چلي

چلي (Chile)، سرڪاري طور تي چلي جي جمهوريا (Republica De Chile)، اولهه ڏکڻ آمريڪا ۾ هڪ ملڪ آهي. اهو دنيا جو ڏاکڻين ملڪ آهي ۽ انٽارڪيڪا جي ويجهو آهي، انڊیز جبل ۽ پئسفڪ سمنڊ جي وچ ۾ زمين جي هڪ تنگ پٽي سان پکڙيل آهي. 7,56,102 چورس ڪلوميٽر (2,91,933 چورس ميل) جي ايراضيءَ سان ۽ سال 2017ع تائين هڪ ڪروڙ 75 لک (17.5 ملين) جي آبادي سان، چلي جون سرحدون اتر ۾ پيرو، اتر اوڀر ۾ بوليويا ۽ ارجنٽائن سان ملن ٿيون. اوڀر ۾، ۽ ڏکڻ ڏانهن ڊريڪ آبی گذرگاھہ (Drake Passage) آهي. ملڪ ڪيترن ئي پئسفڪ ٻيٽن تي پڻ ڪنٽرول ڪري ٿو، جن ۾ جوآن فرنانڊيز، اسلا سالاس يو گومیز، ڊيسون ٽوراڊاس ۽ ايسٽر ٻيٽ شامل آهن ۽ انٽارڪيڪا جي اٽڪل 12,50,000 چورس ڪلوميٽر (4,80,000 چورس ميل) کي چلي جي انٽارڪٽڪ ٽريٽري طور دعويٰ ڪري ٿو. چلي جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر سانٽياگو آهي ۽ قومي ٻولي اسپينش آهي. اسپين 16ھین صدي جي وچ ڌاري علائقي کي فتح ڪيو ۽ نوآبادي ڪئي، انڪا (Inca) راڄ کي تبديل ڪيو، پر آزاد ماپوچی (Mapuche) ماڻهن کي فتح ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو، جيڪي هاڻي ڏکڻ۔مرڪزي چلي ۾ آباد آھن. چلي سال 1818ع ۾ اسپين کان آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ سال 1830ع ۾ نسبتاً مستحڪم آمرانه جمهوريه طور اڀري آيو. 19هين صديءَ جی دوران، چلي اهم معاشي ۽ علائقائي ترقيءَ جو تجربو ڪيو، سال 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ماپوچي جي مزاحمت جو خاتمو ڪيو ۽ پئسفڪ جي جنگ (1879-1883) ۾ پيرو ۽ بوليويا کي شڪست ڏئي پنهنجي موجوده اترين علائقي کي حاصل ڪيو. 20ھین صدي عيسويءَ ۾، سال 1970ع جي ڏهاڪي تائين، چلي ۾ جمهوري عمل جاری رھيو ۽ آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ۽ شهري ٿيڻ جو تجربو ٿيو، جڏهن ته پنهنجي معيشت کي سهارو ڏيڻ لاءِ تانبا جي مائننگ مان برآمدات تي وڌيڪ انحصار ڪيو. 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي دوران، ملڪ سخت کاٻي۔ساڄي سياسي پولرائزيشن ۽ انتشار جو نشانو بڻيو، جنهن جي نتيجي ۾ سال 1973ع ۾ چلي جي بغاوت ٿي، جنهن سلواڊور آلندي جي جمهوري طور تي چونڊيل کاٻي ڌر جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو. ان کانپوءِ آگسٽو پنوشي جي 16 سالن جي ساڄي ڌر جي فوجي آمريت هئي، جنهن جي نتيجي ۾ 3,000 کان وڌيڪ ماٹھو مرجی ویا يا گم ٿي ويا. پنوشي جي حڪومت سال 1990ع ۾ ختم ٿي وئي، سال 1988ع ۾ ريفرينڊم جي پٺيان، ۽ هڪ مرڪز۔کاٻي اتحاد پاران ڪامياب ٿي ويو، جيڪو سال 2010ع تائين حڪومت ڪيو. چلي هڪ اعلي آمدني واری معيشت آهي ۽ ڏکڻ آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ اقتصادي ۽ سماجي طور تي مستحڪم قومن مان هڪ آهي. لاطيني آمريڪا جي مقابلي ۾، في کس آمدني، گلوبلائيزيشن، امن، ۽ اقتصادي آزادي ۾. چلي پڻ رياست جي استحڪام ۽ جمهوري ترقي جي لحاظ کان علائقي ۾ سٺو ڪم ڪري ٿو، ۽ صرف ڪئناڊا جي پٺيان، آمريڪا ۾ ٻئين گھٽ قتل جي شرح تي فخر ڪري ٿو. چلي گڏيل قومن، لاطيني آمريڪي ۽ ڪيريبين رياستن جي ڪميونٽي (سي ايل اي سي)، ۽ پئسفڪ الائنس جو هڪ باني ميمبر آهي، ۽ 2010 ۾ او ای سی ڈی OECD ۾ شامل ٿيو. نالو هـن مـلڪ تـي هـيءُ نـالـو Tchili تان کنيل آهي، جـنـهـن جـي مـعـنيٰ برف (Snow) آهي. پکيڙ چلي ڏکڻ آمريڪا جو ملڪ آهي. هن جي اتر ۾ پيرو، اوڀر ۾ بوليويا ۽ ارجنٽينا، ڏکڻ ۽ اولهه ۾ پئسفڪ سمنڊ آهن. چلي پئسفڪ سمنڊ جي ڏکڻ اولاهين ڪناري تي واقع آهي. چلي دنيا جو سڀ کان سنهڙو ۽ ڊگھو ملڪ آهي. چليءَ جي پکيڙ 756626 چورس ڪلوميٽر (292058 چورس ميل) ۽ آبادي هڪ ڪروڙ 60 لکن جي لڳ ڀڳ آهي. چليءَ جي گاديءَ جو هنڌ سانتياگو (Santiago) آهي ۽ هتي جو سڀ کان مٿانهون هنڌ ’اوجوس ڊل سلاڊو’ (بلندي: 6870 ميٽر) آهي. ٻولي چليءَ جي سرڪاري ٻولي اسپيني آهي. وسيلا Ketnepen Shile هتان جي مکيه زرعي پيداوار ۾ ڪڻڪ، بصر، ٻج، پٽاٽا، ميوا، مڪئي، انگور، زيتون، جَوَ، صوف، آڙو اچي وڃن ٿا. هتي جي مکيه صنعتن ۾ مڇيءَ جي پيڪنگ، ڪاٺ جون شيون، لوهه، ڪاغذ، مشينري، ڪيميائي شيون، ڪپڙو اڻڻ شامل آهن. موسم هتان جي موسم خط استوا جي ويجھو آهي، ان ڪري هن جو اتريون علائقو ڏاڍو گرم ۽ ڏاکڻيون حصو ٿڌو آهي. چلي هڪ آزاد جمهوريه آهي، جتي صدارتي طرز جي حڪومت قائم آهي. آزادي هن ملڪ جي آزاديءَ جو ڏهاڙو 12 فبروري 1818ع آهي ۽ هن تي گڏيل قومن جي اداري (UNO) ۾ 24 آڪٽوبر 1945ع کان ميمبرشپ حاصل آهي. حوالا ٻاهريان ڳنڍڻا