Poema

De poema (wittenskiplike namme: Puma concolor) is in sûchdier út it skift fan 'e rôfdieren (Carnivora), de famylje fan 'e kateftigen (Felidae), de ûnderfamylje fan 'e lytse katten (Felinae) en it skaai fan 'e poema's (Puma). Dit bist komt foar yn 'e Nije Wrâld, fan 'e Yukon yn Kanada oant de súdpunt fan Súd-Amearika. It is in grutte, solitêr libjende karnivoar, dy't op guon plakken dei-aktyf en op oare plakken nachtaktyf is. De poema jaget troch syn proai út in mûklaach wei te bespringen. Yn it meastepart fan syn ferspriedingsgebiet is er net it toprôfdier, mar wurdt er dominearre troch de jagûar (Panthera onca) of de grizzlybear (Ursus arctos horribilis). Fatale oanfallen fan poema's op minsken binne seldsum, mar komme foar. De IUCN klassifisearret de poema as net bedrige. Nammen De meast brûkte namme foar de poema is "poema" (hoewol yn 'e measte talen stavere as puma). Sa wurdt dit bist neamd yn Latynsk-Amearika en it meastepart fan Jeropa. Yn Noard-Amearika wurdt soms ek wol fan puma sprutsen, mar folle gongberder is dêre de oantsjutting cougar (útspr.: [̍kuːɡǝɹ], likernôch: "kûû-gur"). Yn 'e westlike helte fan 'e Feriene Steaten en Kanada wurdt ek faak fan mountain lion ("berchliuw") sprutsen, yn 'e folksmûle faak ferkoarte ta lion ("liuw"). Noch wer in oare namme foar de poema dy't yn Noard-Amearika wol brûkt wurdt, is panther ("panter"), ek al is de poema strikt nommen gjin panter om't er net ta it skaai Panthera heart. Dizze namme wurdt tsjintwurdich benammen noch brûkt yn 'e kontekst fan 'e Floaridapanter, in isolearre rekke populaasje yn súdlik Floarida. Catamount (mei de betsjutting cat of the mountains, "kat fan 'e bergen") is benammen in literêre oantsjutting. Taksonomy De poema waard foar it earst wittenskiplik beskreaun yn 1771 troch de foaroansteande Sweedske biolooch en taksonoom Carolus Linnaeus op basis fan in spesimen út Brazylje. De oarspronklike wittenskiplike namme wie Felis concolor, wêrby't it soartspesifike diel concolor Latynsk is foar "effen fan kleur". It skaai Felis, dat hjoed oan 'e dei foarbeholden is oan 'e wylde katten, waard doe as sammelbak foar alle kateftigen brûkt. It wie de Skotske biolooch sir William Jardine, dy't yn 1834 foar de poema it skaai fan 'e poema's (Puma) yntrodusearre. Dêryn binne behalven de poema ek ferskate fossile sibben opnommen. Foarhinne waard ek de jagûarûndy (Herpailurus yagouaroundi), de libbene kateftige dy't it naust oan 'e poema besibbe is, yn it skaai fan 'e poema's pleatst, mar dy waard yn 2017 op basis fan nije ynsichten oerhevele nei it monotypyske skaai fan 'e jagûarûndys (Herpailurus). Evolúsje Nei de evolúsje fan 'e kateftigen is noch altyd gjin alomfetsjend, yngeand ûndersyk dien. En wat der al oer bekend is, komt foar it grutste part fan ûndersyk nei it mitogondriaal DNA fan 'e bisten. Neffens de bêste beskikbere gegevens migrearre de lêste mienskiplike foarâlder fan 'e skaaien fan 'e lytse loaihoarskatten (Leopardus), de lynksen (Lynx), de poema's (Puma), de jagûarûndys (Herpailurus), de loaihoarskatten (Prionailurus) en de wylde katten (Felis) sa'n 81/2–8 miljoen jier lyn fia de Beringlânbrêge nei Noard-Amearika. Dêr groeiden de neamde skaaien doe útinoar. Kateftigen út Noard-Amearika kolonisearren likernôch 4–2 miljoen jier lyn Súd-Amearika as ûnderdiel fan 'e Grutte Amerikaanske Utwikseling, dy't mooglik waard nei de formaasje fan 'e Lâningte fan Panama. Fan 'e jachtloaihoarsen (Acinonyx) binne party saakkundigen fan betinken dat se har al yn Alde Wrâld fan 'e poema's ôfskaat hiene, wylst oaren úthâlde dat dy ûntjouwing pas plakfûn nei't de bisten Noard-Amearika berikt hiene, wêrnei't de jachtloaihoarsen fia de Beringlânbrêge Jeraazje en Afrika kolonisearre hawwe soene. Yn elts gefal is dúdlik dat de jachtloaihoarsen nau oan 'e poema's besibbe binne. De fossile Amerikaanske jachtloaihoarsen (Miracinonyx) binne, nettsjinstende de namme, noch nauwer oan 'e poema's besibbe as oan 'e jachtloaihoarsen fan 'e Alde Wrâld. Se wurde soms sels wol as in ûnderskaai fan it skaai fan 'e poema's beskôge. Der bestiet yn 'e Noardamerikaanske populaasjes fan 'e poema in heech nivo fan genetyske gelikensens. Dat suggerearret dat alle poema's yn Noard-Amearika frij resinte ôfstammelingen binne fan in relatyf lytse groep foarâlden. Yn in ûndersyk út 2000 loeken M. Culver et al. op basis dêrfan de konklúzje dat de oarspronklike poemapopulaasjes fan Noard-Amearika útstoarn wêze moatte as ûnderdiel fan 'e Pleistosene massa-ekstinksje, dy't om 10.000 jier lyn in grut diel fan 'e megafauna fan Noard-Amearika en Jeraazje útrûge. De hjoeddeistige poema's yn Noard-Amearika soene neikommelingen wêze fan poema's út Súd-Amearika dy't neitiid it noarden wer kolonisearre hawwe. Fersprieding De poema hat it grutste ferspriedingsgebiet fan alle wylde lândieren yn 'e Nije Wrâld. It rint fan 'e noardlike Rocky Mountains yn 'e Kanadeeske Yukon alhiel oant de súdpunt fan 'e Andes yn it suden fan Sily. De noardgrins fan it areaal rint troch Súdeast-Alaska en de Kanadeeske provinsjes Britsk-Kolumbia, Alberta, Saskatchewan, Manitoba, Ontario en Kebek. Yn it meastepart fan Alaska en it noarden fan Kanada is de poema nea foarkommen, en datselde jildt foar eilannen as de Aleksanderarsjipel yn Alaska, de Keninginne Sjarlotte-eilannen foar de westkust fan Kanada, Prins Edwardeilân en Cape Bretoneilân foar de eastkust fan Kanada, en de Grutte en Lytse Antillen yn it Karibysk Gebiet. Op Vancouvereilân, yn it súdwesten fan Britsk-Kolumbia, komt de poema wól foar. Fierders heart eins it hiele fêstelân fan 'e Amearika's ta it ferspriedingsgebiet fan 'e poema. Op guon plakken is dit bist yn 'e njoggentjinde of de tweintichste iuw útrûge, lykas yn 'e eastlike helte fan Noard-Amearika (mei útsûndering fan 'e Everglades yn it suden fan it Floarida-skiereilân), de Delling fan Meksiko, in diel fan 'e Golfkust fan Meksiko, de Atakamawoastyn fan Perû en noardlik Sily, de Heechflakte fan Bolivia, de Rio de la Plata-regio fan Argentynje en hast hiel it oanbuorjende Oerûguay, en it eilân Fjoerlân foar de súdpunt fan Súd-Amearika. Uterlike skaaimerken Hoewol't de poema yn taksonomysk opsjoch ta de lytse katten (Felinae) heart, is er eins fan ferlykbere grutte mei de grutte katten (Pantherinae). Mantsjes hawwe trochinoar in kop-romplingte fan 145–191 sm en wyfkes mjitte 110–142 sm. De sturt hat ornaris in lingte fan 63–95 sm. It gewicht bedraacht by mantsjes likernôch 53–72 kg en by wyfkes sa'n 34–48 kg. De skofthichte is 60–90 sm. De grutte fan poema's hâldt ferbân mei it diel fan har ferspriedingsgebiet dêr't se wei komme, mei't se deun by de evener it lytst binne en op nei de beide poalstreken hieltyd grutter wurde. De grutste dokumintearre poema wie in eksimplaar dat yn 1901 sketten waard en 105,2 kg weage. Bewearings fan eksimplaren dy't 118 kg, resp. 125,2 kg woegen, wurde gauris werhelle, mar wurde troch biologen as net serieus te nimmen oerdriuwings beskôge. It meast opfallende skaaimerk fan 'e poema is de kop, dy't yn ferhâlding ta it lichem lyts is en foar in kateftige ek tige rûn. De earen steane rjochtop. Oan 'e foarpoaten sitte fiif teannen en oan 'e efterpoaten fjouwer, allegearre mei ynlûkbere klauwen. De foarpoaten binne grutter as de efterpoaten om't de poema dêr syn proaien mei fêstgrypt. It lichem is fierders frij rank en de sturt is tige grou. De pels hat in effen brune kleur (mei hjir en dêr rodzige en grize plakken) op 'e kop, nekke, rêch, siden, bûtenkant fan 'e poaten en boppekant fan 'e sturt. De earen, de noas en de sturtpunt binne ornaris in dûnkerder kleur brún. De bealch, it boarst, de kiel, it kin, de wangen, de snút, de binnenkant fan 'e poaten en de ûnderkant fan 'e sturt binne krêmkleurich oant witich. Biotoop Poema's komme foar yn in grut ferskaat oan biotopen. Se libje yn alle soarten wâlden: fan nullewâld oant leafwâld en fan tuskenbeiden reinwâld oant tropysk reinwâld. Ek komme se foar yn berchwâlden, rivierwâlden en sekundêr wâld en yn mear iepen, savanne-eftige gebieten mei fersprate klútsjes beammen. Fierders libje poema's ek yn woastinen en healwoastinen en op frijwol keale flakten en heuvels. Yn berchtmen binne se te finen oant in hichte fan 5.800 m boppe seenivo. Hâlden en dragen De poema libbet in fierhinne solitêr bestean. Inkeld memmen mei har jongen libje yn groepkes, en folwoeksen eksimplaren treffe inoar mar komselden. Nettsjinsteande dat hat ûndersyk út 2017 útwiisd dat poema's harsels dochs organisearje yn lytse mienskippen, dy't gearstald wurde neffens de grinzen fan it territoarium fan it dominante mantsje yn in beskaat gebiet. Poema's binnen dy grinzen geane mear mei-inoar om as mei soartgenoaten fan bûten. Op basis fan wjerssidigens diele se soms ek har proaien mei-inoar. De aktiviteitssyklus fan 'e poema liket bepaald te wurden troch eksterne faktoaren, benammen de aktiviteitssyklus fan proaidieren. It is dus gjin echt nachtdier, mar ek gjin echt deidier. As de proai dêr't yn in beskaat gebiet de foarkar oan jûn wurdt nachts aktiver is (lykas it gefal is yn noardlik Meksiko), sil ek de poema dêre nachts aktyf wêze en oerdeis rêste. Mar as de proai deis aktiver is (lykas yn sintraal Meksiko), sil de poema ek oerdeis aktyf wêze en nachts rêste. Op guon plakken binne poema's krepuskulêr, dat wol sizze: aktyf yn 'e jûnsskimer en by de moarnsdage. Wannear't natuerlike konkurrinten aktyf binne, hat lykwols gjin ynfloed op 'e aktiviteitssyklus fan 'e poema. Yn Belize, bygelyks, binne de poema en de jagûar (Panthera onca) allebeide nachts aktyf, mar mije se inoar. De grutte fan 'e territoaria fan poema's hinget ôf fan 'e beskikberens fan proaidieren yn in beskaat gebiet, de gesteldheid fan it terrein, en hoefolle fegetaasje der oanwêzich is (om beskûl te jaan by de jacht). Undersyk wiist foar mantsjes op in ûndergrins fan 25 km² en in boppegrins fan 1.300 km². De territoaria fan wyfkes binne rûchwei heal sa grut as dy fan mantsjes. De territoaria fan mantsjes oerlaapje mei de territoaria fan wyfkes, mar net mei dy fan oare mantsjes. De territoaria fan wyfkes oerlaapje inoar in bytsje. Territoaria wurde ôfset troch it oanbringen rookflaggen mei urine en soms dong, en troch mantsjes ek troch it efterlitten fan klau-markearrings mei de efterpoaten yn 'e blêdlaach en darch. Poema's kommunisearje ûnderling mei ferskate fokalisaasjes. Agresje wurdt utering oan jûn mei grânzgjen en blazen. Yn 'e peartiid bringe maartske wyfkes gûlende en jankende lûden fuort om mantsjes oan te lûken, en beäntwurdzje mantsjes dat mei soartgelikense uterings. Wyfkes en harren jongen hâlde kontakt mei fluitsjende, tsjirpjende en miaukjende lûden. De peartiid falt foar poema's yn 'e maityd. Wyfkespoema's binne dan likernôch 8 dagen lang maartsk op in syklus fan sa'n 23 dagen. De pearing duorret mar hiel koart, mar wurdt in stikmannich kearen werhelle. Poema's binne net monogaam, en it kin sadwaande skoan wêze dat de leden fan in smeet jongen ferskillende heitten hawwe. Nei ferskate pearings hat it mantsje fierders neat mear mei de fuortplanting te krijen. Groanyske stress kin in leech reproduksjenivo ta gefolch hawwe, sawol yn finzenskip as yn it wyld. De draachtiid duorret by poema's 82–103 dagen, mei in gemiddelde fan 91 dagen. Yn in skûlplak, lykas in grot of rotsspjalt, smyt it wyfke dan in nêst fan 1–6 (mar ornaris 2) welpkes. Dy wurde blyn en helpleas berne en binne de earste moannen folslein ôfhinklik fan fersoarging troch de mem. Mei 3 moanne wurde se ôfwûn. Fan dy tiid ôf geane mei de mem op en út en leare se stadichoan sels te jeien. Mei 6 moanne begjinne se op eigen manneboet lytsere proaien te fangen. Healwoeksen poema's bliuwe yn 'e regel 1–2 jier by de mem. As dy wer maartsk rekket, moatte de jongen sjen dat se fuortkomme, oars sille se troch de oanlutsen mantsjes deade wurde. Jonge mantsjes doarmje it fierst fuort fan har berteplak, wylst jonge wyfkes faak relatyf deunby it territoarium fan 'e mem in eigen plak sykje. Poema's binne mei 11/2–3 jier geslachtsryp. De libbensferwachting yn it wyld bedraacht 8–13 jier, mar yn finzenskip kinne poema's wol 20 jier libje. Fretten en jeien Fretten De poema is in karnivoar dy't de foarkar jout oan gruttere bisten, benammen sûchdieren. Yn Noard-Amearika bejaget er û.m. it mûldierhart (Odocoileus hemionus), de wapity (Cervus canadensis), de eland (Alces alces), de sniegeit (Oreamnos americanus) en it grouhoarnskiep (Ovis canadensis), en yn Súd-Amearika de gûanako (Lama guanicoe), de fikûnja (Lama vicugna) en de nandoe (Rhea americana). In oare wichtige proai is it wytsturthart (Odocoileus virginianus), dat sawol yn Noard- as yn Súd-Amearika foarkomt. Yn Noard-Amearika bestiet it dieet fan poema's foar 68% út harteftigen, útsein yn 'e Everglades fan súdlik Floarida, dêr't de Floaridapanter benammen ferwyldere bargen, (eksoatyske) everswinen en gurdledieren fret. Yn Nij-Meksiko, dêr't de gimsbok (Oryx gazella) út Súdlik Afrika yntrodusearre is, meitsje poema's gauris jacht op dat bist. Yn 'e Grutte Dobbe fan Nevada en Utah bejeie poema's ek wol de mustangs dy't dêr libje en yn 'e Sonoarawoastyn en de Mohavewoastyn kieze se ek wol de dêr foarkommende ferwyldere ezels (burro's) ta proai. Poema's binne opportunistyske jagers, dat as de gelegenheid him foarocht, pakke se ek wol ytsere proaidieren. Men moat dan foar Noard-Amearika tinke oan bgl. de Kanadeeske bever (Castor canadensis), de oerzon (Erethizon dorsatum), de waskbear (Procyon lotor), de Amerikaanske hazze (Lepus americanus) en de wylde kalkoen (Meleagris gallopavo), en foar Súd-Amearika oan 'e kapibara (Hydrochoerus hydrochaeris), de mara (Dolichotis patagonum), de krabbeslinende waskbear (Procyon cancrivorus) en de Magelhaenpinguïn (Spheniscus magellanicus). Fierders wurde op beide wrâlddielen ek ferskate soarten hazze-eftigen, mûseftigen, wrotmûseftigen en pekkarys fretten. Jeien Hoewol't de poema wol it fermogen hat om in sprint te lûken, makket er ornaris by de jacht gebrûk fan in mûklaachtaktyk. Hy beslûpt dêrby syn proai ûngemurken troch de ûndergroei of fan boppen ôf op in beamtûke of rotsblok en bespringt him as er deunby genôch kommen is. Dêrby besykje poema's altyd om op 'e rêch fan har slachtoffer te lânjen, wêrnei't se de proai mei de klauwen fan 'e foarpoaten beethâlde en him mei in byt yn 'e nekke deadzje. Lytsere proaien wurdt de nekke brutsen. As de proai in grut hoefdier is, kin in poema der likernôch fjirtjin dagen mei ta. In wyfke mei jongen moat faker jeie. Ofhinklik fan it tal jongen en harren leeftyd kin dat oprinne nei ienris yn 'e trije dagen. Natuerlike fijannen De poema is in toprôfdier dat gjin natuerlike fijannen hat yn 'e sin dat oare bisten der jacht op meitsje. Yn Noard-Amearika dielt de poema syn ferspriedingsgebiet mei trije oare toprôfdieren: de grizzlybear (Ursus arctos horribilis), de Amerikaanske swarte bear (Ursus americanus) en de wolf (Canis lupus). Foar de ûnbidich grutte grizzlybear en yn mindere mjitte foar de swarte bear geane poema's oan 'e kant. It komt gauris foar dat in proai dy't deade is troch in poema stellen wurdt troch in bear (in ferskynsel dat kleptoparasitisme neamd wurdt). Yn it Nasjonaal Park Yellowstone yn Wyoming bart dat yn 10% fan 'e gefallen. Poema's jeie faker en ite minder fan proaien yn gebieten dêr't in protte bearen foarkomme. Mar se passe har wengebiet of jachttiden der net om oan. Mei de wolf konkurrearret de poema op in direktere wize. De beide bisten bejeie deselde proaidieren en fral by 't winter kin dat ta konfrontaasjes liede. Der binne ferskate dokumintearre gefallen bekend fan ridels wolven dy't in solitêre poema deadzje, en ien gefal fan in ridel fan 7–11 wolven dy't in wyfkespoema en har beide jongen deaden. Mar by konfrontaasjes fan ien op ien makket de wolf gjin kâns tsjin 'e poema, en der binne ek ferskate dokumintearre gefallen bekend fan in wolf dy't út in mûklaach wei troch in poema besprongen en deade waard, wêrûnder folwoeksen rikels yn 'e bloei fan har libben. Oare grutte rôfdieren yn 'e Noard-Amearika, te witten: de prêrjewolf (Canis latrans), de reade lynks (Lynx rufus), de Kanadeeske lynks (Lynx canadensis) en de warch (Gulo gulo), dy't allegearre solitêr libje, kinne alhielendal neat tsjin 'e poema út 'e wei sette. Yn Midden- en Súd-Amearika komme poema's foar yn itselde ferspriedingsgebiet as de jagûar (Panthera onca). Jagûars binne grutter en sterker en dominearje poema's by in konfrontaasje. Yn gebieten dêr't beide kateftigen foarkomme, pakke jagûars de gruttere proaien en poema's de lytsere. De poema liket better as de jagûar by steat te wêzen om him oan te passen troch de eksploitaasje fan in bredere proaikar fan oer it algemien lytsere bisten. Status De poema hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't er yn syn tige grutte ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Hy is lykwols al opnommen yn Taheakke II fan it CITES-ferdrach, dat it near leit op 'e ynternasjonale hannel yn (dielen fan) bedrige bisten. De jacht op 'e poema is ferbean yn Bolivia, Brazylje, Fenezuëla, Frânsk-Guyana, Gûatemala, Hondoeras, Kolombia, Kosta Rika, Nikaragûa, Oerûguay, Panama, Paraguay, Sily, Suriname, it meastepart fan Argentynje en de Amerikaanske steat Kalifornje. Der mei inkeld mei in dêrta oanfrege fergunning op 'e poema jage wurde yn 'e rest fan 'e Feriene Steaten, Kanada, Meksiko en Perû. De bedrige Floaridapanter, in populaasje fan 'e poema yn 'e Everglades fan súdlik Floarida, genietet in beskerme status ûnder de Amerikaanske Wet op 'e Bedrige Soarten (ESA), en dêr mei sadwaande hielendal net op jage wurde. Yn 'e Amerikaanske steat Teksas waard yn 2009 it Texas Mountain Lion Conservation Project úteinset, in programma dat de Teksaanske befolking bewust meitsje moat fan 'e ekologyske rol fan 'e poema om sa konflikten tusken de katten en grûnbesitters del te bêdzjen. De poema hat te lijen ûnder habitatferlies en habitatfragmintearring. Fral yn gebieten mei in grutte minsklike befolking, lykas de Amerikaanske steat Kalifornje, reitsje poemapopulaasjes troch útwreiding fan minsklike aktiviteiten faninoar isolearre. De oanlis fan ekologyske ferbiningssônes fan it iene natoergebiet nei it oare is dêrby fan libbensbelang. Undersyk hat útwiisd dat in poemapopulaasje oer it algemien út 'e fuotten kin yn in gebiet mei in oerflak fan 2.200 km². Oare swierrichheden dêr't de poema mei te krijen hat, binne konflikten mei minsken en it úttinjen fan 'e proaidierstân troch streuperij. Yn 'e westlike helte fan 'e Feriene Steaten, dêr't op 'e measte bisten frij jage wurde mei, spilet datoangeande ek legale jacht in negative rol. Undersoarten Ein 1980-er jierren waarden der 32 ûndersoarten fan 'e poema (Puma concolor) erkend, mar letter wiisde genetyske analyze op basis fan ûndersyk nei it mitogondriaal DNA fan 'e bisten út dat in grut oantal dêrfan tefolle opinoar lieken om wiere ûndersoarten te wêzen. Yn it gesachhawwende wurk Mammal Species of the World waarden yn 2005 sadwaande noch mar seis ûndersoarten fan 'e poema erkend: P. c. anthonyi Nelson & Goldman, 1931 (noardwestlik Súd-Amearika; ynkl. de synonimen P. c. acrocodia, P. c. borbensis, P. c. capricornensis, P. c. greeni, P. c. nigra) P. c. cabrerae Pocock, 1940 (de súdpunt fan Súd-Amearika; ynkl. de synonimen P. c. hudsonii, P. c. puma Marcelli 1922) P. c. concolor Linnaeus, 1771 (it Amazônegebiet; ynkl. de synonimen P. c. bangsi, P. c. incarum, P. c. osgoodi, P. c. soasoaranna, P. c. sussuarana, P. c. soderstromii, P. c. suçuaçuara, P. c. wavula) P. c. costaricensis Merriam, 1901 (súdlik Midden-Amearika) P. c. couguar Kerr, 1792 (Noard-Amearika en noardlik Midden-Amearika; ynkl. de synonimen P. c. arundivaga, P. c. aztecus, P. c. browni, P. c. californica, P. c. floridana, P. c. hippolestes, P. c. improcera, P. c. kaibabensis, P. c. mayensis, P. c. missoulensis, P. c. olympus, P. c. oregonensis, P. c. schorgeri, P. c. stanleyana, P. c. vancouverensis, P. c. youngi) P. c. puma Molina, 1782 (de Andes en Patagoanje; ynkl. de synonimen P. c. araucanus, P. c. patagonica, P. c. pearsoni, P. c. puma Trouessart, 1904) De saneamde Floaridapanter (P. c. coryi) út 'e Everglades fan súdlik Floarida waard yn 2006 noch yn ferskate betroubere boarnen as in selsstannige ûndersoarte beskreaun, mar waard letter ornearre in populaasje fan P. c. couguar te wêzen. Anno 2017 erkende de Taakgroep oangeande de Klassifikaasje fan Kateftigen (CCT) fan 'e Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan de Natoer (IUCN) noch mar twa ûndersoarten fan 'e poema: P. c. concolor Linnaeus, 1771 (Súd-Amearika útsein it noardwestlikste hoekje) P. c. couguar Kerr, 1792 (Noard-Amearika, Midden-Amearika en it noardwestlikste hoekje fan Súd-Amearika) Relaasje mei de minske Oanfallen op minsken Trochdat minsken harren aktiviteiten (wenjen, wurkjen, rekreëarjen) almar mear útwreidzje nei it wengebiet fan 'e poema, treffe minsken en poema's inoar hieltyd faker. Lykwols binne oanfallen fan poema's op minsken seldsum, om't proaiwerkenning by poema's in oanlearde foarm fan hâlden en dragen is en poema's minsken ornaris net as in mooglike proai werkenne. By in tsien jier duorjend ûndersyk yn 'e Amerikaanske steat Nij-Meksiko nei wylde poema's dy't gjin minsken wend wiene, kamen de ûndersikers de bisten deun benei oant in ôfstân fan 181/2 m. Yn mar 16 sitewaasjes, oftewol 6% fan 'e gefallen, fertoande de poema driigjend gedrach. Yn 14 fan 'e 16 gefallen gie it dêrby om in wyfke dat jongen te ferdigenjen hie. As poema's wend reitsje oan minsken, kinne der lykwols oanfallen op minsken, húsdieren (lykas hûnen) en fee plakfine. Datselde kin ek barre as in ferwûne poema net mear goed jeie kin en oan it ferhongerjen is. Oanfallen fan poema's op minsken komme it measte foar oan 'e ein fan 'e maityd en by 't simmer, wannear't jonge bisten, dy't noch net leard hawwe om minsken te mijen, by de mem weigeane om sels in territoarium te sykjen. By in oanfal springt in poema almeast út in mûklaach in minske op 'e rêch en besiket dan mei in byt yn 'e nekke de rêchbonke midstwa te snijen. Yn 'e hûndert jier tusken 1890 en 1990 fûnen yn hiel Noard-Amearika 53 dokumintearre gefallen plak fan oanfallen fan poema's op minsken. Dy resultearren yn 48 net-deadlike ferwûnings fan 'e minsklike slachtoffers en 10 minsken dy't omkamen (it totaal fan 'e minsklike slachtoffers leit heger as 53 om't by guon sitewaasjes mear as ien minske tagelyk oanfallen waard). Fan alle minsken dy't yn dy perioade troch poema's oanfallen waarden, bestie 64% út bern, en hast alle deadlike slachtoffers wiene bern. De measte oanfallen fûnen, nei ferhâlding sjoen, plak op Vancouvereilân yn it súdwesten fan 'e Kanadeeske provinsje Britsk-Kolumbia, dêr't in protte poema's yn in relatyf lyts gebiet foarkomme. Fan 1990 oant 2004 fûnen yn Noard-Amearika nochris 35 oanfallen plak mei nochris 10 stjergefallen fan minsklike slachtoffers ta gefolch. De taname fan it tal oanfallen en deadlike slachtoffers leit nei alle gedachten oan it feit dat minsken en poema's, lykas earder al steld, tsjintwurdich faker mei-inoar yn kontakt komme, mar it sil der ek mei te krijen hawwe dat oanfallen hjoed de dei better registrearre wurde as yn it ferline. Ut Súd-Amearika binne minder gefallen fan oanfallen fan poema's op minsken bekend, mar it soe skoan kinne dat gebrek oan registraasje dêrby in wichtige rol spilet. Yn Patagoanje en de súdlike Andes woe de pleatslike folkloare yn eardere tiden hawwe dat poema's nea minsken oanfoelen, sterker noch, dat se minsken ferdigenen tsjin oanfallen fan jagûars. Ferskate njoggentjinde-iuwske biologen, lykas Félix de Azara en William Henry Hudson, tekenen sok folksleauwe út 'e earste hân op. Yn wurklikheid binne oanfallen fan poema's op minsken yn Súd-Amearika, krekt as yn Noard-Amearika, seldsum, mar se komme wol foar. In ier dokumintearre gefal út it suden fan Súd-Amearika barde yn 1877 by de Viedmamar yn Patagoanje, doe't de Argentynske wittenskipper Francisco Moreno in wraam op him troch in wyfkespoema oerlibbe. Hy liet neitiid de groeden dy't er oan it foarfal oerholden hie, sjen oan 'e lettere Amerikaanske presidint Theodore Roosevelt. It gie lykwols nei alle gedachten om in fersin fan 'e poema, mei't Moreno op it stuit fan 'e oanfal in poncho mei kapusjon droech dy't makke wie fan gûanakohûd (de gûanako (Lama guanicoe) is yn Patagoanje ien fan 'e wichtichste proaien fan 'e poema). Ut 'e perioade fan 1997 oant 2020 binne út Argentynje teminsten fjouwer gefallen bekend fan poema-oanfallen dy't foar it minsklike slachtoffer in deadlike ôfrin hiene. Feepredraasje Al fanôf de ierste kolonisaasje fan 'e Nije Wrâld troch feehâldende kolonisten fan Jeropeesk komôf meitsje poema's har út en troch skuldich oan predaasje fan fee. Om in idee te jaan fan hoe omfangryk dat probleem is de folgjende sifers. Yn 1990 waarden yn 'e Amerikaanske steat Teksas 13,4 miljoen kij en 2 miljoen skiep holden. Poema's deaden dat jiers dêrfan 86 keallen en 445 skiep. Dêropta waarden datselde jiers yn Teksas ek 253 geiten en 302 geitelammen troch poema's deade. Soms dogge poema's oan oerskotdeading, lykas yn in gefal wêrby't 20 skiep deade waarden by ien oanfal. Poema-oanfallen op fee kin men werkenne troch de 'skjinne' bytleasten yn 'e kiel (prêrjewolven en hûnen litte bytleasten mei raffelige rânen efter) en oan 'e wûnen dy't de klauwen fan 'e poema efterlitte yn 'e siden en de bealch fan 'e proai. As it proaidier gâns wrot om te ûntkommen, kinne de gatsjes dy't de klauwen almeast neilitte ek útrinne op grutte rytwûnen. It jeien op en ôfsjitten fan probleempoema's hat it paradoksale effekt dat de sitewaasje dertroch oanboazet. In ûndersyk út 2013 wiisde út dat de betrouberste indikator foar slimmere problemen mei poema's it bejeien fan poema's yn it foargeande jier is. Eltse nije poema yn in gebiet liedt ta 5% mear klachten fan 'e pleatslike minsklike befolking oer de bisten, mar eltse poema dy't deade wurdt, liedt yn it dêropfolgjende jier ta 50% mear klachten fan 'e befolking. Dat effekt wurdt witen oan it ferwiderjen fan âldere poema's dy't leard hawwe om minsken (en yn it ferlingde dêrfan ek harren fee) te mijen, wat liedt ta it ynnimmen fan har plak troch jongere poema's dy't har net om minsken bekroadzje en gjin ûnderskie meitsje tusken fee en wylde proaidieren. Yndiaanske mytology De graasje en krêft fan 'e poema waarden yn it ferline (en no noch wol) bewûndere yn 'e lânseigen kultueren fan Noard- en Súd-Amearika. De Inka-stêd Cuzco soe ûntwurpen wêze yn 'e foarm fan in poema. Ek Viracocha, de Inka-god fan 'e himel en de wjerljocht, waard mei de poema assosjearre. De Motsje-kultuer fan Perû bylde de poema gauris ôf yn syn keramyk. Yn Noard-Amearika waarden myten oer de poema ferteld yn 'e kultueren fan 'e Sûaanske Winnebago fan Wiskonsin en Illinois en de Algonkwynske Sjajinnen fan 'e Grutte Flakten. Troch de Atapaskyske Apachen en de Hokaanske Walapai fan it Amerikaanske Súdwesten waard de poema yn it ferline sjoen as in oansizzer fan 'e dea. De Algonkwynske Odjibwe en Algonkin fan 'e Grutte Marren leauden dat de poema in boasaardich bist wie dat út 'e ûnderwrâld kaam, wylst it foar de Sûaanske Sjeroky krekt in hillich bist wie. Sjoch ek cougar (sprektaal) poema's