzjoni Kostituzzjonali ta' direzzjoni lejn ix-xellug. Fis-17 ta' Diċembru, 2023, il-votanti rrifjutaw it-tieni proposta għal kostituzzjoni ġdida f'referendum kostituzzjonali ġdid, miktub mill-Kunsill Kostituzzjonali mmexxi minn konservattiv. Ġeografija Iċ-Ċili huwa pajjiż kostali twil u dejjaq tal-Konu tan-Nofsinhar fuq in-naħa tal-punent tal-Muntanji Andes, li jifrex fuq 4,300 km (2,670 mi) mit-tramuntana għan-nofsinhar, iżda biss 350 km (217 mi) fil-punt tagħha l-aktar wiesa 'mill-lvant għal-punent 64 km (40 mi) fl-iktar punt dejjaq mill-lvant għall-punent, b'wisa' medja ta' 175 km (109 mi). Dan jinkludi varjetà notevoli ta' klimi u pajsaġġi. Fiha 756,950 kilometru kwadru (292,260 mi²) ta' art. Hija tinsab fi ħdan iċ-Ċirku tan-Nar tal-Paċifiku. Esklużi l-gżejjer tal-Paċifiku u t-talba għall-Antartiku, iċ-Ċili jinsab bejn latitudnijiet 17° u 56° S, u lonġitudnijiet 66° u 75° W. Iċ-Ċili huwa wieħed mill-itwal pajjiżi fid-dinja fid-direzzjoni tat-tramuntana-nofsinhar. Jekk jitqies biss it-territorju kontinentali, iċ-Ċili huwa uniku fi ħdan dan il-grupp minħabba d-dejjaq tiegħu mil-lvant għall-punent, bil-pajjiżi l-oħra kollha jkollhom estensjoni estensiva tat-tramuntana-nofsinhar (inklużi Brażil, Russja, Kanada u l-Stati Uniti, fost oħrajn). usa 'mill-lvant għall-punent b'fattur ta' aktar minn 10. Iċ-Ċilì titlob ukoll 1,250,000 km2 (480,000 sq mi) tal-Antartika bħala parti mit-territorju tagħha (Territorju Antartiku Ċilen). Madankollu, din l-aħħar talba hija sospiża skont it-termini tat-Trattat tal-Antartiku, li ċ-Ċilì huwa firmatarju tiegħu. Huwa l-iktar pajjiż fin-Nofsinhar tad-dinja li jinsab ġeografikament fuq l-art. Iċ-Ċilì tikkontrolla l-Gżira tal-Għid u Sala y Gómez, il-gżejjer l-aktar tal-Lvant tal-Polineżja, li inkorporat fit-territorju tiegħu fl-1888, u l-Gżejjer Juan Fernández, aktar minn 600 km (370 mi) mill-kontinent. Ikkontrollati wkoll, iżda temporanjament abitati (minn xi sajjieda lokali), il-gżejjer żgħar ta' San Ambrosio u San Félix. Dawn il-gżejjer huma notevoli għaliex jestendu t-talba taċ-Ċilì għall-ibħra territorjali lil hinn mill-kosta tiegħu lejn l-Oċean Paċifiku. Id-deżert ta' Atacama, fit-Tramuntana tal-pajjiż, fih ġid minerali kbir, prinċipalment ram u nitrati. Il-Wied Ċentrali relattivament żgħir, li jinkludi Santiago, jiddomina l-pajjiż f'termini ta 'popolazzjoni u riżorsi agrikoli. Din iż-żona hija wkoll iċ-ċentru storiku li minnu espandiet iċ-Ċilì fl-aħħar tas-seklu 19, meta integra r-reġjuni tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar. In-Nofsinhar taċ-Ċili huwa għani fil-foresti, artijiet li jirgħu u għandu katina ta' vulkani u lagi. Il-kosta tan-Nofsinhar hija labirint ta' fjords, daħliet, kanali, peniżoli istralċ u gżejjer. Il-Muntanji Andes jinsabu fuq il-fruntiera tal-Lvant. Topografija Iċ-Ċili jinsab tul żona sismika u vulkanika ħafna, parti miċ-Ċirku tan-Nar tal-Paċifiku, minħabba s-subduzzjoni tal-pjanċi Nazca u l-Antartiku fil-pjanċa tal-Amerika t'Isfel. Fl-aħħar tal-Paleozoic, 251 miljun sena ilu, iċ-Ċili kien jappartjeni għall-blokk kontinentali msejjaħ Gondwana. Kienet biss dipressjoni li akkumulat sedimenti tal-baħar u bdiet titla' fl-aħħar tal-Mesozoic, 66 miljun sena ilu, minħabba l-ħabta bejn il-pjanċi Nazca u l-Amerika t’Isfel, li tat lok għall-Andes. It-territorju jkun iffurmat fuq miljuni ta' snin bit-tiwi tal-blat, li jiffurmaw l-eżenzjoni attwali. L-eżenzjoni Ċilena hija magħmula mid-dipressjoni ċentrali, li tgħaddi lonġitudinali mal-pajjiż, akkumpanjata minn żewġ firxiet muntanjużi li jiffurmaw madwar 80% tat-territorju: il-firxa tal-muntanji Andes lejn il-Lvant - il-limitu naturali mal-Bolivja u l-Arġentina fil- Ir-reġjun ta' Atacama - u l-firxa tal-muntanji Kostali lejn il-punent - l-inqas għoli tal-Andes-. L-ogħla quċċata fiċ-Ċilì hija Nevado Ojos del Salado, b'6,891.3 m, li huwa wkoll l-ogħla vulkan fid-dinja. L-ogħla punt tal-firxa tal-muntanji Kostali huwa Vicuña Mackenna, f'3,114 m, li jinsab fil-firxa tal-muntanji Vicuña Mackenna, fin-nofsinhar ta' Antofagasta. Bejn il-firxa tal-muntanji kostali u l-Paċifiku hemm serje ta 'pjanuri kostali, ta' firxa varjabbli, li jippermettu l-issetiljar ta 'bliet kostali u portijiet kbar. Xi żoni tat-territorji ċatti jkopru territorji fil-lvant ta' l-Andes, bħall-steppi tal-Patagonja u Magellanic, jew huma artijiet għolja mdawra minn meded ta' muntanji għoljin, bħall-Altiplano jew il-Puna ta' Atacama. It-Tramuntana l-Kbira hija ż-żona bejn il-limitu tat-tramuntana tal-pajjiż u l-parallel 26° S, li tkopri l-ewwel tliet reġjuni. Huwa kkaratterizzat mill-preżenza tad-deżert ta' Atacama, l-aktar niexef fid-dinja. Id-deżert huwa frammentat minn nixxigħat li joriġinaw fiż-żona magħrufa bħala l-pampa Tamarugal. Il-Muntanji tal-Andes, maqsuma fi tnejn u li driegħ tal-lvant tagħhom jaqsam il-Bolivja, għandhom altitudni għolja u attività vulkanika, li ppermettew il-formazzjoni tal-plateau Andin u strutturi tal-melħ bħas-Salar de Atacama, minħabba l-akkumulazzjoni gradwali ta' sedimenti f' ħin. Fin-nofsinhar hemm in-Norte Chico, li testendi sax-Xmara Aconcagua. L-Andes jibdew inaqqsu l-altitudni tagħhom lejn in-nofsinhar u jersqu lejn il-kosta, u jilħqu 90 km bogħod fl-għoli ta' Illapel, l-iktar parti dejqa tat-territorju Ċilen. Iż-żewġ firxiet tal-muntanji jaqsmu, prattikament jeliminaw id-dipressjoni intermedja. L-eżistenza ta' xmajjar li jgħaddu mit-territorju tippermetti l-formazzjoni ta' widien trasversali, fejn l-agrikoltura żviluppat b'mod qawwi f'dawn l-aħħar żminijiet, filwaqt li l-pjanuri kostali jibdew jespandu. Iż-żona Ċentrali hija l-aktar reġjun popolat tal-pajjiż. Il-pjanuri kostali huma estensivi u jippermettu l-istabbiliment ta 'bliet u portijiet tul il-Paċifiku. L-Andes iżommu altitudni 'l fuq minn 6000m iżda bil-mod jinżlu fl-għoli għal 4000 metru bħala medja. Id-dipressjoni intermedja terġa 'tidher, u ssir wied fertili li jippermetti l-iżvilupp agrikolu u l-issetiljar tal-bniedem, minħabba l-akkumulazzjoni ta' sedimenti. Fin-nofsinhar, il-Medda tal-Muntanji Kostali terġa’ tidher fil-firxa tal-muntanji Nahuelbuta filwaqt li sedimenti glaċjali joħolqu serje ta' lagi fiż-żona ta' La Frontera. Il-Patagonja testendi mill-intern ta' Reloncaví, fil-parallel 41° S, lejn in-nofsinhar. Matul l-aħħar glaċjazzjoni, din iż-żona kienet mgħottija minn silġ li tnaqqar bil-qawwa l-istrutturi tal-eżenzjoni Ċilena. Bħala riżultat, id-dipressjoni intermedja tinżel fil-baħar, filwaqt li l-meded tal-muntanji kostali jitilgħu għal serje ta 'arċipelagi, bħal Chiloé u Chonos, li jisparixxu fil-Peniżola Taitao, f'parallel 47°S. Il-firxa tal-muntanji tal-Andes qed titlef l-għoli u l-erożjoni kkawżata mill-azzjoni tal-glaċieri ħolqot fjords. Fil-lvant tal-Andes, fil-kontinent, jew fit-tramuntana tiegħu, fil-gżira ta’ Tierra del Fuego, hemm pjanuri relattivament ċatti, li jkopru żoni kbar fl-Istrett ta’ Magellan. Il-Muntanji tal-Andes, kif kienu għamlu qabel il-Muntanji Kostali, jibdew jinkisru fl-oċean, joħolqu numru kbir ta’ gżejjer u gżejjer u jisparixxu fiha, jegħrqu u jerġgħu jidhru fl-ark tal-Antilles tan-Nofsinhar u mbagħad fil-Peniżola. fejn tissejjaħ Antartandes, fit-Territorju Antartiku Ċilen, li jinsab bejn il-meridjani 53°W u 90°W. F’nofs il-Paċifiku, il-pajjiż għandu sovranità fuq diversi gżejjer ta’ oriġini vulkanika, magħrufa kollettivament bħala Chile Insular. L-arċipelagu Juan Fernández u l-Gżira tal-Għid jinsab fiż-żona tal-ksur bejn il-pjanċa Nazca u l-pjanċa tal-Paċifiku magħrufa bħala l-Lvant tal-Paċifiku Ridge. Klima u idrografija Il-klima diversa taċ-Ċilì tvarja mill-aktar deżert niexef fid-dinja fit-tramuntana, id-Deżert ta' Atacama, permezz ta' klima Mediterranja fiċ-ċentru, tropikali fil-Gżira tal-Għid, għal klima oċeanika, inklużi tundra alpina u glaċieri fil-lvant u fin-nofsinhar. Skont is-sistema Köppen, iċ-Ċilì fi ħdan il-fruntieri tagħha hija dar għal mill-inqas tmintax-il sottotip klimatiku ewlieni. Hemm erba' staġuni fil-biċċa l-kbira tal-pajjiż: sajf (Diċembru sa Frar), ħarifa (Marzu sa Mejju), xitwa (Ġunju sa Awwissu), u rebbiegħa (Settembru sa Novembru). Minħabba l-karatteristiċi tat-territorju, iċ-Ċili huwa qasmu minn bosta xmajjar, ġeneralment qosra fit-tul u baxxi fil-fluss. Huma komunement jestendu mill-Andes sal-Oċean Paċifiku, li jirriżultaw mill-Lvant għall-Punent. Minħabba d-deżert ta' Atacama, fin-Norte Grande hemm biss korsijiet ta' ilma endorheic qosra, bl-eċċezzjoni tax-Xmara Loa, l-itwal fil-pajjiż b'440 km. Fil-widien għoljin, iż-żoni mistagħdra jiġġeneraw il-Lag Chungará, li jinsab f'4,500 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Hija u x-Xmara Lauca huma kondiviżi mal-Bolivja, kif inhi x-Xmara Lluta. Fiċ-ċentru-tramuntana tal-pajjiż, in-numru ta' xmajjar li jiffurmaw widien ta' importanza agrikola jiżdied. Jispikka l-Elqui b’tul ta’ 75 km, l-Aconcagua b’142 km, il-Maipo b'250 km u t-tributarju tiegħu, il-Mapocho b’110 km, u l-Maule b’240 km. L-ilmijiet tiegħu jiġu prinċipalment mit-tidwib tas-silġ Andin fix-xita tas-sajf u tax-xitwa. Il-lagi ewlenin f'din iż-żona huma l-lag artifiċjali Rapel, il-laguna Colbún Maule u l-laguna La Laja. Bijodiversità Il-flora u l-fawna taċ-Ċili hija kkaratterizzata minn grad għoli ta' endemiżmu, minħabba l-ġeografija partikolari tagħha. Fiċ-Ċili kontinentali, id-deżert ta 'Atacama fit-tramuntana u l-firxa tal-muntanji ta' l-Andes fil-lvant huma ostakli li kkawżaw l-iżolament tal-flora u l-fawna. Jekk inżidu ma’ dan l-estensjoni enormi taċ-Ċilì (aktar minn 4,300 km), dan jirriżulta f’firxa wiesgħa ta' klimi u ambjenti li jistgħu jinqasmu fi tliet żoni ġenerali: il-provinċji tad-deżert tat-tramuntana, iċ-Ċilì ċentrali u r-reġjuni umdi ta' in-nofsinhar. Il-flora indiġena taċ-Ċili hija magħmula minn relattivament inqas speċi meta mqabbla mal-flora ta 'pajjiżi oħra tal-Amerika t'Isfel. Ir-reġjun kostali u ċentrali l-aktar fit-Tramuntana huwa fil-biċċa l-kbira nieqes mill-veġetazzjoni, u joqrob lejn l-aktar deżert assolut fid-dinja. Fuq l-għoljiet ta' l-Andes, minbarra l-ħaxix ta' taħt imxerred tad-deżert ta' Tola, hemm mergħat. Il-wied ċentrali huwa kkaratterizzat minn diversi speċi ta 'kakti, il-hawthorns li jifilħu, l-arżnu Ċileni, il-fagu tan-Nofsinhar, u l-copihue, fjura ħamra f'forma ta' qanpiena li hija l-fjura nazzjonali taċ-Ċili. Fin-Nofsinhar taċ-Ċilì, fin-Nofsinhar tax-Xmara Biobío, xita qawwija pproduċiet foresti densi ta' rand, magnoljas u speċi varji ta' koniferi u siġar tal-fagu, li jsiru iżgħar u skaduti lejn in-nofsinhar. It-temperaturi baxxi u l-irjieħ min-Nofsinhar estrem jipprevjenu afforestazzjoni intensa. Il-mergħat jinsabu fil-provinċja tal-Lvant ta' Magallanes u fit-tramuntana ta' Tierra del Fuego (fil-Patagonja). Ħafna mill-flora Ċilena hija differenti minn dik tal-Arġentina ġirien, u dan jindika li l-barriera Andina kienet teżisti matul il-formazzjoni tagħha. Xi wħud mill-flora taċ-Ċilì għandha oriġini Antartika minħabba pontijiet tal-art li ffurmaw matul l-etajiet tas-silġ Kretaċeju, li ppermettew li l-pjanti jemigraw mill-Antartika għall-Amerika t'Isfel. Iċ-Ċili kellu punteġġ medju fl-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2018 ta' 7.37/10, li kklassifika fit-43 post madwar id-dinja fost 172 pajjiż. Fiċ-Ċilì, ġew irreġistrati ftit aktar minn 3,000 speċi ta' fungi, iżda din iċ-ċifra mhix kompluta. In-numru totali attwali ta 'speċi fungali preżenti fiċ-Ċili huwa probabbli ħafna ogħla, minħabba l-istima ġeneralment aċċettata li madwar 7 fil-mija biss tal-fungi kollha tad-dinja ġew skoperti s'issa. Għalkemm l-ammont ta' informazzjoni disponibbli għadu żgħir ħafna, sar l-ewwel sforz biex jiġi stmat in-numru ta' speċi fungali endemiċi għaċ-Ċili, u 1,995 speċi ġew identifikati b'mod tentattiv bħala endemiċi possibbli għall-pajjiż. L-iżolament ġeografiku taċ-Ċilì llimitat l-immigrazzjoni tal-annimali selvaġġi, sabiex jinstabu biss ftit mill-ħafna annimali distintivi tal-Amerika t'Isfel. Fost l-akbar mammiferi hemm il-puma, il-guanaco bħal lama, u ċ-chilla bħal volpi. Fir-reġjun tal-foresti hemm diversi tipi ta' marsupjali u ċriev żgħir magħruf bħala pudú. ​ Jeżistu ħafna speċi ta 'għasafar żgħar, iżda ħafna mit-tipi akbar tal-Amerika Latina huma assenti. Ftit ħut tal-ilma ħelu huma indiġeni, iżda t-trota tal-Amerika ta' Fuq ġiet introdotta b'suċċess fil-lagi Andini. Minħabba l-viċinanza tal-Kurrent ta' Humboldt, l-ilmijiet tal-oċeani huma mqassma b'ħut u ħajja oħra tal-baħar, li mbagħad jappoġġjaw varjetà rikka ta' tjur tal-ilma, inklużi diversi pingwini. Il-balieni huma abbundanti u madwar sitt speċi ta' foki jinsabu fiż-żona. Gvern u politika Il-Kostituzzjoni attwali taċ-Ċilì ġiet abbozzata minn Jaime Guzmán fl-1980 u sussegwentement approvata permezz ta' plebisċit nazzjonali—ikkunsidrat bħala “irregolari ħafna” minn xi osservaturi—f'Settembru ta' dik is-sena, taħt id-dittatorjat militari ta' Augusto Pinochet. Daħlet fis-seħħ f'Marzu 1981. Wara t-telfa ta' Pinochet fil-plebisċit tal-1988, il-kostituzzjoni ġiet emendata biex tiffaċilita dispożizzjonijiet għal emendi futuri għall-Kostituzzjoni. F'Settembru 2005, il-President Ricardo Lagos iffirma diversi emendi kostituzzjonali approvati mill-Kungress. Dawn jinkludu l-eliminazzjoni tal-pożizzjonijiet ta' senaturi u senaturi maħtura għal għomru, l-għoti lill-president tal-awtorità li jneħħi l-kmandanti fil-kap tal-forzi armati, u t-tnaqqis tat-terminu presidenzjali minn sitt għal erba' snin. Il-ġudikatura taċ-Ċilì hija indipendenti u tinkludi qorti tal-appell, sistema tal-qorti militari, qorti kostituzzjonali, u l-Qorti Suprema taċ-Ċili. F'Ġunju 2005, iċ-Ċilì lesta riforma nazzjonali tas-sistema tal-ġustizzja kriminali tagħha. Ir-riforma ssostitwiet il-proċeduri inkwiżitorjali b'sistema kontradittorja aktar simili għal dik tal-ġurisdizzjonijiet tal-liġi komuni bħall-Stati Uniti. Għall-elezzjonijiet parlamentari, bejn l-1989 u l-2013, intużat is-sistema binomjali, li ppromwoviet il-kostituzzjoni ta' żewġ blokki politiċi ta' maġġoranza—Concertación u Alianza—a skapitu tal-esklużjoni ta' gruppi politiċi mhux ta' maġġoranza. L-avversarji ta' din is-sistema approvaw fl-2015 sistema elettorali proporzjonali moderata li ilha fis-seħħ mill-elezzjonijiet parlamentari tal-2017, li tippermetti d-dħul ta’ partiti u koalizzjonijiet ġodda. Il-Kungress Ċilen għandu Senat ta' 50 siġġu u Kamra tad-Deputati ta' 155 membru. Is-senaturi jservu għal tmien snin b'mandati mqassma, filwaqt li d-deputati jiġu eletti kull 4 snin. L-aħħar elezzjonijiet tal-kungress saru fil-21 ta' Novembru, 2021, fl-istess ħin mal-elezzjonijiet presidenzjali. Il-Kungress jinsab fil-belt tal-port ta' Valparaíso, madwar 140 kilometru (90 mi) fil-punent tal-kapitali Santiago. Relazzjonijiet barranin Mill-ewwel deċennji wara l-indipendenza, iċ-Ċilì dejjem kellu parteċipazzjoni attiva fl-affarijiet barranin. Fl-1837, il-pajjiż sfida b'mod aggressiv id-dominanza tal-port Peruvjan ta' Callao għall-preeminenza fir-rotot kummerċjali tal-Paċifiku, u għeleb l-alleanza ta' ħajja qasira bejn il-Perù u l-Bolivja, il-Konfederazzjoni Peru-Bolivjana (1836-1839) fil-Gwerra tal-Konfederazzjoni . Il-gwerra xolt il-konfederazzjoni filwaqt li tqassam il-poter fil-Paċifiku. It-tieni gwerra internazzjonali, il-Gwerra tal-Paċifiku (1879-1883), kompliet żiedet ir-rwol reġjonali taċ-Ċilì, filwaqt li żiedet konsiderevolment it-territorju tiegħu. Matul is-seklu 19, ir-rabtiet kummerċjali taċ-Ċilì kienu prinċipalment mal-Gran Brittanja, nazzjon li kellu influwenza kbira fuq il-formazzjoni tal-flotta Ċilena. Il-Franċiżi influwenzaw is-sistemi legali u edukattivi taċ-Ċilì u kellhom impatt deċiżiv fuq iċ-Ċili, permezz tal-arkitettura tal-kapital fis-snin ta' boom tal-aħħar tas-seklu 20. L-influwenza Ġermaniża ġiet mill-organizzazzjoni u t-taħriġ tal-armata mill-Prusjani. Fis-26 ta' Ġunju, 1945, iċ-Ċilì pparteċipa bħala membru fundatur tan-Nazzjonijiet Uniti, billi kien fost il-50 pajjiż li ffirmaw il-Karta tan-Nazzjonijiet Uniti f’San Francisco, California. Militari Il-Forzi Armati Ċileni huma soġġetti għal kontroll ċivili eżerċitat mill-President permezz tal-Ministru tad-Difiża. Il-President għandu l-awtorità li jneħħi l-kmandanti kap tal-forzi armati. Il-kap kmandant tal-Armata Ċilena huwa l-Ġeneral tal-Armata Ricardo Martínez Menanteau. L-Armata Ċilena għandha 45,000 suldat u hija organizzata bi Kwartieri Ġenerali f’Santiago, sitt diviżjonijiet fit-territorju tagħha kollu, Brigata tal-Ajru f’Rancagua u Kmand tal-Forzi Speċjali f’Colina. L-Armata Ċilena hija waħda mill-aktar armati professjonali u teknoloġikament avvanzati fl-Amerika Latina. L-Ammirall Julio Leiva Molina jmexxi n-Navy Ċilena, komposta minn madwar 25,000 raġel, inklużi 2,500 marini. Mill-flotta ta' 29 vapur tal-wiċċ, tmienja biss huma vapuri tal-ġlieda maġġuri operattivi (frejgati). Dawn il-vapuri huma bbażati f'Valparaíso. In-Navy topera l-ajruplani tat-trasport u l-għassa tagħha stess; m'hemm l-ebda ajruplani tal-ġlied jew bombers Navy. In-Navy topera wkoll erba’ sottomarini bbażati f'Talcahuano. Il-Ġeneral tal-Forza tal-Ajru (erba' stilel) Jorge Rojas Ávila imexxi l-Forza tal-Ajru Ċilena b'12,500. L-assi tal-ajru huma mqassma fost ħames brigati tal-ajru bbażati f'Iquique, Antofagasta, Santiago, Puerto Montt u Punta Arenas. Il-Forza tal-Ajru topera wkoll bażi tal-ajru fuq King George Island, l-Antartika. L-Air Force ħadet il-kunsinna tal-aħħar tnejn minn għaxar F-16, kollha mixtrija mill-Istati Uniti, f'Marzu 2007 wara bosta deċennji ta 'dibattitu Amerikan u rifjut preċedenti li jbiegħu. Iċ-Ċili rċeviet ukoll serje ta' F-16 Block 15s rikondizzjonati mill-Olanda fl-2007, li ġabu n-numru totali ta' F-16 mixtrija mill-Olandiżi għal 18. Wara l-kolp ta' stat militari ta' Settembru 1973, il-pulizija nazzjonali Ċilena (Carabineros) ġiet inkorporata fil-Ministeru tad-Difiża. Bir-ritorn tal-gvern demokratiku, il-pulizija daħlet taħt il-kontroll operattiv tal-Ministeru tal-Intern, iżda baqgħet taħt il-kontroll nominali tal-Ministeru tad-Difiża. Il-Ġeneral Gustavo González Jure huwa l-kap tal-forza tal-pulizija nazzjonali ta '40,964 raġel u mara li huma responsabbli għall-infurzar tal-liġi, il-ġestjoni tat-traffiku, is-soppressjoni tan-narkotiċi, il-kontroll tal-fruntieri u l-ġlieda kontra t-terroriżmu fiċ-Ċilì kollha. Fl-2017, iċ-Ċilì ffirma t-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari. Iċ-Ċili huwa l-64 pajjiż l-aktar paċifiku fid-dinja, skont l-Indiċi Globali tal-Paċi tal-2024. Diviżjonijiet amministrattivi Fl-1978 iċ-Ċili kien maqsum amministrattivament f'reġjuni, u fl-1979 suddiviż fi provinċji u dawn f'komuni. B'kollox il-pajjiż għandu 16-il reġjun, 56 provinċja u 348 komun. Kull reġjun kien innominat b'isem u numru Ruman assenjat mit-tramuntana għan-nofsinhar, ħlief għar-Reġjun Metropolitan ta' Santiago, li ma kellux numru. Il-ħolqien ta' żewġ reġjuni ġodda fl-2007, Arica u Parinacota (XV) u Los Ríos (XIV), u t-tielet reġjun fl-2018, Ñuble (XVI) wassal biex din in-numerazzjoni titlef is-sens oriġinali ta' ordni tagħha. Simboli nazzjonali Il-fjura nazzjonali hija l-copihue (Lapageria rosea), li tikber fil-foresti tan-Nofsinhar taċ-Ċili. It-tarka tirrappreżenta ż-żewġ annimali nazzjonali: il-kondor (Vultur gryphus, għasfur kbir li jgħix fil-muntanji) u l-huemul (Hippocamelus bisulcus, ċriev ta' denbu abjad fil-periklu ta' estinzjoni). Għandu wkoll il-leġġenda Bir-raġuni jew bil-forza. Il-bandiera taċ-Ċilì tikkonsisti f'żewġ strixxi orizzontali ugwali ta 'abjad (fuq) u aħmar; hemm kwadru blu ta' l-istess għoli bħall-istrixxa bajda fit-tarf tan-naħa tal-antler ta' l-istrixxa bajda; Il-kwadru għandu stilla bajda b’ħames ponot fiċ-ċentru li tirrappreżenta gwida għall-progress u l-unur; il-blu jissimbolizza s-sema, l-abjad huwa għall-Andes miksija bil-borra, u l-aħmar jirrappreżenta d-demm imxerred biex tinkiseb l-indipendenza. Il-bandiera taċ-Ċilì hija simili għall-bandiera ta' Texas, għalkemm il-bandiera taċ-Ċilì hija 21 sena akbar. Madankollu, bħall-bandiera ta 'Texas, il-bandiera taċ-Ċili hija mmudellata wara l-bandiera tal-Istati Uniti. Ekonomija Il-Bank Ċentrali taċ-Ċilì f'Santiago huwa l-bank ċentrali tal-pajjiż. Il-munita Ċilena hija l-peso Ċilen (CLP). Iċ-Ċili huwa wieħed mill-aktar nazzjonijiet stabbli u sinjuri fl-Amerika t'Isfel, mexxej fost in-nazzjonijiet tal-Amerika Latina fl-iżvilupp uman, kompetittività, globalizzazzjoni, libertà ekonomika u perċezzjoni baxxa ta' korruzzjoni. Minn Lulju 2013, il-Bank Dinji jqis iċ-Ċilì bħala "ekonomija bi dħul għoli." Il-think tank tal-Heritage Foundation jiddikjara li ċ-Ċilì għandha l-ogħla grad ta' libertà ekonomika fl-Amerika t’Isfel (ikklassifikat fit-22 post fid-dinja), minħabba s-sistema ġudizzjarja indipendenti u effiċjenti tagħha u l-ġestjoni prudenti tagħha tal-finanzi pubbliċi. F'Mejju 2010, iċ-Ċilì sar l-ewwel pajjiż tal-Amerika t'Isfel li ssieħeb mal-OECD. Fl-2006, iċ-Ċilì sar il-pajjiż bl-ogħla PGD nominali per capita fl-Amerika Latina. Mill-2020, iċ-Ċilì jikklassifika fit-tielet post fl-Amerika Latina (wara l-Urugwaj u l-Panama) fil-PGD nominali per capita. It-tħaffir tar-ram jirrappreżenta 20% tal-PGD Ċilen u 60% tal-esportazzjonijiet. Escondida hija l-akbar minjiera tar-ram fid-dinja, li tipproduċi aktar minn 5% tal-provvisti globali. B'kollox, iċ-Ċili jipproduċi terz tar-ram tad-dinja. Codelco, il-kumpanija tal-minjieri tal-istat, tikkompeti ma 'kumpaniji privati ​​tal-minjieri tar-ram. Politiki ekonomiċi sodi, miżmuma b'mod konsistenti mis-snin tmenin, ikkontribwixxew għat-tkabbir ekonomiku sostnut taċ-Ċilì u naqqsu r-rati ta' faqar b'aktar min-nofs. Iċ-Ċili beda jesperjenza tnaqqis ekonomiku moderat fl-1999. L-ekonomija baqgħet kajmana sal-2003, meta bdiet turi sinjali ċari ta' rkupru, u kisbet tkabbir tal-PGD ta' 4.0%. L-ekonomija Ċilena spiċċat l-2004 bi tkabbir ta' 6%. It-tkabbir reali tal-PGD laħaq 5.7% fl-2005 qabel waqa' għal 4% fl-2006. Il-PGD kiber b’5% fl-2007. Quddiem il-kriżi finanzjarja tal-2007-2008, il-gvern ħabbar pjan ta' stimolu ekonomiku biex jistimula l-impjiegi u t-tkabbir, u minkejja ir-Riċessjoni l-Kbira, immirat għal espansjoni ta' bejn 2% u 3% tal-PDG sal-2009. Madankollu, l-analisti ekonomiċi ma qablux mal-istimi tal-gvern u bassru tkabbir ekonomiku b'medjan ta' 1.5%. It-tkabbir reali tal-PGD fl-2012 kien ta' 5.5%. It-tkabbir naqas għal 4.1% fl-ewwel kwart tal-2013. Ir-rata tal-qgħad kienet 7.8% fl-2022, skont il-Bank Dinji. Nuqqas ta' ħaddiema huma rrappurtati fl-agrikoltura, fil-minjieri u fil-kostruzzjoni. Il-perċentwal taċ-Ċileni bi dħul tal-familja per capita taħt il-linja tal-faqar, definit bħala d-doppju tal-ispiża biex jintlaħqu l-ħtiġijiet nutrittivi minimi ta' persuna, naqas minn 45.1% fl-1987 għal 11.5% fl-2009, skont stħarriġ tal-gvern. Madankollu, kritiċi fiċ-Ċilì jargumentaw li ċ-ċifri attwali tal-faqar huma konsiderevolment ogħla minn dawk ippubblikati uffiċjalment. Bl-użu tal-kriterju relattiv preferut f'ħafna pajjiżi Ewropej, 27% taċ-Ċileni jkunu fqar, skont Juan Carlos Feres tal-ECLAC. Minn Novembru 2012, madwar 11.1 miljun ruħ (64% tal-popolazzjoni) jibbenefikaw mill-programmi ta' benesseri soċjali tal-gvern, permezz tal-"Karta tal-Protezzjoni Soċjali", li tinkludi l-popolazzjoni li tgħix fil-faqar u dawk f'riskju li jaqgħu fil-faqar. Is-sistema nazzjonali tal-pensjonijiet privatizzata (AFP) ħeġġet l-investiment domestiku u kkontribwiet għal rata totali ta' tfaddil domestiku stmata ta' madwar 21 % tal-PGD. Taħt is-sistema tal-pensjoni privata obbligatorja, il-biċċa l-kbira tal-impjegati tas-settur formali jħallsu 10% tas-salarji tagħhom lil fondi ġestiti privatament. Iċ-Ċilì ffirma ftehimiet ta' kummerċ ħieles (FTAs) ma' netwerk sħiħ ta' pajjiżi, inkluż FTA mal-Istati Uniti li ġie ffirmat fl-2003 u implimentat f'Jannar 2004. Ċifri interni tal-Gvern Ċilen juru li anke esklużi l-inflazzjoni u l-prezz għoli riċenti tar-ram, bilaterali il-kummerċ bejn l-Istati Uniti u ċ-Ċilì kiber aktar minn 60% minn dakinhar. Il-kummerċ totali taċ-Ċilì maċ-Ċina laħaq 8.8 biljun dollaru Amerikan fl-2006, li jirrappreżenta kważi 66% tal-valur tar-relazzjoni kummerċjali tiegħu mal-Asja. L-esportazzjonijiet lejn l-Asja żdiedu minn US$15.2 biljun fl-2005 għal US$19.7 biljun fl-2006, żieda ta' 29.9%. It-tkabbir tal-importazzjoni minn sena għal sena kien partikolarment qawwi f'diversi pajjiżi: l-Ekwador (123.9%), it-Tajlandja (72.1%), il-Korea t'Isfel (52.6%) u ċ-Ċina (36.9%). L-approċċ taċ-Ċili għall-investiment dirett barrani huwa kkodifikat fil-Liġi tal-Investiment Barrani tal-pajjiż. Ir-reġistrazzjoni hija rrappurtata li hija sempliċi u trasparenti, u l-investituri barranin huma garantiti aċċess għas-suq tal-kambju uffiċjali biex jirripatrijaw il-profitti u l-kapital tagħhom. Il-Gvern Ċilen ifforma Kunsill tal-Innovazzjoni u l-Kompetizzjoni, bit-tama li jattira FDI addizzjonali f'setturi ġodda tal-ekonomija. Standard & Poor's tagħti liċ-Ċilì klassifikazzjoni tal-kreditu ta' A. Il-Gvern taċ-Ċilì jkompli jħallas id-dejn estern tiegħu, b'dejn pubbliku ta' 3.9% biss tal-PGD fl-aħħar tal-2006. Il-gvern ċentrali Ċilen huwa kreditur nett b'pożizzjoni netta ta' assi ta' 7% tal-PGD fi tmiem l-2012. Id-defiċit tal-kont kurrenti kien ta' 4% fl-ewwel kwart tal-2013, iffinanzjat prinċipalment minn investiment barrani dirett. 14% tad-dħul tal-gvern ċentrali ġie direttament mir-ram fl-2012. Iċ-Ċili kklassifikat fit-52 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. Riżorsi minerali Iċ-Ċili hija rikka fir-riżorsi minerali, speċjalment ir-ram u l-litju. Huwa maħsub li minħabba l-importanza tal-litju għall-batteriji tal-vetturi elettriċi u l-istabbilizzazzjoni ta' netwerks elettriċi bi proporzjonijiet kbar ta' enerġija rinnovabbli intermittenti fil-matriċi elettrika, iċ-Ċili jista' jissaħħaħ ġeopolitikament. Madankollu, din il-perspettiva ġiet ikkritikata wkoll talli ssottovalutat is-setgħa tal-inċentivi ekonomiċi biex tespandi l-produzzjoni f'partijiet oħra tad-dinja. Il-pajjiż kien, fl-2019, l-akbar produttur fid-dinja ta 'ram, jodju u renju, it-tieni l-akbar produttur tal-litju u l-molibdenu, is-sitt l-akbar produttur tal-fidda, is-seba' l-akbar produttur ta 'melħ, it-tmien l-akbar produttur ta' potassa, it-tlettax-il produttur tal-kubrit u t-tlettax-il produttur tal-mineral tal-ħadid fid-dinja. Il-pajjiż għandu wkoll produzzjoni konsiderevoli tad-deheb: bejn l-2006 u l-2017, il-pajjiż ipproduċa kwantitajiet annwali li jvarjaw minn 35.9 tunnellata fl-2017 għal 51.3 tunnellata fl-2013. Ir-rata tal-qgħad kienet 7.8% fl-2022, skont il-Bank Dinji. Nuqqas ta' ħaddiema huma rrappurtati fl-agrikoltura, fil-minjieri u fil-kostruzzjoni. Il-perċentwal taċ-Ċileni bi dħul tal-familja per capita taħt il-linja tal-faqar, definit bħala d-doppju tal-ispiża biex jintlaħqu l-ħtiġijiet nutrittivi minimi ta' persuna, naqas minn 45.1% fl-1987 għal 11.5% fl-2009, skont stħarriġ tal-gvern. Madankollu, kritiċi fiċ-Ċilì jargumentaw li ċ-ċifri attwali tal-faqar huma konsiderevolment ogħla minn dawk ippubblikati uffiċjalment. Bl-użu tal-kriterju relattiv preferut f'ħafna pajjiżi Ewropej, 27% taċ-Ċileni jkunu fqar, skont Juan Carlos Feres tal-ECLAC. Minn Novembru 2012, madwar 11.1 miljun ruħ (64% tal-popolazzjoni) jibbenefikaw mill-programmi ta' benesseri soċjali tal-gvern, permezz tal-"Karta tal-Protezzjoni Soċjali", li tinkludi l-popolazzjoni li tgħix fil-faqar u dawk f'riskju li jaqgħu fil-faqar. Is-sistema nazzjonali tal-pensjonijiet privatizzata (AFP) ħeġġet l-investiment domestiku u kkontribwiet għal rata totali ta' tfaddil domestiku stmata ta' madwar 21 % tal-PGD. Taħt is-sistema tal-pensjoni privata obbligatorja, il-biċċa l-kbira tal-impjegati tas-settur formali jħallsu 10% tas-salarji tagħhom lil fondi ġestiti privatament. Iċ-Ċilì ffirma ftehimiet ta' kummerċ ħieles (FTAs) ma' netwerk sħiħ ta' pajjiżi, inkluż FTA mal-Stati Uniti li ġie ffirmat fl-2003 u implimentat f'Jannar 2004. Ċifri interni tal-Gvern Ċilen juru li anke esklużi l-inflazzjoni u l-prezz għoli riċenti tar-ram, bilaterali il-kummerċ bejn l-Istati Uniti u ċ-Ċilì kiber aktar minn 60% minn dakinhar. Il-kummerċ totali taċ-Ċilì maċ-Ċina laħaq 8.8 biljun dollaru Amerikan fl-2006, li jirrappreżenta kważi 66% tal-valur tar-relazzjoni kummerċjali tiegħu mal-Asja. L-esportazzjonijiet lejn l-Asja żdiedu minn US$15.2 biljun fl-2005 għal US$19.7 biljun fl-2006, żieda ta’ 29.9%. It-tkabbir tal-importazzjoni minn sena għal sena kien partikolarment qawwi f'diversi pajjiżi: l-Ekwador (123.9%), it-Tajlandja (72.1%), il-Korea t'Isfel (52.6%) u ċ-Ċina (36.9%). Agrikoltura L-agrikoltura fiċ-Ċilì tkopri firxa wiesgħa ta' attivitajiet differenti minħabba l-ġeografija partikolari tagħha, il-klima u l-ġeoloġija u l-fatturi umani. Storikament, l-agrikoltura hija waħda mill-bażijiet tal-ekonomija taċ-Ċilì. Issa l-agrikoltura u s-setturi relatati bħall-forestrija, il-qtugħ tas-siġar u s-sajd jammontaw għal 4.9% biss tal-PGD mill-2007 u jimpjegaw 13.6% tal-forza tax-xogħol tal-pajjiż. Iċ-Ċili huwa wieħed mill-akbar 5 produtturi fid-dinja taċ-ċirasa u l-blueberries, u wieħed mill-akbar 10 produtturi tad-dinja ta' għeneb, tuffieħ, kiwi, ħawħ, għanbaqar u ġellewż, li jiffoka fuq l-esportazzjoni ta' frott ta' valur għoli. Xi prodotti agrikoli importanti oħra taċ-Ċili jinkludu lanġas, basal, qamħ, qamħ, ħafur, tewm, asparagu, fażola, ċanga, tjur, suf, ħut, injam, u qanneb. Minħabba l-iżolament ġeografiku u l-politiki doganali stretti tiegħu, iċ-Ċili huwa ħieles minn mard u pesti bħall-marda tal-baqar tal-ġenn, id-dubbiena tal-frott u l-phylloxera. Dan, il-post tiegħu fl-Emisferu tan-Nofsinhar, li għandu ħinijiet tal-ħsad pjuttost differenti minn dawk fl-Emisferu tat-Tramuntana, u l-firxa wiesgħa tagħha ta 'kundizzjonijiet agrikoli huma kkunsidrati bħala vantaġġi komparattivi ewlenin taċ-Ċili. Madankollu, il-pajsaġġ muntanjuż taċ-Ċili jillimita l-firxa u l-intensità tal-agrikoltura, sabiex l-art li tinħarat tikkorrispondi għal 2.62% biss tat-territorju totali. Iċ-Ċili bħalissa juża 14,015-il ettaru ta' art agrikola. Iċ-Ċili huwa t-tieni l-akbar produttur tas-salamun fid-dinja, wara n-Norveġja. Fl-2019, kienet responsabbli għal 26% tal-provvista globali. Fl-inbid, iċ-Ċilì normalment ikun fost l-akbar 10 produtturi fid-dinja. Fl-2018 kien fis-sitt post. Turiżmu It-turiżmu fiċ-Ċili esperjenza tkabbir sostnut matul l-aħħar deċennji. Fl-2005, it-turiżmu kiber bi 13.6%, u ġġenera aktar minn 4.5 biljun dollaru, li minnhom 1.5 biljun ġew attribwiti lil turisti barranin. Skont is-Servizz Nazzjonali tat-Turiżmu (Sernatur), 2 miljun persuna jżuru l-pajjiż fis-sena. Ħafna minn dawn il-viżitaturi ġejjin minn pajjiżi oħra fil-kontinent Amerikan, l-aktar l-Arġentina; segwit minn numru dejjem jikber mill-Istati Uniti, l-Ewropa u l-Brażil b’numru dejjem jikber ta' Asjatiċi mill-Korea t’Isfel u ċ-Ċina. L-attrazzjonijiet ewlenin għat-turisti huma l-postijiet ta 'sbuħija naturali li jinsabu fiż-żoni estremi tal-pajjiż: San Pedro de Atacama, fit-tramuntana, huwa popolari ħafna mat-turisti barranin li jiġu biex jammiraw l-arkitettura Inca, il-lagi tal-għoljiet u l-Wied. tal-Qamar. F'Putre, ukoll lejn it-tramuntana, hemm il-Lag Chungará, kif ukoll il-vulkani Parinacota u Pomerape, b'altitudni ta' 6,348 m u 6,282 m, rispettivament. Madwar l-Andes ċentrali hemm ħafna ski resorts ta' fama internazzjonali, inklużi Portillo, Valle Nevado u Termas de Chillán. Is-siti turistiċi ewlenin fin-nofsinhar huma l-parks nazzjonali (l-aktar popolari huwa l-Park Nazzjonali ta' Conguillío f'Araucanía) u ż-żona kostali madwar Tirúa u Cañete bil-Gżira Mocha u l-Park Nazzjonali ta' Nahuelbuta, l-Arċipelagu ta' Chiloé u l-Patagonja, li tinkludi Laguna San Rafael Nazzjonali Park, bil-glaċieri numerużi tagħha, u Torres del Paine Park Nazzjonali. Il-belt ċentrali tal-port ta' Valparaíso, li hija Sit ta' Wirt Dinji bl-arkitettura unika tagħha, hija wkoll popolari. Fl-aħħarnett, il-Gżira tal-Għid fl-Oċean Paċifiku hija waħda mid-destinazzjonijiet turistiċi ewlenin Ċileni. Trasport Minħabba t-topografija taċ-Ċilì, netwerk tat-trasport funzjonali huwa vitali għall-ekonomija tiegħu. Mill-2020, iċ-Ċili kellu 85,984 km (53,428 mi) ta' toroq, b'21,289 km (13,228 mi) asfaltati. Fl-istess sena, il-pajjiż kellu 3,347 km (2,080 mi) ta 'toroq duplikati, it-tieni l-akbar netwerk fl-Amerika t'Isfel, wara l-Brażil. Minn nofs id-disgħinijiet, kien hemm titjib sinifikanti fit-toroq tal-pajjiż, permezz ta’ proċessi ta' offerti li ppermettew il-bini ta' netwerk ta' toroq effiċjenti, b’enfasi fuq id-duplikazzjoni ta' 1,950 km kontinwu tal-Highway Pan-Amerikana (Ruta 5 taċ-Ċili) bejn Puerto Montt u Caldera (minbarra d-duplikazzjoni ppjanata fiż-żona tad-deżert ta' Atacama), is-sezzjonijiet bejn Santiago, Valparaíso u l-Kosta Ċentrali, u l-aċċess tat-tramuntana għal Concepción u l-proġett tan-netwerk ta' awtostradi kbar ċentri urbani ta' Santiago, inawgurati bejn 2004 u 2006. Il-karozzi tal-linja llum huma l-mezz ewlieni ta' trasport fuq distanzi twal fiċ-Ċili, wara t-tnaqqis tan-netwerk ferrovjarju tiegħu. Is-sistema tal-karozzi tal-linja tkopri l-pajjiż kollu, minn Arica sa Santiago (vjaġġ ta' 30 siegħa) u minn Santiago sa Punta Arenas (madwar 40 siegħa, b’bidla f’Osorno). Iċ-Ċili għandu total ta’ 372 runway (62 witta u 310 mhux pavimentata). Ajruporti importanti fiċ-Ċili jinkludu l-Ajruport Internazzjonali ta' Chacalluta (Arica), l-Ajruport Internazzjonali Diego Aracena (Iquique), l-Ajruport Internazzjonali Andrés Sabella Gálvez (Antofagasta), l-Ajruport Internazzjonali ta' Carriel Sur (Concepción), l-Ajruport Internazzjonali ta' El Tepual (Puerto Montt), il-President Carlos Ibáñez del Ajruport Internazzjonali ta' Campo (Punta Arenas), Ajruport Internazzjonali ta' La Araucanía (Temuco), Ajruport Internazzjonali ta' Mataveri (Gżira tal-Għid), l-iktar ajruport remot fid-dinja, definit mid-distanza għal ajruport ieħor, u l-Ajruport Internazzjonali Arturo Merino Benítez (Santiago) bi traffiku ta' 12,105,524 passiġġier fl-2011. Santiago huwa l-kwartieri ġenerali tal-akbar kumpanija holding tal-ajru fl-Amerika Latina u tat-trasportatur tal-bandiera taċ-Ċile LATAM Airlines. Internet u telekomunikazzjonijiet Iċ-Ċilì għandha sistema ta' telekomunikazzjoni li tkopri parti kbira mill-pajjiż, inklużi l-gżejjer Ċileni u l-bażijiet tal-Antartiku. Il-privatizzazzjoni tas-sistema tat-telefon bdiet fl-1988; Iċ-Ċili għandha waħda mill-infrastrutturi tat-telekomunikazzjoni l-aktar avvanzati fl-Amerika t'Isfel b'sistema moderna bbażata fuq faċilitajiet estensivi ta' relay tar-radju microwave u sistema domestika tas-satellita bi 3 stazzjonijiet terrestri. Fl-2012, kien hemm 3.276 miljun linja prinċipali fl-użu u 24.13 miljun abbonat ċellulari ċellulari. Skont database tal-2012 mill-Unjoni Internazzjonali tat-Telekomunikazzjoni (ITU), 61.42% tal-popolazzjoni Ċilena tuża l-Internet, u b'hekk iċ-Ċilì tkun il-pajjiż bl-ogħla penetrazzjoni tal-Internet fl-Amerika t'Isfel. Il-kodiċi tal-pajjiż tal-Internet taċ-Ċili huwa ".cl". Fl-2017, il-gvern Ċilen nieda l-ewwel strateġija tiegħu taċ-ċibersigurtà, li tirċievi appoġġ tekniku mill-Programm taċ-Ċibersigurtà tal-Kumitat Inter-Amerikan kontra t-Terroriżmu (CICTE) tal-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani (OAS). Enerġija Il-provvista totali tal-enerġija taċ-Ċili (TES) kienet 23.0 GJ per capita fl-2020. L-enerġija fiċ-Ċili hija ddominata minn fjuwils fossili, bil-faħam, iż-żejt u l-gass jammontaw għal 73.4% tat-total tal-enerġija primarja. Il-bijokarburanti u l-iskart jammontaw għal 20.5% oħra tal-provvista tal-enerġija primarja, bil-bqija jiġu mill-idroenerġija u rinnovabbli oħra. Il-konsum tal-elettriku kien 68.90 TWh fl-2014. Is-sorsi ewlenin tal-elettriku fiċ-Ċili huma l-idroelettriku, il-gass, iż-żejt u l-faħam. L-enerġija rinnovabbli qed tintuża wkoll fil-forma ta 'enerġija mir-riħ u mix-xemx, imrawma b'kollaborazzjoni mill-2009 mad-Dipartiment tal-Enerġija tal-Istati Uniti. L-industrija tal-elettriku hija privatizzata u ENDESA hija l-akbar kumpanija fis-settur. Fl-2021, iċ-Ċilì kellu, f'termini ta' elettriku rinnovabbli installat, 6,807 MW f'enerġija idroelettrika (28 l-akbar fid-dinja), 3,137 MW f'enerġija mir-riħ (28 l-akbar fid-dinja), 4,468 MW f'enerġija solari (22 l-akbar fid-dinja) u 375 MW fil-bijomassa. Peress li d-deżert ta' Atacama għandu l-ogħla irradjazzjoni solari fid-dinja, u ċ-Ċilì dejjem kellu problemi biex jikseb żejt, gass u faħam (il-pajjiż bażikament ma jipproduċihomx, għalhekk irid jimportahom), l-enerġija rinnovabbli hija meqjusa bħala s-soluzzjoni għal in-nuqqasijiet tal-pajjiż fil-qasam tal-enerġija. Demografija Mill-1992, iċ-ċensimenti taċ-Ċilì staqsew dwar is-sħubija fi grupp etniku indiġenu, iżda m'hemm l-ebda dejta dwar l-etniċità tal-bqija tal-popolazzjoni. Madankollu, ċerti studji jqisu li l-popolazzjoni mhux indiġena li fadal, madwar 95% taċ-Ċileni, tista 'tiġi suddiviża f'żewġ gruppi kbar, skont il-wirt ġenetiku u d-dehra tagħhom: "abjad" u "mestizos". Għalkemm hemm diversi studji dwar l-struttura etnika fiċ-Ċili, ir-riżultati tagħhom ivarjaw minn studju għal ieħor, u minn stima għal oħra. Għalhekk, pereżempju, stima tal-professur Messikan Francisco Lizcano, mill-Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku, tikkalkula li 52.7% taċ-Ċileni jkunu kreoli, 39.3% ikunu mestiż u 8% ikunu indiġeni Studju mill-Università taċ-Ċili jidentifika 64% taċ-Ċileni bħala Kawkasi, 35% bħala mestizo u 5% bħala indiġeni. L-antropologu u professur Spanjol Claudio Esteva Fabregat, mill-Università ta 'Barċellona, ​​jikkunsidra li kulturalment fit-tramuntana taċ-Ċilì tippredomina mestizaje bilanċjat, u li fil-bqija tal-pajjiż il-mestizaje hija l-aktar Hispana filwaqt li l-professur Spanjol Joaquín Bosque Maurel jikkonkludi maġġoranza notevoli ta’ Kreol, billi jsemmi l-ktieb u l-istudji tal-professur Spanjol Eugenio García Zarza. (1992), Migrazzjonijiet fl-Amerika Ibero.​ Skont studji tal-opinjoni, iċ-Ċileni nfushom jaraw lilhom infushom bħala l-aktar bojod. Fl-istħarriġ Latinobarómetro tal-2007, 53% ddikjaraw li kienu "bojod", 33% li kienu mestiż".24​ Fl-2011, reġgħu staqsew liċ-Ċileni, "ta' liema razza tqis lilek innifsek bħala li tappartjeni?"; 59% qalu kienu “bojod”, 29% “mestiż” u 6% iddikjaraw lilhom infushom “indiġeni”. Reliġjon Fl-2012, 66.6% tal-popolazzjoni Ċilena ta 'aktar minn 15-il sena ddikjaraw li jaderixxu mal-Knisja Kattolika Rumana, tnaqqis mis-70% rrappurtati fiċ-ċensiment tal-2002, 17% taċ-Ċileni ddikjaraw li jaderixxu ma' evanġeliku. knisja ("evanġelika" fiċ-ċensiment rrefera għad-denominazzjonijiet Kristjani kollha minbarra l-knejjes Kattoliċi Rumani u Ortodossi—Grieg, Persjan, Serb, Ukrajn, u Armeni—il-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jiem, Adventisti tas-Seba’ Jum, u Xhieda ta 'Jehovah: essenzjalment, dawk id-denominazzjonijiet ġeneralment għadhom jissejħu "Protestanti" fil-biċċa l-kbira tal-pajjiżi li jitkellmu bl-Ingliż, għalkemm l-Adventiżmu spiss jitqies bħala denominazzjoni evanġelika wkoll). Madwar 90% tal-insara evanġeliċi huma Pentekostali. Imma hemm ukoll knejjes Wesleyjani, Luterani, Anglikani, Episkopali, Presbiterjani, Riformati oħra, Battisti u Metodisti fost il-knejjes evanġeliċi Ċileni. In-nies irreliġjużi, atei u agnostiċi jirrappreżentaw madwar 12% tal-popolazzjoni. Fl-2015, ir-reliġjon tal-maġġoranza fiċ-Ċilì baqgħet il-Kristjaneżmu (68%), b'55% taċ-Ċileni stmati li jappartjenu għall-Knisja Kattolika Rumana, 13% għal diversi knejjes evanġeliċi, u 7% biss jaderixxu ma' xi reliġjon oħra. Huwa stmat li l-agnostics u l-atei kienu jirrappreżentaw 25% tal-popolazzjoni. Iċ-Ċilì għandha komunità reliġjuża Bahá'í u hija dar għat-tempju omm Bahá'í, jew id-Dar kontinentali tal-Qima, għall-Amerika Latina. Imlesta fl-2016, iservi bħala spazju għal nies ta' kull twemmin u sfond biex jinġabru, jimmeditaw, jirriflettu u jqimu. Huwa magħmul minn ħġieġ imdewweb u rħam trasluċidu u ġie deskritt bħala innovattiv fl-istil arkitettoniku tiegħu. Il-Kostituzzjoni tiggarantixxi d-dritt għal-libertà tar-reliġjon, u liġijiet u politiki oħra jikkontribwixxu għal prattika reliġjuża ġeneralment ħielsa. Il-liġi fil-livelli kollha tipproteġi bis-sħiħ dan id-dritt minn abbuż mill-gvern jew atturi privati. Il-Knisja u l-Istat huma uffiċjalment separati fiċ-Ċili. Liġi tal-1999 dwar ir-reliġjon tipprojbixxi d-diskriminazzjoni reliġjuża. Madankollu, il-Knisja Kattolika Rumana, prinċipalment għal raġunijiet storiċi u soċjali, tgawdi status privileġġjat u kultant tirċievi trattament preferenzjali. Uffiċjali tal-gvern jattendu avvenimenti Kattoliċi Rumani kif ukoll ċerimonji evanġeliċi u Lhud importanti. Il-gvern Ċilen iqis il-festi reliġjużi tal-Milied, il-Ġimgħa l-Kbira, il-Festa tal-Verġni tal-Karmenu, il-Festa tal-Qaddisin Pietru u Pawlu, il-Festa tal-Assunta, Jum il-Qaddisin Kollha, u l-Festa tal-Immakulata Kunċizzjoni bħala festi nazzjonali. . Riċentement, il-gvern iddikjara l-31 ta 'Ottubru, Jum ir-Riforma, bħala festa nazzjonali addizzjonali, f'ġieħ il-knejjes evanġeliċi tal-pajjiż. Il-qaddisin patruni taċ-Ċili huma Nuestra Señora del Carmen u Santiago el Mayor (Santiago). Fl-2005, il-Papa Benedittu XVI ikkanonizza lil Alberto Hurtado, li sar it-tieni qaddis Kattoliku Ruman indiġeni tal-pajjiż wara Tereża tal-Andes. Sfond reliġjuż fiċ-Ċili (Ċensiment 2012) Knisja Kattolika 66.7% Protestantiżmu 16.4% Mingħajr reliġjon 11.5% Oħrajn 4.5% Mhux speċifikat 1.1% Lingwi L-Spanjol mitkellem fiċ-Ċilì għandu aċċent distintiv u huwa differenti ħafna minn dak tal-pajjiżi ġirien tal-Amerika t'Isfel, peress li sillabi finali ħafna drabi jitħallew barra u xi konsonanti jiġu ppronunzjati bil-mod. L-aċċent ivarja ftit ħafna mit-tramuntana għan-nofsinhar; L-aktar notevoli huma d-differenzi tal-aċċent ibbażati fuq il-klassi soċjali jew jekk wieħed jgħix fil-belt jew fil-kampanja. Il-fatt li l-popolazzjoni Ċilena ffurmat fil-biċċa l-kbira f'sezzjoni żgħira fiċ-ċentru tal-pajjiż u mbagħad emigrat f'numri modesti lejn it-tramuntana u n-nofsinhar jgħin jispjega dan in-nuqqas relattiv ta' divrenzjar, li nżamm mill-firxa nazzjonali tar-radju, u issa t-televiżjoni, li jgħin ukoll biex jinfirxu u jiġu omoġenizzati espressjonijiet kolokjali. Bosta lingwi indiġeni huma mitkellma fiċ-Ċili: Mapudungun, Aymara, Rapa Nui, Lingwa tas-Sinjali Ċilena, u (bilkemm baqgħu ħajjin) Qawasqar u Yagan, flimkien mal-Ġermaniż, Taljan, Ingliż, Grieg u Quechua mhux indiġeni. Wara l-konkwista Spanjola, l-Ispanjol sar il-lingwa franca u l-lingwi indiġeni saru lingwi minoritarji, li wħud minnhom issa huma estinti jew qrib l-estinzjoni. Il-Ġermaniż għadu mitkellem sa ċertu punt fin-Nofsinhar taċ-Ċilì, jew f'żoni rurali żgħar jew bħala t-tieni lingwa fost komunitajiet fi bliet akbar. Permezz ta' inizjattivi bħall-Programm English Opens Doors, il-gvern għamel l-Ingliż obbligatorju għall-istudenti fil-ħames grad u aktar fl-iskejjel pubbliċi. Ħafna mill-iskejjel privati ​​fiċ-Ċilì jibdew jgħallmu l-Ingliż mill-kindergarten. Kliem Ingliż komuni ġie assorbit u approprjat fid-diskors Spanjol ta' kuljum. Saħħa Il-Ministeru tas-Saħħa (Minsal) huwa l-korp amministrattiv ta 'grad ministerjali inkarigat mill-ippjanar, id-direzzjoni, il-koordinazzjoni, l-eżekuzzjoni, il-kontroll u r-rappurtar tal-politiki tas-saħħa pubblika fformulati mill-President taċ-Ċilì. Il-Fond Nazzjonali tas-Saħħa (Fonasa), maħluq fl-1979, huwa l-entità finanzjarja inkarigata mill-ġbir, il-ġestjoni u t-tqassim tal-fondi statali għas-saħħa fiċ-Ċili. Huwa ffinanzjat minn fondi pubbliċi. L-impjegati kollha jikkontribwixxu 7% tad-dħul fix-xahar tagħhom għall-fond. Fonasa hija parti mis-Sistema Nazzjonali tas-Saħħa u għandha setgħa eżekuttiva permezz tal-Ministeru tas-Saħħa (Ċilì). Il-kwartieri ġenerali tagħha huma f'Santiago u l-attenzjoni pubblika deċentralizzata titwettaq minn diversi Direttorati Reġjonali. Aktar minn 12-il miljun benefiċjarju jibbenefikaw minn Fonasa. Il-benefiċjarji jistgħu jagħżlu wkoll assigurazzjoni privata li tiswa aktar flus permezz tal-Isapre. Edukazzjoni Fiċ-Ċilì, l-edukazzjoni tibda minn qabel l-iskola sal-età ta '5. L-edukazzjoni primarja hija disponibbli għal tfal bejn 6 u 13-il sena. L-istudenti mbagħad jattendu l-iskola sekondarja sakemm jiggradwaw fl-età ta' 17-il sena. L-edukazzjoni sekondarja hija maqsuma f'żewġ partijiet: matul l-ewwel sentejn, l-istudenti jirċievu taħriġ ġenerali. Imbagħad, jagħżlu fergħa: edukazzjoni xjentifika umanistika, edukazzjoni artistika jew edukazzjoni teknika u professjonali. L-iskola sekondarja tispiċċa sentejn wara bil-kisba ta' ċertifikat (liċenzja ta' edukazzjoni sekondarja). L-edukazzjoni Ċilena hija segregata mill-ġid f'sistema ta' tliet livelli: il-kwalità tal-iskejjel tirrifletti l-isfond soċjoekonomiku: skejjel muniċipali, li huma fil-biċċa l-kbira b'xejn u għandhom l-agħar riżultati edukattivi, li għalihom jattendu l-aktar studenti foqra; skejjel charter li jirċievu xi flus mill-gvern li jistgħu jiġu supplimentati minn miżati mħallsa mill-familja tal-istudent, li għalihom jattendu studenti bi dħul medju u tipikament jiksbu riżultati ta 'livell medju; u Skejjel totalment privati ​​li b'mod konsistenti jiksbu l-aħjar riżultati. Ħafna skejjel privati ​​jitolbu miżati ta' attendenza li huma bejn 0.5 u 1% tad-dħul medjan tal-familja. Billi jiggradwaw b'suċċess mill-iskola għolja, l-istudenti jistgħu jsegwu edukazzjoni ogħla. L-iskejjel tal-edukazzjoni ogħla fiċ-Ċilì huma magħmula minn universitajiet tradizzjonali Ċileni u huma maqsuma f'universitajiet pubbliċi jew privati. Hemm skejjel mediċi u kemm l-Università taċ-Ċilì kif ukoll l-Università Diego Portales joffru skejjel tal-liġi f'assoċjazzjoni mal-Università ta' Yale. Edukazzjoni Hemm 58 università b'reġistrazzjoni ta' 772,462 persuna. Dawn l-istituzzjonijiet joffru korsijiet tekniċi u professjonali bi lawrja ta' baċellerat, kif ukoll programmi ta' gradwat u postgraduate. Minnhom, 30 huma tal-Kunsill tar-Retturi u 28 oħra huma privati. Il-Kunsill tar-Retturi tal-Universitajiet Ċileni (Cruch) huwa organizzazzjoni li tiġbor flimkien ir-retturi tal-universitajiet Ċileni, pubbliċi u privati, biex jikkoordinaw ix-xogħol universitarju tal-pajjiż. Fiċ-Ċili, l-universitajiet joffru karrieri tekniċi u professjonali bi lawrja ta' baċellerat, kif ukoll programmi ta' gradwat u postgraduate. B'kollox, hemm aktar minn 10,000 għażla ta' studju undergraduate. Storja etnografika taċ-Ċili Matul il-perjodu kolonjali, il-Kuruna Spanjola qieset li kien meħtieġ li żżomm fluss kontinwu ta 'suldati biex tipproteġi l-kolonji Amerikani imbiegħda tagħha mill-poplu indiġenu li kien għadu mhux imrażżan, u minn privateers li pprovdew servizzi lill-poteri Ewropej rivali. Fil-fatt, ġiet stabbilita armata permanenti u professjonali speċjalment għaċ-Ċili, b’numru kbir ta’ truppi. L-Ispanjoli ġew mir-reġjuni kollha ta' Spanja, speċjalment mill-Andalusia, Extremadura, il-Pajjiż Bask, il-Prinċipat ta’ Asturias, Navarra u ż-żewġ Kastilji. Ħafna minnhom spiċċaw joqgħodu fiċ-Ċilì bħala kolonni tal-bdiewa wara li ġġieldu kontra r-reżistenza Mapuche għall-konkwista. Fis-seklu 18, kien hemm immigrazzjoni massiva ta' ċivili Spanjoli, l-aktar ta' oriġini Baska, attirati prinċipalment mil-liberalizzazzjoni tal-kummerċ iddikjarata mill-Kuruna Spanjola. Fis-sekli 16 u 17, il-Basks kienu jikkostitwixxu 5% tal-popolazzjoni fiċ-Ċilì (3.5.1% mill-Pajjiż Bask u 1.5% minn Navarra).26​ Saru l-aktar grupp reġjonali importanti tal-popolazzjoni Ċilena, spostament lejn indiġeni u dixxendenti ta' dawk li twieldu fir-reġjuni ta' Kastilja l-Ġdida, Kastilja l-Qadima u Andalusija, li kienu l-komponenti tal-maġġoranza tal-popolazzjoni Ċilena matul il-perjodu kolonjali. Il-biċċa l-kbira ta' dawn l-immigranti Baski għall-bidu ddedikaw lilhom infushom għan-negozji ż-żgħar, għalkemm xi wħud minnhom malajr ġabru fortuna kbira, aktar tard ħallat mal-aristokrazija Krejola ta' oriġini Kastilja, li kellha l-art. Din l-aristokrazija ġdida Kastilja-Baska kienet tifforma dak li kien ikun il-bażi tal-klassi dominanti Ċilena. Flimkien mal-kolonisti Spanjoli, waslu gruppi żgħar ta' skjavi Afrikani, li kienu jikkostitwixxu 0.3% tal-popolazzjoni nazzjonali fil-bidu tas-seklu 19 Matul il-gwerer ta' indipendenza, ħafna skjavi meħlusa bil-forza telqu mill-pajjiż għall-Peru, peress li Huma għamlu. parti kbira mill-armata indipendenti. Bl-abolizzjoni tal-iskjavitù, fl-1823, il-fluss ta' immigranti Afrikani waqaf, kważi kompletament jisparixxu l-grupp etniku iswed fiċ-Ċili. Fil-Gvern ta' Agustín de Jáuregui, l-ewwel reġistrazzjoni ġenerali tal-popolazzjoni tal-Isqof ta' Santiago saret bejn l-1777 u l-1778, bejn id-Deżert Atacama u x-Xmara Maule, inkluża l-provinċja ta' Cuyo, u indikat li l-popolazzjoni kienet 259,646 abitant. u kien magħmul minn 73.5% abjad, 7.9% mestizos, 8.6% indiġeni u 9.8% iswed. Fl-1784, Francisco Hurtado, Sindku tal-provinċja ta 'Chiloé, wettaq ċensiment tal-popolazzjoni ta' Chiloé li skontu l-popolazzjoni kienet tammonta għal 26,703, li minnhom 56.4% kienu bojod u 43.5% kienu indiġeni. Fl-aħħar, fl-1812, l-Isqof ta' Concepción wettaq ċensiment tal-popolazzjoni, mix-Xmara Maule lejn in-nofsinhar, iżda mingħajr ma nkludiet l-abitanti tal-provinċja ta' Chiloé; li rriżulta f'popolazzjoni ta' 210,567, li minnhom 86.1% kienu Spanjoli u bojod, 10% indiġeni u 3.7% mestizos, suwed u mulatti. Fl-1848 seħħet immigrazzjoni konsiderevoli ta' Ġermaniżi u Franċiżi, l-immigrazzjoni Ġermaniża kienet sponsorjata mill-gvern Ċilen għal skopijiet ta' kolonizzazzjoni għar-reġjuni tan-Nofsinhar tal-pajjiż. Dawn il-Ġermaniżi (ukoll Żvizzeri u Awstrijaċi), attirati b'mod partikolari mill-kompożizzjoni naturali tal-provinċji ta' Valdivia, Osorno u Llanquihue, stabbilixxew fuq l-artijiet mogħtija mill-gvern Ċilen biex jimponu r-reġjun. Hemm ukoll numru kbir ta' Ewropej oħra, prinċipalment Ġermaniżi, Spanjoli, Taljani, Żvizzeri, Franċiżi, Kroati u Ingliżi, li waslu fiċ-Ċili wara l-Ewwel u t-Tieni Gwerra Dinjija, speċjalment fin-nofsinhar. Bħalissa, id-dixxendenti ta' dawk l-ewwel immigranti jgħixu l-aktar fi bliet kbar, skont il-loġika tal-konċentrazzjoni tal-popolazzjoni, fenomenu li ġie osservat progressivament fiċ-Ċilì mis-seklu 20. Skont iċ-ċensiment tal-2002, il-popli indiġeni tal-pajjiż jirrappreżentaw 4.6% tal-popolazzjoni. Ħafna minn dawn in-nies indiġeni huma Mapuche. Nies li jitkellmu bl-Aymara u l-Quechua jgħixu tul il-fruntiera tat-Tramuntana li tmiss mal-Perù u l-Bolivja. Hemm ukoll nies ta' antenati Polynesian, aboriġinali mit-territorju tal-gżira Ċilena tal-Gżira tal-Għid fl-Oċeanja. Evoluzzjoni tali-organizzazzjoni Din id-dejta hija bbażata fuq ir-riżultati miksuba miċ-ċensimenti fiċ-Kolonja. Fl-1536 huwa stmat li bejn Copiapó u Valdivia kien hemm miljun indiġenu u dan naqas bin-nofs fl-aħħar tas-seklu. Santiago de Chile: Istitut Nazzjonali tal-Istatistika, Lulju 2009, pp. 28-29.</ref> Kalkoli oħra li jinkludu t-territorju minn Copiapó sa Chiloé (territorju tal-popli tal-Ilsien Mapuche) jitkellmu minn 725 000 sa 1 540 000 indiġenu u Din tnaqqset għal żewġ terzi mal-konkwista. Kalkoli tal-popolazzjoni mal-wasla tal-Ispanjoli rigward il-popolazzjoni tal-lingwa Mapudungun, bejn Norte Chico u Chiloé: Ricardo Latcham: 1200,000 abitant fl-1536. Tomás Thayer Ojeda: 1 070 000 sa 1 540 000 abitant, li minnhom 980,000 sa 1 440 000 għexu fin-Nofsinhar tal-medja ta' 540 540; sp;000 ruħ . 90,000 oħra bejn ix-Choapa u x-Maule (1540). Domingo Amunátegui Solar u Julián Steward: aktar minn miljun fl-1550. Francisco Antonio Encina: 1,070,000 ettaru. Madwar 90 elf Picunches bejn Aconcagua u Maule, 200 elf minn Maule sa Itata, 350 elf minn dik l-aħħar xmara sa Toltén, u minn hemm sa Chiloe 450 elf Huilliches. Rolando Mellafe: miljun li minnhom in-nukleu demografiku ewlieni kien bejn Maule u Toltén. Jorge Hidalgo: bejn Concepción u Valdivia 1 320 000 u fiċ-Ċilì ċentrali 124 sa 130 elf fl-1550. H. Larraín: bejn Aconcagua u Chiloe huwa stmat li kien hemm 915,000 abitant fl-1540. Sergio Villalobos: 125 elf fir-reġjun taċ-Ċilen ċentrali u 600 elf fin-nofsinhar (450 elf bejn Itata u Toltén). José T. Medina (kalkolu appoġġjat minn Luis Thayer Ojeda): 500,000 abitant. Fl-1570 kien hemm stmat 624,000 abitant. Fl-1570 kien hemm 7 elf abjad, 10 elf mestizos, 7 elf iswed, 450 elf Indjan fdat u 150 elf mhux megħlub. Fl-1590 9 elf abjad, 17-il mestizos, 16-il elf iswed, 420 elf Indjan fdat u 120 elf mhux sottomessi. Fl-1600 10 elf abjad, 20 elf mestizos, 19 elf iswed, 230 elf Indjan fdat u 270 elf mhux sottomessi. Fl-1620 15-il elf abjad, 40 elf mestizos, 22 elf iswed, 230 elf Indjan fdat u 250 elf mhux sottomessi. Fl-1590 kien stmat għal 582,000 abitant Fl-1600 huma kkalkulati għal 190525. Kien hemm 7,525 abjad, 20,000 mestizos, 3,000 iswed u 160,000 Indjan - 549,000 abitant. Fl-1620 kien hemm stmat għal 557,000 abitant. Fl-1778 kien hemm 808,861 abitant. L-ewwel ċensiment fiċ-Ċilì huwa magħruf bħala ċ-Ċensiment ta' Jáuregui li sar fl-1778 u jistabbilixxi dan li ġej: “Il-popolazzjoni tal-isqof ta' Santiago kienet tikkonsisti f’259,646 abitant imqassma b’dan il-mod: 190,919 abjad jew “dixxendenti ta' Ewropew ftit jew wisq pur”. razza", 20 651 mestiż, 22 568 Indjan u 25 508 iswed. Il-popolazzjoni ta' Cuyo inkluża fl-isqof ta' Santiago kienet ta '55,914 abitant. Fl-1784-1796 kienu stmati għal 430 593 abitant Fiċ-ċensiment tal-1796, l-isqof ta' Santiago u Konċezzjoni kellhom 203 272 u 105 114 rispettivament, flimkien ma' 95 sp; Fl-1784, Chiloé kellu 26,703 abitant. Fl-1800 kien hemm stmat 750,000 abitant (230,000 indiġeni). Fl-1810 kien hemm madwar 800,000 abitant. Fl-1812 kien hemm 877 148 abitant. Madwar 327,000 fl-Isqof tal-Concepción, inklużi 36,000 f'Chiloé, 10,000 indiġeni fil-missjonijiet u 70,000 pagani, u 550,000 f'Santiago. Il-popolazzjoni kienet imqassma fost 31,000 ruħ indiġeni, 32,000 mestizos, 16,000 iswed, mulatti u zambos u 681,000 abjad jew "dixxendenti ta 'Ewropej ta' razza ftit jew wisq pura" (mingħajr Araucanía u Chiloé). Għalkemm Barros Arana kkalkula li kien hemm 150,000 Creoles, madwar 61,000 biss kienu taʼ razza bajda pura, kien hemm ukoll 80,000 Indjan pur. Fl-1813 kien hemm 823,685 abitant. (Dak iż-żmien il-popolazzjoni fit-territorji Mapuche kienet stmata għal 112,000 ruħ). Stima tal-1805. Miers jistma li l-popolazzjoni taċ-Ċili fiż-żmien tal-vjaġġi tiegħu lejn l-Amerika t'Isfel (1818-1825), li ma tinkludix l-artijiet ta' Arauco, kienet ta' madwar 560 000 ruħ imqassma kif ġej: il-provinċja ta Copiapó kellha 10,000 ruħ, dik ta Coquimbo 20,000, dik ta Quillota 40,000, dik ta Aconcagua 60,000, dik ta Santiago 90,000, dik ta Melipilla 20,000, dik ta Rancagua 70 000, dik ta' Chillán 30 000, dik ta' Itata 20 000, dik tal-Rere 30 000 u dik ta' Puchacal 40 000. Ma jsemmux lil Valdivia u Chiloé, li f’dak iż-żmien kienu fil-poter royalist u li l-popolazzjonijiet tagħhom huma stmati għal 15,000 u 40,000, rispettivament, fl-1820. Din id-dejta hija bbażata fuq ir-riżultati miksuba minn ċensimenti li saru fil-pajjiż matul l-istorja repubblikana tiegħu. Bejn iċ-ċensimenti tal-1835 u l-1875, Araucanía ma kinitx inkluża. Mill-1885, Araucanía, Arica, Antofagasta, Tarapacá u Tacna huma inklużi, dawn tal-aħħar ma baqgħux inklużi miċ-ċensiment tal-1930. Fl-1835, l-ewwel ċensiment uffiċjali tar-repubblika, ġew magħduda 1,010,336 ruħ. Il-Provinċja ta' Coquimbo kellha madwar 100 000 abitant, Aconcagua 140 000, Santiago 255 000, [[Provinċja ta' Colguacha]| 170 000, Talca 60 000, Maule 120 000, Concepción 120 [Provinċja ta' [Provinċja] Valdivia|Valdivia]] 10 000 u Chiloé 45 000. Fl-1843 kien hemm 1,083,801 abitant. Huwa stmat li 200,000 persuna tħallew barra. Fl-1854 kien hemm 1,439,120 abitant. Fl-1865 kien hemm 1819223 abitant. Fl-1875 kien hemm 2,075,971 abitant. Fl-1885 kien hemm 2,507,005 abitant. Fl-1895 kien hemm 2,695,625 abitant. Fl-1907 kien hemm 3,231,531 abitant. Fl-1920 kien hemm 3,730,235 abitant. Fl-1930 kien hemm 4,287,445 abitant. Fl-1940 kien hemm 5,023,539 abitant. Fl-1960 kien hemm 7,374,115 abitant. Fl-1970 kien hemm 884115 abitant. Fl-1982 kien hemm 11,329,736 abitant. Fl-1992 kien hemm 13,348,401 abitant. Fl-2002 kien hemm 15,116,435 abitant. Fl-2012 kien hemm 16,572,831 abitant (rapport preliminari). Fl-2017 kien hemm 17,574,003 abitant. Fl-2050 huwa stmat li l-popolazzjoni Ċilena tikber għal bejn 19.9 u 23.7 miljun, bejn kalkoli bearish u bullish. Migrazzjoni L-immigrazzjoni Ewropea u tal-Lvant Nofsani, prodotta matul it-tieni nofs tas-seklu 19 u l-ewwel nofs tal-20, flimkien ma' dik li tikkorrispondi mal-kosti Atlantiku tal-Konu tan-Nofsinhar, kienet l-aktar sinifikanti fl-Amerika Latina, u preferibbilment tinkludi Ġermaniżi, Ingliżi, Kroati, Taljani, Franċiżi, Palestinjani, Lhud, Griegi, Olandiżi, Żvizzeri, fost oħrajn. Skont iċ-ċensiment tal-2002, in-numru ta' barranin li joqogħdu fiċ-Ċilì kien jammonta għal madwar 184,664 persuna, li kienu jirrappreżentaw 1.2% tal-popolazzjoni totali. Bejn l-2004 u l-2010, l-immigrazzjoni legali minn pajjiżi ġirien taċ-Ċilì saret l-aktar importanti,49 żdiedet b'50% għal madwar 365,459 ruħ, prinċipalment mill-Perù (136,819), Arġentina (61,563), Bolivja (24,917), Ekwador (19,784) u Kolumbja (14,029). Il-kontinġent barrani fiċ-Ċilì qatt ma qabeż l-4.5% tal-popolazzjoni (loġikament, xi wħud mid-dixxendenti tagħhom li huma ta' nazzjonalità Ċilena bit-twelid mhumiex magħduda f'dan il-perċentwal), u ċ-ċifri tal-immigrazzjoni żdiedu mill-1990. L-influwenza soċjali tagħha u l-konsegwenzi ta' din il-wasla fit-tul ta' nies ta' nazzjonalitajiet differenti tikkostitwixxi impatt qawwi, għalkemm il-proporzjon ta' barranin fiċ-Ċilì huwa inkomparabbli ma' dak f'dawk il-pajjiżi Ewropej fejn sa 23% (pereżempju fl-Isvizzera) tal-popolazzjoni hija ta' nazzjonalità barranija. Għalkemm l-emigrazzjoni naqset matul l-aħħar għaxar snin, fl-2005 ġie stabbilit li 487,174 Ċileni kienu jirrisjedu barra ċ-Ċilì, li jirrappreżentaw qrib 3% tal-popolazzjoni totali stmata tal-pajjiż f'dik is-sena - total ta' 16,267,278 abitant taċ-Ċileni emigraw, il-maġġoranza kienu fl-Arġentina56 (. 43.3%), l-Istati Uniti (16.6%), l-Isvezja (5.6%), il-Kanada (5.2%) u l-Awstralja (4.8%). Fi ħdan il-pajjiż, il-mobilità tal-popolazzjoni żdiedet f'dawn l-aħħar deċennji, u kkawża migrazzjoni massiva mill-kampanja għall-ibliet il-kbar tal-pajjiż. Filwaqt li fir-reġjuni ċentrali-nofsinhar tal-pajjiż, aktar minn 80% tal-popolazzjoni twieldet fl-istess reġjun (fir-Reġjun Biobío jilħaq 86.11%), fir-Reġjun Metropolitan 71% biss tal-popolazzjoni hija reġjuni estremi bħar-Reġjun Magallanes din iċ-ċifra tilħaq biss 55%. Il-maġġoranza taċ-Ċileni li marru mill-bliet tal-oriġini tagħhom għal reġjuni oħra għamlu dan bejn id-deċennji tas-sittinijiet u t-tmeninijiet, bħala riżultat ta' problemi politiċi, ekonomiċi u tax-xogħol (ħafna familji fin-nofsinhar ma kellhomx art, u lanqas impjiegi permanenti, lanqas ma kellhom servizzi bażiċi). Mill-emigranti kollha Ċileni, 15.7% biss għamlu dan wara l-1989. Ir-rata ta' migrazzjoni (differenza bejn l-immigranti u l-emigranti) laħqet 0.00 fl-2002, li tindika ugwaljanza virtwali bejn iż-żewġ gruppi. Evoluzzjoni demografika taċ-Ċili Għalkemm il-popolazzjoni taċ-Ċili kintuplikat matul is-seklu 20, ir-rata ta' tkabbir interċensali mill-1992 sal-2002 kienet ta' 1.24% fis-sena, li għandha tkompli tonqos fis-snin li ġejjin. L-evoluzzjoni demografika taċ-Ċilì (skont id-dejta miċ-ċensiment tal-2002) għamlet progress lejn il-konverġenza lejn profil ta' pajjiż żviluppat. Skont l-aħħar dejta tal-INE, fl-2009 ir-rata mhux raffinata tat-twelid kienet ta' 15.0 għal kull elf u r-rata ta' mortalità mhux raffinata ta' 5.4 għal kull elf bi tkabbir naturali tal-popolazzjoni ta' 9.6 għal kull elf jew 0.96%. B’dan il-mod, kien hemm tnaqqis notevoli fin-numru ta' twelid, peress li r-rata grossa tat-twelid kienet ta' 18.5‰ fl-1997. Fir-reġjun, iċ-Ċilì huwa parti mill-grupp ta' pajjiżi bi tranżizzjoni demografika avvanzata, ikkaratterizzati minn popolazzjonijiet bi twelid u mortalità moderati jew baxxi, li jissarrfu fi tkabbir naturali baxx, ta' l-ordni ta' 1 %. Il-piramida tal-popolazzjoni konsegwentement evolviet minn profil piramidali (ħafna popolazzjoni żagħżugħa u ftit popolazzjoni anzjana) għal profil b'forma ta' qanpiena b'bażi dejqa. , li jfisser żieda notevoli fil-popolazzjoni adulta b'età medja ta' aktar minn 30 sena. Fl-2002, ir-rata ta' nies ta' aktar minn 60 sena kienet ta' 11.4%,59 ċifra ogħla mid-9.8% fl-1992. Il-projezzjonijiet jindikaw li fl-2010 din iċ-ċifra kienet se tilħaq kważi 13% tal-popolazzjoni totali.​ Fatt ieħor li jenfasizza l-evoluzzjoni demografika taċ-Ċilì huwa li skont l-INE, ir-rata globali tal-fertilità fl-2009 kienet ta' madwar 1.9 tfal għal kull mara, valur taħt il-limitu ta' sostituzzjoni ġenerazzjonali ta' 2.1 tfal għal kull mara. Dan il-valur baqa' kostanti f'dawn l-aħħar snin, li jpoġġi liċ-Ċilì bħala wieħed mill-pajjiżi bl-inqas fertilità fl-Amerika Latina, flimkien ma' Kuba, fost oħrajn. Kundizzjonijiet soċjali tal-popolazzjoni Il-kundizzjonijiet soċjali tal-popolazzjoni tjiebu b’mod sinifikanti meta mqabbla ma' dawk ta' għaxar snin ilu, l-aktar grazzi għat-tkabbir ekonomiku, aċċess wiesa' għall-kreditu61​ u politiki soċjali li huma sensittivi għall-problemi taċ-Ċilì. Ir-rata tal-mortalità tat-trabi kienet 7.9% fl-2009. Il-perċentwal tal-popolazzjoni li tgħix fil-faqar naqas minn 45.1% fl-1987 għal 15.1% fl-2009. Id-destituzzjoni kienet 3.7% dik is-sena l-ogħla fl-Amerika Latina, li skont l-INE hija ta' 78.4 snin (75.7 snin għall-irġiel u 81.2 għan-nisa). Ir-rata tal-litteriżmu hija 95.8% (2002).​ Il-viċinanzi estensivi ta' akkomodazzjoni substandard jew kostruzzjoni prekarja, imsejħa popolazzjonijiet callampas (jew b'mod aktar formali, kampijiet), li ħarġu fis-snin sebgħin u tmeninijiet, kienu qed jisparixxu b'veloċità għolja minħabba l-impuls tal-politiki tad-djar, li ppermettew numru kbir ta' nies li jerġgħu jiġu alloġġjati numru ta' familji fis-setturi tal-akkomodazzjoni soċjali b'aċċess għad-dawl, ilma tax-xorb, telefon u ħwienet. Madwar 40% tal-popolazzjoni totali taċ-Ċilì hija kkonċentrata f'Santiago. In-numru tagħhom bilkemm inbidel meta mqabbel ma' għaxar snin ilu, parzjalment minħabba l-emigrazzjoni progressiva tal-popolazzjoni tagħhom mill-belt lejn is-subborgi l-ġodda, San Bernando, Puente Alto, Buin, Paine, Peñaflor u Colina, fost oħrajn. Li jagħmilha waħda miż-żoni metropolitani l-aktar popolati fl-Amerika Latina u agglutinatur kbir ta' industrija u servizzi. Segmentazzjoni soċjoekonomika Uffiċjalment, l-Stat Ċilen, permezz tal-Ministeru tal-Iżvilupp Soċjali u l-Familja (MINDES), jikklassifika l-popolazzjoni f'kwintili (jew deċili) ta 'dħul awtonomu, li fihom kull kintila jikkorrispondi għal 20% tad-djar ordnati skond id-dħul per capita tal-pajjiż . tad-dar, bl-ewwel quintile jkun l-ifqar 20%, u l-aħħar quintile jkun l-aktar 20%. Statistika Vitali kurrenti Numru ta' twelid minn Jannar–Marzu 2020 = Tnaqqis 51,904 Numru ta' twelid minn Jannar-Marzu 2021 = Tnaqqis 42,171 Numru ta' mwiet minn Jannar-Marzu 2020 = Tkabbir 25,674 Numru ta' mwiet minn Jannar-Marzu 2021 = Tkabbir 33,196 Bilanċ naturali minn Jannar-Marzu 2020 = Tnaqqis 26,230 Bilanċ naturali minn Jannar-Marzu 2021 = Tnaqqis 8,975 Sors: Dipartiment tal-Istatistika u Informazzjoni tas-Saħħa. Ċensi taċ-Ċili Fiċ-Ċilì, iċ-ċensimenti tal-popolazzjoni saru bejn wieħed u ieħor b'mod sistematiku minn nofs is-seklu 19, għalkemm qabel, fil-perjodu kolonjali, kien hemm tentattivi oħra biex jirreġistraw l-abitanti taċ-Ċileni uffiċjalment imsejħa Ċensimenti tal-Popolazzjoni u Djar mill-1952, u l-organizzazzjoni tagħha bħalissa hija r-responsabbiltà tal-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika (INE), maħluqa fl-1970 mid-Direttorat Ġenerali tal-Istatistika. L-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika (INE) huwa organizzazzjoni teknika statali Ċilena maħluqa fl-27 ta' Marzu, 1843 (taħt l-isem "Uffiċċju tal-Istatistika"), bi status legali taħt il-liġi pubblika, funzjonalment deċentralizzata u bl-assi tagħha stess, inkarigata mit-twettiq taċ-ċensimenti taż-żewġ popolazzjoni u djar, bħaċ-ċensiment nazzjonali tal-agrikoltura u tal-forestrija, jipproduċi, jiġbor u jippubblika wkoll l-istatistika uffiċjali tal-pajjiż, flimkien ma' kompiti speċifiċi oħra fdati lilu bil-liġi. Dawn il-kompiti jitwettqu permezz tat-tħejjija u t-tixrid ta' informazzjoni affidabbli, f'waqtu, aċċessibbli, rilevanti u komparabbli fuq livell nazzjonali u internazzjonali; Hija relatata mal-President tar-Repubblika permezz tal-Ministeru tal-Ekonomija, Żvilupp u Turiżmu. Mit-8 ta' Lulju, 2020, l-organizzazzjoni kienet immexxija minn Ricardo Vicuña Poblete; jaġixxi taħt il-gvernijiet ta' Sebastián Piñera u Gabriel Boric.​ Il-ħidma tagħha hija fundamentali għaliex l-istatistika li tipprovdi sservi, prinċipalment, bħala appoġġ għall-Istat biex jimplimenta politiki pubbliċi (azzjonijiet applikati minn gvern, biex iwieġeb għad-diversi talbiet tas-soċjetà, pereżempju: toroq, impjiegi, żoni ħodor, eċċ. ) li jibbenefikaw il-popolazzjoni, fejn in-nies kemm fl-isfera pubblika kif ukoll privata jistgħu jieħdu deċiżjonijiet ibbażati fuq l-informazzjoni. L-aħħar ċensiment, li sar fl-2017, wera li kien hemm 17,574,003 abitant fiċ-Ċili. Il-popolazzjoni stmata tar-Repubblika taċ-Ċili mid-demografija tal-ftehim taċ-ċensjoni tal-2017 kienet ta' 17 574 003 abitanti,​ b'densità ta' 23,24 hab/km². De ellos, madwar el 40 % se jikkonċentra fir-Región Metropolitana de Santiago. Ukoll hay 1 492 522 ta' persuni ta' oriġini barranija stima fil-31 ta' Diċembru, 2019.​ Storja Sfond Iċ-Ċili kien wieħed mill-ftit pajjiżi tal-Amerika Latina li, sa mit-twelid tiegħu bħala repubblika, wettaq ċensimenti tal-popolazzjoni b’mod xi ftit jew wisq sistematiku. Dawn imorru lura għall-era kolonjali, meta l-Kuruna Spanjola wettqet reġistrazzjonijiet ġenerali fil-Gvern taċ-Ċili, sabiex tispeċifika l-kundizzjonijiet ta 'espansjoni u sovranità tar-Re. Għalkemm saru diversi għadd parzjali tal-popolazzjoni minn nofs is-seklu 18, l-ewwel wieħed li kien aktar sistematiku kien dak li sar fl-isqof ta' Santiago bejn l-1777 u l-1779 b’ordni tal-Gvernatur Agustín de Jáuregui. Dan iċ-ċensiment ħa l-belt żgħira u, fi ħdanhom, il-parroċċi bħala l-unità bażika tiegħu. Imwettaq minn delegati maħtura mill-maġistrati, ikklassifikat il-popolazzjoni fi gruppi soċjo-razzjali (Spanjol, mestizos, mulatti, Indjani u suwed); Min-naħa tagħhom, dawn il-kategoriji ġew suddiviżi fi miżżewġin, waħedhom, romol, u tfal żgħar (tfal). Iċ-ċifra totali li ċ-ċensiment wera għall-isqof kollu ta' Santiago kienet ta' 259,646 abitant. Sussegwentement, fl-1784, sar ċensiment fl-arċipelagu ta' Chiloé, magħruf bħala r-Reġistru ta' Hurtado, li kien segwit minn għadd parzjali tal-popolazzjoni tal-isqof ta' Santiago fl-1787. Fl-1791 u l-1793, saru statistiċi ġodda dwar il-popolazzjoni taħt il-gvern ta' Ambrosio O'Higgins, li kienu ppreparati mill-ekkleżjastiċi fuq il-bażi ta' kotba parrokkjali, li jkopru t-territorji tal-isqof ta' Santiago u Concepción u jieħdu d-duttrini bħala bażi. unità, l-iżgħar unità territorjali. Ir-riżultati taċ-ċensiment kienu: l-isqof ta' Santiago, 203,732 abitant u l-isqof ta' Concepción, 105,114 abitant. Fost fallimenti oħra taċ-ċensiment, iċ-ċifra indikata għall-isqof ta' Santiago hija ferm inqas milli suppost. Fl-1796 O'Higgins ordna għadd parzjali tal-popolazzjoni indiġena fin-Nofsinhar tax-Xmara Biobío, li sar bil-moħbi mill-kaptani tal-ħbieb li kienu joqogħdu fost il-popolazzjoni Mapuche. Ir-riżultat, pjuttost mhux preċiż għall-bqija, ta' ċifra totali ta' 95,304 indiġenu, mingħajr ma speċifika aktar dettalji. B'mod ġenerali, il-metodoloġija użata fir-reġistrazzjonijiet differenti tal-popolazzjoni li twettqu matul is-seklu 18 tqajjem dubji serji dwar l-eżattezza tad-dejta, speċjalment fir-rigward tad-distinzjoni bejn l-Ispanjoli, il-mestizos u n-nies indiġeni. Min-naħa l-oħra, għandu jiġi kkunsidrat li parti sinifikanti tal-popolazzjoni mestizza li kienet teżisti dak iż-żmien ħarset mir-reġistrazzjoni biex tevita kontroll akbar mill-awtoritajiet, li jfisser li fil-maġġoranza l-kbira tal-każijiet iċ-ċifri tal-popolazzjoni huma sottovalutati. seklu 19 Fis-seklu 19, il-ħtieġa li jkun hemm reġistru ġenerali tal-popolazzjoni Ċilena kienet manifestata fl-ewwel snin tal-proċess ta 'indipendenza, peress li l-organizzazzjoni politika-amministrattiva korretta tal-Istat kienet tiddependi minnha, speċjalment għall-ħatra ta' siġġijiet fil-Kungress biex il-provinċji differenti. Fl-1811 il-Bord tal-Gvern ordna ċensiment ġdid, li sar fil-pajjiż kollu, bl-eċċezzjoni ta 'Chiloé. Dan iċ-ċensiment, l-ewwel ta' natura nazzjonali, qasam il-popolazzjoni fl-istess kategoriji soċjo-razzjali bħar-reġistrazzjonijiet preċedenti u indika ċ-ċifra ta' 621,866 abitant għat-territorju nazzjonali kollu. L-ewwel ċensimenti tal-popolazzjoni f'dan il-perjodu ffaċċjaw diversi diffikultajiet, bħall-gwerra tal-indipendenza u r-riluttanza ta' parti mill-popolazzjoni biex tingħadd. Fl-1812 sar ċensiment fl-Isqof tal-Konċezzjoni bbażat fuq rekords parrokkjali u fl-1813 sar l-ewwel ċensiment nazzjonali. Għalkemm dan iċ-ċensiment ma jgħoddx il-popolazzjoni ta' Concepción u Santiago, minħabba li kienu okkupati minn truppi royalisti, kien meqjus validu f'termini tad-dejta pprovduta għall-provinċji l-oħra. Biss fl-1835 sar l-ewwel ċensiment uffiċjali, fejn ġie stabbilit li l-popolazzjoni Ċilena laħqet l-1,103,036 abitant. Sal-1843, skont iċ-ċensiment ta' dik is-sena, il-popolazzjoni Ċilena kienet ta' 1,083,701 abitant. Konxji mill-importanza ta' dan it-tip ta' reġistru għall-organizzazzjoni tal-pajjiż, l-awtoritajiet ħolqu dik l-istess sena, fi żmien il-gvern ta' Manuel Bulnes, l-Uffiċċju Ċentrali tal-Istatistika u l-Liġi taċ-Ċensiment. Bil-ħolqien ta' din l-organizzazzjoni, l-Istat kien qed jikkonsolida r-rwol tiegħu fil-kontroll tal-informazzjoni tal-pajjiż, billi jneħħi minn dan ix-xogħol il-Knisja Kattolika, li sa mill-Kolonja kienet żammet ir-reġistru permezz ta' ċertifikati ta' magħmudija, żwieġ u mewt. Taħt id-direzzjoni tal-Uffiċċju Ċentrali tal-Istatistika, iċ-ċensimenti saru aktar perjodikament, peress li mill-1865 l-għadd tal-popolazzjoni kien stabbilit kull għaxar snin. Imbagħad, saru ċensimenti fis-snin 1854, 1865, 1875, 1885 u 1895. seklu 20 L-ewwel deċennji tas-seklu 20 kienu kkaratterizzati minn diversi diffikultajiet. Il-kwistjoni soċjali u l-effetti tagħha, kif ukoll id-diffikultajiet ekonomiċi, ttardjaw iċ-ċensiment li kellu jsir fl-1905 sal-1907, li kien ikopri t-territorju bejn il-provinċji ta' Tacna u Magallanes. Matul il-bqija tas-seklu 20, iċ-ċensimenti inkorporaw bħala massimu l-kriterji ta' simultanjetà u universalità, jiġifieri, it-twettiq tal-għadd fl-istess ħin fit-territorju nazzjonali kollu, bil-għan li jipprofessjonalizzaw il-preparazzjoni, l-eżekuzzjoni u l-kunsinna tad-data. Minbarra l-istatistika tal-popolazzjoni, kien mistenni wkoll li jkun jaf informazzjoni komplementari, bħar-reliġjon u l-livell edukattiv tan-nies, il-kundizzjonijiet materjali li jgħixu fihom, l-ammont ta' proprjetà proprjetà, fost affarijiet oħra. B'dawn il-kriterji, saru ċ-ċensimenti tal-1920, 1930, 1940, 1952, 1960, 1970, 1982 u 1992. Fl-1970, l-istituzzjonijiet taċ-ċensiment inbidlu meta nħoloq l-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika (INE), organizzazzjoni li topera sal-lum. Min-naħa tagħha, bis-saħħa ta' diversi avvanzi teknoloġiċi, mill-bidu taċ-ċensiment tal-1982, bdew jintużaw il-kompjuters u l-qarrejja ottiċi biex jaqraw il-fuljetti użati minn dawk li jieħdu ċ-ċensiment biex jiġbru l-informazzjoni. seklu 21 Il-proċess tal-ġbir tad-data għaċ-Ċensiment tal-2012 – l-ewwel ċensiment legali li sar fuq perjodu ta' tliet xhur – ġie skartat minħabba problemi tekniċi fil-kisba tad-data, u għalhekk kellu jsir ċensiment ġdid b’mod straordinarju f'2017, ritorn għall-metodoloġija taċ-ċensiment attwalment imwettqa f'ġurnata waħda. Iċ-ċensiment li jmiss kien ipproġettat għall-2022, u rrepeti l-metodoloġija taċ-ċensiment tal-2012 li fallew. Madankollu, il-pandemija tal-COVID-19 ġiegħlet it-tlestija tiegħu għal Marzu 2023, u reġgħet ġiet posposta f'Mejju 2022, u ħallieha stabbilita bħala data tat-tmiem f'2024. Organizzazzjoni Territorjali Għall-gvern u l-amministrazzjoni interna tal-Istat, it-territorju tar-Repubblika taċ-Ċilì bħalissa huwa maqsum f'16-il reġjun, li min-naħa tagħhom huma suddiviżi f'56 provinċja; Għall-finijiet tal-amministrazzjoni lokali, il-provinċji huma suddiviżi fi 346 komun. Kultura Mill-perjodu bejn l-ewwel insedjamenti agrikoli u sa tmiem il-perjodu prekolombjan, it-Tramuntana taċ-Ċili kien reġjun ta' kultura Andina li kien influwenzat minn tradizzjonijiet tal-għoljiet li nfirxu fil-widien kostali tat-tramuntana, filwaqt li r-reġjuni tan-nofsinhar kienu oqsma ta' attivitajiet kulturali Mapuche. Matul il-perjodu kolonjali ta' wara l-konkwista u matul il-perjodu Repubblikan bikri, il-kultura tal-pajjiż kienet iddominata mill-Ispanjol. Influwenzi Ewropej oħra, l-aktar l-Ingliż, il-Franċiż u l-Ġermaniż, bdew fis-seklu 19 u komplew sal-lum. L-immigranti Ġermaniżi influwenzaw l-arkitettura u l-kċina tal-istil tal-Bavarja rurali fin-Nofsinhar taċ-Ċili fi bliet bħal Valdivia, Frutillar, Puerto Varas, Osorno, Temuco, Puerto Octay, Llanquihue, Faja Maisan, Pitrufquén, Victoria, Pucón u Puerto Montt. Mużika u żfin Il-mużika fiċ-Ċili tvarja minn mużika folk, popolari u klassika. Il-ġeografija wiesgħa tagħha tiġġenera stili mużikali differenti fit-tramuntana, fiċ-ċentru u fin-nofsinhar tal-pajjiż, inklużi wkoll il-mużika tal-Għid u l-Mapuche. Iż-żfin nazzjonali huwa l-cueca. Forma oħra ta' kanzunetta tradizzjonali Ċilena, għalkemm mhix żfin, hija t-tonada. Li toħroġ minn mużika importata minn kolonizzaturi Spanjoli, hija distinta mill-cueca minn sezzjoni melodika intermedja u melodija aktar prominenti. Bejn il-ħamsinijiet u s-sebgħinijiet, forom mużikali folkloristiċi indiġeni ġew rivitalizzati bil-moviment New Chilean Song immexxi minn kompożituri bħal Violeta Parra, Raúl de Ramón u Pedro Messone, li assoċjati wkoll ma' attivisti politiċi u riformisti bħal Víctor Jara, Inti -Illimani u Quilapayún. Barra minn hekk, ħafna rock bands Ċileni bħal Los Jaivas, Los Prisioneros, La Ley, Los Tres u Los Bunkers kisbu suċċess internazzjonali, xi wħud jinkorporaw influwenzi folkloristiċi qawwija, bħal Los Jaivas. Fi Frar, isiru festivals annwali ta' mużika u kummiedja f’Viña del Mar. Letteratura Iċ-Ċili huwa pajjiż ta' poeti. Gabriela Mistral kienet l-ewwel Latin-Amerikana li rċeviet Premju Nobel għal-Letteratura (1945). L-iktar poeta famuż taċ-Ċilì huwa Pablo Neruda, li rċieva l-Premju Nobel fil-Letteratura (1971) u huwa magħruf mad-dinja kollha għal-librerija estensiva ta' xogħlijiet tiegħu dwar ir-rumanz, in-natura u l-politika. It-tliet djar personalizzati ħafna tagħhom f'Isla Negra, Santiago u Valparaíso huma destinazzjonijiet turistiċi popolari. Fost il-lista ta' poeti Ċileni oħra hemm Carlos Pezoa Véliz, Vicente Huidobro, Gonzalo Rojas, Pablo de Rokha, Nicanor Parra, Ivonne Coñuecar u Raúl Zurita. Isabel Allende hija l-aktar rumanziera Ċilena li tinbiegħ, b'51 miljun rumanz tagħha mibjugħa madwar id-dinja. Ir-rumanz tar-rumanzier José Donoso The Obscene Bird of the Night huwa meqjus mill-kritiku Harold Bloom bħala wieħed mix-xogħlijiet kanoniċi tal-letteratura tal-Punent tas-seklu 20. Rumanzier u poeta Ċilen rikonoxxut internazzjonalment huwa Roberto Bolaño, li t-traduzzjonijiet tiegħu għall-Ingliż kellhom riċeviment eċċellenti mill-kritiċi. Kċina Il-kċina Ċilena hija riflessjoni tal-varjetà topografika tal-pajjiż, li fiha varjetà ta' frott tal-baħar, ċanga, frott u ħaxix. Ir-riċetti tradizzjonali jinkludu asado, cazuela, empanadas, humitas, pastel de choclo, pastel de patatas, curanto u sopaipillas. Crudos huwa eżempju tat-taħlita ta' kontribuzzjonijiet kulinari mid-diversi influwenzi etniċi fiċ-Ċili. Il-lama mqatta 'mqatta', l-użu abbundanti ta 'frott tal-baħar, u l-ħobż tar-ross ġew mislufa mill-kċina indiġena Andina Quechua (għalkemm iċ-ċanga, miġjuba fiċ-Ċili mill-Ewropej, tintuża wkoll minflok laħam tal-lama), il-Lumi u l-basal inġiebu minn kolonizzaturi Spanjoli, u l-użu tal-mayonnaise u l-jogurt ġie introdott minn immigranti Ġermaniżi, kif kienet il-birra. Folklor Il-folklor Ċilen, karatteristika kulturali u demografika tal-pajjiż, huwa r-riżultat tat-taħlita ta' elementi Spanjoli u Amerindijani li seħħew matul il-perjodu kolonjali. Għal raġunijiet kulturali u storiċi, erba' żoni kbar huma kklassifikati u distinti fil-pajjiż: żoni tat-Tramuntana, ċentrali, tan-Nofsinhar u tan-Nofsinhar. Ħafna mit-tradizzjonijiet tal-kultura Ċilena għandhom skop festiv, iżda xi wħud, bħal żfin u ċerimonji, għandhom komponenti reliġjużi. Il-mitoloġija Ċilena hija l-mitoloġija u t-twemmin tal-Folklor Ċileni. Dan jinkludi mitoloġija Chilote, mitoloġija Rapa Nui u mitoloġija Mapuche. Sports L-aktar sport popolari fiċ-Ċilì huwa l-futbol tal-assoċjazzjoni. Iċ-Ċilì deher f'disa' Tazza tad-Dinja tal-FIFA, inkluża t-Tazza tad-Dinja tal-FIFA tal-1962, fejn it-tim nazzjonali tal-futbol spiċċa fit-tielet post. Riżultati oħra miksuba mit-tim nazzjonali tal-futbol jinkludu żewġ titli tal-Copa América (2015 u 2016), żewġ runners-up, midalja tal-fidda u żewġ tal-bronż fil-Logħob Pan-Amerikan, midalja tal-bronż fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-2000 u żewġ terzi postijiet fil- it-tournaments taż-żgħażagħ tal-FIFA U-17 u U-20. L-aktar kampjonat importanti fis-sistema tal-kampjonat tal-futbol Ċilen huwa ċ-Ċilen Primera División, li hija msemmija mill-IFFHS bħala d-disa' l-iktar kampjonat nazzjonali tal-futbol b'saħħtu fid-dinja. Il-klabbs ewlenin tal-futbol huma Colo-Colo, Universidad de Chile u Universidad Católica. Colo-Colo huwa l-aktar klabb tal-futbol ta' suċċess fil-pajjiż, bl-aktar kampjonati nazzjonali u internazzjonali, inkluż it-turnament ta' klabbs mixtieq mill-Amerika t'Isfel Copa Libertadores. Universidad de Chile kienet l-aħħar champion internazzjonali (Copa Sudamericana 2011). It-tennis huwa l-aktar sport ta' suċċess fiċ-Ċili. It-tim nazzjonali tiegħu rebaħ it-tournament tat-tafal tat-Tazza tad-Dinja tat-Timijiet darbtejn (2003 u 2004), u lagħab fil-finali tat-Tazza Davis kontra l-Italja fl-1976. Fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-2004, il-pajjiż qabad deheb u bronż fis-singles tal-irġiel u deheb fid-doppji tal-irġiel ( Nicolás Massú rebaħ żewġ midalji tad-deheb). Marcelo Ríos sar l-ewwel raġel tal-Amerika Latina li laħaq il-post numru wieħed fir-rankings tas-singles tal-ATP fl-1998. Anita Lizana rebħet l-Open tal-Istati Uniti fl-1937, u saret l-ewwel mara mill-Amerika Latina li rebħet tournament tas-singles. Luis Ayala kien darbtejn runner-up fl-Open Franċiż u kemm Ríos kif ukoll Fernando González waslu sal-finali tas-singles tal-irġiel fl-Open tal-Awstralja. González rebaħ ukoll midalja tal-fidda fis-singles fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-2008 f'Beijing. Fil-Logħob Olimpiku tas-Sajf, iċ-Ċilì għandu total ta' żewġ midalji tad-deheb (tennis), seba’ midalji tal-fidda (atletika, riding taż-żwiemel, boxing, sparar u tennis) u erba' midalji tal-bronż (tennis, boxing u futbol). Fl-2012, iċ-Ċilì rebaħ l-ewwel midalja Paralimpika (deheb fl-atletika). Rodeo huwa l-isport nazzjonali tal-pajjiż u huwa pprattikat fl-aktar żoni rurali tan-nazzjon. Sport simili għall-hockey imsejjaħ chueca kien jintlagħab mill-poplu Mapuche matul il-konkwista Spanjola. L-iskijar u s-snowboarding huma pprattikati f'ċentri tal-iski li jinsabu fl-Andes ċentrali u f'ċentri tal-iski tan-Nofsinhar qrib bliet bħal Osorno, Puerto Varas, Temuco u Punta Arenas. Is-surfing huwa popolari f'xi bliet kostali. Il-polo jintlagħab professjonalment fiċ-Ċili, u l-pajjiż ħa l-ewwel premju fil-Kampjonati Dinji tal-Polo 2008 u 2015. Il-basketball huwa sport popolari li fih iċ-Ċilì rebaħ midalja tal-bronż fl-ewwel Kampjonat tad-Dinja tal-FIBA tal-irġiel li sar fl-1950 u rebaħ it-tieni midalja tal-bronż meta ċ-Ċilì ospita l-Kampjonat tad-Dinja tal-FIBA tan-Nisa tal-1959 Kampjonat tad-Dinja fl-1953, temm it-tournament bil-midalja tal-fidda. San Pedro de Atacama jospita l-“Cruce de Atacama” annwali, tellieqa tas-saqajn fuq sitt stadji, 250 kilometru (160 mil) li kull sena tattira madwar 150 kompetitur minn 35 pajjiż. It-tellieqa tal-karozzi off-road Dakar Rally ilha ssir kemm fiċ-Ċilì kif ukoll fl-Arġentina mill-2009. Wirt kulturali Il-wirt kulturali taċ-Ċilì huwa magħmul, l-ewwel nett, mill-wirt intanġibbli tiegħu, magħmul minn diversi manifestazzjonijiet u attivitajiet kulturali, bħall-arti viżiva, snajja, żfin, festivals, gastronomija, logħob, mużika u tradizzjonijiet. It-tieni nett, għall-wirt materjali tiegħu, li jikkonsisti minn dawk il-binjiet, oġġetti u siti ta' importanza arkeoloġika, arkitettonika, tradizzjonali, artistika, etnografika, folklorika, storika, reliġjuża jew teknoloġika mifruxa fit-territorju Ċilen kollu. Fosthom, xi wħud huma ddikjarati Siti ta' Wirt Dinji mill-UNESCO, skont id-dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni dwar il-Ħarsien tal-Wirt Dinji Kulturali u Naturali tal-1972, ratifikata miċ-Ċilì fl-1980. Dawn is-siti kulturali huma l-Park Nazzjonali ta' Rapa Nui (1995). ), il-Knejjes ta' Chiloé (2000), iċ-ċentru storiku tal-belt tal-port ta' Valparaíso (2003), ix-Xogħlijiet tas-Saltpeter ta' Humberstone u Santa Laura (2005) u l-belt tal-minjieri ta' Sewell (2006). Fl-1999, il-Jum tal-Patrimonju Kulturali ġie stabbilit bħala mod biex jiġi onorat u kkommemorat il-wirt kulturali taċ-Ċilì. Huwa avveniment nazzjonali uffiċjali li jsir f'Mejju ta' kull sena. Belt Referenzi