کلیسای جامع بورژ

کلیسای جامع بورژ (به فرانسوی: Cathédrale Saint-Étienne de Bourges) یک کلیسای کاتولیک رومی است که در بورژ فرانسه واقع شده است. نام این کلیسای جامع به استفان مقدس تقدیم شده است و مقر اسقف اعظم بورژ است. این کلیسا که بین سال‌های ۱۱۹۵ تا ۱۲۳۰ میلادی و روی بقایای یک کلیسای رومی دیگر ساخته شده، بیشتر به سبک معماری گوتیک فرانسوی و تقریباً همزمان با کلیسای جامع شارتر ساخته شده است. این کلیسای جامع، به‌ویژه به‌خاطر بزرگی و یکپارچگی فضای داخلی، تزئینات مجسمه‌ای درگاه‌های آن و نیز مجموعه بزرگ پنجره‌های شیشه‌ای رنگی سده سیزدهمی‌اش شناخته شده است. به دلیل داشتن معماری گوتیک منحصربفرد، این کلیسا در سال ۱۹۹۲ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. تاریخچه کلیساهای جامع پیشین شهر دیوارکشی‌شدهٔ آوریکوم، پایتخت قبیلهٔ بیتوریژها، در سال ۵۴ پیش از میلاد به‌دست ژولیوس سزار فتح شد و به پایتخت استان گالو-رومی آکیتن بدل گشت. مسیحیت در حدود سال ۳۰۰ میلادی به‌وسیلهٔ اورسینوس بورژ به این شهر آورده شد؛ او نخستین اسقف بورژ به‌شمار می‌رود. گریگوری تور در سدهٔ ششم از یک کلیسای «باشکوه» در این شهر یاد می‌کند. در سدهٔ نهم، رائول دو تورنن ساختمان کهن کلیسا را بازسازی کرد. میان سال‌های ۱۰۱۳ تا ۱۰۳۰، اسقف گوزلن کلیسای جامع تازه و بزرگ‌تری ساخت. همانند کلیساهای پیشین، این بنا هم به دیوار شهر چسبیده بود و بخشی از بقایای آن هنوز زیر کلیسای کنونی قابل مشاهده است. در حدود سال ۱۱۰۰، فیلیپ یکم فرانسه بورژ و استان پیرامون آن را به قلمرو در حال گسترش خود افزود. در سال ۱۱۴۵، پسر او لوئی هفتم فرانسه همسر تازه‌اش الئونور آکیتن را به این شهر آورد و او رسماً در کلیسای جامع کهن بورژ به ملکهٔ فرانسه تاج‌گذاری شد. از حدود ۱۱۵۰، اسقف اعظم پیر دو لا شاتر کلیسای جامع را با افزودن دو رواق جانبی تازه در دو سوی ساختمان ــ هر یک با دو درگاه رومانِسک ــ گسترش داد و بازسازی نمای غربی را نیز برنامه‌ریزی کرد. کلیسای جامع گوتیک (سده‌های ۱۲–۱۳) با روی کار آمدن اسقف اعظم تازه، آنری دو سولی، برنامه‌ای بلندپروازانه‌تر آغاز شد. در سال‌های ۸۲–۱۱۸۱ فیلیپ اوگوستوس دوم اجازه داد تا ساخت‌وساز در بخش‌هایی از باروی کهن که مشرف به شهر بود انجام شود. سندی از اسقف، آنری دو سولی، در سال ۱۱۹۵ حاکی از بازسازی کامل کلیسای جامع است. نخستین کار، ساخت یک کلیسای زیرزمینی در فضایی به عمق شش متر در محل باروهای کهن بود. این سازه با رواق دوگانه، حدود سال ۱۲۰۰ به پایان رسید و پایه‌ای برای بخش بعدی، یعنی محراب شرقی، فراهم آورد که در حدود سال ۱۲۰۶ تکمیل شد. سپس کار به‌سوی غرب ادامه یافت، از آپسید تا سرودخانه. این کلیسا تقریباً هم‌زمان با کلیسای جامع شارتر آغاز شد، اما طرح اصلی آن بسیار متفاوت بود. در حالی‌که در شارتر و دیگر کلیساهای گوتیک والا رواق‌های جانبی هم‌ارتفاع با شبستان مرکزی بودند، در بورژ رواق‌های جانبی در ارتفاع‌های متفاوت ساخته شدند و از بیرون به‌سوی مرکز پلکانی بالا می‌رفتند. شبستان کهن برای مدتی حفظ شد تا عبادت ادامه یابد تا اینکه سرودخانهٔ تازه حدود سال ۱۲۱۴ کامل شد. سپس ساخت پنج راهروی شبستان تازه آغاز شد. تا سال ۱۲۲۵ بنا به‌اندازه‌ای کامل شده بود که بتواند شورای بزرگی را برای محکوم‌کردن بدعت کاتاریسم در خود جای دهد. کار عمده بر روی شبستان تا سال ۱۲۳۵ پایان یافت، با نصب تیرک صلیبی که سرودخانه را از شبستان جدا می‌کرد. گام بعدی، ساخت اسکلت چوبی بام روی سقف طاق‌دار بود. این کار میان سال‌های ۱۱۴۰ تا ۱۱۵۵ ادامه یافت و به چوب ۹۰۰ درخت بلوط نیاز داشت. بام‌سازی تا سال ۱۲۵۹ ادامه یافت، زمانی که آتش‌سوزی خسارت سنگینی وارد کرد. ساخت برج جنوبی متوقف شد، احتمالاً از سر احتیاط، و کار بر برج شمالی نیز متوقف شد. سده‌های ۱۴–۱۶ تا سال ۱۲۵۹ کلیسای جامع تقریباً پایان یافته بود، تنها در ۶۳ سال؛ که زمان رکوردی برای یک کلیسای جامع گوتیک بود. با این حال، مشکلات تازه‌ای پدید آمد. ترک‌هایی در برج جنوبی ظاهر شد که نمای غربی را تهدید می‌کرد. در سال ۱۳۱۴، فیلیپ لوبل کمک مالی ارائه کرد، نما تقویت شد و پشت‌بندی به برج جنوبی افزوده شد. کلیسا رسماً در ۵ مه ۱۳۳۴ به دست اسقف اعظم گیوم دو بروس تقدیس شد. کار بر نما در ۱۳۱۴ با ساخت روزن بزرگ «گراند اوستو» ادامه یافت. یک منار چوبی بلند به کلیسا افزوده شد و دیوارها با پشت‌بندهای قوسی تقویت شدند. میان ۱۴۰۶ تا ۱۴۹۱، یازده نمازخانهٔ تازه در کناره‌های کلیسا میان پشت‌بندها ساخته شد که به‌سبک گوتیک متأخر پرزرق‌وبرق آراسته بودند. در ۱۴۲۴، کلیسا مجهز به نوآوری فناورانه‌ای شد: ساعت نجومی بورژ، که پس از چندین تعمیر هنوز کار می‌کند. برج شمالی، که مدت‌ها مسئله‌ساز بود، سرانجام کامل شد اما پی‌ریزی آن همچنان معیوب بود و در ۳۱ دسامبر ۱۵۰۶ فروریخت. برای گردآوری بودجهٔ بازسازی، اسقف اعظم گیوم دو کامبره به کسانی که در دوران روزهٔ چهل‌روزه کره می‌خوردند در ازای کمک مالی بخشایش می‌داد. برج میان سال‌های ۱۵۰۸ تا ۱۵۲۴ بازسازی شد و از آن پس «برج کره» نام گرفت. پس از فروریختن برج در ۱۵۰۶، بخش مرکزی نمای غربی بالای درگاه‌های میانی، معروف به «گراند اوستو»، به سبک گوتیک شعله‌گون بازسازی شد. نمای بازسازی‌شده دارای گروهی از شش پنجرهٔ بلند نوک‌تیز و دو مدور در زیر یک پنجرهٔ بزرگ گل‌سرخی بود که با یک مثلث نوک‌تیز و یک گل‌سرخ کوچک کور تکمیل می‌شد. به‌علت مشکلات پایداری، نمای تازه و برج‌ها با پشت‌بندهای عظیم تقویت شدند. منار کهن در ۱۵۳۹ برداشته و در ۱۵۴۳–۴۴ جایگزین شد. در ۱۵۴۹ آتش‌سوزی در تیرهای بام رواق‌های شمالی، شیشه‌های زیرین را آسیب زد و ارگ را نیز نابود کرد. این بار هانری دوم فرانسه هزینهٔ مرمت را پرداخت. جنگ‌های مذهبی فرانسه آسیب‌های جدی‌تری بر جای گذاشتند. ارتشی پروتستان به رهبری گابریل دو لورژ، کنت مونتمورانسی، در ۲۷ مه ۱۵۶۲ ناگهانی شهر را گرفت. آن‌ها خزانهٔ کلیسا را غارت کردند، مجسمه‌ها را واژگون کردند و برخی از تندیس‌های برجسته‌کاری را شکستند. لورژ در صدد انفجار کلیسا بود اما دیگران او را منصرف کردند چون می‌خواستند آن را به کلیسای پروتستانی بدل کنند. سده‌های ۱۷–۱۸ ارگ تازه‌ای در سال ۱۶۶۷ نصب شد که بخش‌هایی از آن هنوز مورد استفاده است. منار کلیسا که چهار بار بازسازی شده بود، سرانجام در ۱۷۴۵ برداشته شد. در سدهٔ هجدهم، کل کلیسا دگرگونی جدی‌تری یافت تا با آموزه‌های تازهٔ واتیکان سازگار شود. محراب گوتیک از ۱۵۲۶ و تیرک سنگی پرنقش‌وبرجستهٔ شبستان از سدهٔ ۱۳ برداشته شد. بخش‌هایی از آن امروزه در سرداب به نمایش گذاشته شده‌اند. بسیاری از شیشه‌های رنگی با شیشه‌های سفید گریزای جایگزین شدند تا نور بیشتری فراهم کنند. در ۱۷۶۰ حفاظ شبستان تازه‌ای از نُه نردهٔ آهنی ساخته شد و در ۱۷۶۷ محراب مرمرین تازه‌ای نصب گردید. در جریان انقلاب فرانسه، کلیسا مدتی به معبد خرد بدل شد. بسیاری از ضریح‌ها و اشیای ارزشمند خزانه برای طلا ذوب شدند و ده ناقوس از دوازده ناقوس کلیسا نیز برای ریخته‌گری توپ ذوب گردیدند. پس از نابودی بیشتر کاخ دوک و نمازخانهٔ آن در انقلاب، تندیس آرامگاه ژان دو بری به سرداب کلیسا منتقل شد، همراه با شماری از شیشه‌های رنگی طراحی‌شده توسط آندره بونوو که پیامبران ایستاده را نشان می‌دادند. سده‌های ۱۹–۲۱ در سدهٔ نوزدهم، کلیسا به کلیسای کاتولیک بازگردانده شد و میان سال‌های ۱۸۲۹ تا ۱۸۴۷ مرمت طولانی‌ای را گذراند. معماران تازه دگرگونی‌ها و افزوده‌های بسیاری ایجاد کردند که گاه مبنای تاریخی مشکوکی داشت. پشت‌بندها و قوس‌ها با مناره‌های کوچک و نرده‌های تازه تزئین شدند. در ۱۸۶۲، در زمان ناپلئون سوم، کلیسا به‌عنوان بنای تاریخی ثبت شد. در ۱۹۹۲، کلیسا در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت. در ۱۹۹۴–۹۵، تیرک سنگی کلیسای زیرین بازسازی شد و ساعت نجومی دوباره به کار افتاد. شیشه‌های رنگی کهن پاک‌سازی و با لایه‌های حفاظتی تازه پوشانده شدند. نقاشی‌های نمازخانهٔ یحیی تعمیددهنده نیز مرمت شدند. خط زمان حدود ۳۰۰ – بنابر سنت، مسیحیت نخستین‌بار در بورژ پایه‌گذاری شد. حدود ۵۰۰ – نخستین ساختمان‌های کلیسای جامع در این مکان. ۸۴۴–۸۶۶ – اسقف رائول دو تورن کلیسا را به سبک کارولنژی بازسازی کرد. ۱۰۱۳–۱۰۳۰ – اسقف گوزلن کلیسا را بازسازی کرد که بخشی از سرداب آن هنوز پابرجاست. حدود ۱۱۰۰ – فیلیپ یکم فرانسه بورژ را به قلمرو فرانسه افزود. ۱۱۳۷ – لوئی هفتم در کلیسا تاج‌گذاری شد. ۱۱۴۵ – الئونور آکیتن به‌عنوان ملکه معرفی شد. ۱۱۹۵ – اسقف اعظم آنری دو سولی برای ساخت کلیسای جامع گوتیک سرمایه جمع‌آوری کرد. کار آغاز شد. حدود ۱۲۰۶ – طبقهٔ زیرین سرودخانه تکمیل شد. حدود ۱۲۱۴ – سرودخانه به‌طور اساسی کامل شد. حدود ۱۲۳۰–۱۲۳۵ – شبستان و نخستین طبقات نمای غربی کامل شدند. ۱۲۵۵–۱۲۵۹ – اسکلت چوبی بام و طاق‌های شبستان تکمیل شد. ۱۳۱۳–۱۳۱۴ – ساخت ستون پشتیبان و پنجرهٔ گراند اوستو در نمای غربی. ۱۳۲۴ – تقدیس کلیسا به‌دست اسقف اعظم گیوم دو بروس. ۱۴۲۴ – نصب ساعت نجومی. ۱۴۹۳–۱۵۰۶ – برج شمالی تکمیل اما در ۱۵۰۶ فرو ریخت. در ۱۵۱۵ بازسازی شد. ۱۵۶۲ – غارت کلیسا به‌دست پروتستان‌ها در جنگ‌های مذهبی اروپا. ۱۶۶۷ – نصب ارگ بزرگ تازه. ۱۷۵۰–۱۷۶۷ – برداشتن تزئینات قرون وسطایی و جایگزینی با دکور باروک و کلاسیک فرانسوی. ۱۷۹۱ – در انقلاب فرانسه، تخریب تزئینات و ناقوس‌ها؛ خزانه مصادره شد. ۱۸۲۹–۱۸۴۷ – نخستین مرمت تندیس‌های نمای غربی. ۱۸۴۵–۱۸۴۷ – مرمت شیشه‌های رنگی سرودخانه و رواق. ۱۸۴۶–۱۸۷۸ – مرمت نمازخانه و درگاه‌های جانبی. ۱۸۸۲ – مرمت دیوارها و پنجره‌های بالایی. ۱۹۹۲ – ثبت کلیسا در میراث جهانی یونسکو. ۱۹۹۴–۹۵ – بازسازی ساعت نجومی و پاک‌سازی شیشه‌های رنگی. ۲۰۰۱–۲۰۱۸ – مرمت درگاه‌ها، پوشش‌ها، ستون پشتیبان و نمازخانهٔ اتامپ. بیرون بنا نمای غربی نمای غربی یا سردر اصلی کلیسا در مقایسه با کلیساهای هم‌دوره در ابعادی باشکوه ساخته شده است؛ این نما پنج درگاه برای راهروی مرکزی و چهار درگاه برای رواق‌های جانبی دارد، بیش از کلیسای نوتردام پاریس یا هر کلیسای هم‌دورهٔ دیگر. درگاه‌های نمای غربی تندیس‌های درگاه مرکزی صحنه‌های داوری واپسین را نشان می‌دهند. در بالای سینهٔ سردر، مسیح نجات‌یافتگان را از محکومان جدا می‌کند. سرنوشت هر گروه به‌روشنی در پایین تصویر شده است. تندیس‌های اصلی در سدهٔ شانزدهم طی جنگ‌های مذهبی آسیب دیدند. بخش‌هایی از سینهٔ سردر در سدهٔ نوزدهم به دست تئوفیل کودرون بازسازی شد. درگاه نزدیک به سمت راست مرکز، زندگی سنت استفان، قدیس حامی کلیسا را به تصویر می‌کشد. مجسمه‌های روی درگاه بالای درِ دوردستِ سمت راست، صحنه‌هایی از زندگی سنت اُرسَن، یک قدیس محلی و نخستین اسقف این ناحیه را نشان می‌دهد. صحنه‌ها از پایین به بالا و از راست به چپ خوانده می‌شوند. این صحنه‌ها شامل تصویر اُرسَن در حال تقدیس کلیسا (در مرکز) و غسل تعمید سناتور رومی لئوکادوس و پسرش لودر (در بالا) هستند. تندیس وادار درگاه که اُرسَن را نشان می‌دهد، در سال ۱۸۴۵ توسط کودرون ساخته شد، پس از آنکه نمونهٔ اصلی از میان رفت. سینه‌های سردر اصلی درگاه‌های شمالی، هنگام فروریختن برج شمالی در سال ۱۵۰۶ نابود شدند و در سدهٔ شانزدهم با سبکی اندکی متفاوت بازسازی شدند. سینهٔ درگاه نزدیک به چپ، صحنه‌هایی از زندگی مریم را نشان می‌دهد. بخش زیرین این درگاه، تا وادار ورودی، به سدهٔ شانزدهم بازمی‌گردد. سینهٔ سردر دوردستِ سمت چپ به گیوم دونژون اختصاص دارد و صحنه‌هایی از زندگی او را به تصویر می‌کشد. این درگاه با یک مثلث‌افراز مشبک پوشیده شده و در مرکز آن یک منارهٔ غنی از تزیینات تقسیم‌بندی ایجاد کرده است. قوس‌های مکرر بالای درگاه، فرشتگانی را نشان می‌دهند که بسیاری از آنان در حال نواختن سازهای موسیقی هستند. رواق زیرین شامل مجموعه‌ای از شصت‌وچهار نقش‌برجسته است که نمونه‌هایی از مداخلات الهی را نشان می‌دهد و بر پایهٔ تفسیرهای توراتی در تلمود شکل گرفته‌اند. این نقش‌ها در سدهٔ سیزدهم کنده‌کاری شدند و نگاره‌پردازی یگانهٔ آن‌ها احتمالاً به‌دست یکی از اعضای جامعهٔ بزرگ یهودیان بورژ طراحی شده بود. پشت‌بغل یا همان بخش لچکی زیر گنبد میان این طاقچه‌ها تصاویر گسترده از سِفر پیدایش را به نمایش می‌گذارد که در اصل داستان را از آغاز روایت آفرینش تا میثاق با خدا روایت می‌کرد. لچکی‌ها در سال ۱۵۶۲ تخریب شدند. نمونه‌های معماری رمانسک که حدود سال‌های ۱۱۶۰–۷۰ برای درگاه‌های کنده‌کاری شده بودند و احتمالاً برای نمای کلیسای قدیمی‌تر در نظر گرفته شده بودند، در درهای جنوبی و شمالی دوباره به‌کار گرفته شدند (در جاهایی که معمولاً برای درگاه‌های تقاطع صحن پیش‌بینی می‌شد). تزئینات انبوه آن‌ها یادآور کارهای بورگونی است. برج‌ها و ورودی بزرگ برج شمالی تنها برجی است که به پایان رسیده و بلندتر از دو برج است. این برج تزئینات پرکار از نوع گوتیک شعله‌سان دارد، از جمله انبوهی از مناره‌های تزیینی و تزیینات جوانه‌ای، و همچنین نسخه‌هایی از تندیس‌های سدهٔ سیزدهم که در طاقچه‌ها نصب شده‌اند. در بالای آن فانوسی قرار دارد که با یک پلیکان برنزی بزرگ تاج‌گذاری شده است. تندیس اصلی پلیکان از سدهٔ شانزدهم، اکنون در داخل کلیسا نگهداری می‌شود. این برج شش زنگ کلیسا را در خود جای داده است که جایگزین زنگ‌هایی شدند که در انقلاب ذوب شده بودند. این زنگ‌ها مربوط به سده‌های نوزدهم و بیستم هستند. بزرگ‌ترین آن‌ها «بوردون» گیوم-اتین یا «گروس گیوم» است که ۲٫۱۳ متر قطر و ۶٫۰۸ تُن وزن دارد و در سال‌های ۱۸۴۱–۴۲ ریخته‌گری شد. برج جنوبی، کوتاه‌تر و ناتمام، از همان آغاز به‌دلیل پی‌ریزی ناکافی بی‌ثبات بود. سرانجام در سال ۱۳۱۴ با پشت‌بند عظیمی در پهلوی خود تقویت شد. این پشت‌بند، علاوه بر پشتیبانی از برج، شامل یک راه‌پله و زندان کوچکی بود که توسط هیئت کلیسا اداره می‌شد. اتاق بالایی پشت‌بند دفتر معمار بود و نقشه‌های دهانه‌ها و پنجرهٔ گل‌سرخی روی کف سنگی حک شده بود، جایی که سازندگان کلیسا می‌توانستند به آن مراجعه کنند. در سدهٔ هجدهم، برای مدتی به‌عنوان کارگاه فرانسوا بوشه نقاش مورد استفاده قرار گرفت. برج جنوبی در اصل ناقوس‌خانه و زنگ‌های بزرگ کلیسا را در خود داشت. این‌ها پس از انقلاب برداشته و برای برنزشان ذوب شدند. به همین دلیل، برج «لو سورْد» («کر») یا «لو موئت» («خاموش») نامیده شد. بخش مرکزی نمای غربی، بالای درگاه‌ها و میان برج‌ها، گراند اوستو نام دارد. این بخش پس از دیگر قسمت‌های نمای غربی و در سدهٔ شانزدهم، در سبک گوتیک شعله‌سان بازسازی شد، پس از آنکه برج شمالی فروریخت. بلندی استثنایی گراند اوستو و پنجرهٔ گل‌سرخی آن، بلندی عظیم صحن را که پشت آن است نوید می‌دهد. ناقوس‌ها کلیسای جامع بورژ دارای شش ناقوس در برج شمالی است: چهار ناقوس کوچک‌تر و دو بورْدون. جناح‌های شمالی و جنوبی دیوارهای شمالی و جنوبی با پشت‌بند معلقی پوشیده شده‌اند که از روی راهروهای کناری عبور می‌کنند تا دیوارهای بالایی را پشتیبانی کنند و امکان پنجره‌های بزرگ بالایی را فراهم آورند. این پشت‌بندها با مناره‌های سنگین‌وزن تقویت شده‌اند. در سده‌های بعدی میان تعدادی از پشت‌بندها نمازخانه‌های کوچک ساخته شد، اما در دهانه‌هایی که نمازخانه‌ای ندارند، هنوز دیوارهای کلیسای رمانسک قدیمی نمایان است. برخلاف بیشتر کلیساهای جامع گوتیک متعالی، بورژ رواق تقاطعی ندارد، اما در سمت جنوبی ایوان و درگاهی وجود دارد که در اصل فقط برای روحانیون استفاده می‌شد. این بخش شامل آثار باقی‌مانده از کلیسای رمانسک قدیمی‌تر است، به‌ویژه شش مجسمهٔ ستونی که به حدود سال‌های ۱۱۵۰–۶۰ بازمی‌گردند و در سدهٔ سیزدهم زیر ایوان نصب شدند تا یادآور تاریخ طولانی کلیسا باشند. آثار رنگ نشان می‌دهند که این مجسمه‌ها زمانی به‌طور درخشان رنگ‌آمیزی شده بودند. برخی از مجسمه‌ها دارای نقش قلب و حرف J هستند، نماد خانوادهٔ ژاک کر، بازرگانان برجستهٔ بورژ و از اهداکنندگان بزرگ کلیسا. آرامگاه‌های آنان در داخل کلیسا قرار دارد. جناح شمالی، رو به شهر، طرحی مشابه دارد. بسیاری از فضاهای میان پشت‌بندها با نمازخانه‌ها پر شده‌اند. در میانهٔ جناح شمالی، ایوانی برای دسترسی اعضای عادی جماعت وجود دارد. مانند ایوان جنوبی، درگاه‌های ایوان شمالی با مجسمه‌های ستونی و پیکره‌های دیگر تزئین شده‌اند که به کلیسای رمانسک بازمی‌گردند. این مجسمه‌های ستونی ظاهراً بلقیس و یک سیبیل را نشان می‌دهند، در حالی‌که مجسمهٔ طاق‌ها بالای درگاه‌ها، مریم و کودکی را به تصویر می‌کشد. صحنه‌های معماری کوچک، تصاویری از مغ‌ها، یک عید بشارت و صحنهٔ دیدار را شامل می‌شوند که روایت کتاب مقدس از مریم را نشان می‌دهد. برخی از مجسمه‌های این ایوان در جریان جنگ‌های مذهبی فرانسه آسیب دیدند. بر بالای درِ شمالی پنجره‌ای گرد بدون شیشه قرار دارد که با مجسمه‌های سرهای جانوران اسطوره‌ای تزئین شده است. سقف بالای درگاه شمالی در آتش‌سوزی سال ۱۵۵۹ آسیب دید و با سقفی آهنی جایگزین شد. تمام درگاه با تزئینات پرجزئیات گیاهی و هندسی پوشیده شده است. صندوقخانه کلیسا، در کنار ایوان، نیز از جناح شمالی بیرون‌زدگی دارد. این بخش توسط بازرگان ژاک کر اهدا شده بود. جبههٔ شرقی جبههٔ شرقی یا جبههٔ پشت محراب که در فرانسوی اصصلاحاً «شِوه» (Chevet) نامیده می‌شود، نمای بیرونی محراب کلیسا، در انتهای شرقی کلیسا، با حلقه‌ای از نمازخانه‌های شعاعی است. جبههٔ شرقی بورژ با دیگر کلیساهای جامع گوتیک متعالی تفاوت دارد، زیرا راهروهای پایینی ارتفاع‌های متفاوتی دارند و جبههٔ شرقی در سه پله بالا می‌رود، در حالی که دیوارهای بالایی با شش پشت‌بند همگرا که از روی طبقات پایینی می‌گذرند، پشتیبانی می‌شوند و قوس‌های جداگانه‌ای دیوارهای پایینی و بالایی را تقویت می‌کنند. عمودگرایی بیشتر با بام‌های نوک‌تیز نمازخانه‌های شعاعی، مناره‌های دوتایی هر پشت‌بند، و مناره‌های اطراف جان‌پناه بام افزایش یافته است. هر دهانهٔ دیوارهای بلند با دو پنجرهٔ نیزه‌ای و یک پنجرهٔ گل‌سرخی شش‌پر کوچک تزئین شده است که در قاب قوس‌های کور قرار دارند. درونمایه طرح و برش‌نما کلیسای جامع بورژ سطحی به مساحت ۶٬۲۰۰ متر مربع (۷٬۴۰۰ یارد مربع) را می‌پوشاند. شبستان اصلی کلیسا ۴۱ متر (۱۳۵ فوت) پهنا و ۳۷ متر (۱۲۱ فوت) بلندا دارد؛ رواق آن ۲۰ متر (۶۶ فوت) بلندا دارد؛ راهروی درونی ۲۱٫۳ متر (۷۰ فوت) و راهروی بیرونی ۸٫۶ متر (۲۸ فوت) بلندا دارد. درون کلیسا از نمای غربی تا جبههٔ شرقی در شرق ۱۱۸ متر (۳۸۷ فوت) درازا دارد. طاق شش‌بخشی برای پوشاندن شبستان اصلی به‌کار رفته است. بلندای شبستان از کف تا طاق‌ها ۳۷٫۱۵ متر (۱۲۱٫۹ فوت) است؛ در سنجش با ۳۳ متر (۱۰۸ فوت) در کلیسای نوتردام پاریس، ۴۲ متر (۱۳۸ فوت) در کلیسای جامع آمیان و ۴۸ متر (۱۵۷ فوت) در کلیسای جامع بووه. کلیسای جامع بورژ به‌خاطر سادگی نقشه‌اش چشمگیر است؛ در آن از بازوی عرضی خبری نیست، اما از طرحِ دو راهرویی بهره گرفته شده که در کلیساهای کهن‌سال‌تری مانند بازیلکای نخستین‌مسیحی کلیسای سن پیترو در رم یا در کلیسای نوتردام پاریس دیده می‌شود. راهروهای دوتایی، بی‌وقفه از جای دیوار جداکنندهٔ مزینِ (که اکنون تا حد زیادی از میان رفته، هرچند پاره‌هایی از آن در گورابه محفوظ است) فراتر می‌روند و یک غلام‌گردشِ دوتایی پیرامونِ جایگاه سرودخوانان پدیدمی‌آورند. طاقِ راهروی درونی از راهروی بیرونی بلندتر است، و هم شبستان مرکزی و هم راهروی درونی، هر دو، سه‌تقسیمیِ همسانی دارند: رواقِ طاق‌دار، طاقنمای سه‌چشمه و ردیف‌پنجره فوقانی؛ طرحی که نسبت به ساختمان‌های دُوراهرویِ متعارف‌تری مانند نوتردام، نور بسیار بیشتری به درون می‌دهد. این طرح، با مقطعِ مثلثیِ متمایزش، سپس در کلیسای جامع تولدو و در جایگاه سرودخوانانِ کلیسای جامع لو مان الگوبرداری شد. شبستان و جایگاه سرودخوانان شبستان، میانِ انتهای غربی و جایگاه سرودخوانان، جایی که نیایشگران عادی می‌نشستند، بخش عمدهٔ فضای درونی را دربر می‌گرفت. جایگاه سرودخوانان، ناحیهٔ ویژهٔ روحانیان، چهار دهانهٔ پیش از انتهای شرقی را اشغال می‌کرد. انتهای شرقی، یا آپسید، به نیم‌دایره‌ای از پنج نمازخانهٔ شعاعی راه می‌داد. کلیسای جامع بورژ به‌سبب فضای درونیِ یکپارچه و بس‌گسترده‌اش شناخته می‌شود؛ درون بنا از نمای غربی تا جبههٔ شرقی هیچ‌گونه گسستی ندارد. ستون‌های رواق °۲۱ متر بلندا دارند، یعنی بیش از نیمی از بلندای ۳۷ متریِ طاق‌ها. هر ستون از یک تنهٔ مرکزی و ستونک‌هایی باریک تشکیل شده که در بالا پخش می‌شوند و به طاق‌های جناغی می‌پیوندند. دو ستون نخستِ گذرگاهِ اول در غرب، به‌ویژه بزرگ‌اند؛ هر یک با بیست‌ویک ستونک. ستون‌های پی‌درپی به‌سوی غرب، بسته به نقشی که در نگه‌داری طاق‌های بالادست دارند، به‌صورت متناوب میانِ ستون‌های «نیرومند» با پنج ستونک و ستون‌های «کم‌مایه» با چهار ستونک جابه‌جا می‌شوند. بدنهٔ مرکزیِ شبستان سه تراز دارد: رواقِ بسیار بلند در تراز همکف؛ طاقنمای سه‌چشمه، یعنی رواقِ باریک، در بالا؛ و در فرازِ آن، دهانه‌های بالادست که عمدتاً از پنجره‌ها پُر شده‌اند. هر یک از طاق‌های شش‌بخشی، دو دهانه را می‌پوشاند. دیوارهای راهروهای کناری به آن بلندی نیست، اما آن‌ها نیز در هر دهانه پنجره دارند و طاق‌های جناغی‌شان بر ستون‌های باریک تکیه دارد. در قرون میانه، جایگاه سرودخوانان منحصراً در اختیار روحانیان بود و با یک حصار تزیینیِ جداکنندهٔ مزین از شبستان جدا می‌شد. بخش‌هایی از آن جداکنندهٔ کهن در گورابه به نمایش گذاشته شده است. یک حصارِ تزئینیِ نئوگوتیکِ آهن‌کوب، که در ۱۸۵۵ نصب شد، اکنون پیرامون جایگاه سرودخوانان را دربر گرفته است. ستون‌های جایگاه سرودخوانان اندکی باریک‌تر از ستون‌های شبستان‌اند، اما با دیگر بخش‌های درونی به‌خوبی درهم می‌نشینند. در تراز بالایی، پنجره‌های بلند با روزن‌های گِرد در فرازِ قوس‌ها جا می‌گیرند و حسِ بلندای بی‌گسست را می‌افزایند. بخشِ بالاییِ جایگاه، با نیم‌دایره‌ای از پنجره‌ها پایان می‌یابد. جایگاه سرودخوانان در سدهٔ هجدهم، در پی آموزه‌های تازهٔ واتیکان مبنی بر آذین‌بندیِ غنی‌ترِ باروک، به‌طور چشمگیری بازآرایی شد. این دگرگونی‌ها شامل صندلی‌های کنده‌کاری‌شدهٔ تازه به‌دستِ رنه-میشل سلوتس، کفسازیِ مرمریِ شطرنجی و محرابِ اصلیِ نو به طرحِ لوئی واسه بود که در ۱۷۶۷ رسماً تقدیس شد. نمازخانه‌ها کلیسا با نمازخانه‌هایی که در طی سده‌ها ساخته شده‌اند حلقه شده است؛ این نمازخانه‌ها در میانِ پشت‌بندهای دو پهلو جاگذاری شده و به‌شکل نیم‌دایره پیرامونِ جبههٔ شرقی شعاعی می‌تابند. در آپسید پنج نمازخانه، در غلام‌گردشِ شرقی یا راهروی بیرونیِ انتهای شرق شش نمازخانه، در سمت جنوبی شش نمازخانه و در سمت شمالی چهار نمازخانه هست. برخی آرامگاه در خود دارند و معمولاً به نامِ اهداکنندگانِ ویژه یا قدیسان نامیده شده‌اند. یکی از پرآذین‌ترین نمازخانه‌ها، نمازخانهٔ یوحنا تعمیددهنده، میانِ سال‌های ۱۴۶۷ تا ۱۴۷۹ در غلام‌گردشِ سمتِ شمال ساخته شد. هزینهٔ آن را ژان دو بروی، نایبِ‌اسقفِ کلیسا و رایزنِ پارلمانِ پاریس پرداخت. این نمازخانه مجموعه‌ای پُربار از دیوارنگاره‌ها و شیشه‌نگاره‌های بسیار نفیسِ سدهٔ پانزدهم دارد. همهٔ سازه نقاشی، زراندود و آراسته شده است. نمازخانهٔ سنت آن، در سوی جنوبیِ غلام‌گردش، به‌دست یکی از اعضای توانگرِ هیئت کلیسا، پی‌یر تولیه، اهدا شد. شیشه‌نگارهٔ آن خانوادهٔ اهداکننده را که به حضور قدیس عرضه می‌شوند نشان می‌دهد. این شیشه‌نگاره را شیشه‌نگارِ نامدار ژان لِکویِه در ۱۵۳۲ ساخت. اندوه‌انگیزترین نمازخانه، نمازخانهٔ ژاک کر، یکی از بزرگ‌ترین نیکوکاران کلیساست. این نمازخانه در غلام‌گردشِ بیرونیِ سوی شمال جای دارد و در ۱۴۴۸ برای جای‌دادنِ آرامگاهِ کر ساخته شد. پنجرهٔ شگرف آن، از برترین آثارِ شیشه‌نگاریِ سدهٔ پانزدهم، در ۱۴۵۳ ساخته شد و جبرئیل فرشته را نشان می‌دهد که به مریم خبر می‌دهد مادرِ مسیح خواهد شد. همان سالِ ساخت پنجره، ژاک کر به اتهامِ تصاحبِ ناروا بازداشت شد. خانوادهٔ او ناچار شدند خانه و حقِ دفنِ او در نمازخانه را به نجبای توانگرِ دیگری به نامِ شارل دُ لُبِسپین بفروشند. لُبِسپین از معمار فرانسوا مانسار خواست تا آرامگاهِ مالکِ تازه را طراحی کند. پاره‌هایی از پیکره‌های آن آرامگاه در نمازخانه به نمایش است. نمونه‌های ارزنده‌ای از پیکره‌تراشیِ سدهٔ پانزدهم در نمازخانهٔ «نوتردام لا بلانش»، در میانهٔ آپسیدِ شرقیِ کلیسا، دیده می‌شود. این‌ها شامل سردیس‌های ژان، دوک بری ــ که آرامگاهش در کلیسای زیرین است ــ و همسرش ژانِ بوئلون است که ژان دُ کامبره در حدودِ ۱۴۰۳ ساخت. این آثار در ۱۷۵۷ از نمازخانهٔ «سن‌ت‌شاپل» در بورژ به کلیسای جامع منتقل شد. سر و دست‌ها در انقلاب شکسته شد، اما در سدهٔ نوزدهم بازسازی گردید. کلیسای زیرین و آرامگاهِ دوکِ بری کلیسای زیرین نخست بر فراز باروی کهن ساخته شد تا شیبِ تندِ شش‌متری را هموار کند و شالوده‌ای برای جبههٔ شرقی و نخستین دهانهٔ انتهاییِ کلیسای بالایی باشد. ساخت آن حوالی ۱۲۰۰ به پایان رسید. سقفِ قوسیِ آن بر ستون‌های سترگ و هفت رواقِ قوسی تکیه دارد و دیواری به ستبریِ سه متر، که با پنجره‌های نیزه‌ای شکافته شده، پیرامونش را گرفته است. در دوره‌ای، آشکارا دفترِ معمارِ بنا بوده است؛ نقشِ طرحِ پنجرهٔ گل‌سرخیِ نمای غربی بر کف سنگی کَنده شده است. امروز مجموعه‌ای از شیشه‌نگاره‌های ساخته‌شده میانِ ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۷ را در خود دارد که پیش‌تر در پنجره‌های نمازخانهٔ «سن‌ت‌شاپل» ِ ساختهٔ ژان، دوک بری نصب بود و آن نمازخانه در ۱۷۵۷ ویران شد. دوک از گردآورندگان بزرگِ هنر در روزگارِ خود بود؛ از جمله سفارش‌های او ساعات خوش دوک دوبری است. خودِ آرامگاه از آثارِ مهمِ هنر در این نمازخانه است؛ سازه‌ای که میانِ ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۷ پدید آمد و از مهم‌ترین کارهای پیکره‌تراشیِ قرونِ میانه است؛ بخشی از آن را ژان دُ کامبره در سال‌های ۱۴۲۲ تا ۱۴۲۸ ساخت. این مجموعه، آرامگاهِ مرمریِ دوک را ــ با جانورِ نمادینش، خرسی زنجیرشده و پوزه‌بنددار، در پای او ــ دربر می‌گیرد. در نزدیکی، پیکره‌های دوک و ژانِ بوئلون دیده می‌شود که بازسازی‌هایی هستند منسوب به پیکره‌تراش ژان کوکس در حدودِ ۱۷۱۰. آرامگاه در آغاز، مجموعه‌ای از چهل سوگوارِ پیکره‌تراشی‌شده از مرمر و سنگِ مرمرینِ سفید داشت که امروز بیشترشان در میان موزه‌های گوناگون پراکنده‌اند. از دیگر دیدنی‌های کلیسای زیرین، پاره‌هایی از پیکرهٔ حصار سرودخوانانِ اصلی است که در دههٔ ۱۲۳۰ در پاریس ساخته شد و تا سدهٔ هجدهم، جایگاه سرودخوانان را از شبستان جدا می‌کرد. این جداکننده در ۱۵۶۲، در جریانِ جنگ‌های مذهبی فرانسه، سخت آسیب دید و در ۱۷۵۷، هنگام بازسازیِ جایگاه سرودخوانان، ویران شد. نمایشگاهِ کنونی بازسازی‌ها و قطعاتِ اصیل را دربردارد. اُرگ اُرگِ نخستینِ کلیسا زیرِ پنجرهٔ گل‌سرخیِ درونِ نمای غربی جای داشت. این ساز در ۱۵۰۶، با فروریختنِ برجِ همسایه، نابود شد. بخشی از تزئیناتِ پیکره‌ایِ نزدیکِ جایگاهِ پیشینش ــ با تصویرِ فرشتگانِ نوازنده و ستون زن‌پیکر ــ یادآورِ حضورِ آن است. سازِ تازه از ۱۶۶۳ جایگزین شد و جعبهٔ اُرگ را برنار پِرِت در ۱۶۶۵ ساخت. اُرگ در ۱۷۴۱ و ۱۸۶۰ دگرگون و بزرگ‌تر شد و در ۱۹۸۵ بازنوییِ امروزی یافت. اُرگِ کنونی پنجاه «ایست» یا صدادهیِ ویژه، بیش از ۲۵۰۰ لوله، چهار کلاویه و یک مجموعه پدال برای نواختنِ نُت‌های افزوده دارد. ساعت نجومی ساعت نجومی کلیسای جامع بورژ نخستین‌بار در نوامبرِ ۱۴۲۴، در دورانِ پادشاهیِ شارل هفتم ــ هنگامی که دربار در بورژ مستقر بود ــ به مناسبتِ غسلِ تعمیدِ پسرش دوفَن (پادشاهِ آینده، لوئی یازدهم) نصب شد. طرح را کشیش و ریاضی‌دان ژان فوزوریس داد و «آندره کاسار» آن را ساخت؛ ساعت در جعبه‌ای زنگوله‌خانه‌مانند جا دارد که ژان گرانژیه (یا ژانِ اورلئان) آن را رنگ‌آمیزی کرد. این ساعت دو صفحه دارد: صفحهٔ بالایی که در سدهٔ نوزدهم افزوده شد و زمان را نشان می‌دهد، و صفحهٔ پایینی که ساعت، فاز و سنِ ماه و جایگاهِ خورشید در بُرج‌های فلکی را نمایش می‌دهد. زنگ‌های ساعت هر ربعِ ساعت به صدا درمی‌آید و در هر ساعت، چهار نُتِ نخستِ سرودِ Salve Regina را می‌نوازد. صفحهٔ بالایی، دقیقه و ساعت را با دقتِ بسیار نشان می‌دهد؛ با حاشیهٔ خطای یک ثانیه در هر صد و پنجاه سال. صفحهٔ پایینی، صورتِ فلکیِ شاخصِ آسمانِ شب، فازِ ماه و نشانِ بُرجِ فلکی را نمایش می‌دهد. ساعت در سال‌های ۱۷۸۲، ۱۸۲۲ و ۱۸۴۱ مرمت شد و در ۱۸۷۲ بازنگریِ کامل یافت؛ در همان سال صفحهٔ بالاییِ نمودارِ زمان نصب شد. گاه‌شمارِ بُرج‌های فلکی در ۱۹۷۳ بازسازی شد. ساعت در ۱۹۸۶ در آتش آسیبِ بسیار دید؛ پس از مرمتی کامل، در ۱۹۹۴ با سازوکارِ همتای بازسازی‌شده دوباره نصب شد. سازوکارِ اصلی در خودِ کلیسا به نمایش گذاشته شده است. شیشه‌نگاره‌ها کلیسای جامع بورژ به‌ویژه به‌سبب شیشه‌نگاره‌های سدهٔ سیزدهمش نامبردار است، به‌خصوص پنجره‌های نمازخانه‌های غلام‌گردشِ جبههٔ شرقی که حدودِ ۱۲۱۵ میلادی ساخته شده‌اند، هم‌دوره با پنجره‌های کلیسای جامع شارتر (پنجره‌های نمازخانهٔ محوری در انتهای جبههٔ پشت محراب جدیدترند). پنجره‌های نامدار بورژ عمدتاً در تراز همکف‌اند و برخلاف بسیاری از کلیساهای گوتیک، فرصتِ دیدن از نزدیک را بهتر فراهم می‌کنند. (برای دیدنِ پنجره‌ها به گالری پایانِ مقاله رجوع کنید) ورودی بزرگ و جبههٔ شرقی نمای غربی بر فرازِ درگاه‌های مرکزی یک پنجرهٔ گل‌سرخیِ کور دارد؛ بالاتر از آن، یک پنجرهٔ بزرگ با شش پنجرهٔ نیزه‌ای و دو نورگیر گِرد، زیرِ یک پنجرهٔ گل‌سرخیِ بزرگ‌تر؛ و در کمان نوک‌تیزِ بالایی نیز یک گل‌سرخیِ کوچک‌تر دیگر. پنجرهٔ گل‌سرخیِ گراند اوستو (بخش مرکزی و بلندِ نمای جلوی کلیسا) به حدودِ ۱۳۹۲ میلادی بازمی‌گردد و دارای نقش‌های هندسی پیرامون پنجره‌ای است که کبوترِ نمایندهٔ روح‌القدس را نشان می‌دهد. نمای بیرونیِ این بخش که گراند اوستو (ورودی بزرگ) نامیده می‌شود، در سبک گوتیک شعله‌سان است و به اوایلِ سدهٔ شانزدهم تعلق دارد. پنجره‌های بلندِ جبههٔ شرقی، در انتهای شرقی، نیم‌دایره‌ای پدیدمی‌آورند؛ در هر دهانه دو پنجره که با یک نورگیر مدور تاج‌گذاری شده‌اند. پنجرهٔ مرکزی مریم را در حالی نشان می‌دهد که نوزادِ سنت استفان را ــ با مدلِ کلیسا در دست ــ بغل گرفته است. در سوی شمالی، پنجره‌های بالادست نوزده پیامبر را به‌ترتیب زمانی به تصویر می‌کشند و از یوحنای تعمیددهنده در شرقِ مریم آغاز می‌شوند. در سوی جنوبی، به‌سمتِ غربِ مریم، نوزده پنجرهٔ دیگر رسولان و شاگردان را می‌نمایانند. پنجره‌های غلام‌گردشِ جبههٔ شرقی (سدهٔ ۱۳) یکی از نام‌آورترین پنجره‌های این دوره، «پنجرهٔ یوسف» است، در غلام‌گردش، سمت راستِ نمازخانهٔ «فرانسیس ده‌سال». مُدال‌یون‌های آن رویدادهای زندگیِ یوسف، پسرِ یعقوب، را در جست‌وجوی برادرانش نشان می‌دهند. همچنین خمّارها (بشکه‌سازان) و نجّاران را در کار نمایش می‌دهد؛ این دو انجمنِ صنفی بانیانِ آن پنجره بودند. پنجرهٔ «مثلِ لازاروس و مردِ ثروتمند» (دیوِس و لازاروس) هم بانیِ سنگ‌تراشان را نشان می‌دهد که هزینهٔ آن را پرداخته بودند. در غلام‌گردش چندین نمونهٔ گونه‌شناسی (الهیات) (همسان با نمونه‌هایی در کلیسای جامع سنس و کلیسای جامع کنتربری) و چندین قدیس‌نگاری دیده می‌شود؛ همچنین روایتِ زندگیِ یوسفِ عهدِ عتیق و نمودهای نمادین از مکاشفه یوحنا و روز حساب. پنجره‌های دیگر مصائب عیسی و سه مثل‌های عیسی را نشان می‌دهند: سامری نیکوکار، پسر ولخرج و داستانِ مردِ ثروتمند و لازاروس. تاریخ‌نگارِ هنر، لوئی گرودِسکی، سه استاد یا کارگاهِ متمایز را در آیینه‌چینیِ این مجموعه بازشناخت که یکی از آن‌ها احتمالاً بر روی پنجره‌های کلیسای جامع پوآتیه نیز کار کرده است. شیشه‌نگاره‌های غلام‌گردش (سدهٔ ۱۳) پنجره‌های شبستان و جایگاهِ سرودخوانان تقریباً همهٔ پنجره‌های بالادستِ شبستان و راهروی کناری با شیشه‌نگارهٔ خاکستریِ گریزال پُر شده‌اند تا نورِ حداکثری فراهم آید. تنها پنجره‌های گل‌سرخیِ کوچکِ بالادستْ پیکره دارند که عمدتاً آمیزه‌ای از اسقفان و کاردینالانِ قدیس‌اند. پنج گل‌سرخیِ کوچکِ نخست، در راهروی کناریِ درونی و به‌سمتِ شرقِ نما، بیست‌وچهار پیرِ مکاشفه را نشان می‌دهند که برخی در حال نواختنِ سازند؛ از جمله گونه‌ای آکاردئون ــ از کهن‌ترین بازنمایی‌های این ساز. شیشه‌نگاره‌های سده‌های ۱۵ و ۱۶ در نمازخانه‌ها، چندین پنجره از سده‌های پانزدهم و شانزدهم دیده می‌شود. این‌ها زیرِ نفوذِ رنسانس‌اند و در قیاس با نمونه‌های کهن‌تر، به نقاشی نزدیک‌تر: واقع‌نماییِ بیشتر و بهره‌گیری از پرسپکتیو. یکی از بهترین نمونه‌ها «پنجرهٔ بشارت» است در نمازخانهٔ ژاک کر؛ این پنجره در اصل در «سن‌ت‌شاپلِ بورژ» بود که در انقلاب فرانسه ویران شد. نمازخانهٔ «ژان دارک» در ۱۴۶۸ ساخته شد و پنجره‌ای شاخص از سدهٔ شانزدهم دارد که زندگیِ ژان دارک را در شانزده صحنه با ریزه‌کاری و رنگ‌پردازیِ دقیقِ رنسانسی بازمی‌نماید؛ این پنجره در ۱۵۱۷ نصب شد. نمازخانه‌های امتدادِ راهروهای کناری نیز چند پنجرهٔ برجستهٔ سدهٔ پانزدهم دارند. نمازخانهٔ «نوتردام دُ سال» یا «نمازخانهٔ پادشاه»، در سوی جنوبیِ شبستان نزدیکِ نمای غربی، پنجره‌ای دارد با نمایشِ دوازده رسول در زیرِ آرایه‌بندی‌های معماریِ مفصل (۱۴۷۳–۱۴۷۴). نمازخانهٔ محوریِ «نوتردام‌لا بلانش»، در انتهای شرقیِ جبههٔ شرقی، مجموعه‌ای از پنجره‌های سدهٔ شانزدهم دارد که در اصل در «سن‌ت‌شاپلِ بورژ» بودند. پنجرهٔ اصلی، صحنه‌هایی از «عروجِ مریم» را نمایش می‌دهد. منابع کتاب‌شناسی Bony, Jean (1985). French Gothic Architecture of the Twelfth and Thirteenth Centuries. University of California Press. ISBN 0-520-05586-1. Villes, Alain (2018). Cathédrale Saint-Étienne Bourges. Éditions du Patrimoine, Centre des Monuments Nationaux. ISBN 978-2-7577-0559-9. Jennings, Margaret (2011). "The Cathedral of Bourges: A Witness to Jude-Christian Dialogue in Medieval Berry". Studies in Christian-Jewish Relations. 6: 1–10. doi:10.6017/scjr.v6i1.1584. Retrieved 13 May 2022.