Чили

Чи́ли (исп. Chile, [ˈʧile]), официалон ном у Чилийы Республикæ (исп. República de Chile) у паддзахад Хуссар Америкæйы, Сабыр фурды былы дæргъмæ фурд æмæ Андты ’хсæн, раздæры Испанийы колони. Чилийæн ис арæн Перу, Боливи æмæ Аргентинæимæ. Фурды былы дæргъ Чилийы у 6,4 мин километрæй фылдæр. Чилийы у цæгатæй хуссармæ тынг ивæзт (4300 км), æмæ уымæ гæсгæ ис дзы тынг алыхуызон бæстыхъæд. Бæстæйы цæгаты у дунейы сурдæр æдзæрæгран Атакамæ, хуссарырдæм у фæлмæн бæстыхъæды таг, хуссары та — уазал территоритæ, мит арæх кæм фæуары. Истори Чили йæхи хæдбар расидтис 1810-æм азы, фæлæ бынтондæр ссæрибар уын йæ къухы нæ бафтыдис 1818 азы онг. Сабыр фурды чи уыдис, уыцы хæсты фæрцы Чили йæ нырыккон цæгаты зæххытæ йæхи бакодта (уæдмæ уыдысты Перу æмæ Боливийы территори), уыцы рæстæгæй хæст кæнæ быцæу бæстæйы никуы уыдис, уыцы регионы иннæ бæстæтæй хъауджыдæр. Æрмæст 1973—1990, 17 азы дæргъы, дзы æлдариуæг кодта инæлар Пиночет, йæ заманы дунейы тугмондагдæр диктатортæй иу. Чили у Хуссар Америкæйы сабыр æмæ хъæздыгдæр паддзахæдтæй иу. Йæ политикон æнæзмæстдзинад æмæ экономикон сæрибардзинад раппæлинагыл нымад уыдысты, цалынмæ 2019-мæ азы дзы милуангай адæм протестмæ нæ рацыдсты, уæдмæ. Протесттæ адаргъ сты дыууæ азмæ æмæ фесты конституцийы реформæйыл. Цæрджытæ Чилийы цæрынц 16,3 милуан адæймаджы (2007 азы аргъгонд). Дин Чилиæгтæн сæ фылдæр сты католиктæ (70%). Протестантон еклезиты чырыстон уырнджытæ (лютерантæ, æвдæм боны адвентисттæ, методисттæ æмæ æндæртæ) сты 15%, Иеговæйы æвдисæнтæ — 1%, атеисттæ æмæ агностиктæ сты 8%. Дины сæрибарадзинад хъахъхъæд у закъонтæй, паддзахад ницы еклезиимæ баст у. Фиппаинæгтæ