චිලී

චිලී, නිල වශයෙන් චිලී ජනරජය, යනු බටහිර දකුණු ඇමරිකාවේ පිහිටි රටකි. එය ලෝකයේ දකුණු දිගම රට වන අතර ඇන්ටාක්ටිකාවට ආසන්නතම රට වන අතර ඇන්ඩීස් කඳුවැටිය සහ පැසිෆික් සාගරය අතර පටු බිම් තීරුවක් දිගේ විහිදී ඇත. 2017 දී කරන ලද නවතම සංගණනයට අනුව චිලීයේ ජනගහනය මිලියන 17.5 ක් වූ අතර එහි භෞමික භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර් 756,102 (වර්ග සැතපුම් 291,933) වන අතර, උතුරින් පේරු, ඊසාන දෙසින් බොලිවියාව, නැගෙනහිරින් ආර්ජන්ටිනාව සහ දකුණින් ඩ්‍රේක් මාර්ගය සමඟ මායිම් බෙදා ගනී. ජුවාන් ෆර්නැන්ඩස්, ඉස්ලා සලාස් වයි ගෝමස්, ඩෙස්වෙන්ටුරාඩාස් සහ ඊස්ටර් දූපත ඇතුළු පැසිෆික් දූපත් කිහිපයක් ද මෙම රට පාලනය කරන අතර ඇන්ටාක්ටිකාවේ වර්ග කිලෝමීටර් 1,250,000 (වර්ග සැතපුම් 480,000) පමණ චිලී ඇන්ටාක්ටික් ප්‍රදේශය ලෙස ප්‍රකාශ කරයි. චිලීහි අගනුවර සහ විශාලතම නගරය සන්තියාගෝ වන අතර ජාතික භාෂාව ස්පාඤ්ඤ වේ. ස්පාඤ්ඤය 16 වන සියවසේ මැද භාගයේදී ඉන්කා පාලනය වෙනුවට කලාපය යටත් කර ගෙන යටත් විජිතයක් බවට පත් කළේය; කෙසේ වෙතත්, දැන් දකුණු-මධ්‍යම චිලී ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශයේ වාසය කළ ස්වාධීන ගෝත්‍රික මාපුචේ ජනතාව යටත් කර ගැනීමට ඔවුන් අසමත් විය. 1818 දී ස්පාඤ්ඤයෙන් නිදහස ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසු 1830 ගණන්වල චිලී සාපේක්ෂව ස්ථාවර ඒකාධිපති ජනරජයක් ලෙස මතු විය. 19 වන සියවසේදී, චිලී සැලකිය යුතු ආර්ථික හා භෞමික වර්ධනයක් අත්විඳි අතර, 1880 ගණන්වල මාපුචේ ප්‍රතිරෝධයට තිත තැබූ අතර පැසිෆික් යුද්ධයේදී (1879–83) පේරු සහ බොලිවියාව පරාජය කිරීමෙන් එහි වර්තමාන උතුරු ප්‍රදේශය ලබා ගත්තේය. 20 වන සියවසේදී, 1970 දශකය දක්වා, චිලී රාජ්‍යය ප්‍රජාතන්ත්‍රීකරණ ක්‍රියාවලියකට භාජනය වූ අතර වේගවත් ජනගහන වර්ධනයක් සහ නාගරීකරණයක් අත්විඳින අතර, එහි ආර්ථිකයට සහාය වීම සඳහා තඹ කැණීම්වලින් අපනයනය කිරීම මත වැඩි වැඩියෙන් විශ්වාසය තැබීය. 1960 සහ 1970 දශකවලදී, රට දැඩි වාම-දකුණු දේශපාලන ධ්‍රැවීකරණයකින් සහ කැලඹීමකින් සලකුණු වූ අතර, එය 1973 චිලී කුමන්ත්‍රණයෙන් අවසන් වූ අතර එය සැල්වදෝර් ඇලෙන්ඩේගේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීව තේරී පත් වූ වාමාංශික රජය පෙරලා දැමීය. මෙයින් පසුව ඔගස්ටෝ පිනෝචෙට් යටතේ වසර 16 ක දක්ෂිණාංශික හමුදා ආඥාදායකත්වයක් ඇති වූ අතර, එහිදී 1980 චිලී ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ඔර්ටුසාර් කොමිසමේ උපදේශනය සමඟ මෙන්ම දේශපාලන හා ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ කිහිපයක් ද සිදු කරන ලද අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මරණ හෝ අතුරුදහන් වීම් 3,000 කට වඩා සිදු විය. 1988 දී ජනමත විචාරණයකින් පසුව, 1990 දී පාලන තන්ත්‍රය අවසන් වූ අතර, එය 2010 දක්වා පාලනය කළ මධ්‍ය-වාම සන්ධානයක් විසින් අනුප්‍රාප්තික විය. චිලී යනු ඉහළ ආදායම් ලබන ආර්ථිකයක් වන අතර දකුණු ඇමරිකාවේ ආර්ථික වශයෙන් සහ සමාජීය වශයෙන් වඩාත්ම ස්ථාවර ජාතීන්ගෙන් එකකි. රාජ්‍යයේ තිරසාරභාවය සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සංවර්ධනය අතින් ද චිලී කලාපය තුළ හොඳින් ක්‍රියා කරයි. චිලී එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, ලතින් ඇමරිකානු සහ කැරිබියානු රාජ්‍ය ප්‍රජාව (CELAC) සහ පැසිෆික් සන්ධානයේ ආරම්භක සාමාජිකයෙකු වන අතර 2010 දී OECD හා එක් විය. නිරුක්තිය චිලී යන වචනයේ ආරම්භය පිළිබඳව විවිධ මත තිබේ. 17 වන සියවසේ ස්පාඤ්ඤ වංශකතාකරුවෙකු වන ඩියාගෝ ද රොසාලෙස්ට අනුව, ඉන්කාවරු 15 වන සියවසේ ඉන්කා යටත් විජිත සමයේදී එම ප්‍රදේශය පාලනය කළ ටිලී නම් පිකුංචේ ගෝත්‍රික ප්‍රධානියෙකුගේ (කැසික්) නම විකෘති කිරීමෙන් ඇකොන්කාගුවා චිලී නිම්නය ලෙස හැඳින්වූහ. තවත් න්‍යායක් පෙන්වා දෙන්නේ ඇකොන්කාගුවා නිම්නය පේරු හි කැස්මා නිම්නය හා සමාන බවයි, එහිදී චිලී නමින් නගරයක් සහ නිම්නයක් තිබුණි. වෙනත් න්‍යායන් පවසන්නේ චිලී යන නම 'පෘථිවියේ කෙළවර' හෝ 'මුහුදු ගුල්ලන්' යන අර්ථය ඇති ස්වදේශික ඇමරිකානු වචනයකින් ලබා ගත හැකි බවයි; 'භූමිය අවසන් වන තැන' යන අර්ථය ඇති මාපුචේ වචනයෙන් චිලී, හෝ කෙචුවා චිරි, 'සීතල', 'හිම' යන අර්ථය ඇති හෝ 'පෘථිවියේ ගැඹුරුම ස්ථානය' යන අර්ථය ඇති ට්චිලි වලින් ලබා ගත හැකිය. මිරිස් වලට ආරෝපණය කරන ලද තවත් සම්භවයක් වන්නේ ඔනොමැටොපොයික් චීල්-චීල් ය - දේශීයව ට්‍රයිල් ලෙස හැඳින්වෙන කුරුල්ලෙකුගේ වෝර්බල් හි මාපුචේ අනුකරණයයි. ස්පාඤ්ඤ ජයග්‍රාහකයින් මෙම නම ගැන ඉන්කාවරුන්ගෙන් අසා ඇති අතර, 1535-36 දී පේරු සිට දකුණට ඩියාගෝ ද අල්මාග්‍රෝගේ පළමු ස්පාඤ්ඤ ගවේෂණයෙන් දිවි ගලවා ගත් කිහිප දෙනෙකුගෙන් ඔවුන් තමන්ව "චිලී මිනිසුන්" ලෙස හැඳින්වූහ. අවසානයේ, මැපොචෝ නිම්නය එසේ නම් කිරීමෙන් පසු චිලී යන නම විශ්වීයකරණය කිරීමේ ගෞරවය ඇල්මාග්‍රෝට හිමි වේ. පැරණි අක්ෂර වින්‍යාසය ඉංග්‍රීසියෙන් "චිලී" භාවිතයේ පැවතුනි. 20 වන සියවසේ මුල් භාගය දක්වා සහ "චිලී" ලෙස පරිවර්තනය වීමට පෙර. ඉතිහාසය මුල් ඉතිහාසය ගල් මෙවලම් සාක්ෂිවලින් පෙනී යන්නේ මිනිසුන් වසර 18,500 කට පෙර මොන්ටේ වර්ඩ් නිම්න ප්‍රදේශයට වරින් වර පැමිණි බවයි. වසර 10,000 කට පමණ පෙර, සංක්‍රමණික ආදිවාසී ජනයා වර්තමාන චිලීයේ සාරවත් නිම්න සහ වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල පදිංචි වූහ. ඉතා මුල් කාලීන මානව වාසස්ථානවලින් ජනාවාස වූ ස්ථාන අතර මොන්ටේ වර්ඩ්, කියුවා ඩෙල් මිලෝඩන් සහ පාලි-අයික් ආවාටයේ ලාවා නළය ඇතුළත් වේ. ඉන්කාවරු කෙටියෙන් ඔවුන්ගේ අධිරාජ්‍යය දැන් උතුරු චිලී ලෙස ව්‍යාප්ත කළ නමුත්, මාපුචේ (හෝ ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් විසින් ඔවුන් හැඳින්වූ පරිදි අරවුකානියානුවන්) රාජ්‍ය සංවිධානයක් නොමැතිකම නොතකා ඉන්කා අධිරාජ්‍යය ඔවුන් යටත් කර ගැනීමට ගත් බොහෝ උත්සාහයන්ට සාර්ථකව ප්‍රතිරෝධය දැක්වූහ. ඔවුන් සාපා ඉන්කා ටුපාක් යුපන්කි සහ ඔහුගේ හමුදාවට එරෙහිව සටන් කළහ. මවුලේ සටන ලෙස හැඳින්වෙන ලේ වැකි දින තුනක ගැටුමේ ප්‍රතිඵලය වූයේ චිලී ප්‍රදේශ අත්පත් කර ගැනීම මවුලේ ගඟේදී අවසන් වීමයි. ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතකරණය 1520 දී, ලොව වටා ගමන් කිරීමට උත්සාහ කරන අතරතුර, ෆර්ඩිනන්ඩ් මැගෙලන් දැන් ඔහුගේ නමින් නම් කර ඇති දකුණු මාර්ගය (මැගෙලන් සමුද්‍ර සන්ධිය) සොයා ගත් අතර එමඟින් දැන් චිලී ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශයට පා තැබූ පළමු යුරෝපීයයා බවට පත්විය. චිලී වෙත ළඟා වූ ඊළඟ යුරෝපීයයන් වූයේ 1535 දී පේරු සිට රත්තරන් සොයමින් පැමිණි ඩියාගෝ ද අල්මාග්‍රෝ සහ ඔහුගේ ස්පාඤ්ඤ ආක්‍රමණික කණ්ඩායමයි. ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයින්ට ප්‍රධාන වශයෙන් කප්පාදු කෘෂිකර්මාන්තය සහ දඩයම් කිරීම තුළින් තමන්ට සහාය වූ විවිධ සංස්කෘතීන් හමු විය. චිලී යටත් කර ගැනීම 1540 දී ඉතා උනන්දුවෙන් ආරම්භ වූ අතර එය 1541 පෙබරවාරි 12 වන දින සන්තියාගෝ නගරය ආරම්භ කළ ෆ්‍රැන්සිස්කෝ පිසාරෝගේ ලුතිනන්වරයෙකු වූ පෙඩ්‍රෝ ද වැල්ඩිවියා විසින් සිදු කරන ලදී. ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයින්ට ඔවුන් සොයන පුළුල් රන් හා රිදී සොයා ගැනීමට නොහැකි වුවද, ඔවුන් චිලී මධ්‍යම නිම්නයේ කෘෂිකාර්මික විභවය හඳුනා ගත් අතර, චිලී ස්පාඤ්ඤ අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් බවට පත්විය. යටත් කර ගැනීම ක්‍රමයෙන් සිදු වූ අතර යුරෝපීයයන් නැවත නැවතත් පසුබෑමකට ලක් විය. 1553 දී ආරම්භ වූ දැවැන්ත මාපුචේ කැරැල්ලක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස වැල්ඩිවියා මරණයට පත් වූ අතර යටත් විජිතයේ ප්‍රධාන ජනාවාස බොහොමයක් විනාශ විය. පසුව ඇති වූ ප්‍රධාන කැරලි 1598 සහ 1655 දී සිදු විය. මාපුචේ සහ අනෙකුත් ස්වදේශික කණ්ඩායම් කැරලි ගැසූ සෑම අවස්ථාවකම, ජනපදයේ දකුණු මායිම උතුරු දෙසට තල්ලු කරන ලදී. 1683 දී ස්පාඤ්ඤ කිරීටය විසින් වහල්භාවය අහෝසි කිරීම සිදු කරන ලද්දේ මාපුචේ වහල්භාවයට පත් කිරීම ඔවුන් යටත් කර ගැනීමට බිය ගැන්වීමට වඩා ප්‍රතිරෝධය තීව්‍ර කළ බව පිළිගැනීමෙනි. රාජකීය තහනම් කිරීම් තිබියදීත්, අඛණ්ඩ යටත්විජිතවාදී මැදිහත්වීම් හේතුවෙන් සබඳතා පළුදු විය. උතුරට කාන්තාරයෙන්, දකුණට මාපුචේ විසින්, නැගෙනහිරින් ඇන්ඩීස් කඳුවැටියෙන් සහ බටහිරින් සාගරයෙන් වෙන් කරන ලද චිලී, ස්පාඤ්ඤ ඇමරිකාවේ වඩාත්ම මධ්‍යගත, සමජාතීය භූමි ප්‍රදේශයක් බවට පත්විය. එක්තරා ආකාරයක මායිම් බලකොටුවක් ලෙස සේවය කරමින්, මාපුචේ සහ ස්පාඤ්ඤයේ යුරෝපීය සතුරන්, විශේෂයෙන් ඉංග්‍රීසි සහ ලන්දේසීන් යන දෙපිරිසගේම ආක්‍රමණ වැළැක්වීමේ මෙහෙවර යටත් විජිතයට පැවරුණි. සර් ෆ්‍රැන්සිස් ඩ්‍රේක් 1578 දී යටත් විජිතයේ ප්‍රධාන වරාය වූ වල්පරයිසෝ වෙත කළ වැටලීමෙන් පෙන්නුම් කළ පරිදි, මාපුචේට අමතරව බුකනියර්වරුන් සහ මුහුදු කොල්ලකරුවන් ද යටත් විජිතයට තර්ජනය කළහ. චිලී රාජ්‍යය ඇමරිකාවේ විශාලතම ස්ථාවර හමුදාවන්ගෙන් එකකට සත්කාරකත්වය සැපයූ අතර, එය ස්පාඤ්ඤ දේපළවලින් වඩාත්ම මිලිටරිකරණය වූ එකක් බවට පත් කළ අතර, පේරු උපරාජයාගේ භාණ්ඩාගාරයට ද මුදල් වැය කළේය. පළමු සාමාන්‍ය සංගණනය 1777 සහ 1778 අතර කාලය තුළ අගස්ටින් ද ජෞරෙගුයිගේ රජය විසින් පවත්වන ලදී; එයින් පෙන්නුම් කළේ ජනගහනය 259,646 කින් සමන්විත වූ බවයි: යුරෝපීය සම්භවයක් ඇති 73.5% ක්, මෙස්ටිසෝවරුන් 7.9% ක්, ආදිවාසී ජනතාව 8.6% ක් සහ කළු ජාතිකයින් 9.8% ක්. චිලෝ පළාතේ ආණ්ඩුකාර ෆ්‍රැන්සිස්කෝ හර්ටාඩෝ 1784 දී සංගණනයක් සිදු කළ අතර ජනගහනය 26,703 ක් වන අතර, ඔවුන්ගෙන් 64.4% ක් සුදු ජාතිකයින් සහ 33.5% ක් ස්වදේශිකයන් බවයි. 1812 දී කොන්සෙප්සියොන් රදගුරු පදවිය විසින් මවුලේ ගඟට දකුණින් පිහිටි ප්‍රදේශවල සංගණනයක් සිදු කරන ලද නමුත්, ආදිවාසී ජනගහනය හෝ චිලෝ පළාතේ වැසියන් ඇතුළත් කර නොතිබුණි. ජනගහනය 210,567 ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, ඔවුන්ගෙන් 86.1% ක් ස්පාඤ්ඤ හෝ යුරෝපීය සම්භවයක් ඇති අය වූ අතර, ඔවුන්ගෙන් 10% ක් ආදිවාසී වූ අතර 3.7% ක් මෙස්ටිසෝ, කළු සහ මුලටෝස් විය. බැටන් සහ ලෝර්කා-ජානා විසින් කරන ලද 2021 අධ්‍යයනයකින් පෙන්නුම් කරන්නේ උතුරු යුරෝපීය සංක්‍රමණිකයන්ගෙන් සාපේක්ෂව ඉහළ කොටසක් ඇති ප්‍රදේශ සංඛ්‍යාත්මකව වේගයෙන් වර්ධනය වූ බවයි, සමස්ත සංක්‍රමණික සංඛ්‍යාව කුඩා වුවද. මෙම බලපෑම බාහිර සාධක සමඟ සම්බන්ධ විය හැකිය: අවට ජනගහනය කුඩා යුරෝපීය නොවන සංක්‍රමණික කණ්ඩායමට සමාන හැසිරීමක් අනුගමනය කළ අතර නව පාසල් නිර්මාණය විය. උත්ප්‍රාසාත්මක ලෙස, සංක්‍රමණිකයන් විසින් කරන ලද අධ්‍යාපනික ආයෝජනයෙන් ධනාත්මක බලපෑම් ඇති වන්නට ඇත, ඒ සමඟම සංඛ්‍යාත්මකභාවය මෙම කලාපවල වැඩි අසමානතාවයෙන් අඩු වී තිබිය හැකිය. කෙසේ වෙතත්, සංක්‍රමණවල ධනාත්මක බලපෑම් පැහැදිලිවම ප්‍රබල විය. නිදහස සහ ජාතිය ගොඩනැගීම 1808 දී, නැපෝලියන් ඔහුගේ සහෝදර ජෝසප් ස්පාඤ්ඤ රජු ලෙස සිංහාසනාරූඪ කිරීමත් සමඟ චිලී ස්පාඤ්ඤයෙන් නිදහස ලබා ගැනීම සඳහා වූ උත්සාහය වේගවත් විය. බලයෙන් පහ කරන ලද රජුගේ උරුමක්කාරයා වන ෆර්ඩිනන්ඩ් නමින් ජාතික ජුන්ටාවක් 1810 සැප්තැම්බර් 18 වන දින පිහිටුවන ලදී. චිලී රජයේ ජුන්ටාව ස්පාඤ්ඤ රාජාණ්ඩුව තුළ චිලී සඳහා ස්වාධීන රජයක් ප්‍රකාශයට පත් කළේය (මෙම දිනය සිහිපත් කිරීම සඳහා, චිලී සෑම වසරකම සැප්තැම්බර් 18 වන දින එහි ජාතික දිනය සමරයි). මෙම සිදුවීම් වලින් පසුව, හොසේ මිගෙල් කැරේරා (වඩාත් ප්‍රසිද්ධ දේශප්‍රේමීන්ගෙන් කෙනෙකු) සහ ඔහුගේ සහෝදරයන් දෙදෙනා වන ජුවාන් ජෝස් සහ ලුයිස් කැරේරාගේ අණ යටතේ පූර්ණ නිදහස සඳහා වූ ව්‍යාපාරයක් ඉක්මනින්ම පුළුල් අනුගාමිකයින් පිරිසක් ලබා ගත්තේය. රෙකොන්ක්විස්ටා ලෙස හැඳින්වෙන කාලය තුළ අත්තනෝමතික පාලනය නැවත පැනවීමට ස්පාඤ්ඤ උත්සාහයන් දිගු අරගලයකට තුඩු දුන් අතර, කැරේරාගේ නායකත්වයට අභියෝග කළ බර්නාඩෝ ඕ'හිගින්ස්ගේ අභ්‍යන්තර ගැටුම් ද ඊට හේතු විය. 1817 දක්වා කඩින් කඩ යුද්ධ පැවතුනි. ආර්ජන්ටිනාවේ කැරේරා සිරගතව සිටියදී, ඕ'හිගින්ස් සහ කැරේරා විරෝධී කණ්ඩායම, ආර්ජන්ටිනාවේ නිදහස් යුද්ධයේ වීරයා වූ ජෝස් ද සැන් මාටින්, ඇන්ඩීස් හරහා චිලී වෙත හමුදාවක් මෙහෙයවූ අතර රාජකීයයන් පරාජය කළේය. කෙසේ වෙතත්, 1818 පෙබරවාරි 12 වන දින චිලී ස්වාධීන ජනරජයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, දේශපාලන කැරැල්ල සුළු සමාජ වෙනසක් ගෙන ආ අතර, 19 වන සියවසේ චිලී සමාජය පවුල් දේශපාලනය සහ රෝමානු කතෝලික පල්ලිය විසින් බෙහෙවින් බලපා ඇති ස්ථරීකෘත යටත් විජිත සමාජ ව්‍යුහයේ සාරය ආරක්ෂා කළේය. අවසානයේ ශක්තිමත් ජනාධිපති ධුරයක් මතු වූ නමුත් ධනවත් ඉඩම් හිමියන් බලවත්ව සිටියහ. බර්නාඩෝ ඕ'හිගින්ස් වරක් පිලිපීනය ස්පාඤ්ඤයෙන් මුදාගෙන දූපත් ඇතුළත් කිරීමෙන් චිලී රාජ්‍යය පුළුල් කිරීමට සැලසුම් කළේය. මේ සම්බන්ධයෙන් ඔහු 1821 නොවැම්බර් 12 දිනැති ලිපියකින් ස්කොට්ලන්ත නාවික නිලධාරියෙකු වන ලෝඩ් තෝමස් කොක්රේන් වෙත ගුවායාකිල්, ගැලපගෝස් දූපත් සහ පිලිපීනය යටත් කර ගැනීමේ ඔහුගේ සැලැස්ම ප්‍රකාශ කළේය. සූදානම් කිරීම් තිබුණත්, ඕ'හිගින්ස් පිටුවහල් කළ නිසා සැලැස්ම ක්‍රියාත්මක වූයේ නැත. චිලී සෙමෙන් තම බලපෑම පුළුල් කිරීමට සහ එහි දේශසීමා ස්ථාපිත කිරීමට පටන් ගත්තේය. ටැන්ටාකෝ ගිවිසුම මගින්, චිලෝ දූපත් සමූහය 1826 දී සංස්ථාගත කරන ලදී. චානාර්සිලෝ හි රිදී ලෝපස් සොයා ගැනීම සහ පේරු සමඟ පැසිෆික් සාගරයේ සමුද්‍රීය ආධිපත්‍යය පිළිබඳ ගැටුමකට තුඩු දුන් වැල්පරයිසෝ වරායේ වර්ධනය වන වෙළඳාම හේතුවෙන් ආර්ථිකය දියුණු වීමට පටන් ගත්තේය. ඒ සමඟම, දකුණු චිලියේ ස්වෛරීභාවය ශක්තිමත් කිරීමට උත්සාහ කරන ලද අතර, 1848 දී අරවුකානියාවට විනිවිද යාම තීව්‍ර කර ලන්කිහු ජර්මානු සංක්‍රමණිකයන් සමඟ යටත් විජිතයක් බවට පත් කරන ලදී. ජෝන් විලියම්ස් විල්සන්ගේ අණ යටතේ ෂූනර් ඇන්කුඩ් විසින් ෆෝට් බුල්ස් ආරම්භ කිරීමත් සමඟ, 1843 දී මැගලන්ස් කලාපය රට විසින් පාලනය කිරීමට පටන් ගත් අතර, එවකට බොලිවියාව සමඟ ආරවුලක් ඇති ඇන්ටොෆගස්ටා කලාපය මිනිසුන්ගෙන් පිරී යාමට පටන් ගත්තේය. 1829–1830 චිලී සිවිල් යුද්ධයෙන් පසුව, ජෝකින් ප්‍රීටෝ පරිපාලනය යටතේ කොන්සර්වේටිව්වරුන් ජයග්‍රහණය කළ 1833 චිලී ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ලියා ක්‍රියාත්මක කරන ලද්දේ ත්‍රිත්ව අමාත්‍ය ඩියාගෝ පෝටේල්ස්ගේ ඉහළ බලපෑමෙනි. 1850 ගණන්වල චිලීහි තවත් සිවිල් යුද්ධ දෙකක් සිදු විය, එකක් 1851 දී සහ අනෙක 1859 දී. 19 වන සියවසේ අගභාගයේදී, සන්තියාගෝහි රජය අරවුකානියා අත්පත් කර ගැනීමෙන් දකුණේ සිය ස්ථානය තහවුරු කර ගත්තේය. 1881 දී චිලී සහ ආර්ජන්ටිනාව අතර මායිම් ගිවිසුම මගින් මැගෙලන් සමුද්‍ර සන්ධිය පිළිබඳ චිලී ස්වෛරීභාවය තහවුරු කරන ලද අතර, 1842 දී ආරම්භ වූ ආරවුලකින් පසු නැගෙනහිර පැටගෝනියාවේ ඉතිරි කොටසෙහි තම හිමිකම් අත්හැරීමට ද රට පෙළඹුණි. පේරු සහ බොලිවියාව සමඟ පැවති පැසිෆික් යුද්ධයේ (1879–83) ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, චිලී රාජ්‍යය තම භූමි ප්‍රදේශය උතුරු දෙසට තුනෙන් එකකින් පමණ පුළුල් කළ අතර, බොලිවියාවේ පැසිෆික් කලාපයට ප්‍රවේශය ඉවත් කළ අතර, වටිනා නයිට්‍රේට් නිධි අත්පත් කර ගත් අතර, එය සූරාකෑම ජාතික සමෘද්ධිමත් යුගයකට මඟ පෑදීය. 1870 වන විට දකුණු ඇමරිකාවේ ඉහළ ආදායම් ලබන රටවලින් එකක් ලෙස චිලී රාජ්‍යයට එක් විය. 1888 සැප්තැම්බර් 9 වන දින, ටහිටි රදගුරු මොන්සිග්නෝර් ජෝසේ මාරියා වර්ඩියර්ගේ උත්සාහයට ස්තූතිවන්ත වන්නට, ප්‍රාදේශීය රජු සමඟ අන්‍යෝන්‍ය කැමැත්ත ගිවිසුමක් අත්සන් කිරීමෙන් චිලී රාජ්‍යය පාස්කු දූපත අත්පත් කර ගත්තේය. වහල් වෙළෙන්දන් විසින් දිවයින නිරන්තරයෙන් ප්‍රහාර එල්ල කරන ලදී. නාවික නිලධාරි පොලිකාර්පෝ ටෝරෝ චිලී රජය නියෝජනය කළ අතර අටමු ටෙකේනා රපානුයි කවුන්සිලයේ ප්‍රධානියා විය. රාපා නුයි වැඩිහිටියන් ඔවුන්ගේ ප්‍රධානීන් ලෙස ඔවුන්ගේ පදවි නාම, ඔවුන්ගේ ඉඩම්වල අයිතිය, ඔවුන්ගේ සංස්කෘතියේ සහ සම්ප්‍රදායන්ගේ වලංගුභාවය සමාන කොන්දේසි මත අත් නොහරිමින් ස්වෛරීභාවය අත්හැරියහ. රාපා නුයිවරු කිසිවක් විකුණා දැමූ අතර චිලී රාජ්‍යයට සමාන කොන්දේසි යටතේ ඒකාබද්ධ කරන ලදී. 1891 චිලී සිවිල් යුද්ධය ජනාධිපතිවරයා සහ කොංග්‍රසය අතර බලය නැවත බෙදා හැරීමක් සිදු කළ අතර, චිලී පාර්ලිමේන්තු විලාසිතාවේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් ස්ථාපිත කළේය. කෙසේ වෙතත්, සිවිල් යුද්ධය දේශීය කර්මාන්ත සහ බලගතු චිලී බැංකු අවශ්‍යතා සංවර්ධනයට කැමති අය අතර තරඟයක් ද විය, විශේෂයෙන් විදේශීය ආයෝජකයින් සමඟ ශක්තිමත් සබඳතා තිබූ එඩ්වර්ඩ්ස් නිවස. වැඩි කල් නොගොස්, උත්සන්න වන භූ දේශපාලනික තරඟකාරිත්වය සහ පූනා ද අටකාමා ආරවුල මධ්‍යයේ රට ආර්ජන්ටිනාව සමඟ ඉතා මිල අධික නාවික අවි තරඟයක නිරත විය. පේරු සහ බොලිවියාවට එරෙහි පැසිෆික් යුද්ධයේ (1879–1883) ප්‍රතිඵලයක් ලෙස චිලී රටවල් දෙකෙන්ම සම්පත් බහුල භූමි ප්‍රදේශයක් ඈඳා ගැනීමට සහ කලාපීය බලවතෙකු ලෙස එහි තත්ත්වය තවදුරටත් තහවුරු කර ගැනීමට හේතු විය. පසුව එය ඇමරිකාවේ ප්‍රමුඛ නාවික බලවතෙකු ලෙස මතු වූ අතර, 1885 පැනමා අර්බුදයට එක්සත් ජනපද මැදිහත්වීමට විරෝධය දැක්වීමට නැවක් පවා යැවීය. චිලී බටහිර අර්ධගෝලයේ එක්සත් ජනපද ආධිපත්‍යයට තර්ජනය කළ හැකි අතර, 1891 දී බැල්ටිමෝර් අර්බුදය අතරතුර රටවල් දෙක යුද්ධයට ආසන්න විය. 20 වන සියවස 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී චිලී රාජ්‍යය තම භූමිය සම්පූර්ණයෙන්ම තහවුරු කර දිගුකාලීන රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සහ භෞමික ආරවුල් විසඳා ගත්තේය. ආර්ජන්ටිනාව සමඟ එහි වත්මන් දේශසීමා 1902 දී බ්‍රිතාන්‍ය බේරුම්කරණය හරහා සහ ඊළඟ වසරේ පූනා ද ඇටකාමා ආරවුල ද්විපාර්ශ්විකව විසඳා ගැනීම හරහා අවසන් කරන ලදී. 1904 දී චිලී සහ බොලිවියාව සාමය සහ මිත්‍රත්වය පිළිබඳ ගිවිසුමක් අත්සන් කළ අතර එමඟින් රටවල් දෙකම අතර දේශසීමාව පැහැදිලි විය. චිලී ආර්ථිකය අර්ධ වශයෙන් පාලක කතිපයාධිකාරයේ අවශ්‍යතා ආරක්ෂා කරන පද්ධතියක් බවට පිරිහී ගියේය. 1920 ගණන් වන විට, නැගී එන මධ්‍යම සහ කම්කරු පන්ති, ප්‍රතිසංස්කරණවාදී ජනාධිපතිවරයෙකු වන ආටුරෝ ඇලෙසැන්ඩ්‍රි තෝරා පත් කර ගැනීමට තරම් බලවත් වූ අතර, ඔහුගේ වැඩසටහන ගතානුගතික සම්මේලනයකින් කලකිරීමට පත් විය. 1920 ගණන්වලදී, ශක්තිමත් මහජන සහයෝගයක් ඇති මාක්ස්වාදී කණ්ඩායම් මතු විය. 1924 දී ජෙනරාල් ලුයිස් අල්ටමිරානෝ විසින් මෙහෙයවන ලද හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් 1932 දක්වා පැවති දේශපාලන අස්ථාවරත්වයේ කාල පරිච්ඡේදයක් ආරම්භ කළේය. එම කාලය තුළ බලය දැරූ ආණ්ඩු දහයෙන්, දීර්ඝතම කාලය වූයේ 1925 දී තථ්‍ය ඒකාධිපතියෙකු ලෙස කෙටි කාලයක් පාලනය කළ ජෙනරාල් කාලෝස් ඉබානෙස් ඩෙල් කැම්පෝගේ ආණ්ඩු වන අතර පසුව 1927 සහ 1931 අතර කාලය තුළ නැවත පාලනය කළේය. මෙම ඒකාධිපති ආණ්ඩු ලතින් ඇමරිකාවේ වෙනත් තැන්වල සගයන්ට වඩා සාපේක්ෂව අඩු රළු සහ දූෂිත විය. ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීව තේරී පත් වූ අනුප්‍රාප්තිකයෙකුට බලය අත්හැරීමෙන්, ඉබානෙස් ඩෙල් කැම්පෝ ඔහුගේ දෘෂ්ටිවාදයේ නොපැහැදිලි සහ වෙනස් වන ස්වභාවය තිබියදීත්, වසර තිහකට වැඩි කාලයක් ශක්‍ය දේශපාලනඥයෙකු ලෙස රැඳී සිටීමට තරම් විශාල ජනගහනයක කොටසකගේ ගෞරවය රඳවා ගත්තේය. 1932 දී ව්‍යවස්ථාමය පාලනය ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කරන විට, ශක්තිමත් මධ්‍යම පාන්තික පක්ෂයක් වන රැඩිකල් පක්ෂය මතු විය. එය ඉදිරි වසර 20 සඳහා සන්ධාන ආණ්ඩු වල ප්‍රධාන බලවේගය බවට පත්විය. රැඩිකල් පක්ෂ ආධිපත්‍යයේ (1932–52) කාලය තුළ, රාජ්‍යය ආර්ථිකය තුළ එහි භූමිකාව වැඩි කළේය. 1952 දී, ඡන්දදායකයින් ඉබානෙස් ඩෙල් කැම්පෝව තවත් වසර හයක් සඳහා නැවත බලයට පත් කළහ. 1958 දී ජෝර්ජ් ඇලෙසැන්ඩ්‍රි ඉබානෙස් ඩෙල් කැම්පෝගෙන් පසු චිලී ගතානුගතිකවාදය තවත් වාරයක් සඳහා ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීව බලයට ගෙන ආවේය. 1964 දී ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී එඩුවාඩෝ ෆ්‍රෙයි මොන්ටල්වාගේ ජනාධිපතිවරණ ඡන්ද විමසීමෙන් ප්‍රධාන ප්‍රතිසංස්කරණ කාල පරිච්ඡේදයක් ආරම්භ විය. "නිදහසේ විප්ලවය" යන සටන් පාඨය යටතේ, ෆ්‍රෙයි පරිපාලනය කෘෂිකාර්මික සේවකයින්ගේ ග්‍රාමීය වෘත්තීය සමිතිකරණය ඇතුළුව, විශේෂයෙන් අධ්‍යාපනය, නිවාස සහ කෘෂිකාර්මික ප්‍රතිසංස්කරණවල දුරදිග යන සමාජ හා ආර්ථික වැඩසටහන් ආරම්භ කළේය. කෙසේ වෙතත්, 1967 වන විට, ෆ්‍රෙයිට ඔහුගේ ප්‍රතිසංස්කරණ ප්‍රමාණවත් නොවන බවට චෝදනා කළ වාමාංශිකයින්ගෙන් සහ ඒවා අධික ලෙස සැලකූ කොන්සර්වේටිව්වරුන්ගෙන් වැඩිවන විරෝධයට මුහුණ දීමට සිදු විය. ඔහුගේ ධුර කාලය අවසානයේ, ෆ්‍රෙයි තම පක්ෂයේ අභිලාෂකාමී ඉලක්ක සම්පූර්ණයෙන්ම සාක්ෂාත් කර ගෙන නොතිබුණි. 1970 මැතිවරණයේදී, චිලී සමාජවාදී පක්ෂයේ (එවකට කොමියුනිස්ට්වාදීන්, රැඩිකල්වාදීන්, සමාජ-ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීන්, විරුද්ධ ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීන්, ජනප්‍රිය ඒකීය ක්‍රියාකාරී ව්‍යාපාරය සහ ස්වාධීන ජනප්‍රිය ක්‍රියාමාර්ග ඇතුළත් "ජනප්‍රිය එක්සත්" සන්ධානයේ කොටසක්) සෙනෙට් සභික සැල්වදෝර් ඇලෙන්ඩේ, ත්‍රි-මාර්ග තරඟයකින් බහුතර ඡන්ද සංඛ්‍යාවකින් අර්ධ බහුතරයක් ලබා ගත් අතර, පසුව ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පක්ෂය සඳහා අපේක්ෂකයින් වන රඩොමිරෝ ටොමික් සහ කොන්සර්වේටිව් පක්ෂය සඳහා ජෝර්ජ් ඇලෙසැන්ඩ්‍රි තෝරා ගන්නා ලදී. ඇලෙන්ඩේ නිරපේක්ෂ බහුතරයකින් තේරී පත් නොවූ අතර, ඡන්දවලින් 35% කටත් වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් ලබා ගත්තේය. චිලී කොංග්‍රසය ප්‍රමුඛ අපේක්ෂකයින් වන ඇලෙන්ඩේ සහ හිටපු ජනාධිපති ජෝර්ජ් ඇලෙසැන්ඩ්‍රි අතර දෙවන වටයේ ඡන්දයක් පැවැත්වූ අතර, සම්ප්‍රදායට අනුකූලව, 153 සිට 35 දක්වා ඡන්දයකින් ඇලෙන්ඩේ තෝරා ගත්තේය. ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීන් කම්කරු පක්ෂයක් වන අතර දක්ෂිණාංශිකයින් සමඟ පොදු හේතුවක් ඇති කර ගත නොහැකි බව යන පදනම මත ඇලෙන්ඩේට විරුද්ධ වීමට ඇලෙසැන්ඩ්‍රි සමඟ සන්ධානයක් ඇති කර ගැනීම ෆ්‍රේ ප්‍රතික්ෂේප කළේය. 1972 දී ආරම්භ වූ ආර්ථික අවපාතයක්, ඇලෙන්ඩේගේ සමාජවාදී වැඩසටහනට ප්‍රතිචාර වශයෙන් ප්‍රාග්ධනය ඉවත් කිරීම, පෞද්ගලික ආයෝජන පහත වැටීම සහ බැංකු තැන්පතු ඉවත් කර ගැනීම මගින් උග්‍ර විය. නිෂ්පාදනය පහත වැටුණු අතර විරැකියාව ඉහළ ගියේය. පාරිභෝගික වියදම් වැඩි කිරීමට සහ ආදායම පහළට බෙදා හැරීම සඳහා ඇලෙන්ඩේ මිල කැටි කිරීම්, වැටුප් වැඩිවීම් සහ බදු ප්‍රතිසංස්කරණ ඇතුළු පියවර අනුගමනය කළේය. ඒකාබද්ධ රාජ්‍ය-පෞද්ගලික පොදු වැඩ ව්‍යාපෘති විරැකියාව අඩු කිරීමට උපකාරී විය. බැංකු අංශයේ බොහෝ ප්‍රදේශ ජනසතු කරන ලදී. තඹ, ගල් අඟුරු, යකඩ, නයිට්‍රේට් සහ වානේ කර්මාන්ත තුළ බොහෝ ව්‍යවසායන් අත්පත් කර ගැනීම, ජනසතු කිරීම හෝ රාජ්‍ය මැදිහත්වීමට ලක් කිරීම. ඇලෙන්ඩේ පරිපාලනයේ පළමු වසර තුළ කාර්මික නිෂ්පාදනය තියුනු ලෙස වැඩි වූ අතර විරැකියාව පහත වැටුණි. ඇලෙන්ඩේගේ වැඩසටහනට කම්කරුවන්ගේ අවශ්‍යතා ප්‍රවර්ධනය කිරීම, අධිකරණ පද්ධතිය "සමාජවාදී නීත්‍යානුකූලභාවය" සමඟ ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීම, බැංකු ජනසතු කිරීම සහ අනෙක් අය බංකොලොත්භාවයට බල කිරීම, සහ MIR ලෙස හැඳින්වෙන "ජනප්‍රිය මිලීෂියා" ශක්තිමත් කිරීම ඇතුළත් විය. හිටපු ජනාධිපති ෆ්‍රෙයි යටතේ ආරම්භ කරන ලද පොපියුලර් යුනිටි වේදිකාව, ව්‍යවස්ථා සංශෝධනයක් ආකාරයෙන් චිලියේ ප්‍රධාන තඹ පතල් ජනසතු කිරීම සඳහා ද ඉල්ලා සිටියේය. මෙම පියවර කොංග්‍රසය විසින් ඒකමතිකව සම්මත කරන ලදී. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, රිචඩ් නික්සන් පරිපාලනය ඇලෙන්ඩේගේ රජය ඉක්මනින් අස්ථාවර කිරීම සඳහා චිලීයේ රහස් ක්‍රියාකාරීන් සංවිධානය කර ඇතුළත් කළේය. ඊට අමතරව, එක්සත් ජනපද මූල්‍ය පීඩනය චිලීට ජාත්‍යන්තර ආර්ථික ණය සීමා කළේය. ඇලෙන්ඩේගේ රාජ්‍ය වියදම්, ප්‍රධාන වශයෙන් මුදල් මුද්‍රණය කිරීම හරහා මූල්‍යකරණය කිරීම සහ වාණිජ බැංකු විසින් ලබා දුන් දුර්වල ණය ශ්‍රේණිගත කිරීම් මගින් ආර්ථික ගැටලු තවත් උග්‍ර විය. ඒ සමඟම, විපක්ෂ මාධ්‍ය, දේශපාලනඥයින්, ව්‍යාපාරික සංසද සහ අනෙකුත් සංවිධාන දේශීය දේශපාලන හා ආර්ථික අස්ථාවර කිරීමේ ව්‍යාපාරයක් වේගවත් කිරීමට උපකාරී වූ අතර, ඉන් සමහරක් එක්සත් ජනපදයේ සහාය ලැබීය. 1973 මුල් භාගය වන විට, උද්ධමනය පාලනයෙන් තොර විය. 1973 මැයි 26 වන දින, ඇලෙන්ඩේගේ රජයට විරුද්ධ වූ චිලීයේ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය, ඇලෙන්ඩේ ජාතියේ නීත්‍යානුකූලභාවය කඩාකප්පල් කිරීම ඒකමතිකව හෙළා දුටුවේය. චිලී ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ නීති විරෝධී වුවද, අධිකරණය ඉක්මනින් බලය අල්ලා ගැනීමට පිනෝචේට සහාය දුන් අතර එය ශක්තිමත් කළේය. පිනොචේ යුගය (1973–1990) 1973 සැප්තැම්බර් 11 වන දින හමුදා කුමන්ත්‍රණයකින් ඇලෙන්ඩේ බලයෙන් පහ කරන ලද අතර, සන්නද්ධ හමුදා ජනාධිපති මන්දිරයට බෝම්බ හෙලීමේදී ඔහු සියදිවි නසා ගත් බව පෙනේ. එක්සත් ජනපදය කුමන්ත්‍රණයට සම්බන්ධ වූ ප්‍රමාණය තවමත් විවාදයට භාජනය වී ඇත; ඇලෙන්ඩේ බලයෙන් පහ කිරීමෙන් පසුව, එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය ලේකම් හෙන්රි කිසිංගර් එක්සත් ජනපද ජනාධිපති රිචඩ් නික්සන්ට පැවසුවේ එක්සත් ජනපදය කුමන්ත්‍රණයට වක්‍රව "උදව්" කළ බවයි. ඉතිහාසඥ සෙබස්තියන් හර්ටාඩෝ තර්ක කරන්නේ එක්සත් ජනපද රජය කුමන්ත්‍රණය සම්බන්ධීකරණය හා ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා ක්‍රියාකාරීව සම්බන්ධ වූ බවට සහාය දැක්වීමට කිසිදු ලේඛනමය සාක්ෂියක් නොමැති බවයි; කෙසේ වෙතත්, 1970 දී ඇලෙන්ඩේ තේරී පත්වීමේදී, කිසිංගර් ප්‍රකාශ කර තිබුණේ "තමන්ගේම ජනතාවගේ වගකීම් විරහිතභාවය නිසා රටක් කොමියුනිස්ට් වීම බලා සිටීමට අපට අවශ්‍ය ඇයි කියා මට නොපෙනේ" යනුවෙනි, නික්සන් ප්‍රකාශ කර තිබුණේ ඇලෙන්ඩේ රජය ඒකාබද්ධ නොකළ යුතු බවත් ඔහුගේ රජය අස්ථාවර කිරීමට තීරණාත්මකව ක්‍රියා කළ යුතු බවත්ය. ජෙනරාල් ඔගස්ටෝ පිනෝචෙට්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් හමුදා ජුන්ටාවක් රට පාලනය කළේය. ඔහුගේ පාලනය පුළුල් මානව හිමිකම් උල්ලංඝනයන්ගෙන් සලකුණු විය. චිලී රාජ්‍යය වාමාංශිකයන් සහ ඔවුන්ගේ හිතවතුන් මර්දනය කිරීම සඳහා එක්සත් ජනපදයේ පිටුබලය ලත් මෙහෙයුමක් වන ඔපරේෂන් කොන්ඩෝර් ආරම්භ කර ක්‍රියාකාරීව සහභාගී විය. 1973 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, කැරවාන් ඔෆ් ඩෙත් විසින් අවම වශයෙන් පුද්ගලයින් 72 දෙනෙකු ඝාතනය කරන ලදී. රෙටිග් වාර්තාව සහ වැලෙක් කොමිසමට අනුව, පිනොචෙට් පාලන සමයේ වසර 15 ක පාලන සමයේදී අවම වශයෙන් 2,115 ක් ඝාතනය කරන ලද අතර, අවම වශයෙන් 27,265 ක් වධ හිංසාවලට ලක් කරන ලදී (වයස අවුරුදු 12 ට අඩු ළමුන් 88 ක් ඇතුළුව); බොහෝ දෙනෙකු රඳවා තබා ගැනීම, වධහිංසා පැමිණවීම සහ ජාතික ක්‍රීඩාංගනයේදී මරණ දඬුවම නියම කරන ලදී. 2011 දී, චිලී රාජ්‍යය තවත් වින්දිතයින් 9,800 ක් හඳුනා ගත් අතර, දේශපාලන හේතූන් මත මරා දැමූ, වධහිංසා පමුණුවන ලද හෝ සිරගත කරන ලද මුළු සංඛ්‍යාව 40,018 දක්වා ගෙන ආවේය. වින්දිතයින් අතර ජාත්‍යන්තරව ප්‍රසිද්ධ කවියෙකු-ගායකයෙකු වන වික්ටර් ජාරා ද විය. 1980 සැප්තැම්බර් 11 වන දින මතභේදාත්මක ජනමත විචාරණයක් මගින් නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් අනුමත කරන ලද අතර, ජෙනරාල් පිනොචෙට් වසර අටක කාලයක් සඳහා ජනරජයේ ජනාධිපති බවට පත්විය. පිනෝචෙට් රටේ පාලනය ලබා ගැනීමෙන් පසු, කැපවූ චිලී විප්ලවවාදීන් සිය ගණනක් නිකරගුවාවේ සැන්ඩිනිස්ටා හමුදාවට, ආර්ජන්ටිනාවේ ගරිල්ලා හමුදාවන්ට හෝ කියුබාවේ, නැගෙනහිර යුරෝපයේ සහ උතුරු අප්‍රිකාවේ පුහුණු කඳවුරුවලට සම්බන්ධ වූහ. 1980 ගණන්වල අගභාගයේදී, 1982 ආර්ථික බිඳවැටීම සහ 1983-88 දී ඇති වූ මහජන සිවිල් ප්‍රතිරෝධය වැනි සිදුවීම්වල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, රජය ක්‍රමයෙන් එකලස් කිරීමේ, කතා කිරීමේ සහ සංගමයේ වැඩි නිදහසක් ලබා දුන්නේය. වෘත්තීය සමිති සහ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් ඇතුළත් කිරීමට. හර්නාන් බුචි මුදල් අමාත්‍යවරයා ලෙස කටයුතු කිරීමත් සමඟ රජය වෙළඳපොළ නැඹුරු ප්‍රතිසංස්කරණ දියත් කළේය. චිලී නිදහස් වෙළඳපොල ආර්ථිකයක් කරා ගමන් කළ අතර එමඟින් දේශීය හා විදේශීය පෞද්ගලික ආයෝජනවල වැඩිවීමක් දක්නට ලැබුණි, නමුත් තඹ කර්මාන්තය සහ අනෙකුත් වැදගත් ඛනිජ සම්පත් තරඟකාරිත්වයට විවෘත නොවීය. 1988 ඔක්තෝබර් 5 වන දින පැවති ජනමත විචාරණයකදී, පිනෝචෙට්ට ජනාධිපති ධුරයේ දෙවන වසර අටක ධුර කාලයක් (44% ට එරෙහිව 56%) අහිමි විය. 1989 දෙසැම්බර් 14 වන දින චිලී ජාතිකයන් නව ජනාධිපතිවරයෙකු සහ ද්වි මණ්ඩල සම්මේලනයක සාමාජිකයින්ගෙන් බහුතරයක් තෝරා පත් කර ගත්හ. Concertación නමින් හැඳින්වෙන දේශපාලන පක්ෂ 17 ක සන්ධානයක අපේක්ෂකයෙකු වූ ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පැට්‍රිෂියෝ අයිල්වින්, ඡන්දවලින් නිරපේක්ෂ බහුතර (55%) ලබා ගත්තේය. ජනාධිපති අයිල්වින් 1990 සිට 1994 දක්වා සේවය කළ අතර එය සංක්‍රාන්ති කාලයක් ලෙස සැලකේ. 21 වන සියවස 1993 දෙසැම්බරයේදී, පෙර ජනාධිපති එඩ්වාඩෝ ෆ්‍රෙයි මොන්ටල්වාගේ පුත් ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී එඩ්වාඩෝ ෆ්‍රෙයි රුයිස්-ටැග්ල්, බහුතර ඡන්ද සංඛ්‍යාවක් (58%) ලබා ගනිමින් කොන්සර්ටේෂන් සන්ධානය ජයග්‍රහණය කරා මෙහෙයවීය. 2000 දී ෆ්‍රෙයි රුයිස්-ටැග්ල් වෙනුවට සමාජවාදී රිකාඩෝ ලාගෝස් පත් වූ අතර, චිලී සඳහා දක්ෂිණාංශික සන්ධානයේ ජෝකින් ලැවින්ට එරෙහිව පෙර නොවූ විරූ දෙවන වටයේ මැතිවරණයකින් ජනාධිපති ධුරය දිනා ගත්තාය. 2006 ජනවාරි මාසයේදී, චිලී ජාතිකයන් සමාජවාදී පක්ෂයේ ඔවුන්ගේ පළමු කාන්තා ජනාධිපති මිෂෙල් බැචලට් ජෙරියා තෝරා පත් කර ගත් අතර, ජාතික අලුත් කිරීමේ පක්ෂයේ සෙබස්තියන් පිනෙරා පරාජය කරමින්, කොන්සර්ටේෂන් පාලනය තවත් වසර හතරක් දීර්ඝ කළහ. 2010 ජනවාරි මාසයේදී, චිලී ජාතිකයන් වසර 20 කට පසු පළමු දක්ෂිණාංශික ජනාධිපති ලෙස සෙබස්තියන් පිනෙරා තේරී පත් වූ අතර, බැචලෙට්ගෙන් පසු වසර හතරක කාලයක් සඳහා කොන්සර්ටේෂන් හි හිටපු ජනාධිපති එඩ්වාඩෝ ෆ්‍රෙයි රුයිස්-ටැග්ල් පරාජය කළහ. ධුර කාලය සීමා වීම හේතුවෙන්, සෙබස්තියන් පිනේරා 2013 දී නැවත මැතිවරණයට ඉදිරිපත් නොවූ අතර, ඔහුගේ ධුර කාලය 2014 මාර්තු මාසයේදී අවසන් වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මිෂෙල් බැචලට් නැවත ධුරයට පත්විය. 2017 දෙසැම්බර් ජනාධිපතිවරණය ජයග්‍රහණය කිරීමෙන් පසු සෙබස්තියන් පිනේරා 2018 දී බැචලට්ගෙන් පසු නැවතත් චිලී ජනාධිපති ධුරයට පත්විය. 2010 පෙබරවාරි 27 වන දින, චිලී රාජ්‍යය මෙගාවොට් 8.8 ක භූමිකම්පාවකට ගොදුරු වූ අතර එය එවකට වාර්තා වූ පස්වන විශාලතම භූමිකම්පාවයි. 500 කට වැඩි පිරිසක් මිය ගියහ (ඉන් පසුව ඇති වූ සුනාමියෙන් වැඩි දෙනෙක්) සහ මිලියනයකට අධික පිරිසකට නිවාස අහිමි විය. භූමිකම්පාවෙන් පසුව බහුවිධ පසුකම්පන ද ඇති විය. මූලික හානි ඇස්තමේන්තු ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 15-30 අතර වූ අතර එය චිලියේ සැබෑ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 10% සිට 15% දක්වා විය. 2010 දී සිරවී සිටි පතල් කම්කරුවන් 33 දෙනෙකු සාර්ථකව බේරා ගැනීම සඳහා චිලී රාජ්‍යය ගෝලීය පිළිගැනීමක් ලබා ගත්තේය. 2010 අගෝස්තු 5 වන දින, උතුරු චිලියේ කොපියාපෝ අසල ඇටකාමා කාන්තාරයේ සැන් ජෝස් තඹ සහ රන් පතලෙහි ප්‍රවේශ උමඟ කඩා වැටුණු අතර, මීටර් 700 (අඩි 2,300) ක් පොළොවට පහළින් මිනිසුන් 33 දෙනෙකු සිර විය. චිලී රජය විසින් සංවිධානය කරන ලද ගලවා ගැනීමේ උත්සාහයක් දින 17 කට පසුව පතල් කම්කරුවන් සොයා ගන්නා ලදී. මාස දෙකකට පසු 2010 ඔක්තෝබර් 13 වන දින පැය 24 කට ආසන්න කාලයක් තුළ සියලුම පිරිමින් 33 දෙනා මතුපිටට ගෙන එන ලද අතර, එම උත්සාහය ලොව පුරා සජීවී රූපවාහිනිය ඔස්සේ විකාශනය කරන ලදී. 2019 සිට 2022 දක්වා, සන්තියාගෝ මෙට්‍රෝ හි උමං දුම්රිය ගාස්තු වැඩිවීම, ජීවන වියදම වැඩි වීම, පෞද්ගලීකරණය සහ අසමානතාවයට ප්‍රතිචාර වශයෙන් චිලී රටපුරා විරෝධතා මාලාවකට මුහුණ දුන්නේය. නොවැම්බර් 15 වන දින, ජාතික කොංග්‍රසයේ නියෝජනය කරන ලද බොහෝ දේශපාලන පක්ෂ නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් නිර්මාණය කිරීම සම්බන්ධයෙන් 2020 අප්‍රේල් මාසයේදී ජාතික ජනමත විචාරණයක් කැඳවීමේ ගිවිසුමකට අත්සන් තැබූ අතර පසුව COVID-19 වසංගතය හේතුවෙන් ඔක්තෝබර් දක්වා කල් දමන ලදී. 2020 ඔක්තෝබර් 25 වන දින, චිලී ජාතිකයන් නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවකට පක්ෂව සියයට 78.28 ක් ඡන්දය දුන් අතර, සියයට 21.72 ක් වෙනස ප්‍රතික්ෂේප කළහ; ඡන්දදායකයින්ගේ ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීමේ ප්‍රතිශතය සියයට 51 කි. 2021 මැයි 15 සහ 16 අතර චිලියේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සම්මුතියේ සාමාජිකයින් සඳහා මැතිවරණයක් පැවැත්විණි; ප්‍රතිඵලවලින් පෙනී ගියේ 1990 දී පිනෝචෙට්ගේ ආඥාදායකත්වය අවසන් වීමෙන් පසු ස්ථාපිත දේශපාලන ක්‍රමයේ සම්පූර්ණ ප්‍රතිසංවිධානයක් දක්නට ලැබුණු අතර, විවිධ ස්වාධීන සහ වාමාංශික අපේක්ෂකයින් සාම්ප්‍රදායික මධ්‍ය-දකුණු සහ මධ්‍ය-වාම පක්ෂවලට සාපේක්ෂව දැඩි ලෙස ක්‍රියා කළහ. 2021 දෙසැම්බර් 19 වන දින, වාමාංශික අපේක්ෂකයෙකු වන 35 හැවිරිදි හිටපු ශිෂ්‍ය විරෝධතා නායක ගේබ්‍රියෙල් බොරික්, චිලියේ ජනාධිපතිවරණය ජයග්‍රහණය කර රටේ ලාබාලතම නායකයා බවට පත්විය. 2022 මාර්තු 11 වන දින, ඉවත්ව යන ජනාධිපති සෙබස්තියන් පිනේරාගෙන් පසු බොරික් ජනාධිපති ලෙස දිවුරුම් දුන්නේය. බොරික්ගේ කැබිනට් මණ්ඩලයේ බහුතරය - 24 න් 14 ක් - කාන්තාවන් වන අතර එය බටහිර අර්ධගෝලයේ පළමු අවස්ථාවයි. 2022 සැප්තැම්බර් 4 වන දින, වාමාංශික ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සම්මුතිය විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද ව්‍යවස්ථාමය ජනමත විචාරණයේදී ඡන්දදායකයින් නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා යෝජනාව ප්‍රතික්ෂේප කළහ. 2023 දෙසැම්බර් 17 වන දින, කොන්සර්වේටිව් ප්‍රමුඛ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සභාව විසින් ලියන ලද නව ව්‍යවස්ථාමය ජනමත විචාරණයකදී ඡන්දදායකයින් දෙවන නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා යෝජනාව ප්‍රතික්ෂේප කළහ. භූගෝලය ඇන්ඩීස් කඳුකරයේ බටහිර පැත්තේ දිගු හා පටු වෙරළබඩ දකුණු කෝන් රටක් වන චිලී, උතුරේ සිට දකුණට කිලෝමීටර 4,300 (සැතපුම් 2,670) කට වඩා විහිදේ, නමුත් නැගෙනහිර සිට බටහිරට පළලම ස්ථානයේ කිලෝමීටර 350 (සැතපුම් 217) ක් සහ නැගෙනහිර සිට බටහිරට පටු ස්ථානයේ කිලෝමීටර 64 (සැතපුම් 40) ක් පමණක් වන අතර සාමාන්‍ය පළල කිලෝමීටර 175 (සැතපුම් 109) කි. මෙය විශාල දේශගුණික විපර්යාසයන් සහ භූ දර්ශන ආවරණය කරයි. එහි වර්ග කිලෝමීටර් 756,950 (වර්ග සැතපුම් 292,260) ක භූමි ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වේ. එය පැසිෆික් ගිනි වළල්ල තුළ පිහිටා ඇත. එහි පැසිෆික් දූපත් සහ ඇන්ටාක්ටික් හිමිකම් පෑම හැරුණු විට, චිලී පිහිටා ඇත්තේ 17° සහ 56°S අක්ෂාංශ සහ 66° සහ 75°W දේශාංශ අතර ය. චිලී යනු ලෝකයේ දිගම උතුරු-දකුණු රටවල් අතර වේ. ප්‍රධාන භූමි ප්‍රදේශය පමණක් සලකා බැලුවහොත්, චිලී රාජ්‍යය නැගෙනහිර සිට බටහිරට පටු වීම නිසා මෙම කණ්ඩායම තුළ අද්විතීය වන අතර, අනෙකුත් දිගු උතුරු-දකුණු රටවල් (බ්‍රසීලය, රුසියාව, කැනඩාව සහ එක්සත් ජනපදය ඇතුළුව) නැගෙනහිර සිට බටහිරට 10 ගුණයකට වඩා පළල වේ. චිලී රාජ්‍යය ඇන්ටාක්ටිකාවේ කිලෝමීටර 1,250,000 (වර්ග සැතපුම් 480,000) ක් තම භූමියේ (චිලී ඇන්ටාක්ටික් ප්‍රදේශය) කොටසක් ලෙස හිමිකම් කියයි. කෙසේ වෙතත්, මෙම දෙවැන්න ඇන්ටාක්ටික් ගිවිසුමේ නියමයන් යටතේ අත්හිටුවා ඇති අතර, චිලී රාජ්‍යය අත්සන් කර ඇත. එය භූගෝලීය වශයෙන් ප්‍රධාන භූමියේ පිහිටා ඇති ලෝකයේ දකුණු දිගම රටයි. චිලී රාජ්‍යය 1888 දී තම භූමියට ඇතුළත් කළ පොලිනීසියාවේ නැගෙනහිර කෙළවරේ පිහිටි පාස්කු දූපත සහ සලා වයි ගෝමස් දූපත සහ ප්‍රධාන භූමියේ සිට කිලෝමීටර 600 (සැතපුම් 370) ට වඩා දුරින් පිහිටි ජුවාන් ෆර්නැන්ඩස් දූපත් පාලනය කරයි. පාලනය කරන ලද නමුත් තාවකාලිකව ජනාවාස වූ (සමහර දේශීය ධීවරයින් විසින්) සැන් ඇම්බ්‍රෝසියෝ සහ සැන් ෆීලික්ස් යන කුඩා දූපත් ද වේ. මෙම දූපත් කැපී පෙනෙන්නේ චිලී තම වෙරළ තීරයේ සිට පැසිෆික් සාගරය දක්වා භෞමික ජලයට හිමිකම් කියන බැවිනි. උතුරු ඇටකාමා කාන්තාරයේ ප්‍රධාන වශයෙන් තඹ සහ නයිට්‍රේට් විශාල ඛනිජ සම්පත් අඩංගු වේ. සන්තියාගෝ ඇතුළු සාපේක්ෂව කුඩා මධ්‍යම නිම්නය ජනගහනය සහ කෘෂිකාර්මික සම්පත් අනුව රට ආධිපත්‍යය දරයි. 19 වන සියවසේ අගභාගයේදී උතුරු සහ දකුණු ප්‍රදේශ ඒකාබද්ධ කළ විට චිලී ව්‍යාප්ත වූ ඓතිහාසික මධ්‍යස්ථානය ද මෙම ප්‍රදේශයයි. දකුණු චිලී වනාන්තර, තණබිම් වලින් පොහොසත් වන අතර ගිනි කඳු සහ විල් මාලාවක් ඇත. දකුණු වෙරළ තීරය ෆ්ජෝර්ඩ්, ඇතුල්වීම්, ඇළ මාර්ග, ඇඹරෙන අර්ධද්වීප සහ දූපත් වලින් සමන්විත ලිබ්‍රින්තයකි. ඇන්ඩීස් කඳු නැගෙනහිර මායිමේ පිහිටා ඇත. භූගෝල විද්‍යාව දකුණු ඇමරිකානු තහඩුවේ නස්කා සහ ඇන්ටාක්ටික් තහඩු යටත් කර ගැනීම හේතුවෙන් චිලී පිහිටා ඇත්තේ පැසිෆික් ගිනි වළල්ලේ කොටසක් වන අධික භූ කම්පන සහ ගිනිකඳු කලාපයක් දිගේ ය. වසර මිලියන 251 කට පෙර අග පැලියෝසොයික් යුගයේදී, චිලී රාජ්‍යය ගොන්ඩ්වානා නමින් හැඳින්වෙන මහාද්වීපික කොටසට අයත් විය. මීට වසර මිලියන 66 කට පෙර, නස්කා තහඩුව සහ දකුණු ඇමරිකානු තහඩුව අතර ගැටීමෙන්, ඇන්ඩීස් කඳු වැටිය ඇති වූ නිසා, මෙසෝසොයික් අවසානයේ සමුද්‍ර අවසාදිත සමුද්‍ර තැන්පතු ඉහළ යාමට පටන් ගත්තේ අවපාතයක් පමණි. මෙම භූමි ප්‍රදේශය වසර මිලියන ගණනක් පුරා පාෂාණ නැමීමෙන් හැඩගස්වනු ඇති අතර, වත්මන් සහනය සාදයි. චිලී සහනය සමන්විත වන්නේ මධ්‍යම අවපාතයෙන් වන අතර, එය රට දිගටි ලෙස තරණය කරන අතර, භූමියෙන් 80% ක් පමණ සෑදෙන කඳු වැටි දෙකකින් වටවී ඇත: ඇටකාමා කලාපයේ බොලිවියාව සහ ආර්ජන්ටිනාව සමඟ නැගෙනහිර-ස්වාභාවික මායිමට ඇන්ඩීස් කඳු සහ ඇන්ඩීස් සිට බටහිර-සුළු උසකින් යුත් වෙරළබඩ පරාසය. චිලියේ උසම කඳු මුදුන වන්නේ නෙවාඩෝ ඔජොස් ඩෙල් සලාඩෝ වන අතර එය මීටර් 6891.3 ක් උසින් යුක්ත වන අතර එය ලෝකයේ උසම ගිනි කන්ද ද වේ. වෙරළබඩ කඳුවැටියේ උසම ස්ථානය වන්නේ මීටර් 3114 ක් උසැති විකුනා මැකෙන්නා වන අතර එය ඇන්ටොෆගස්ටා නගරයට දකුණින් පිහිටි සියෙරා විකුනා මැකෙන්නා හි පිහිටා ඇත. වෙරළබඩ කඳු සහ පැසිෆික් සාගරය අතර වෙරළබඩ තැනිතලා මාලාවක් ඇති අතර ඒවා විචල්‍ය දිගකින් යුක්ත වන අතර එමඟින් වෙරළබඩ නගර සහ විශාල වරායන් ජනාවාස වීමට ඉඩ සලසයි. තැනිතලා භූමි ප්‍රදේශවල සමහර ප්‍රදේශ ඇන්ඩීස් කඳුවැටියට නැගෙනහිරින් පිහිටි භූමිය සහ පැටගෝනියානු පඩිපෙළ සහ මැගෙලන් ආවරණය කරයි, නැතහොත් ඇල්ටිප්ලානෝ හෝ පූනා ද අටකාමා වැනි උස් කඳු වැටි වලින් වට වූ උස් සානු වේ. ඈත උතුර යනු රටේ උතුරු මායිම සහ සමාන්තර 26° S අතර ප්‍රදේශය වන අතර එය පළමු කලාප තුන ආවරණය කරයි. එය ලෝකයේ වඩාත්ම ශුෂ්ක ඇටකාමා කාන්තාරය පැවතීම මගින් සංලක්ෂිත වේ. තමරුගල් පැම්පස් ලෙස හැඳින්වෙන ප්‍රදේශයෙන් ආරම්භ වන ඇළ දොළ මගින් කාන්තාරය කැබලි කර ඇත. දෙකට බෙදී නැගෙනහිර අත බොලිවියාව හරහා දිවෙන ඇන්ඩීස් කඳුවැටිය, ඉහළ උන්නතාංශයක් සහ ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරිත්වයක් ඇති අතර, කාලයත් සමඟ ක්‍රමයෙන් අවසාදිත සමුච්චය වීම හේතුවෙන් ඇන්ඩියන් උස්බිම් සහ ලුණු ව්‍යුහයන් සලාර් ඩි අටකාමා ලෙස සෑදීමට ඉඩ සලසා ඇත. දකුණට ඇකොන්කගුවා ගඟ දක්වා විහිදෙන නෝර්ට් චිකෝ වේ. ලොස් ඇන්ඩීස් දකුණට එහි උන්නතාංශය අඩු කිරීමට සහ වෙරළට සමීප වීමට පටන් ගෙන, චිලී භූමියේ පටුම කොටස වන ඉලපෙල් හි උසින් කිලෝමීටර 90 ක් දුරින් ළඟා වේ. කඳු වැටි දෙක ඡේදනය වන අතර, අතරමැදි අවපාතය පාහේ ඉවත් කරයි. භූමිය හරහා ගලා යන ගංගා පැවතීම තීර්යක් නිම්න සෑදීමට ඉඩ සලසයි, එහිදී කෘෂිකර්මාන්තය මෑත කාලයේ දැඩි ලෙස වර්ධනය වී ඇති අතර වෙරළබඩ තැනිතලා පුළුල් වීමට පටන් ගනී. මධ්‍යම ප්‍රදේශය රටේ වඩාත්ම ජනාකීර්ණ කලාපයයි. වෙරළබඩ තැනිතලා පුළුල් වන අතර පැසිෆික් සාගරය දිගේ නගර සහ වරායන් පිහිටුවීමට ඉඩ සලසයි. ඇන්ඩීස් මීටර් 6000 ට වඩා උන්නතාංශ පවත්වා ගෙන යන නමුත් සාමාන්‍යයෙන් මීටර් 4000 දක්වා උසින් සෙමින් බැස යයි. අතරමැදි අවපාතය නැවත දිස්වන අතර එය අවසාදිත සමුච්චය වීම හේතුවෙන් කෘෂිකාර්මික සංවර්ධනයට සහ මානව ජනාවාසයට ඉඩ සලසන සාරවත් නිම්නයක් බවට පත්වේ. දකුණට, කෝඩිලෙරා ඩි ලා කොස්ටා කෝඩිලෙරා ඩි නහුවෙල්බුටා හි නැවත දිස්වන අතර ග්ලැසියර අවසාදිත ලා ෆ්‍රොන්ටෙරා ප්‍රදේශයේ විල් මාලාවක් නිර්මාණය කරයි. පැටගෝනියාව රෙලොන්කාවි හි සිට දකුණට සමාන්තරව 41°S උසින් විහිදේ. පසුගිය ග්ලැසියර සමයේදී, මෙම ප්‍රදේශය චිලී සහන ව්‍යුහයන් දැඩි ලෙස ඛාදනය කළ අයිස්වලින් වැසී තිබුණි. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, අතරමැදි අවපාතය මුහුදේ ගිලී යන අතර, වෙරළබඩ කඳු චිලෝ සහ චොනොස් වැනි දූපත් සමූහයකට නැඟී, ටයිටාඕ අර්ධද්වීපයේ 47°S සමාන්තරව අතුරුදහන් වේ. ඇන්ඩීස් කඳු වැටියේ උස අඩු වන අතර ග්ලැසියරවල ක්‍රියාකාරිත්වය නිසා ඇතිවන ඛාදනය හේතුවෙන් ෆ්ජෝර්ඩ්ස් ඇති වී තිබේ. ඇන්ඩීස් හි නැගෙනහිරින්, මහාද්වීපයේ හෝ ඊට උතුරින්, ටියෙරා ඩෙල් ෆියුගෝ දූපතේ සාපේක්ෂව පැතලි තැනිතලා පිහිටා ඇති අතර, ඒවා මැගෙලන් සමුද්‍ර සන්ධියේ විශාල ප්‍රදේශ ආවරණය කරයි. ඔහු කලින් කෝඩිලෙරා ඩි ලා කොස්ටා කළාක් මෙන්, ඇන්ඩීස් කඳු වැටිය සාගරයට කැඩී යාමට පටන් ගෙන, දූපත් සහ දූපත් රාශියක් ඇති කර, එහි අතුරුදහන් වී, දකුණු ඇන්ටිලස් චාපයේ සහ පසුව ඇන්ටාක්ටික් අර්ධද්වීපයේ ගිලී නැවත දිස් වේ, එහිදී එය ඇන්ටාර්ටැන්ඩිස් ලෙස හැඳින්වේ, චිලී ඇන්ටාක්ටික් ප්‍රදේශයේ, මෙරිඩියන් 53°W සහ 90°W අතර පිහිටා ඇත. පැසිෆික් සාගරයේ මැද, ගිනිකඳු සම්භවයක් ඇති දූපත් කිහිපයක් කෙරෙහි රටට ස්වෛරීභාවයක් ඇත, ඒවා සාමූහිකව ඉන්සියුලර් චිලී ලෙස හැඳින්වේ. ජුවාන් ෆර්නැන්ඩස් සහ පාස්කු දූපතේ දූපත් සමූහය පිහිටා ඇත්තේ නස්කා තහඩුව සහ නැගෙනහිර පැසිෆික් නැගීම ලෙස හැඳින්වෙන පැසිෆික් තහඩුව අතර අස්ථි බිඳීමේ කලාපයේ ය. දේශගුණය සහ ජල විද්‍යාව චිලීයේ විවිධ දේශගුණය උතුරේ ලෝකයේ වියළිම කාන්තාරය වන ඇටකාමා කාන්තාරයේ සිට මධ්‍යධරණී දේශගුණයක්, පාස්කු දූපතේ නිවර්තන කලාපය, නැගෙනහිර සහ දකුණේ ඇල්පයින් ටුන්ඩ්‍රා සහ ග්ලැසියර ඇතුළු සාගර දේශගුණයක් දක්වා විහිදේ. කොපන් පද්ධතියට අනුව, චිලී එහි දේශසීමා තුළ අවම වශයෙන් ප්‍රධාන දේශගුණික උප වර්ග දහඅටක් ඇත. රටේ බොහෝ ප්‍රදේශවල සෘතු හතරක් ඇත: ගිම්හානය (දෙසැම්බර් සිට පෙබරවාරි දක්වා), සරත් සමය (මාර්තු සිට මැයි දක්වා), ශීත කාලය (ජුනි සිට අගෝස්තු දක්වා) සහ වසන්තය (සැප්තැම්බර් සිට නොවැම්බර් දක්වා). භූමියේ ලක්ෂණ නිසා, චිලී සාමාන්‍යයෙන් කෙටි දිගකින් සහ අඩු ප්‍රවාහ අනුපාතයකින් යුත් ගංගා රාශියක් තරණය කරයි. ඒවා සාමාන්‍යයෙන් ඇන්ඩීස් සිට පැසිෆික් සාගරය දක්වා විහිදෙන අතර නැගෙනහිර සිට බටහිරට ගලා යයි. ඇටකාමා කාන්තාරය නිසා, නෝර්ටේ ග්‍රෑන්ඩ් හි කෙටි එන්ඩෝර්හයික් ස්වභාවයේ ඇළ දොළ පමණක් ඇත, රටේ දිගම කිලෝමීටර 440 ක් වන ලෝවා ගඟ හැර. ඉහළ නිම්නවල, තෙත්බිම් ප්‍රදේශ මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 4500 ක් උසින් පිහිටි චුන්ගාරා විල ජනනය කරයි. එය සහ ලෞකා ගඟ බොලිවියාව සමඟ මෙන්ම ලුටා ගඟ සමඟ බෙදා ගනී. රටේ මධ්‍ය-උතුරේ, කෘෂිකාර්මික වැදගත්කමක් ඇති නිම්න සාදන ගංගා ගණන වැඩි වේ. කිලෝමීටර 75 ක් දිග එල්කි, කිලෝමීටර 142 ක් දිග ඇකොන්කගුවා, කිලෝමීටර 250 ක් දිග මයිපෝ, කිලෝමීටර 110 ක් දිග මැපොචෝ සහ කිලෝමීටර 240 ක් දිග මවුලේ කැපී පෙනේ. ඒවායේ ජලය ප්‍රධාන වශයෙන් ගිම්හාන සහ ශීත වැසි වලදී ඇන්ඩියන් හිම දියවීමෙන් ගලා යයි. මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රධාන විල් වන්නේ කෘත්‍රිම විල වන රැපල්, කොල්බන් මවුලේ කලපුව සහ ලා ලාජා කලපුවයි. දේශගුණික විපර්යාස හේතුවෙන් චිලියේ ලැව්ගිනි, ගංවතුර, නායයෑම්, නියඟ සහ මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම ඇතුළු විවිධ ස්වාභාවික උපද්‍රව වල වාර ගණන සහ බරපතලකම වෙනස් වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ. දේශගුණික විපර්යාස බලපෑම්වලට ගොදුරු විය හැකි ප්‍රධාන අංශ අතර කෘෂිකර්මාන්තය, ධීවර කර්මාන්තය, කෘෂිකර්මාන්තය සහ ජල ආරක්ෂාව ඇතුළත් වේ. ජෛව විවිධත්වය චිලීහි ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ එහි සුවිශේෂී භූගෝලීය පිහිටීම නිසා ඉහළ මට්ටමේ ආවේණිකත්වයකින් සංලක්ෂිත වේ. මහාද්වීපික චිලීහි, උතුරේ ඇටකාමා කාන්තාරය සහ නැගෙනහිරින් ඇන්ඩීස් කඳුකරය ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ හුදකලා වීමට හේතු වූ බාධක වේ. ඊට අමතරව චිලීහි දැවැන්ත දිග (කිලෝමීටර් 4,300 (සැතපුම් 2,672) ට වැඩි) එකතු වන අතර එමඟින් පුළුල් පරාසයක දේශගුණික හා පරිසරයන් ඇති වන අතර ඒවා සාමාන්‍ය කලාප තුනකට බෙදිය හැකිය: උතුරේ කාන්තාර පළාත්, මධ්‍යම චිලී සහ දකුණේ තෙතමනය සහිත ප්‍රදේශ. චිලීහි ස්වදේශික ශාක අනෙකුත් දකුණු ඇමරිකානු රටවල ශාක හා සසඳන විට සාපේක්ෂව අඩු විශේෂ වලින් සමන්විත වේ. උතුරු කෙළවරේ වෙරළබඩ සහ මධ්‍යම කලාපය බොහෝ දුරට වෘක්ෂලතාදියෙන් තොර වන අතර ලෝකයේ වඩාත්ම නිරපේක්ෂ කාන්තාරයට ළඟා වේ. ඇන්ඩීස් කඳු බෑවුම්වල, විසිරී ඇති ටෝලා කාන්තාර පඳුරු වලට අමතරව, තණකොළ දක්නට ලැබේ. මධ්‍යම නිම්නය පතොක් විශේෂ කිහිපයකින්, හාඩි එස්පිනෝස්, චිලී පයින්, දකුණු බීච් සහ චිලියේ ජාතික මල වන රතු සීනුව හැඩැති මලක් වන කොපිහු වලින් සංලක්ෂිත වේ. දකුණු චිලියේ, බයෝබියෝ ගඟට දකුණින්, අධික වර්ෂාපතනය නිසා ලෝරල්, මැග්නෝලියා සහ විවිධ කේතුධර සහ බීච් විශේෂවල ඝන වනාන්තර බිහි වී ඇති අතර ඒවා කුඩා වී දකුණට වඩාත් පල් වේ. අන්ත දකුණේ සීතල උෂ්ණත්වය සහ සුළං අධික වනාන්තර වගාව වළක්වයි. තණකොළ බිම් නැගෙනහිර මැගල්ලන්ස් පළාතේ සහ උතුරු ටියෙරා ඩෙල් ෆියුගෝ (පැටගෝනියාවේ) හි දක්නට ලැබේ. චිලී ශාක වලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් අසල්වැසි ආර්ජන්ටිනාවෙන් වෙනස් වන අතර, එයින් පෙන්නුම් කරන්නේ ඇන්ඩියන් බාධකය එහි ගොඩනැගීමේදී පැවති බවයි. ඇන්ටාක්ටිකාවේ සිට දකුණු ඇමරිකාවට ශාක සංක්‍රමණය වීමට ඉඩ සලසන ක්‍රිටේසියස් අයිස් යුගයේ ගොඩබිම් පාලම් හේතුවෙන් චිලියේ සමහර ශාකවලට ඇන්ටාක්ටික් සම්භවයක් ඇත. චිලී රාජ්‍යයට 2018 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශක සාමාන්‍ය ලකුණු 7.37/10 ක් හිමි වූ අතර, එය රටවල් 172 න් ගෝලීය වශයෙන් 43 වන ස්ථානයට පත්විය. චිලී රාජ්‍යයේ දිලීර විශේෂ 3,000 කට වඩා වාර්තා වී ඇත, නමුත් මෙම සංඛ්‍යාව සම්පූර්ණ නොවේ. ලොව පුරා ඇති සියලුම දිලීර වලින් සියයට 7 ක් පමණ පමණක් මෙතෙක් සොයාගෙන ඇති බවට පොදුවේ පිළිගත් ඇස්තමේන්තුව අනුව, චිලී රාජ්‍යයේ දක්නට ලැබෙන සැබෑ මුළු දිලීර විශේෂ සංඛ්‍යාව බොහෝ සෙයින් වැඩි වීමට ඉඩ ඇත. ලබා ගත හැකි තොරතුරු ප්‍රමාණය තවමත් ඉතා කුඩා වුවද, චිලී රාජ්‍යයට ආවේණික දිලීර විශේෂ සංඛ්‍යාව ඇස්තමේන්තු කිරීමට පළමු උත්සාහයක් ගෙන ඇති අතර, 1995 විශේෂ තාවකාලිකව රටේ ආවේණික විය හැකි ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. චිලී රාජ්‍යයේ භූගෝලීය හුදකලාව සත්ත්ව සංක්‍රමණය සීමා කර ඇති බැවින් බොහෝ සුවිශේෂී දකුණු ඇමරිකානු සතුන්ගෙන් කිහිපයක් පමණක් දක්නට ලැබේ. විශාල ක්ෂීරපායින් අතර පූමා හෝ කූගර්, ලාමා වැනි ගුවානාකෝ සහ නරියා වැනි චිල්ලා වේ. වනාන්තර කලාපයේ, අඟහරු විශේෂ කිහිපයක් සහ පුඩු ලෙස හඳුන්වන කුඩා මුවෙකු දක්නට ලැබේ. කුඩා පක්ෂි විශේෂ රාශියක් ඇත, නමුත් විශාල පොදු ලතින් ඇමරිකානු වර්ග බොහොමයක් නොමැත. මිරිදිය මත්ස්‍යයන් ස්වල්පයක් ආවේණික වේ, නමුත් උතුරු ඇමරිකානු ට්‍රවුට් ඇන්ඩියන් විල් වලට සාර්ථකව හඳුන්වා දී ඇත. හම්බෝල්ට් ධාරාව ආසන්නයේ පිහිටා ඇති නිසා, සාගර ජලය මත්ස්‍යයන් සහ අනෙකුත් සාගර ජීවීන්ගෙන් පිරී ඇති අතර, එමඟින් පෙන්ගුයින් කිහිපයක් ඇතුළුව පොහොසත් ජලජ පක්ෂීන් වර්ගයකට සහාය වේ. තල්මසුන් බහුලව සිටින අතර, සීල් විශේෂ හයක් පමණ ප්‍රදේශයේ දක්නට ලැබේ. රජය සහ දේශපාලනය චිලී රාජ්‍යයේ වත්මන් ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව 1980 දී ජේම් ගුස්මාන් විසින් කෙටුම්පත් කරන ලද අතර පසුව එම වසරේ සැප්තැම්බර් මාසයේදී සමහර නිරීක්ෂකයින් විසින් "ඉතා අක්‍රමවත්" ලෙස සලකනු ලැබූ ජාතික ජනමත විචාරණයක් හරහා අනුමත කරන ලදී. එය 1981 මාර්තු මාසයේදී බලාත්මක විය. 1988 ජනමත විචාරණයෙන් පිනෝචේ පරාජයට පත්වීමෙන් පසු, ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ අනාගත සංශෝධන සඳහා විධිවිධාන ලිහිල් කිරීම සඳහා ව්‍යවස්ථාව සංශෝධනය කරන ලදී. 2005 සැප්තැම්බර් මාසයේදී, ජනාධිපති රිකාඩෝ ලාගෝස් කොංග්‍රසය විසින් සම්මත කරන ලද ව්‍යවස්ථාමය සංශෝධන කිහිපයකට අත්සන් කළේය. පත් කරන ලද සෙනෙට් සභිකයින්ගේ සහ සෙනෙට් සභිකයින්ගේ ජීවිත කාලය පුරාම තනතුරු ඉවත් කිරීම, සන්නද්ධ හමුදාවන්හි ප්‍රධාන අණදෙන නිලධාරීන් ඉවත් කිරීමට ජනාධිපතිවරයාට බලය ලබා දීම සහ ජනාධිපති ධුර කාලය වසර හයේ සිට හතර දක්වා අඩු කිරීම මෙයට ඇතුළත් වේ. චිලී රාජ්‍යයේ අධිකරණය ස්වාධීන වන අතර එයට අභියාචනාධිකරණයක්, හමුදා අධිකරණ පද්ධතියක්, ව්‍යවස්ථාමය විනිශ්චය සභාවක් සහ චිලී රාජ්‍යයේ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය ඇතුළත් වේ. 2005 ජුනි මාසයේදී චිලී රාජ්‍යය එහි අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය පද්ධතියේ රටපුරා ප්‍රතිසංස්කරණයක් සම්පූර්ණ කළේය. මෙම ප්‍රතිසංස්කරණය මගින් විමර්ශන ක්‍රියාදාමයන් එක්සත් ජනපදය වැනි පොදු නීති අධිකරණ බල ප්‍රදේශවලට වඩා වැඩි සමානකමක් ඇති විරුද්ධවාදී ක්‍රමයක් සමඟ ප්‍රතිස්ථාපනය කර ඇත. 1989 සහ 2013 අතර පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණ සඳහා ද්විමාන ක්‍රමය භාවිතා කරන ලද අතර, එය බහුතර නොවන දේශපාලන කණ්ඩායම් බැහැර කිරීමේ වියදමින් බහුතර දේශපාලන කණ්ඩායම් දෙකක් - Concertación සහ Alliance - පිහිටුවීම ප්‍රවර්ධනය කළේය. මෙම ක්‍රමයේ විරුද්ධවාදීන් 2015 දී 2017 පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයේ සිට ක්‍රියාත්මක වන මධ්‍යස්ථ සමානුපාතික මැතිවරණ ක්‍රමයක් අනුමත කළ අතර එමඟින් නව පක්ෂ සහ සන්ධානවලට ඇතුළුවීමට ඉඩ සැලසේ. චිලී කොංග්‍රසයට ආසන 50 ක සෙනෙට් සභාවක් සහ සාමාජිකයින් 155 දෙනෙකුගෙන් යුත් නියෝජිත මණ්ඩලයක් ඇත. සෙනෙට් සභිකයින් වසර අටක් සඳහා අස්ථාවර වාර ගණනක් සේවය කරන අතර, සෑම වසර 4 කට වරක් නියෝජිතයින් තෝරා පත් කර ගනු ලැබේ. පසුගිය කොංග්‍රස් මැතිවරණය 2021 නොවැම්බර් 21 වන දින ජනාධිපතිවරණ සමගාමීව පැවැත්විණි. කොංග්‍රසය පිහිටා ඇත්තේ සන්තියාගෝ අගනුවරට බටහිරින් කිලෝමීටර් 140 ක් පමණ (සැතපුම් 90) ක් පමණ දුරින් පිහිටි වල්පරයිසෝ වරාය නගරයේ ය. චිලියේ පවතින ප්‍රධාන දේශපාලන සන්ධාන වන්නේ: රජය: අප්‍රූබෝ ඩිග්නිඩාඩ් (අභිමානය අනුමත කිරීම) යනු 2021 චිලී ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සම්මේලන මැතිවරණයෙන් ආරම්භ වූ වාමාංශික සන්ධානයකි. එම මැතිවරණයේ සාර්ථකත්වයෙන් පසු, එය ජනාධිපති ප්‍රාථමික තරඟ පැවැත්වූ අතර, එහි දී ගේබ්‍රියෙල් බොරික් (CS, FA) ජයග්‍රාහකයා විය. එය චිලී කොමියුනිස්ට් පක්ෂය සහ අනෙකුත් වාමාංශික පක්ෂ විසින් පිහිටුවන ලද ෆ්‍රෙන්ට් ඇම්ප්ලියෝ (පුළුල් පෙරමුණ) සහ චිලී ඩිග්නෝ (වටිනා චිලී) සන්ධානය විසින් පිහිටුවනු ලැබේ. ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සමාජවාදය යනු මධ්‍ය-වාම සන්ධානයක් වන අතර, ව්‍යවස්ථාදායක එකමුතු සන්ධානයේ අනුප්‍රාප්තිකයා වන අතර, එයම කොන්සර්ටේෂන් සන්ධානයේ අනුප්‍රාප්තිකයෙකි - එය 1988 ජනමත විචාරණයේදී "නැත" විකල්පයට සහාය දුන් අතර පසුව 1990 සිට 2010 දක්වා රට පාලනය කළේය. මෙම ගිවිසුම සමාජවාදී, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සඳහා, රැඩිකල් සහ ලිබරල් පක්ෂ විසින් පිහිටුවන ලදී. විපක්ෂය: චිලී වමෝස් (අපි චිලී යමු) යනු රෙනොවේෂන් නැෂනල් (ජාතික අලුත් කිරීම), යුනියන් ඩිමොක්‍රටා ඉන්ඩිපෙන්ඩෙන්ටේ (ස්වාධීන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සංගමය) සහ එවොපොලි යන පක්ෂ විසින් පිහිටුවන ලද ලිබරල් ගතානුගතිකවාදයේ මූලයන් සහිත මධ්‍ය-දක්ෂිණාංශික සන්ධානයකි. එහි මූලාරම්භය ඇත්තේ 1988 ජනමත විචාරණයේදී "ඔව්" විකල්පයට සහාය දුන් ප්‍රධාන පක්ෂ විසින් පිහිටුවන ලද සන්ධාන සන්ධානයෙනි, නමුත් එතැන් සිට එය විවිධ නම් භාවිතා කර ඇත. එය සෙබස්තියන් පිනේරාගේ පළමු සහ දෙවන රජය තුළ පාලක සන්ධානය විය, (2010–2014) සහ (2018–2022). ජාතික කොංග්‍රසයේ, චිලී වාමෝස් හි නියෝජිතයින් 52 ක් සහ සෙනෙට් සභිකයින් 24 ක් සිටින අතර, අප්‍රියුබෝ ඩිග්නිඩාඩ් හි පාර්ලිමේන්තු කණ්ඩායම නියෝජිතයින් 37 ක් සහ සෙනෙට් සභිකයින් 6 දෙනෙකුගෙන් සමන්විත වේ. ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සමාජවාදය යනු නියෝජිතයින් 30 ක් සහ සෙනෙට් සභිකයින් 13 ක් සිටින තුන්වන දේශපාලන බලවේගයයි. පාර්ලිමේන්තු නියෝජනයක් ඇති අනෙකුත් කණ්ඩායම් වන්නේ රිපබ්ලිකන් පක්ෂය (නියෝජිතයින් 15 ක් සහ සෙනෙට් සභිකයින් 1 ක්), ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පක්ෂය (නියෝජිතයින් 8 ක් සහ සෙනෙට් සභිකයින් 5 ක්), මහජන පක්ෂය (නියෝජිතයින් 8 ක්) සහ සන්ධානයකින් පිටත ස්වාධීන (නියෝජිතයින් 5 ක් සහ සෙනෙට් සභිකයින් 1 ක්) ය. විදේශ සබඳතා නිදහසෙන් පසු මුල් දශකවල සිට, චිලී සෑම විටම විදේශ කටයුතු සඳහා ක්‍රියාකාරී මැදිහත්වීමක් කර ඇත. 1837 දී, පැසිෆික් වෙළඳ මාර්ගවල ප්‍රමුඛත්වය සඳහා පේරු හි කැලාඕ වරායේ ආධිපත්‍යයට රට ආක්‍රමණශීලී ලෙස අභියෝග කළ අතර, පේරු සහ බොලිවියාව අතර කෙටි කාලීන සන්ධානය වූ පේරු-බොලිවියානු සම්මේලනය (1836–39) කොන්ෆෙඩරේෂන් යුද්ධයේදී පරාජය කළේය. යුද්ධය පැසිෆික් කලාපයේ බලය බෙදා හරින අතරතුර සම්මේලනය විසුරුවා හැරියේය. දෙවන ජාත්‍යන්තර යුද්ධයක් වන පැසිෆික් යුද්ධය (1879–83), චිලියේ කලාපීය භූමිකාව තවදුරටත් වැඩි කළ අතර එහි භූමියට සැලකිය යුතු ලෙස එකතු කළේය. 19 වන සියවසේදී, චිලීහි වාණිජ සබඳතා ප්‍රධාන වශයෙන් බ්‍රිතාන්‍යය සමඟ වූ අතර එය චිලී නාවික හමුදාව හැඩගැස්වීමට උපකාරී විය. ප්‍රංශය චිලීහි නීති සහ අධ්‍යාපන පද්ධති කෙරෙහි බලපෑම් කළ අතර, 20 වන සියවස ආරම්භයේදී සමෘද්ධිමත් වසරවලදී ප්‍රංශ විලාසිතාවේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය අගනුවර ආධිපත්‍යය දැරීය. ජර්මානු බලපෑම ප්‍රෂියානුවන් විසින් හමුදාව සංවිධානය කිරීම සහ පුහුණු කිරීම තුළින් ඇති විය. 19 වන සියවසේ අග භාගයේ සිට, චිලී හමුදා සහ විදේශ ප්‍රතිපත්තිය උපරිම අසල්වැසි කල්පිතය මගින් හැඩගස්වා ඇති අතර, එහි සඳහන් වන්නේ අසල්වැසියෙකු සමඟ ගැටුමක් ඇති වුවහොත්, අනෙක් දෙක චිලීට එරෙහිව එක්වනු ඇති බවයි. මෙම සලකා බැලීම චිලී ඓතිහාසිකව ශක්තිමත් මිලිටරි වැළැක්වීමක් අනුගමනය කිරීමට; අසල්වැසියන් සමඟ සමබර ද්විපාර්ශ්වික සබඳතා; සහ කලාපයෙන් පිටත රටවල් සමඟ ශක්තිමත් සබඳතා අනුගමනය කිරීමට හේතු වී තිබේ. 1945 ජුනි 26 වන දින, කැලිෆෝනියාවේ සැන් ෆ්‍රැන්සිස්කෝ හි එක්සත් ජාතීන්ගේ ප්‍රඥප්තියට අත්සන් තැබූ රටවල් 50 අතරට චිලී එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරම්භක සාමාජිකයෙකු ලෙස සහභාගී විය. 1973 හමුදා කුමන්ත්‍රණයත් සමඟ, චිලී රාජ්‍යය පුළුල් මානව හිමිකම් උල්ලංඝනයන් හේතුවෙන් දේශපාලනිකව හුදකලා විය. 1990 දී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට නැවත පැමිණීමෙන් පසු, චිලී රාජ්‍යය ජාත්‍යන්තර දේශපාලන ක්ෂේත්‍රයේ ක්‍රියාකාරී සහභාගිවන්නෙකු වී ඇත. චිලී රාජ්‍යය 2005 ජනවාරි මාසයේදී එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ වසර දෙකක ස්ථිර නොවන තනතුරක් සම්පූර්ණ කළේය. චිලී ජාතිකයෙකු වන ජෝස් මිගෙල් ඉන්සුල්සා 2005 මැයි මාසයේදී ඇමරිකානු රාජ්‍ය සංවිධානයේ මහලේකම්වරයා ලෙස තේරී පත් වූ අතර 2009 දී නැවත තේරී පත් වූ අතර ඔහුගේ තනතුර තහවුරු විය. චිලී දැනට ජාත්‍යන්තර පරමාණුක බලශක්ති ඒජන්සියේ (IAEA) පාලක මණ්ඩලයේ සේවය කරන අතර, 2007-2008 මණ්ඩලයේ සභාපතිවරයා වන්නේ IAEA හි චිලී තානාපති මිලෙන්කෝ ඊ. ස්කොක්නික් ය. රට එක්සත් ජාතීන්ගේ ආයතන පවුලේ ක්‍රියාකාරී සාමාජිකයෙකු වන අතර එක්සත් ජාතීන්ගේ සාම සාධක කටයුතුවලට සහභාගී වේ. එය 2011 දී වසර තුනක කාලයක් සඳහා එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් කවුන්සිලයේ සාමාජිකයෙකු ලෙස නැවත තේරී පත් විය. 2013 දී එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ ස්ථිර නොවන ආසන පහෙන් එකකට ද එය තේරී පත් විය. 2002 දී චිලී රාජ්‍යය ඇමරිකානු ආරක්ෂක අමාත්‍යාංශ රැස්වීම සහ 2004 දී APEC සමුළුව සහ ඒ ආශ්‍රිත රැස්වීම් පැවැත්වීය. 2005 අප්‍රේල් මාසයේදී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ප්‍රජා අමාත්‍යාංශ රැස්වීම සහ 2007 නොවැම්බර් මාසයේදී ඉබෙරෝ-ඇමරිකානු සමුළුව ද පැවැත්වීය. මර්කෝසූර් හි සහකාර සාමාජිකයෙකු සහ APEC හි පූර්ණ සාමාජිකයෙකු වන චිලී ජාත්‍යන්තර ආර්ථික ගැටළු සහ අර්ධගෝලීය නිදහස් වෙළඳාමේ ප්‍රධාන ක්‍රීඩකයෙකු වී ඇත. හමුදා චිලී රාජ්‍යයේ සන්නද්ධ හමුදා ආරක්ෂක අමාත්‍යවරයා හරහා ජනාධිපතිවරයා විසින් ක්‍රියාත්මක කරනු ලබන සිවිල් පාලනයට යටත් වේ. සන්නද්ධ හමුදාවල ප්‍රධාන අණ දෙන නිලධාරීන් ඉවත් කිරීමට ජනාධිපතිවරයාට බලය ඇත. චිලී හමුදාවේ ප්‍රධාන අණ දෙන නිලධාරියා වන්නේ හමුදා ජෙනරාල් ජේවියර් ඉටුරියාගා ඩෙල් කැම්පෝ ය. චිලී හමුදාව 45,000 ක ශක්තිමත් හමුදාවක් වන අතර එය සන්තියාගෝ හි හමුදා මූලස්ථානයක්, එහි භූමිය පුරා අංශ හයක්, රන්කගුවා හි ගුවන් බලකායක් සහ කොලිනා හි විශේෂ බලකා අණදෙන නිලධාරියෙකු සමඟ සංවිධානය වී ඇත. චිලී හමුදාව ලතින් ඇමරිකාවේ වඩාත්ම වෘත්තීය හා තාක්‍ෂණිකව දියුණු හමුදාවන්ගෙන් එකකි. අද්මිරාල් ජූලියෝ ලීවා මොලිනා 2,500 ක් පමණ සිටින චිලී නාවික හමුදාව මෙහෙයවයි මැරීන් භටයින්. මතුපිට යාත්‍රා 29 කින් සමන්විත බලඇණියේ, මෙහෙයුම් ප්‍රධාන සටන්කරුවන් (ෆ්‍රිගේට්) අටක් පමණක් ඇත. එම නැව් වල්පරයිසෝ හි පිහිටා ඇත. නාවික හමුදාව ප්‍රවාහනය සහ මුර සංචාරය සඳහා තමන්ගේම ගුවන් යානා ක්‍රියාත්මක කරයි; නාවික ප්‍රහාරක හෝ බෝම්බ හෙලන ගුවන් යානා නොමැත. නාවික හමුදාව ටැල්කහුවානෝ හි පිහිටි සබ්මැරීන හතරක් ද ක්‍රියාත්මක කරයි. ගුවන් හමුදා ජෙනරාල් (තරු හතරේ) ජෝර්ජ් රොජාස් අවිලා 12,500 ක් පමණ සිටින චිලී ගුවන් හමුදාවේ ප්‍රධානියා වේ. ඉක්වික්, ඇන්ටොෆගස්ටා, සන්තියාගෝ, පුවර්ටෝ මොන්ට් සහ පුන්ටා අරීනාස් යන ස්ථානවල මූලස්ථානය කර ඇති ගුවන් බලසේනා පහක් අතර ගුවන් වත්කම් බෙදා හරිනු ලැබේ. ගුවන් හමුදාව ඇන්ටාක්ටිකාවේ කිං ජෝර්ජ් දූපතේ ගුවන් කඳවුරක් ද ක්‍රියාත්මක කරයි. දශක ගණනාවක එක්සත් ජනපද විවාදයෙන් සහ විකිණීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් පසු 2007 මාර්තු මාසයේදී එක්සත් ජනපදයෙන් මිලදී ගත් F-16 යානා දහයෙන් අවසාන දෙක ගුවන් හමුදාව භාර දුන්නේය. 2007 දී චිලී නෙදර්ලන්තයෙන් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද බ්ලොක් 15 F-16 යානා ගණනාවක් ද භාර දුන් අතර එමඟින් ලන්දේසීන්ගෙන් මිලදී ගත් මුළු F-16 යානා සංඛ්‍යාව 18 දක්වා ඉහළ ගියේය. 1973 සැප්තැම්බර් මාසයේ හමුදා කුමන්ත්‍රණයෙන් පසු, චිලී ජාතික පොලිසිය (කැරබිනෙරෝස්) ආරක්ෂක අමාත්‍යාංශයට ඇතුළත් කරන ලදී. ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී රජය නැවත පැමිණීමත් සමඟ, පොලිසිය අභ්‍යන්තර කටයුතු අමාත්‍යාංශයේ මෙහෙයුම් පාලනය යටතේ තබා ඇති නමුත් ආරක්ෂක අමාත්‍යාංශයේ නාමික පාලනය යටතේ පැවතුනි. චිලී රාජ්‍යය පුරා නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම, රථවාහන කළමනාකරණය, මත්ද්‍රව්‍ය මර්දනය, දේශසීමා පාලනය සහ ත්‍රස්තවාදයට එරෙහිව කටයුතු කිරීම සඳහා වගකිව යුතු පිරිමින් සහ කාන්තාවන් 40,964 දෙනෙකුගෙන් යුත් ජාතික පොලිස් බලකායේ ප්‍රධානියා ජෙනරාල් ගුස්ටාවෝ ගොන්සාලෙස් ජූරේ ය. 2017 දී චිලී න්‍යෂ්ටික අවි තහනම් කිරීම පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ ගිවිසුමට අත්සන් තැබීය. 2024 ගෝලීය සාම දර්ශකයට අනුව චිලී ලොව 64 වන සාමකාමීම රට වේ. පරිපාලන අංශ 1978 දී චිලී රාජ්‍යය පරිපාලනමය වශයෙන් කලාපවලට බෙදා ඇති අතර, 1979 දී පළාත්වලට බෙදා ඇති අතර මේවා කොමියුනිස්ට් ලෙස බෙදා ඇත. රට තුළ කලාප 16ක්, පළාත් 56ක් සහ කොමියුනිස්ට් 348ක් ඇත. සන්තියාගෝ මෙට්‍රොපොලිටන් කලාපය හැර, සෑම කලාපයක්ම උතුරේ සිට දකුණට පවරා ඇති නමකින් සහ රෝම ඉලක්කමකින් නම් කරන ලද අතර, එම කලාපයට අංකයක් නොතිබුණි. 2007 දී නව කලාප දෙකක් වන ඇරිකා සහ පරිනකෝටා (XV) සහ ලොස් රියෝස් (XIV) නිර්මාණය කිරීමත්, 2018 දී තුන්වන කලාපයක් වන නූබල් (XVI) නිර්මාණය කිරීමත් සමඟ මෙම අංකනයට එහි මුල් අනුපිළිවෙලෙහි අර්ථය අහිමි විය. (1)චිලී ඇන්ටාක්ටික් ප්‍රදේශය ඇතුළුව, එහි මතුපිට කිලෝමීටර 1,382,554.8 දක්වා ළඟා වේ (2)චිලී ඇන්ටාක්ටික් ප්‍රදේශය ඇතුළුව, එහි මතුපිට කිලෝමීටර 2,006,360 දක්වා ළඟා වේ ජාතික සංකේත ජාතික මල දකුණු චිලියේ වනාන්තරවල වැඩෙන කොපිහු (ලපජීරියා රෝසියා, චිලී බෙල්ෆ්ලවර්) වේ. ලාංඡනයේ ජාතික සතුන් දෙදෙනා නිරූපණය කෙරේ: කොන්ඩෝර් (කඳුකරයේ ජීවත් වන ඉතා විශාල පක්ෂියෙකු වන වල්ටර් ග්‍රිෆස්) සහ හියුමුල් (හිපොකැමෙලස් බිසුල්කස්, වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති සුදු වලිග මුවෙකු). එයට පෝර් ලා රාසෝන් ඕ ලා ෆුවර්සා (හේතුවෙන් හෝ බලහත්කාරයෙන්) යන පුරාවෘත්තය ද ඇත. චිලී ධජය සුදු (ඉහළ) සහ රතු යන සමාන තිරස් පටි දෙකකින් සමන්විත වේ; සුදු පටියේ එසවුම් පැත්තේ කෙළවරේ සුදු පටියට සමාන උසකින් යුත් නිල් පැහැති චතුරස්‍රයක් ඇත; චතුරස්‍රයේ මධ්‍යයේ සුදු පැහැති පස් කොන් තරුවක් ප්‍රගතිය සහ ගෞරවය සඳහා මාර්ගෝපදේශයක් නියෝජනය කරයි; නිල් පැහැය අහස සංකේතවත් කරයි, සුදු පැහැය හිමෙන් වැසී ගිය ඇන්ඩීස් සඳහා වන අතර රතු පැහැය නිදහස ලබා ගැනීම සඳහා වැගිරුණු රුධිරය නියෝජනය කරයි. චිලී ධජය ටෙක්සාස් ධජයට සමාන ය, නමුත් චිලී ධජය අවුරුදු 21 ක් පැරණි ය. කෙසේ වෙතත්, ටෙක්සාස් ධජය මෙන්, චිලී ධජය ද එක්සත් ජනපද ධජයට අනුව නිර්මාණය කර ඇත. ආර්ථිකය සන්තියාගෝ හි චිලී මහ බැංකුව රටේ මධ්‍යම බැංකුව ලෙස සේවය කරයි. චිලී මුදල් ඒකකය චිලී පෙසෝ (CLP) වේ. චිලී යනු දකුණු ඇමරිකාවේ වඩාත්ම ස්ථාවර සහ සමෘද්ධිමත් ජාතීන්ගෙන් එකකි, මානව සංවර්ධනය, තරඟකාරිත්වය, ගෝලීයකරණය, ආර්ථික නිදහස සහ දූෂණය පිළිබඳ අඩු සංජානනය අතින් ලතින් ඇමරිකානු ජාතීන්ට නායකත්වය දෙයි. 2013 ජූලි මාසයේ සිට, චිලී ලෝක බැංකුව විසින් "ඉහළ ආදායම් ලබන ආර්ථිකයක්" ලෙස සලකනු ලැබේ. චිලී දකුණු ඇමරිකාවේ ඉහළම ආර්ථික නිදහස (ලොව පුරා 22 වන ස්ථානයේ) ඇති බව හෙරිටේජ් පදනමේ චිලී පවසයි. එහි ස්වාධීන හා කාර්යක්ෂම අධිකරණ පද්ධතිය සහ විචක්ෂණශීලී රාජ්‍ය මූල්‍ය කළමනාකරණය හේතුවෙන්. 2010 මැයි මාසයේදී චිලී OECD හා සම්බන්ධ වූ පළමු දකුණු ඇමරිකානු රට බවට පත්විය. 2006 දී, චිලී ලතින් ඇමරිකාවේ ඉහළම නාමික ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ඇති රට බවට පත්විය. 2020 වන විට, චිලී ලතින් ඇමරිකාවේ (උරුගුවේ සහ පැනමාවට පිටුපසින්) නාමික ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් තුන්වන ස්ථානයේ සිටී. තඹ කැණීම චිලීයේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 20% ක් සහ අපනයන වලින් 60% ක් වේ. එස්කොන්ඩිඩා යනු ලොව විශාලතම තඹ පතල වන අතර එය ගෝලීය සැපයුම්වලින් 5% කට වඩා නිෂ්පාදනය කරයි. සමස්තයක් වශයෙන්, චිලී ලෝකයේ තඹ වලින් තුනෙන් එකක් නිෂ්පාදනය කරයි. රාජ්‍ය පතල් සමාගමක් වන කොඩෙල්කෝ, පෞද්ගලික තඹ පතල් සමාගම් සමඟ තරඟ කරයි. 1980 ගණන්වල සිට අඛණ්ඩව පවත්වාගෙන යන ශක්තිමත් ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති, චිලීයේ ස්ථාවර ආර්ථික වර්ධනයට දායක වී ඇති අතර දරිද්‍රතා අනුපාත අඩකට වඩා අඩු කර ඇත. 1999 දී චිලී මධ්‍යස්ථ ආර්ථික පසුබෑමක් අත්විඳීමට පටන් ගත්තේය. 2003 වන තෙක් ආර්ථිකය මන්දගාමීව පැවති අතර, එය යථා තත්ත්වයට පත්වීමේ පැහැදිලි සලකුණු පෙන්වීමට පටන් ගත් අතර, දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 4.0% ක වර්ධනයක් අත්කර ගත්තේය. චිලී ආර්ථිකය 2004 වසර 6% ක වර්ධනයකින් අවසන් කළේය. සැබෑ දළ දේශීය නිෂ්පාදිත වර්ධනය 2005 දී 5.7% ක් වූ අතර 2006 දී 4% දක්වා පහත වැටුණි. 2007 දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 5% කින් වර්ධනය විය. 2008 මූල්‍ය අර්බුදයට මුහුණ දුන් රජය, රැකියා සහ වර්ධනය උත්තේජනය කිරීම සඳහා ආර්ථික උත්තේජක සැලැස්මක් ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර, මහා අවපාතය නොතකා, 2009 සඳහා දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 2% ත් 3% ත් අතර ප්‍රසාරණයක් අරමුණු කර ගෙන ඇත. කෙසේ වෙතත්, ආර්ථික විශ්ලේෂකයින් රජයේ ඇස්තමේන්තු සමඟ එකඟ නොවූ අතර ආර්ථික වර්ධනය 1.5% ක මධ්‍යන්‍යයකින් පුරෝකථනය කළහ. 2012 දී සැබෑ දළ දේශීය නිෂ්පාදිත වර්ධනය 5.5% ක් විය. 2013 පළමු කාර්තුවේදී වර්ධනය 4.1% දක්වා මන්දගාමී විය. ලෝක බැංකුවට අනුව, විරැකියා අනුපාතය 2022 දී 7.8% ක් විය. කෘෂිකර්මාන්තය, පතල් කැණීම් සහ ඉදිකිරීම් ක්ෂේත්‍රයන්හි ශ්‍රම හිඟයක් වාර්තා වී ඇත. රජයේ සමීක්ෂණවලට අනුව, දරිද්‍රතා රේඛාවට පහළින් ඒක පුද්ගල ගෘහස්ථ ආදායමක් ඇති චිලී ජාතිකයින්ගේ ප්‍රතිශතය - පුද්ගලයෙකුගේ අවම පෝෂණ අවශ්‍යතා සපුරාලීමේ පිරිවැය මෙන් දෙගුණයක් ලෙස අර්ථ දක්වා ඇත - 1987 දී 45.1% සිට 2009 දී 11.5% දක්වා පහත වැටුණි. කෙසේ වෙතත්, චිලීයේ විචාරකයින් තර්ක කරන්නේ සැබෑ දරිද්‍රතා සංඛ්‍යාලේඛන නිල වශයෙන් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද සංඛ්‍යාලේඛනවලට වඩා සැලකිය යුතු ලෙස ඉහළ බවයි. බොහෝ යුරෝපීය රටවල ප්‍රිය කරන සාපේක්ෂ මිනුම් දණ්ඩ භාවිතා කරමින්, චිලී ජාතිකයන්ගෙන් 27% ක් දුප්පත් වනු ඇති බව ECLAC හි ජුවාන් කාලෝස් ෆෙරෙස් පවසයි. 2012 වන විට, මිලියන 11.1 ක් පමණ (ජනගහනයෙන් 64%) රජයේ සුභසාධන වැඩසටහන් වලින් ප්‍රතිලාභ ලබන අතර, "සමාජ ආරක්ෂණ කාඩ්පත" හරහා, එයට දරිද්‍රතාවයෙන් පෙළෙන ජනගහනය සහ දරිද්‍රතාවයට වැටීමේ අවදානමක් ඇති අය ඇතුළත් වේ. පෞද්ගලීකරණය කරන ලද ජාතික විශ්‍රාම වැටුප් ක්‍රමය (AFP) දේශීය ආයෝජන දිරිමත් කර ඇති අතර දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් ආසන්න වශයෙන් 21% ක ඇස්තමේන්තුගත මුළු දේශීය ඉතුරුම් අනුපාතයකට දායක වී ඇත. අනිවාර්ය පෞද්ගලික විශ්‍රාම වැටුප් ක්‍රමය යටතේ, බොහෝ විධිමත් අංශයේ සේවකයින් තම වැටුපෙන් 10% ක් පෞද්ගලිකව කළමනාකරණය කරන ලද අරමුදල්වලට ගෙවයි. චිලී රාජ්‍යය රටවල් ජාලයක් සමඟ නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුම් (FTA) අත්සන් කර ඇති අතර, 2003 දී අත්සන් කරන ලද සහ 2004 ජනවාරි මාසයේදී ක්‍රියාත්මක කරන ලද එක්සත් ජනපදය සමඟ FTA ද ඇතුළුව. චිලී රාජ්‍යයේ අභ්‍යන්තර රජයේ සංඛ්‍යාලේඛනවලින් පෙනී යන්නේ උද්ධමනය සහ මෑත කාලීන ඉහළ තඹ මිල ගණන් සැලකිල්ලට ගත් විට පවා, එතැන් සිට එක්සත් ජනපදය සහ චිලී අතර ද්විපාර්ශ්වික වෙළඳාම 60% ට වඩා වර්ධනය වී ඇති බවයි. චීනය සමඟ චිලී හි මුළු වෙළඳාම 2006 දී ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 8.8 දක්වා ළඟා වූ අතර එය ආසියාව සමඟ එහි වෙළඳ සම්බන්ධතාවයේ වටිනාකමෙන් 66% කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් නියෝජනය කරයි. ආසියාවට අපනයන 2005 දී ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 15.2 සිට 2006 දී ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 19.7 දක්වා වැඩි වූ අතර එය 29.9% ක වැඩිවීමකි. ආනයනවල වාර්ෂික වර්ධනය විශේෂයෙන් රටවල් ගණනාවකින් ශක්තිමත් විය: ඉක්වදෝරය (123.9%), තායිලන්තය (72.1%), දකුණු කොරියාව (52.6%) සහ චීනය (36.9%). විදේශ සෘජු ආයෝජන සඳහා චිලීහි ප්‍රවේශය රටේ විදේශ ආයෝජන නීතිය තුළ කේතනය කර ඇත. ලියාපදිංචිය සරල හා විනිවිද පෙනෙන බව වාර්තා වන අතර, විදේශීය ආයෝජකයින්ට ඔවුන්ගේ ලාභ සහ ප්‍රාග්ධනය නැවත මෙරටට ගෙන්වා ගැනීම සඳහා නිල විදේශ විනිමය වෙළඳපොළට ප්‍රවේශය සහතික කෙරේ. චිලී රජය නවෝත්පාදන සහ තරඟකාරිත්වය පිළිබඳ කවුන්සිලයක් පිහිටුවා ඇති අතර, ආර්ථිකයේ නව කොටස් වෙත අමතර FDI ගෙන ඒමේ අපේක්ෂාවෙන් සිටී. ස්ටෑන්ඩර්ඩ් ඇන්ඩ් පුවර්ස් විසින් චිලී රාජ්‍යයට A ණය ශ්‍රේණිගත කිරීමක් ලබා දෙයි. චිලී රජය සිය විදේශ ණය ගෙවීම දිගටම කරගෙන යන අතර, 2006 අවසානයේ රාජ්‍ය ණය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 3.9% ක් පමණි. චිලී මධ්‍යම රජය 2012 අවසානයේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 7% ක ශුද්ධ වත්කම් තත්වයක් සහිත ශුද්ධ ණයහිමියෙකි. 2013 පළමු කාර්තුවේදී ජංගම ගිණුම් හිඟය 4% ක් වූ අතර එය බොහෝ දුරට විදේශ සෘජු ආයෝජන මගින් මූල්‍යකරණය කරන ලදී. 2012 දී මධ්‍යම රජයේ ආදායමෙන් 14% ක් සෘජුවම තඹ වලින් ලැබුණි. 2024 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ චිලී 1 වන ස්ථානයට පත්විය. ඛනිජ සම්පත් චිලී ඛනිජ සම්පත් වලින් පොහොසත් ය, විශේෂයෙන් තඹ සහ ලිතියම්. විදුලි වාහන සඳහා බැටරි සඳහා ලිතියම් වල වැදගත්කම සහ විදුලි මිශ්‍රණයේ වරින් වර පුනර්ජනනීය බලශක්තිය විශාල ප්‍රමාණයක් භාවිතා කරමින් විදුලි ජාල ස්ථායිකරණය කිරීම හේතුවෙන්, චිලී භූ දේශපාලනිකව ශක්තිමත් කළ හැකි යැයි සැලකේ. කෙසේ වෙතත්, ලෝකයේ අනෙකුත් ප්‍රදේශවල පුළුල් නිෂ්පාදනය සඳහා ආර්ථික දිරිගැන්වීම්වල බලය අවතක්සේරු කිරීම සම්බන්ධයෙන් මෙම ඉදිරිදර්ශනය විවේචනයට ලක්ව ඇත.[26] 2019 දී, රට ලොව විශාලතම තඹ, අයඩින් සහ රීනියම්, ලිතියම් සහ මොලිබ්ඩිනම් හි දෙවන විශාලතම නිෂ්පාදකයා, රිදී හි හත්වන විශාලතම නිෂ්පාදකයා, පොටෑෂ් හි අටවන විශාලතම නිෂ්පාදකයා, සල්ෆර් හි දහතුන්වන නිෂ්පාදකයා සහ ලෝකයේ යකඩ ලෝපස් හි දහතුන්වන නිෂ්පාදකයා විය. 2023 දී එය ගෝලීය වශයෙන් සිව්වන විශාලතම රිදී නිෂ්පාදකයා විය. රටෙහි සැලකිය යුතු රන් නිෂ්පාදනයක් ද ඇත: 2006 සහ 2017 අතර, රට වාර්ෂිකව 2017 දී ටොන් 35.9 සිට 2013 දී ටොන් 51.3 දක්වා නිෂ්පාදනය කරන ලදී, එහිදී 2015 දී රන් නිෂ්පාදනය මෙට්‍රික් ටොන් 43 කි. කෘෂිකර්මය චිලීයේ කෘෂිකර්මාන්තය එහි විශේෂිත භූගෝලීය, දේශගුණය සහ භූ විද්‍යාව සහ මානව සාධක හේතුවෙන් විවිධ ක්‍රියාකාරකම් රාශියක් ආවරණය කරයි. ඓතිහාසික වශයෙන් කෘෂිකර්මාන්තය චිලී ආර්ථිකයේ එක් පදනමකි. දැන් කෘෂිකර්මාන්තය සහ වන වගාව, දැව කැපීම සහ ධීවර කර්මාන්තය වැනි ආශ්‍රිත අංශ 2007 වන විට දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 4.9% ක් පමණක් වන අතර රටේ ශ්‍රම බලකායෙන් 13.6% ක් සේවයේ යොදවයි. චිලී යනු චෙරි සහ බ්ලූබෙරි නිෂ්පාදනය කරන ලොව විශාලතම නිෂ්පාදකයින් 5 දෙනාගෙන් එකක් වන අතර, ඉහළ වටිනාකමක් ඇති පලතුරු අපනයනය කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කරමින් මිදි, ඇපල්, කිවි, පීච්, ප්ලම් සහ ලා දුඹුරු යන ලොව විශාලතම නිෂ්පාදකයින් 10 දෙනාගෙන් එකකි. චිලී හි තවත් ප්‍රධාන කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන අතර පෙයාර්ස්, ළූණු, තිරිඟු, බඩ ඉරිඟු, ඕට්ස්, සුදුළූණු, ඇස්පරගස්, බෝංචි, හරක් මස්, කුකුළු මස්, ලොම්, මාළු, දැව සහ කංසා ඇතුළත් වේ. එහි භූගෝලීය හුදකලාව සහ දැඩි සිරිත් විරිත් ප්‍රතිපත්ති නිසා චිලී පිස්සු ගව රෝග, පළතුරු මැස්සන් සහ ෆිලොක්සෙරා වැනි රෝග සහ පළිබෝධකයන්ගෙන් තොරය. මෙය, උතුරු අර්ධගෝලයට වඩා බෙහෙවින් වෙනස් අස්වනු නෙළන කාලයන් ඇති දකුණු අර්ධගෝලයේ එහි පිහිටීම සහ එහි පුළුල් පරාසයක කෘෂිකාර්මික තත්වයන් චිලී හි ප්‍රධාන සංසන්දනාත්මක වාසි ලෙස සැලකේ. කෙසේ වෙතත්, චිලී හි කඳුකර භූ දර්ශනය කෘෂිකර්මාන්තයේ ප්‍රමාණය සහ තීව්‍රතාවය සීමා කරන බැවින් වගා කළ හැකි ඉඩම් මුළු භූමි ප්‍රමාණයෙන් 2.62% කට පමණක් අනුරූප වේ. චිලී දැනට කෘෂිකාර්මික ඉඩම් හෙක්ටයාර 14,015 ක් භාවිතා කරයි. චිලී යනු නෝර්වේට පසුව ලොව දෙවන විශාලතම සැමන් නිෂ්පාදකයා වේ. 2019 දී, එය ගෝලීය සැපයුමෙන් 26% කට වගකිව යුතු විය. වයින් සම්බන්ධයෙන්, චිලී සාමාන්‍යයෙන් ලෝකයේ විශාලතම නිෂ්පාදකයින් 10 දෙනා අතර වේ. 2018 දී එය 6 වන ස්ථානයේ සිටියේය. සංචාරක ව්‍යාපාරය පසුගිය දශක කිහිපය තුළ චිලීයේ සංචාරක ව්‍යාපාරය තිරසාර වර්ධනයක් අත්විඳ ඇත. 2005 දී සංචාරක ව්‍යාපාරය 13.6% කින් වර්ධනය වූ අතර එයින් ඩොලර් බිලියන 4.5 කට වඩා උපයා ඇති අතර එයින් බිලියන 1.5 ක් විදේශීය සංචාරකයින් විසින් උපයා ඇත. ජාතික සංචාරක සේවයට (සර්නාටූර්) අනුව, වසරකට මිලියන 2 ක ජනතාවක් රට නැරඹීමට පැමිණේ. මෙම අමුත්තන්ගෙන් වැඩි දෙනෙක් ඇමරිකානු මහාද්වීපයේ අනෙකුත් රටවලින්, ප්‍රධාන වශයෙන් ආර්ජන්ටිනාවෙන් පැමිණෙති; ඉන්පසු එක්සත් ජනපදය, යුරෝපය සහ බ්‍රසීලයෙන් වැඩි වන සංඛ්‍යාවක් පැමිණෙන අතර දකුණු කොරියාවෙන් සහ චීනයෙන් ආසියානුවන් සංඛ්‍යාව වැඩි වේ. සංචාරකයින් සඳහා ප්‍රධාන ආකර්ෂණයන් වන්නේ රටේ අන්ත කලාපවල පිහිටා ඇති ස්වභාවික සුන්දරත්වයෙන් යුත් ස්ථාන ය: උතුරේ සැන් පේද්‍රෝ ද ඇටකාමා, ඉන්කායික් ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය, ඇල්ටිප්ලානෝ විල් සහ සඳ නිම්නය අගය කිරීමට පැමිණෙන විදේශීය සංචාරකයින් අතර ඉතා ජනප්‍රියය. උතුරේ ද පුට්‍රේ හි, චුන්ගාරා විල මෙන්ම පරිනකොටා සහ පොමරේප් ගිනි කඳු ද ඇත, ඒවා පිළිවෙලින් මීටර් 6,348 සහ මීටර් 6,282 ක උන්නතාංශයකින් යුක්ත වේ. මධ්‍යම ඇන්ඩීස් පුරා ජාත්‍යන්තර කීර්තියක් ඇති පෝර්ටිලෝ, වැලේ නෙවාඩෝ සහ ටර්මාස් ඩි චිලන් ඇතුළු ස්කී රිසෝට් රාශියක් ඇත. දකුණේ ප්‍රධාන සංචාරක ස්ථාන වන්නේ ජාතික වනෝද්‍යාන (වඩාත් ජනප්‍රිය වන්නේ අරෞකානියාවේ කොන්ගුයිලියෝ ජාතික වනෝද්‍යානයයි) සහ ඉස්ලා මෝචා සහ නහුවෙල්බුටා ජාතික වනෝද්‍යානය සහිත ටිරුවා සහ කැනෙටේ අවට වෙරළබඩ ප්‍රදේශය, චිලෝ දූපත් සමූහය සහ ලගුනා සැන් රෆායෙල් ජාතික වනෝද්‍යානය, එහි බොහෝ ග්ලැසියර සහිත පැටගෝනියාව සහ ටොරස් ඩෙල් පේන් ජාතික වනෝද්‍යානය ඇතුළත් වේ. එහි අද්විතීය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සමඟ ලෝක උරුමයක් වන වල්පරයිසෝ මධ්‍යම වරාය නගරය ද ජනප්‍රියයි. අවසාන වශයෙන්, පැසිෆික් සාගරයේ පාස්කු දූපත චිලී සංචාරක ගමනාන්තවලින් එකකි. දේශීය සංචාරකයින් සඳහා, සංචාරක ව්‍යාපාරය බොහෝ දුරට ගිම්හානයේදී (දෙසැම්බර් සිට මාර්තු දක්වා) සංකේන්ද්‍රණය වී ඇති අතර ප්‍රධාන වශයෙන් වෙරළබඩ වෙරළබඩ නගරවල වේ. ඇරිකා, ඉක්වික්, ඇන්ටොෆගස්ටා, ලා සෙරීනා සහ කොක්විම්බෝ උතුරේ ප්‍රධාන ගිම්හාන මධ්‍යස්ථාන වන අතර, විලාරිකා විලෙහි වෙරළ තීරයේ ඇති පුකෝන් දකුණේ ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානය වේ. සන්තියාගෝට ආසන්නව පිහිටා ඇති නිසා, බොහෝ වෙරළ නිවාඩු නිකේතන සහිත වැල්පරයිසෝ කලාපයේ වෙරළ තීරයට විශාලතම සංචාරකයින් සංඛ්‍යාව ලැබේ. වල්පරයිසෝහි වඩාත් ධනවත් උතුරු අසල්වැසියා වන විනා ඩෙල් මාර්, එහි වෙරළ තීරයන්, කැසිනෝ සහ ලතින් ඇමරිකාවේ වැදගත්ම සංගීත උත්සවය වන එහි වාර්ෂික ගීත උළෙල නිසා ජනප්‍රියයි. ෆොඩෝර්ස් පවසන පරිදි ඕ'හිගින්ස් කලාපයේ පිචිලෙමු දකුණු ඇමරිකාවේ "හොඳම සර්ෆින් ස්ථානය" ලෙස පුළුල් ලෙස හැඳින්වේ. 2005 නොවැම්බර් මාසයේදී රජය "චිලී: සියලු මාර්ග පුදුම සහගත" යන වෙළඳ නාමය යටතේ ව්‍යාපාරයක් දියත් කළේ ව්‍යාපාර සහ සංචාරක යන දෙකටම ජාත්‍යන්තරව රට ප්‍රවර්ධනය කිරීමේ අරමුණින්.1880 දී ඉදිකරන ලද චිලී ජාතික ලලිත කලා කෞතුකාගාරය වැනි චිලී හි කෞතුකාගාරවල චිලී කලාකරුවන්ගේ කෘති ඇතුළත් වේ. චිලී රාජ්‍යය ආර්ජන්ටිනාව සහ චිලී අතර මායිමේ පිහිටා ඇති ලෝක ප්‍රසිද්ධ පැටගෝනියානු මංපෙතට නිවහන වේ. සංරක්ෂණය මත පදනම් වූ සංවර්ධනය දිරිගැන්වීමේ අපේක්ෂාවෙන් චිලී මෑතකදී සංචාරක ව්‍යාපාරය සඳහා දැවැන්ත දර්ශනීය මාර්ගයක් දියත් කළේය. උද්‍යාන මාර්ගය සැතපුම් 1,740 ක් (කිලෝමීටර් 2,800) ආවරණය කරන අතර එය ටොම්ප්කින් සංරක්ෂණය (නිර්මාතෘ ඩග්ලස් ටොම්ප්කින්ස් සහ බිරිඳ ක්‍රිස්ටින්) විසින් නිර්මාණය කරන ලදී. ප්‍රවාහනය චිලීයේ භූ විෂමතාවය හේතුවෙන් ක්‍රියාකාරී ප්‍රවාහන ජාලයක් එහි ආර්ථිකයට අත්‍යවශ්‍ය වේ. 2020 දී චිලී රාජ්‍යයේ කිලෝමීටර් 85,984 (සැතපුම් 53,428) ක අධිවේගී මාර්ග තිබූ අතර කිලෝමීටර් 21,289 (සැතපුම් 13,228) ක කාපට් කර ඇත. එම වසරේම, රට තුළ කිලෝමීටර් 3,347 (සැතපුම් 2,080) ක අනුපිටපත් අධිවේගී මාර්ග තිබූ අතර එය බ්‍රසීලයෙන් පසු දකුණු ඇමරිකාවේ දෙවන විශාලතම ජාලය වේ. 1990 දශකයේ මැද භාගයේ සිට, කාර්යක්ෂම මාර්ග ජාලයක් ඉදිකිරීමට ඉඩ සලසන ලංසු තැබීමේ ක්‍රියාවලීන් හරහා රටේ මාර්ගවල සැලකිය යුතු දියුණුවක් ඇති වී ඇති අතර, පුවර්ටෝ මොන්ට් සහ කල්ඩෙරා අතර පැනමෙරිකන් අධිවේගී මාර්ගයේ (චිලී මාර්ගය 5) අඛණ්ඩ කිලෝමීටර් 1,950 (සැතපුම් 1,212) අනුපිටපත් කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කර ඇත (අටකාමා කාන්තාර ප්‍රදේශයේ සැලසුම් කර ඇති අනුපිටපත් කිරීමට අමතරව), සන්තියාගෝ, වල්පරයිසෝ සහ මධ්‍යම වෙරළ තීරය අතර කොටස් සහ කොන්සෙප්සියොන් වෙත උතුරු ප්‍රවේශය සහ සන්තියාගෝ නාගරික මහාමාර්ග ජාලයේ විශාල ව්‍යාපෘතිය 2004 සහ 2006 අතර විවෘත කරන ලදී. දුම්රිය ජාලයේ පරිහානියෙන් පසු චිලියේ දිගු දුර ප්‍රවාහනයේ ප්‍රධාන මාධ්‍යය දැන් බස් රථ වේ. බස් පද්ධතිය මුළු රටම ආවරණය කරයි, ඇරිකා සිට සන්තියාගෝ දක්වා (පැය 30 ක ගමනක්) සහ සන්තියාගෝ සිට පුන්ටා අරීනාස් දක්වා (පැය 40 ක් පමණ, ඔසෝර්නෝ හි වෙනසක් සහිතව). චිලීයේ මුළු ධාවන පථ 372 ක් ඇත (තාරකා කර ඇති මාර්ග 62 ක් සහ තාර නොදැමූ මාර්ග 310 ක්). චිලියේ වැදගත් ගුවන් තොටුපළවල් වන්නේ චකල්ලූටා ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපල (ඇරිකා), ඩියාගෝ අරසීනා ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ (ඉක්වික්), ඇන්ඩ්‍රෙස් සැබෙලා ගැල්වෙස් ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපල (ඇන්ටොෆගස්ටා), කැරියල් සූර් ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ (කොන්සෙප්සියන්), එල් ටෙපුවල් ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ (පුවර්ටෝ මොන්ට්), ජනාධිපති කාලෝස් ඉබානා ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළයි. අරෞකානියා ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ (ටෙමුකෝ), මාතවේරි ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ (පාස්කු දූපත), වෙනත් ගුවන් තොටුපළකට ඇති දුර අනුව නිර්වචනය කර ඇති පරිදි ලෝකයේ වඩාත්ම දුරස්ථ ගුවන් තොටුපළ වන අතර, ආටුරෝ මෙරිනෝ බෙනිටෙස් ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ (සන්තියාගෝ) 2011 දී 12,105,524 මගීන්ගේ ගමනාගමනයෙන් යුක්ත වේ. ධජ වාහකය LATAM ගුවන් සේවය. අන්තර්ජාලය සහ විදුලි සංදේශ චිලී දූපත් සහ ඇන්ටාක්ටික් කඳවුරු ඇතුළුව රටේ බොහෝ ප්‍රදේශ ආවරණය කරන විදුලි සංදේශ පද්ධතියක් චිලී සතුව ඇත. දුරකථන පද්ධතිය පෞද්ගලීකරණය කිරීම 1988 දී ආරම්භ විය; පුළුල් මයික්‍රෝවේව් රේඩියෝ රිලේ පහසුකම් මත පදනම් වූ නවීන පද්ධතියක් සහ පෘථිවි මධ්‍යස්ථාන 3 ක් සහිත දේශීය චන්ද්‍රිකා පද්ධතියක් සහිත දකුණු ඇමරිකාවේ වඩාත්ම දියුණු විදුලි සංදේශ යටිතල පහසුකම්වලින් එකක් චිලී සතුව ඇත. 2012 දී, භාවිතයේ ප්‍රධාන මාර්ග මිලියන 3.276 ක් සහ ජංගම සෙලියුලර් දුරකථන ග්‍රාහකයින් මිලියන 24.13 ක් සිටියහ. ජාත්‍යන්තර විදුලි සංදේශ සංගමයේ (ITU) 2012 දත්ත සමුදායකට අනුව, චිලී ජනගහනයෙන් 61.42% ක් අන්තර්ජාලය භාවිතා කරන අතර, එමඟින් දකුණු ඇමරිකාවේ ඉහළම අන්තර්ජාල විනිවිද යාමක් ඇති රට චිලී බවට පත්වේ. චිලී අන්තර්ජාල රටේ කේතය ".cl" වේ. 2017 දී චිලී රජය එහි පළමු සයිබර් ආරක්ෂණ උපාය මාර්ගය දියත් කළ අතර, එය ත්‍රස්තවාදයට එරෙහි අන්තර්-ඇමරිකානු කමිටුවේ (CICTE) ඇමරිකානු රාජ්‍ය සංවිධානයේ (OAS) සයිබර් ආරක්ෂණ වැඩසටහනෙන් තාක්ෂණික සහාය ලබා ගනී. බලශක්තිය 2020 දී චිලීයේ මුළු බලශක්ති සැපයුම (TES) ඒක පුද්ගල 23.0GJ විය. චිලීයේ බලශක්තිය ෆොසිල ඉන්ධන මගින් ආධිපත්‍යය දරන අතර, ගල් අඟුරු, තෙල් සහ ගෑස් මුළු ප්‍රාථමික ශක්තියෙන් 73.4% ක් වේ. ජෛව ඉන්ධන සහ අපද්‍රව්‍ය ප්‍රාථමික බලශක්ති සැපයුමෙන් තවත් 20.5% ක් වන අතර ඉතිරිය ජල විදුලි හා අනෙකුත් පුනර්ජනනීය බලශක්තියෙන් ලබා ගනී. 2014 දී විදුලි පරිභෝජනය 68.90 TWh විය. චිලියේ ප්‍රධාන විදුලි ප්‍රභවයන් වන්නේ ජල විදුලිය, ගෑස්, තෙල් සහ ගල් අඟුරු ය. 2009 සිට එක්සත් ජනපද බලශක්ති දෙපාර්තමේන්තුව සමඟ සහයෝගීතාවයෙන් දිරිමත් කරන ලද සුළං සහ සූර්ය බලශක්ති ආකාරවලින් පුනර්ජනනීය බලශක්තිය ද භාවිතයට පැමිණෙමින් පවතී. ක්ෂේත්‍රයේ විශාලතම සමාගම ලෙස ENDESA සමඟ විදුලි කර්මාන්තය පෞද්ගලීකරණය කර ඇත. 2021 දී, චිලියේ ස්ථාපිත පුනර්ජනනීය විදුලිය අනුව, ජල විදුලිය මෙගාවොට් 6,807 (ලෝකයේ 28 වන විශාලතම), සුළං බලය මෙගාවොට් 3,137 (ලෝකයේ 28 වන විශාලතම), සූර්ය බලය මෙගාවොට් 4,468 (ලෝකයේ 22 වන විශාලතම) සහ ජෛව ස්කන්ධය මෙගාවොට් 375 ක් තිබුණි. ඇටකාමා කාන්තාරය ලෝකයේ ඉහළම සූර්ය විකිරණය ලබා ගන්නා ස්ථානය වන අතර, චිලී රාජ්‍යය තෙල්, ගෑස් සහ ගල් අඟුරු ලබා ගැනීමේ ගැටළු වලට මුහුණ දී ඇති බැවින් (රට මූලික වශයෙන් ඒවා නිෂ්පාදනය නොකරන බැවින් ඒවා ආනයනය කිරීමට සිදුවේ), පුනර්ජනනීය බලශක්තිය රටේ බලශක්ති ක්ෂේත්‍රයේ අඩුපාඩු සඳහා විසඳුම ලෙස සැලකේ. 2023 දී චිලී රාජ්‍යය හරිතාගාර වායු ටොන් මිලියන 107.99 ක් විමෝචනය කළ අතර එය ගෝලීය සමස්තයෙන් 0.2% ක් පමණ වේ. මෑත වසරවලදී චිලී රාජ්‍යය පිරිසිදු බලශක්තියේ, විශේෂයෙන් සූර්ය හා සුළං බලශක්තියේ ගෝලීය ප්‍රමුඛයා ලෙස මතු වී තිබේ. සහ 2050 වන විට ශුද්ධ ශුන්‍යයට කැපවී සිටී. දේශගුණික ක්‍රියාකාරී ට්‍රැකර්ට අනුව, පුනර්ජනනීය බලශක්තිය පුළුල් කිරීම සහ ගල් අඟුරු ක්‍රමයෙන් ඉවත් කිරීම මගින් දේශගුණ ක්‍රියාමාර්ගවල "සැලකිය යුතු ප්‍රගතියක්" ලබා ගනිමින් සිටී. ජන විකාශනය චිලීහි 2017 සංගණනයේදී ජනගහනය 17,574,003 ක් වාර්තා විය. උපත් අනුපාතය පහත වැටීම හේතුවෙන් එහි ජනගහන වර්ධන අනුපාතය 1990 සිට අඩු වෙමින් පවතී. 2050 වන විට ජනගහනය ආසන්න වශයෙන් මිලියන 20.2 ක් දක්වා ළඟා වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ. පෙරටුගාමීන් සහ ජනවාර්ගිකත්වය මෙක්සිකෝවේ ජාතික ස්වයං පාලන විශ්ව විද්‍යාලයේ මෙක්සිකානු මහාචාර්ය ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ලිස්කානෝ ඇස්තමේන්තු කළේ චිලී ජාතිකයන්ගෙන් 52.7% ක් සුදු ජාතිකයන්, 39.3% ක් මෙස්ටිසෝ ජාතිකයන් සහ 8% ක් ඇමරිකානු ඉන්දියානුවන් බවයි. එන්සයික්ලොපීඩියා බ්‍රිටැනිකාට අනුව, 2002 වසර වන විට, චිලී ජාතිකයන්ගෙන් 22% ක් පමණක් සුදු ජාතිකයින් වූ අතර 72% ක් මෙස්ටිසෝ විය. 1984 දී, චිලී හි මහජන සෞඛ්‍ය අධ්‍යයන සඳහා වන සමාජීය ජානමය යොමු රාමුව යන මාතෘකාව යටතේ චිලී හි රිවිස්ටා ඩි පීඩියාට්‍රියා ඩි චිලී අධ්‍යයනයකින් 67.9% යුරෝපීය සහ 32.1% ස්වදේශික ඇමරිකානුවන්ගේ මුතුන් මිත්තන් තීරණය කරන ලදී. 1994 දී, ජීව විද්‍යාත්මක අධ්‍යයනයකින් චිලී සංයුතිය 64% යුරෝපීය සහ 35% ඇමරින්දියන් බව තීරණය කරන ලදී. කැන්ඩෙලා ව්‍යාපෘතියේ මෑත කාලීන අධ්‍යයනයෙන් තහවුරු වූයේ චිලී හි ජාන සංයුතිය යුරෝපීය සම්භවයක් ඇති 52% ක් වන අතර, ජෙනෝමයෙන් 44% ක් ස්වදේශික ඇමරිකානුවන්ගෙන් (ඇමරින්දියන්) සහ 4% ක් අප්‍රිකාවෙන් පැමිණෙන අතර, චිලී ප්‍රධාන වශයෙන් මෙස්ටිසෝ රටක් බවට පත් කරමින් ජනගහනයෙන් අඩක් තුළ අප්‍රිකානු සම්භවයක් ඇති බවට සලකුණු ඇත. දකුණු ඇමරිකානු රටවල් කිහිපයක බ්‍රසීලියා විශ්ව විද්‍යාලය විසින් සිදු කරන ලද තවත් ජානමය අධ්‍යයනයකින් චිලී සඳහා සමාන ජාන සංයුතියක් පෙන්නුම් කරන අතර, යුරෝපීය දායකත්වය 51.6% ක්, ඇමරිකානු ඉන්දියානු දායකත්වය 42.1% ක් සහ අප්‍රිකානු දායකත්වය 6.3% ක් වේ. 2015 දී, තවත් අධ්‍යයනයකින් යුරෝපීය 57% ක්, ස්වදේශික ඇමරිකානු 38% ක් සහ අප්‍රිකානු 2.5% ක් තුළ ජාන සංයුතිය ස්ථාපිත කරන ලදී. චිලී විශ්ව විද්‍යාලයේ මහජන සෞඛ්‍ය පොත් පිංචක සඳහන් වන්නේ ජනගහනයෙන් 35% ක් කොකේසියානු සම්භවයක් ඇති බවයි; "ප්‍රධාන වශයෙන් සුදු" මෙස්ටිසෝවරු මුළු 65% ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, ස්වදේශික ඇමරිකානුවන් (අමරින්ඩියන්වරු) ඉතිරි 5% න් සමන්විත වේ. ජානමය සලකා බැලීම් තිබියදීත්, බොහෝ චිලී ජාතිකයන්, විමසුවහොත්, සුදු ජාතිකයන් ලෙස ස්වයං-හඳුනා ගනු ඇත. 2011 ලතින් බැරමෙට්‍රෝ සමීක්ෂණය චිලී හි ප්‍රතිචාර දැක්වූවන්ගෙන් විමසුවේ ඔවුන් තමන් අයත් වන්නේ කුමන ජාතියටදැයි සලකන බවයි. බොහෝ දෙනෙක් "සුදු" (59%) ලෙස පිළිතුරු දුන් අතර, 25% ක් "මෙස්ටිසෝ" යැයි පැවසූ අතර 8% ක් "ස්වදේශික" ලෙස ස්වයං-වර්ගීකරණය කළහ. 2002 ජාතික මත විමසුමකින් හෙළි වූයේ චිලී ජාතිකයන්ගෙන් බහුතරයක් (43.4%) හෝ ඊට වැඩි ප්‍රමාණයක් (8.3%) "ස්වදේශික රුධිරය" ඇති බව විශ්වාස කළ අතර, 40.3% ක් ප්‍රතිචාර දැක්වූයේ ඔවුන්ට කිසිවක් නොමැති බවයි. චිලී යනු ආදිවාසීන් පිළිබඳ එකම බැඳීමක් ඇති ජාත්‍යන්තර නීතිය වන 1989 ආදිවාසී සහ ගෝත්‍රික ජනතා සම්මුතියට අත්සන් කර අනුමත කළ රටවල් 22 න් එකකි. එය 1989 දී ජාත්‍යන්තර කම්කරු සංවිධානයේ (ILO) සම්මුතිය 169 ලෙස සම්මත කරන ලදී. 2008 දී චිලී එය අනුමත කළේය. 2009 නොවැම්බර් මාසයේදී චිලී අධිකරණ තීන්දුවක්, ස්වදේශික අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ සන්ධිස්ථාන තීන්දුවක් ලෙස සලකනු ලැබූ අතර, සම්මුතිය භාවිතා කළේය. අයිමාරා ජල අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණ තීන්දුව, පොසෝ ඇල්මොන්ටේ විනිශ්චය සභාව සහ ඉක්වික් අභියාචනාධිකරණය යන දෙකෙහිම තීන්දු තහවුරු කළ අතර චිලී හි ILO සම්මුතිය 169 හි පළමු අධිකරණමය යෙදුම සනිටුහන් කරයි. මුල්ම යුරෝපීය සංක්‍රමණිකයන් 16 වන සියවසේ පැමිණි ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතවාදීන් විය. මධ්‍යම චිලීයේ ඇමරින්ඩියන් ජනගහනය යටත් විජිත යුගයේ ආරම්භයේ දී ස්පාඤ්ඤ පදිංචිකරුවන්ගේ ජනගහනයට අවශෝෂණය කර අද චිලී හි පවතින විශාල මෙස්ටිසෝ ජනගහනය ඇති කළේය; මෙස්ටිසෝවරු නූතන මධ්‍යම හා පහළ පන්ති නිර්මාණය කරති. 18 වන සහ 19 වන සියවස් වලදී, බොහෝ බාස්ක්වරු චිලීයට පැමිණි අතර එහිදී ඔවුන් කැස්ටිලියානු සම්භවයක් ඇති ප්‍රභූන් සමඟ ඒකාබද්ධ වූහ. පශ්චාත් යටත් විජිත චිලී කිසි විටෙකත් සංක්‍රමණිකයින් සඳහා විශේෂයෙන් ආකර්ශනීය ගමනාන්තයක් නොවීය, එහි දුරස්ථභාවය සහ යුරෝපයෙන් දුරස්ථභාවය හේතුවෙන්. යුරෝපීයයන් මැගෙලන් සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා දිගු ගමනක් යාම හෝ ඇන්ඩීස් තරණය කිරීම වෙනුවට ඔවුන්ගේ මව්බිමට සමීප රටවල රැඳී සිටීමට කැමැත්තක් දැක්වූහ. යුරෝපීය සංක්‍රමණය චිලීයේ ජනවාර්ගික සංයුතියේ සැලකිය යුතු වෙනසක් ඇති කළේ නැත, මැගෙලන් කලාපය හැර. චිලීයට පැමිණි එකම ප්‍රධාන යුරෝපීය සංක්‍රමණික කණ්ඩායම ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් වූ අතර, ආර්ජන්ටිනාවට හෝ බ්‍රසීලයට වැනි මහා පරිමාණ සංක්‍රමණ කිසිදා සිදු නොවීය. 1851 සහ 1924 අතර කාලය තුළ, චිලීයට ලතින් ඇමරිකාවට යුරෝපීය සංක්‍රමණයෙන් ලැබුණේ 0.5% ක් පමණි, ආර්ජන්ටිනාවට 46% ක්, බ්‍රසීලයට 33% ක්, කියුබාවට 14% ක් සහ උරුගුවේට 4% ක් විය. කෙසේ වෙතත්, චිලී සමාජයේ සංක්‍රමණිකයන් සැලකිය යුතු කාර්යභාරයක් ඉටු කර ඇති බව අවිවාදිතය. 19 වන සහ 20 වන සියවස් වලදී චිලී වෙත සංක්‍රමණිකයන් පැමිණියේ ප්‍රංශය, මහා බ්‍රිතාන්‍යය, ජර්මනිය, සහ ක්‍රොඒෂියාව, යනාදී රටවලින් ය. විවිධ යුරෝපීය ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වලින් පැවත එන්නන් බොහෝ විට චිලී හි අන්තර් විවාහ වෙති. මෙම අන්තර් විවාහය සහ සංස්කෘතීන් සහ ජාතීන් මිශ්‍ර කිරීම චිලී මධ්‍යම සහ ඉහළ පන්තිවල වර්තමාන සමාජය සහ සංස්කෘතිය හැඩගැස්වීමට උපකාරී වී ඇත. එසේම, චිලී ජනගහනයෙන් ආසන්න වශයෙන් 500,000 ක් පූර්ණ හෝ අර්ධ පලස්තීන සම්භවයක් ඇති අය වන අතර, සහ අරාබි සම්භවයක් ඇති අය 800,000 කි. චිලී හි දැනට ලතින් ඇමරිකානු සංක්‍රමණිකයන් මිලියන 1.5 ක් සිටින අතර, ප්‍රධාන වශයෙන් වෙනිසියුලාව, පේරු, හයිටි, කොලොම්බියාව, බොලිවියාව සහ ආර්ජන්ටිනාව යන රටවලින් පැමිණේ; 2019 දී මුළු ජනගහනයෙන් 8% ක්, පැවත එන්නන් ගණන් නොගෙන. 2002 ජාතික සංගණනයට අනුව, 1992 සිට චිලියේ විදේශීය-උපන් ජනගහනය 75% කින් වැඩි වී ඇත. 2021 නොවැම්බර් වන විට, ලතින් ඇමරිකාවේ වෙනත් තැන්වල සිට චිලී රටට ඇතුළු වන පුද්ගලයින් සංඛ්‍යාව පසුගිය දශකය තුළ ශීඝ්‍රයෙන් වර්ධනය වී ඇති අතර, පසුගිය වසර තුන තුළ මිලියන 1.5 දක්වා තුන් ගුණයකින් වැඩි වී ඇති අතර, හයිටියේ (ආසන්න වශයෙන් 180,000) සහ වෙනිසියුලාවේ (ආසන්න වශයෙන් 460,000) මානුෂීය අර්බුද හේතුවෙන් පැමිණීම් සිදු වී ඇත. නාගරිකකරණය රටේ ජනගහනයෙන් 85% ක් පමණ නාගරික ප්‍රදේශවල ජීවත් වන අතර 40% ක් මහා සන්තියාගෝ හි ජීවත් වෙති. 2002 සංගණනයට අනුව විශාලතම සමූහකරණයන් වන්නේ මිලියන 5.6 ක ජනතාවක් සිටින මහා සන්තියාගෝ, 861,000 ක් සිටින මහා කන්සෙප්සියන් සහ 824,000 ක් සිටින මහා වල්පරයිසෝ ය. ආගම ඓතිහාසික වශයෙන්, 16 වන සියවසේ ස්පාඤ්ඤ ආක්‍රමණයට පෙර චිලීයේ ආදිවාසී ජනතාව විවිධ ආගම් නිරීක්ෂණය කළහ. ස්පාඤ්ඤ පාලනය සහ චිලී නිදහසේ පළමු සියවස තුළ, කතෝලික පල්ලිය රටේ බලවත්ම ආයතනවලින් එකකි. 19 වන සියවසේ අගභාගයේදී, ලිබරල් ප්‍රතිපත්ති (ඊනියා ලේයිස් ලයිකාස් හෝ "ගිහි නීති") පූජක පක්ෂයේ බලපෑම අඩු කිරීමට පටන් ගත් අතර 1925 දී නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් ප්‍රකාශයට පත් කිරීමත් සමඟ පල්ලිය සහ රාජ්‍යය වෙන් කිරීම ස්ථාපිත විය. 2012 වන විට, චිලී ජනගහනයෙන් වයස අවුරුදු 15 ට වැඩි 66.6% ක් රෝමානු කතෝලික පල්ලියට අනුගත වන බව ප්‍රකාශ කළ අතර, එය 2002 සංගණනයේදී වාර්තා වූ 70% ට වඩා අඩුවීමකි. 2012 සංගණනයේදීම, චිලී ජාතිකයන්ගෙන් 17% ක් එවැන්ජලිකල් පල්ලියකට අනුගත වන බව වාර්තා විය (සංගණනයේදී "එවැන්ජලිකල්" යනු රෝමානු කතෝලික සහ ඕතඩොක්ස් - ග්‍රීක, පර්සියානු, සර්බියානු, යුක්‍රේනියානු සහ ආර්මේනියානු - පල්ලි, පසුකාලීන සාන්තුවරයන්ගේ ජේසුස් ක්‍රිස්තුස් වහන්සේගේ පල්ලිය, සෙවන්ත්-ඩේ ඇඩ්වෙන්ටිස්ට්වරුන් සහ යෙහෝවාගේ සාක්ෂිකරුවන් හැර අනෙකුත් සියලුම ක්‍රිස්තියානි නිකායන් ගැන සඳහන් කරයි: මූලික වශයෙන්, බොහෝ ඉංග්‍රීසි කතා කරන රටවල එම නිකායන් සාමාන්‍යයෙන් තවමත් "ප්‍රොතෙස්තන්ත" ලෙස හැඳින්වේ, නමුත් ඇඩ්වෙන්ටිස්වාදය බොහෝ විට එවැන්ජලිකල් නිකායක් ලෙසද සැලකේ). එවැන්ජලිකල් කිතුනුවන්ගෙන් ආසන්න වශයෙන් 90% ක් පෙන්තකොස්ත ජාතිකයෝ වෙති. නමුත් වෙස්ලියන්, ලුතරන්, ඇන්ග්ලිකන්, එපිස්කෝපලියන්, ප්‍රෙස්බිටේරියන්, වෙනත් ප්‍රතිසංස්කරණ, බැප්ටිස්ට් සහ මෙතෝදිස්ත පල්ලි ද චිලී එවැන්ජලිකල් පල්ලි අතර පවතී. ආගමික නොවන පුද්ගලයින්, අදේවවාදීන් සහ අඥෙයවාදීන් ජනගහනයෙන් 12% ක් පමණ වේ. 2015 වන විට, චිලියේ ප්‍රධාන ආගම ක්‍රිස්තියානි ධර්මය (68%) ලෙස පැවතුනි, ඇස්තමේන්තුගත චිලී ජාතිකයන්ගෙන් 55% ක් රෝමානු කතෝලික පල්ලියට අයත් වන අතර, 13% ක් විවිධ එවැන්ජලිකල් පල්ලිවලට අයත් වන අතර, 7% ක් පමණක් වෙනත් ඕනෑම ආගමකට අනුගත වේ. අඥෙයවාදීන් සහ අදේවවාදීන් ජනගහනයෙන් 25% ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත. චිලියේ බහායි ආගමික ප්‍රජාවක් ඇති අතර, ලතින් ඇමරිකාව සඳහා බහායි මව් දේවමාළිගාව හෝ මහාද්වීපික නමස්කාර මන්දිරය පිහිටා ඇත. 2016 දී නිම කරන ලද මෙය, සියලු ආගම් සහ පසුබිම්වල පුද්ගලයින්ට රැස්වීමට, භාවනා කිරීමට, පරාවර්තනය කිරීමට සහ නමස්කාර කිරීමට අවකාශයක් ලෙස සේවය කරයි. එය වාත්තු වීදුරු සහ පාරභාසක කිරිගරුඬ වලින් සෑදී ඇති අතර එහි ගෘහ නිර්මාණ ශෛලිය තුළ නව්‍ය ලෙස විස්තර කර ඇත. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ආගමික නිදහසේ අයිතිය සහතික කරන අතර, අනෙකුත් නීති සහ ප්‍රතිපත්ති සාමාන්‍යයෙන් නිදහස් ආගමික පිළිවෙත් සඳහා දායක වේ. රජයේ හෝ පෞද්ගලික ක්‍රියාකාරීන් විසින් අපයෝජනය කිරීමට එරෙහිව සියලුම මට්ටම්වල නීතිය මෙම අයිතිය සම්පූර්ණයෙන්ම ආරක්ෂා කරයි. චිලියේ පල්ලිය සහ රාජ්‍යය නිල වශයෙන් වෙන්ව පවතී. 1999 ආගම පිළිබඳ නීතියක් ආගමික වෙනස්කම් කිරීම තහනම් කරයි. කෙසේ වෙතත්, බොහෝ දුරට ඓතිහාසික හා සමාජීය හේතූන් මත රෝමානු කතෝලික පල්ලිය වරප්‍රසාද ලත් තත්වයක් භුක්ති විඳින අතර ඉඳහිට මනාප සැලකිල්ලක් ලබා ගනී. රජයේ නිලධාරීන් රෝමානු කතෝලික උත්සව මෙන්ම ප්‍රධාන එවැන්ජලිකල් සහ යුදෙව් උත්සව සඳහා සහභාගී වේ. චිලී රජය නත්තල්, සුබ සිකුරාදා, කාමන් කන්‍යාවගේ මංගල්‍යය, පේතෘස් සහ පෝල් සාන්තුවරයන්ගේ මංගල්‍යය, උපකල්පන මංගල්‍යය, සියලු සාන්තුවරයන්ගේ දිනය සහ නිර්මල පිළිසිඳ ගැනීමේ මංගල්‍යය යන ආගමික නිවාඩු දින ජාතික නිවාඩු දින ලෙස සලකයි. මෑතකදී, රජය විසින් ඔක්තෝබර් 31, ප්‍රතිසංස්කරණ දිනය, රටේ එවැන්ජලිකල් පල්ලිවලට ගෞරවයක් වශයෙන් අතිරේක ජාතික නිවාඩු දිනයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. චිලීහි අනුශාසක සාන්තුවරයන් වන්නේ කර්මෙල් කන්දේ අප ස්වාමිදූ සහ මහා ශාන්ත ජේම්ස් (සන්තියාගෝ) ය. 2005 දී, XVI වන බෙනඩික්ට් පාප් වහන්සේ, තෙරේසා ඩි ලොස් ඇන්ඩීස්ගෙන් පසු රටේ දෙවන ස්වදේශික රෝමානු කතෝලික සාන්තුවරයා බවට පත් වූ ඇල්බර්ටෝ හර්ටාඩෝව ශාන්තුවරයට පත් කරන ලදී. භාෂා චිලී භාෂාවේ කතා කරන ස්පාඤ්ඤ භාෂාව සුවිශේෂී ලෙස උච්චාරණය කර ඇති අතර අසල්වැසි දකුණු ඇමරිකානු රටවලට වඩා බෙහෙවින් වෙනස් ය, මන්ද අවසාන අක්ෂර බොහෝ විට අතහැර දමා ඇති අතර සමහර ව්‍යාංජනාක්ෂර මෘදු උච්චාරණයක් ඇත. උච්චාරණය උතුරේ සිට දකුණට ඉතා සුළු වශයෙන් පමණක් වෙනස් වේ; සමාජ පන්තිය හෝ නගරයේ හෝ රටේ ජීවත් වන්නේද යන්න මත පදනම්ව උච්චාරණයේ වෙනස්කම් වඩාත් කැපී පෙනේ. චිලී ජනගහනය බොහෝ දුරට රටේ මධ්‍යයේ කුඩා කොටසක පිහිටුවා ඇති අතර පසුව උතුරට සහ දකුණට සුළු සංඛ්‍යාවක් සංක්‍රමණය වීම මෙම සාපේක්ෂ විභේදනයේ ඌනතාවය පැහැදිලි කිරීමට උපකාරී වේ, එය ගුවන්විදුලියේ ජාතික ප්‍රවේශය සහ දැන් රූපවාහිනිය මගින් පවත්වා ගෙන යනු ලැබූ අතර එය වාචික ප්‍රකාශන විසුරුවා හැරීමට සහ සමජාතීය කිරීමට ද උපකාරී වේ. චිලී භාෂාවේ කතා කරන ස්වදේශීය භාෂා කිහිපයක් තිබේ: මාපුඩුන්ගුන්, අයිමාරා, රාපා නුයි, චිලී සංඥා භාෂාව සහ (යන්තම් නොනැසී පවතින) කවාස්කාර් සහ යාගන්, ස්වදේශික නොවන ජර්මානු, ඉතාලි, ඉංග්‍රීසි, ග්‍රීක සහ කෙචුවා සමඟ. ස්පාඤ්ඤ ආක්‍රමණයෙන් පසු, ස්පාඤ්ඤ භාෂාව පොදු භාෂාව ලෙස බලයට පත් වූ අතර, ස්වදේශික භාෂා සුළුතර භාෂා බවට පත්ව ඇත, සමහරක් දැන් වඳ වී ගොස් හෝ වඳ වී යාමට ආසන්නයි. ජර්මානු භාෂාව තවමත් දකුණු චිලියේ යම් දුරකට කතා කරයි, කුඩා ගම්බද සාක්කුවල හෝ විශාල නගරවල ප්‍රජාවන් අතර දෙවන භාෂාවක් ලෙස. ඉංග්‍රීසි දොරවල් විවෘත කිරීමේ වැඩසටහන වැනි මුලපිරීම් හරහා, රජය රජයේ පාසල්වල පස්වන ශ්‍රේණියේ සහ ඊට වැඩි සිසුන් සඳහා ඉංග්‍රීසි අනිවාර්ය කළේය. චිලීයේ බොහෝ පෞද්ගලික පාසල් ළදරු පාසලෙන් ඉංග්‍රීසි ඉගැන්වීම ආරම්භ කරයි. පොදු ඉංග්‍රීසි වචන අවශෝෂණය කර එදිනෙදා ස්පාඤ්ඤ භාෂාවට ඇතුළත් කර ඇත. සෞඛ්‍යය සෞඛ්‍ය අමාත්‍යාංශය (මිනිසල්) යනු චිලී ජනාධිපතිවරයා විසින් සකස් කරන ලද මහජන සෞඛ්‍ය ප්‍රතිපත්ති සැලසුම් කිරීම, මෙහෙයවීම, සම්බන්ධීකරණය, ක්‍රියාත්මක කිරීම, පාලනය කිරීම සහ දැනුම් දීම භාර කැබිනට් මට්ටමේ පරිපාලන කාර්යාලයයි. 1979 දී නිර්මාණය කරන ලද ජාතික සෞඛ්‍ය අරමුදල (ෆොනාසා) යනු චිලී හි සෞඛ්‍ය සඳහා රාජ්‍ය අරමුදල් රැස් කිරීම, කළමනාකරණය කිරීම සහ බෙදා හැරීම සඳහා පවරා ඇති මූල්‍ය ආයතනයයි. එය මහජනතාව විසින් අරමුදල් සපයනු ලැබේ. සියලුම සේවකයින් තම මාසික ආදායමෙන් 7% ක් අරමුදලට ගෙවයි. ෆොනාසා NHSS හි කොටසක් වන අතර සෞඛ්‍ය අමාත්‍යාංශය (චිලී) හරහා විධායක බලය ඇත. එහි මූලස්ථානය සන්තියාගෝ හි පිහිටා ඇති අතර විමධ්‍යගත රාජ්‍ය සේවය විවිධ ප්‍රාදේශීය කාර්යාල මගින් මෙහෙයවනු ලැබේ. ප්‍රතිලාභීන් මිලියන 12 කට වඩා ෆොනාසා වෙතින් ප්‍රතිලාභ ලබයි. ප්‍රතිලාභීන්ට ඉසැප්‍රේ හරහා වඩා මිල අධික පෞද්ගලික රක්ෂණයක් තෝරා ගත හැකිය. 2024 ගෝලීය කුසගින්න දර්ශකයේ, චිලී යනු 5 ට අඩු GHI ලකුණු ඇති රටවල් 22 න් එකකි. අධ්‍යාපනය චිලීයේ, අධ්‍යාපනය ආරම්භ වන්නේ වයස අවුරුදු 5 දක්වා පෙර පාසලෙනි. වයස අවුරුදු 6 ත් 13 ත් අතර ළමුන් සඳහා ප්‍රාථමික පාසල සපයනු ලැබේ. ඉන්පසු සිසුන් වයස අවුරුදු 17 දී උපාධිය ලබා ගන්නා තෙක් ද්විතීයික පාසලට ඇතුළත් වේ. ද්විතීයික අධ්‍යාපනය කොටස් දෙකකට බෙදා ඇත: පළමු වසර දෙක තුළ සිසුන් සාමාන්‍ය අධ්‍යාපනයක් ලබා ගනී. ඉන්පසු, ඔවුන් ශාඛාවක් තෝරා ගනී: විද්‍යාත්මක මානවවාදී අධ්‍යාපනය, කලාත්මක අධ්‍යාපනය හෝ තාක්ෂණික හා වෘත්තීය අධ්‍යාපනය. ද්විතීයික පාසල වසර දෙකකට පසු සහතිකයක් (ලයිසන්සියා ඩි එන්සෙසාන්සා මාධ්‍ය) ලබා ගැනීමෙන් අවසන් වේ. චිලී අධ්‍යාපනය ධනයෙන් වෙන් කර ඇත්තේ තට්ටු තුනක පද්ධතියක ය - පාසල්වල ගුණාත්මකභාවය සමාජ ආර්ථික පසුබිම් පිළිබිඹු කරයි: බොහෝ දුරට නොමිලේ සහ නරකම අධ්‍යාපන ප්‍රතිඵල ඇති, බොහෝ දුරට දුප්පත් සිසුන් සහභාගී වන නගර පාසල් (colegios municipales); මැද ආදායම් ලබන සිසුන් සහභාගී වන සහ සාමාන්‍යයෙන් මධ්‍යම මට්ටමේ ප්‍රතිඵල ලබා ගන්නා ශිෂ්‍යයාගේ පවුල විසින් ගෙවනු ලබන ගාස්තු මගින් අතිරේක කළ හැකි රජයෙන් යම් මුදලක් ලබා ගන්නා සහනාධාර සහිත පාසල්; සහ නිරන්තරයෙන් හොඳම ප්‍රතිඵල ලබා ගන්නා සම්පූර්ණයෙන්ම පෞද්ගලික පාසල්. බොහෝ පෞද්ගලික පාසල් මධ්‍ය කුටුම්භ ආදායමෙන් 0,5 සිට 1 දක්වා පැමිණීමේ ගාස්තු අය කරයි. ද්විතීයික පාසල සාර්ථකව අවසන් වූ පසු, සිසුන්ට උසස් අධ්‍යාපනයට ඉදිරියට යා හැකිය. චිලී හි උසස් අධ්‍යාපන පාසල් චිලී සාම්ප්‍රදායික විශ්ව විද්‍යාල වලින් සමන්විත වන අතර ඒවා රාජ්‍ය විශ්ව විද්‍යාල හෝ පෞද්ගලික විශ්ව විද්‍යාල ලෙස බෙදා ඇත. වෛද්‍ය විද්‍යාල ඇති අතර යුනිවර්සිඩෑඩ් ඩියාගෝ පෝටලේස් යන දෙකම යේල් විශ්ව විද්‍යාලය සමඟ හවුල්කාරිත්වයකින් නීති විද්‍යාල පිරිනමයි. සංස්කෘතිය මුල් කෘෂිකාර්මික ජනාවාස අතර කාලයේ සිට පූර්ව-කොලොම්බියානු යුගයේ අග භාගය දක්වා, උතුරු චිලී යනු උතුරේ වෙරළබඩ නිම්න දක්වා පැතිරුණු ඇල්ටිප්ලානෝ සම්ප්‍රදායන්ගෙන් බලපෑමට ලක් වූ ඇන්ඩියන් සංස්කෘතියේ කලාපයක් වූ අතර දකුණු ප්‍රදේශ මාපුචේ සංස්කෘතික ක්‍රියාකාරකම්වල ප්‍රදේශ විය. යටත් විජිත සමය පුරාම සහ මුල් ජනරජ යුගයේදී, රටේ සංස්කෘතිය ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් විසින් ආධිපත්‍යය දැරීය. අනෙකුත් යුරෝපීය බලපෑම්, ප්‍රධාන වශයෙන් ඉංග්‍රීසි, ප්‍රංශ සහ ජර්මානු 19 වන සියවසේ ආරම්භ වූ අතර අද දක්වාම පවතී. ජර්මානු සංක්‍රමණිකයන් වැල්ඩිවියා, ෆෘටිලර්, පුවර්ටෝ වරස්, ඔසෝර්නෝ, ටෙමූකෝ, පුවර්ටෝ ඔක්ටේ, ලැන්කිහු, ෆාජා මයිසන්, පිට්රුෆ්ක්වන්, වික්ටෝරියා, පුකෝන් සහ පුවර්ටෝ මොන්ට් වැනි නගරවල චිලියේ දකුණේ බැවේරියානු විලාසිතාවේ ග්‍රාමීය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සහ ආහාර කෙරෙහි බලපෑම් කළහ. සංගීතය සහ නැටුම් චිලීයේ සංගීතය ජනප්‍රවාද, ජනප්‍රිය සහ සම්භාව්‍ය සංගීතයෙන් සමන්විත වේ. එහි විශාල භූගෝලීය පිහිටීම රටේ උතුර, මැද සහ දකුණේ විවිධ සංගීත ශෛලීන් ජනනය කරන අතර, ඒවාට පාස්කු දූපත සහ මාපුචේ සංගීතය ද ඇතුළත් වේ. ජාතික නර්තනය වන්නේ කුවේකා ය. නර්තනයක් නොවුනත්, සාම්ප්‍රදායික චිලී ගීතයේ තවත් ආකාරයක් වන්නේ ටොනාඩා ය. ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතවාදීන් විසින් ආනයනය කරන ලද සංගීතයෙන් පැන නගින එය කුවේකාවෙන් අතරමැදි තනු අංශයකින් සහ වඩාත් කැපී පෙනෙන තනුවකින් වෙන්කර හඳුනා ගනී. 1950 ගණන්වල සිට 1970 ගණන් දක්වා, වයලෙටා පැරා, රාවුල් ද රාමොන් සහ පේද්‍රෝ මෙසෝන් වැනි නිර්මාපකයින් විසින් මෙහෙයවන ලද නුවෙවා කැන්සියන් චිලීනා ව්‍යාපාරය සමඟ ස්වදේශීය ජන සංගීත ආකෘතීන් පුනර්ජීවනය කරන ලද අතර, එය වික්ටර් ජාරා, ඉන්ටි-ඉලිමානි සහ ක්විලාපයුන් වැනි දේශපාලන ක්‍රියාකාරීන් සහ ප්‍රතිසංස්කරණවාදීන් සමඟ ද සම්බන්ධ විය. එසේම, ලොස් ජයිවාස්, ලොස් ප්‍රිසියෝනෙරෝස්, ලා ලේ, ලොස් ට්‍රෙස් සහ ලොස් බන්කර්ස් වැනි බොහෝ චිලී රොක් සංගීත කණ්ඩායම් ජාත්‍යන්තර සාර්ථකත්වයට ළඟා වී ඇති අතර, සමහරක් ලොස් ජයිවාස් වැනි ප්‍රබල ජන බලපෑම් ඇතුළත් කර ඇත. පෙබරවාරි මාසයේදී, වාර්ෂික සංගීත හා විකට උත්සව විනා ඩෙල් මාර් හි පැවැත්වේ. සාහිත්‍යය චිලී යනු කවියන්ගේ රටකි. සාහිත්‍ය සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගයක් ලැබූ පළමු ලතින් ඇමරිකානු කාන්තාව ගේබ්‍රියෙලා මිස්ට්‍රල් ය (1945). චිලීහි වඩාත් ප්‍රසිද්ධ කවියා වන්නේ පැබ්ලෝ නෙරූඩා ය, ඔහු සාහිත්‍ය සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගය (1971) ලබා ගත් අතර ආදර කතාව, සොබාදහම සහ දේශපාලනය පිළිබඳ ඔහුගේ පුළුල් කෘති පුස්තකාලය සඳහා ලෝක ප්‍රසිද්ධය. ඉස්ලා නෙග්‍රා, සන්තියාගෝ සහ වල්පරයිසෝ හි ඔහුගේ ඉතා පුද්ගලාරෝපිත නිවාස තුන ජනප්‍රිය සංචාරක ගමනාන්ත වේ. අනෙකුත් චිලී කවියන්ගේ ලැයිස්තුව අතර කාලෝස් පෙසෝවා වේලිස්, විසෙන්ට් හුයිඩොබ්‍රෝ, ගොන්සාලෝ රෝජාස්, පැබ්ලෝ ද රොකා, නිකනෝර් පාර්රා, ඉවෝන් කොනුකාර් සහ රාවුල් සුරිටා ද වෙති. ඉසබෙල් ඇලෙන්ඩේ චිලී නවකතා ලේඛිකාව වන අතර ඇගේ නවකතා මිලියන 51 ක් ලොව පුරා අලෙවි වේ. නවකතාකරු ජෝස් ඩොනොසෝගේ "The Obscene Bird of Night" නවකතාව විචාරක හැරල්ඩ් බ්ලූම් විසින් 20 වන සියවසේ බටහිර සාහිත්‍යයේ කැනොනිකල් කෘතිවලින් එකක් ලෙස සලකනු ලැබේ. තවත් ජාත්‍යන්තරව පිළිගත් චිලී නවකතාකරුවෙකු සහ කවියෙකු වන්නේ රොබර්ටෝ බොලානෝ වන අතර ඔහුගේ ඉංග්‍රීසි පරිවර්තනයන් විචාරකයින්ගෙන් විශිෂ්ට පිළිගැනීමක් ලබා ඇත. ආහාර පිසීම චිලී ආහාර පිසීම යනු රටේ භූගෝලීය විවිධත්වයේ පිළිබිඹුවක් වන අතර එයට මුහුදු ආහාර, හරක් මස්, පලතුරු සහ එළවළු එකතුවක් ඇතුළත් වේ. සාම්ප්‍රදායික වට්ටෝරු අතරට අසාඩෝ, කැසුවෙලා, එම්පානඩාස්, හුමිටාස්, පැස්ටල් ඩි චොක්ලෝ, පැස්ටල් ඩි පැපාස්, කුරන්ටෝ සහ සොපයිපිලස් ඇතුළත් වේ. කෲඩෝස් යනු චිලියේ විවිධ ජනවාර්ගික බලපෑම්වලින් සූපශාස්ත්‍ර දායකත්වයේ මිශ්‍රණයට උදාහරණයකි. අමු අඹරන ලද ලාමා, සිප්පි කටු සහ සහල් පාන් ස්වදේශික ක්වෙචුවා ඇන්ඩියන් ආහාර වලින් ලබා ගන්නා ලදී (යුරෝපීයයන් විසින් චිලීයට ගෙන එන ලද හරක් මස්, ලාමා මස් වෙනුවට ද භාවිතා කරන නමුත්), ලෙමන් සහ ළූණු ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතවාදීන් විසින් ගෙන එන ලද අතර, මෙයොනීස් සහ යෝගට් භාවිතය ජර්මානු සංක්‍රමණිකයන් විසින් හඳුන්වා දෙන ලදී, බියර් ද විය. ජනකතා චිලී ජනප්‍රවාද, රටේ සංස්කෘතික හා ජනවිකාස ලක්ෂණ, යටත් විජිත සමයේදී ඇති වූ ස්පාඤ්ඤ සහ ඇමරින්දියානු මූලද්‍රව්‍ය මිශ්‍රණයේ ප්‍රතිඵලයකි. සංස්කෘතික හා ඓතිහාසික හේතූන් මත, ඒවා රටේ ප්‍රධාන ප්‍රදේශ හතරක් ලෙස වර්ගීකරණය කර වෙන්කර හඳුනා ගනී: උතුරු ප්‍රදේශ, මධ්‍යම, දකුණු සහ දකුණ. චිලී සංස්කෘතියේ බොහෝ සම්ප්‍රදායන්ට උත්සව අරමුණක් ඇත, නමුත් සමහරක්, නැටුම් සහ උත්සව වැනි, ආගමික සංරචක ඇත. චිලී මිථ්‍යා කථා යනු චිලී ජනප්‍රවාදයේ මිථ්‍යා කථා සහ විශ්වාසයන් ය. මෙයට චිලෝට් මිථ්‍යා කථා, රාපා නුයි මිථ්‍යා කථා සහ මාපුචේ මිථ්‍යා කථා ඇතුළත් වේ. ක්‍රීඩා චිලීයේ වඩාත්ම ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාව වන්නේ සංගම් පාපන්දු ය. චිලී FIFA ලෝක කුසලාන නවයකට සහභාගී වී ඇති අතර එයට 1962 FIFA ලෝක කුසලානය පැවැත්වීම ඇතුළත් වේ. එහිදී ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම තෙවන ස්ථානයට පත්විය. ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම විසින් ලබා ඇති අනෙකුත් ප්‍රතිඵල අතරට කෝපා ඇමරිකා ශූරතා දෙකක් (2015 සහ 2016), අනුශූරතා ස්ථාන දෙකක්, පෑන් ඇමරිකානු ක්‍රීඩා උළෙලේදී රිදී පදක්කමක් සහ ලෝකඩ පදක්කමක්, 2000 ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේදී ලෝකඩ පදක්කමක් සහ FIFA වයස අවුරුදු 17 න් පහළ සහ වයස අවුරුදු 20 න් පහළ යෞවන තරඟාවලිවල තෙවන ස්ථාන දෙකක් ඇතුළත් වේ. චිලී පාපන්දු ලීග් ක්‍රමයේ ඉහළම ලීගය වන්නේ චිලී ප්‍රයිමෙරා ඩිවිෂන් වන අතර එය IFFHS විසින් ලොව නවවන ශක්තිමත්ම ජාතික පාපන්දු ලීගය ලෙස නම් කර ඇත. ප්‍රධාන පාපන්දු සමාජ වන්නේ කොලෝ-කොලෝ, යුනිවර්සිඩෑඩ් ඩි චිලී සහ යුනිවර්සිඩෑඩ් කැටෝලිකා ය. කොලෝ-කොලෝ යනු රටේ වඩාත්ම සාර්ථක පාපන්දු සමාජය වන අතර, කෝපා ලිබර්ටඩෝර්ස් දකුණු ඇමරිකානු සමාජ තරඟාවලිය ඇතුළුව වඩාත්ම ජාතික හා ජාත්‍යන්තර ශූරතා දෙකම ඇත. යුනිවර්සිඩෑඩ් ඩි චිලී අවසාන ජාත්‍යන්තර ශූරයා විය (කෝපා සුඩමෙරිකානා 2011). ටෙනිස් යනු චිලී හි වඩාත්ම සාර්ථක ක්‍රීඩාවයි. එහි ජාතික කණ්ඩායම දෙවරක් (2003 සහ 2004) ලෝක කණ්ඩායම් කුසලාන මැටි තරඟාවලිය ජයග්‍රහණය කළ අතර 1976 දී ඉතාලියට එරෙහිව ඩේවිස් කුසලාන අවසන් තරඟයට ක්‍රීඩා කළේය. 2004 ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේදී රට පිරිමි කේවල ඉසව්වෙන් රන් හා ලෝකඩ පදක්කම් සහ පිරිමි යුගල ඉසව්වෙන් රන් දිනා ගත්තේය (නිකොලස් මාසු රන් පදක්කම් දෙකක් ලබා ගත්තේය). 1998 දී ATP කේවල ශ්‍රේණිගත කිරීම්වල අංක එකේ ස්ථානයට පත්වූ පළමු ලතින් ඇමරිකානු මිනිසා බවට මාර්සෙලෝ රියෝස් පත්විය. 1937 දී ඇනීටා ලිසානා එක්සත් ජනපද විවෘත ටෙනිස් ශූරතාව දිනා ගත් අතර, ලතින් ඇමරිකාවෙන් ග්‍රෑන්ඩ් ස්ලෑම් තරඟාවලියක් දිනාගත් පළමු කාන්තාව බවට පත්විය. ලුයිස් අයලා ප්‍රංශ විවෘත ටෙනිස් තරගාවලියේ දෙවරක් අනුශූරයන් වූ අතර රියෝස් සහ ප්‍රනාන්දු ගොන්සාලෙස් දෙදෙනාම ඕස්ට්‍රේලියානු විවෘත පිරිමි කේවල අවසන් මහා තරඟයට පැමිණියහ. 2008 බීජිං හි පැවති ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේදී ගොන්සාලෙස් ඒකල ඉසව්වෙන් රිදී පදක්කමක් ද දිනා ගත්තේය. ගිම්හාන ඔලිම්පික් ක්‍රීඩා උළෙලේදී චිලී රාජ්‍යය රන් පදක්කම් දෙකක් (ටෙනිස්), රිදී පදක්කම් හතක් (මලල ක්‍රීඩා, අශ්වාරෝහක, බොක්සිං, වෙඩි තැබීම සහ ටෙනිස්) සහ ලෝකඩ පදක්කම් හතරක් (ටෙනිස්, බොක්සිං සහ පාපන්දු) දිනා ඇත. 2012 දී චිලී සිය පළමු පැරාලිම්පික් ක්‍රීඩා පදක්කම (මලල ක්‍රීඩා වලින් රන්) දිනා ගත්තේය. රොඩියෝ යනු රටේ ජාතික ක්‍රීඩාව වන අතර එය ජාතියේ වඩාත් ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ක්‍රියාත්මක වේ. ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිත සමයේදී චුකා නමින් හැඳින්වෙන හොකී ක්‍රීඩාවට සමාන ක්‍රීඩාවක් මාපුචේ ජනතාව විසින් ක්‍රීඩා කරන ලදී. මධ්‍යම ඇන්ඩීස් හි පිහිටි ස්කී මධ්‍යස්ථානවල සහ ඔසෝර්නෝ, පුවර්ටෝ වරස්, ටෙමූකෝ සහ පුන්ටා අරීනාස් වැනි නගර අසල දකුණු ස්කී මධ්‍යස්ථානවල ස්කීං සහ හිම පුවරු පැදීම සිදු කෙරේ. සමහර වෙරළබඩ නගරවල සර්ෆින් ජනප්‍රියයි. චිලී තුළ පෝලෝ වෘත්තීයමය වශයෙන් පුහුණු වන අතර, 2008 සහ 2015 ලෝක පෝලෝ ශූරතාවලියේදී ඉහළම ත්‍යාගය ලබා ගැනීමට රට සමත් විය. පැසිපන්දු යනු ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාවක් වන අතර, 1950 දී පැවති පළමු පිරිමි FIBA ​​ලෝක ශූරතාවලියේදී චිලී ලෝකඩ පදක්කමක් දිනා ගත් අතර 1959 FIBA ​​ලෝක ශූරතාවලියේදී චිලී දෙවන ලෝක පදක්කම දිනා ගත්තේය. 1953 දී චිලී කාන්තා සඳහා වූ පළමු FIBA ​​ලෝක ශූරතාවලියට සත්කාරකත්වය ලබා දුන් අතර එම තරඟාවලිය රිදී පදක්කම සමඟ අවසන් කළේය. සැන් පේද්‍රෝ ද ඇටකාමා වාර්ෂික "ඇටකාමා ක්‍රොසින්" සඳහා සත්කාරකත්වය දරන අතර එය අදියර හයක, කිලෝමීටර (සැතපුම් 160) ධාවන තරඟයක් වන අතර එය වාර්ෂිකව රටවල් 35 කින් තරඟකරුවන් 150 ක් පමණ ආකර්ෂණය කරයි. ඩකාර් රැලි මාර්ගයෙන් බැහැර මෝටර් රථ තරඟය 2009 සිට චිලී සහ ආර්ජන්ටිනාව යන දෙඅංශයේම පවත්වනු ලැබේ. සංස්කෘතික උරුමය චිලීයේ සංස්කෘතික උරුමය, පළමුව, එහි අස්පෘශ්‍ය උරුමයෙන් සමන්විත වන අතර එය දෘශ්‍ය කලා, අත්කම්, නැටුම්, නිවාඩු දින, ආහාර, ක්‍රීඩා, සංගීතය සහ සම්ප්‍රදායන් වැනි විවිධ සංස්කෘතික සිදුවීම් සහ ක්‍රියාකාරකම් වලින් සමන්විත වේ. දෙවනුව, එහි ස්පර්ශ්‍ය උරුමය චිලී භූමිය පුරා විසිරී ඇති පුරාවිද්‍යාත්මක, වාස්තු විද්‍යාත්මක, සාම්ප්‍රදායික, කලාත්මක, ජනවාර්ගික, ජනප්‍රවාද, ඓතිහාසික, ආගමික හෝ තාක්ෂණික වැදගත්කමක් ඇති ගොඩනැගිලි, වස්තූන් සහ ස්ථාන වලින් සමන්විත වේ. ඒවා අතර, 1980 දී චිලී විසින් අනුමත කරන ලද 1972 ලෝක සංස්කෘතික හා ස්වාභාවික උරුමයන් ආරක්ෂා කිරීම පිළිබඳ සම්මුතියේ විධිවිධානවලට අනුකූලව යුනෙස්කෝව විසින් ලෝක උරුම ස්ථාන ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. මෙම සංස්කෘතික ස්ථාන වන්නේ රපා නුයි ජාතික වනෝද්‍යානය (1995), චිලෝයි පල්ලි (2000), වල්පරයිසෝ වරාය නගරයේ ඓතිහාසික දිස්ත්‍රික්කය (2003), හම්බර්ස්ටන් සහ සැන්ටා ලෝරා සෝල්ට්පීටර් වර්ක්ස් (2005) සහ සෙවෙල් පතල් නගරය (2006) ය. 1999 දී චිලී හි සංස්කෘතික උරුමයට ගරු කිරීම සහ අනුස්මරණය කිරීමේ මාර්ගයක් ලෙස සංස්කෘතික උරුම දිනය ස්ථාපිත කරන ලදී. එය සෑම වසරකම මැයි මාසයේදී සමරනු ලබන නිල ජාතික උත්සවයකි. සටහන් 12 යොමු කිරීම්