Katalonie

Katalonie (katalaansk: Catalunya, spaansk: Cataluña, oksitaansk: Catalonha) is ne selvstürende streake van Spanje, ouk wal as 'nationaliteit' aneweasen under et Statüüt van Autonomy. Et meyste van de streake (behalve de Val d'Aran) ligt in et noordousten van et iberiske skyreiland, südelik van de Pyreneen. Et is updeyld in veer provincys of acht vegueries (streaken), dee as weader in 43 comarques underverdeyld sint. De höyvdstad en grötste stad is Barcelona, medeyne de eyn-nå-grötste gemeynde in Spanje en et up veer nå grötste städelike gebeed in de Europääske Uny. Den höygsten barg is de Pica d'Estats, med 3143 meter. Geskedenisse Et hüdige Katalonie ümvat et meyst van et middeleywske en vrogmoderne Princedom Katalonie. Et noordelike deyl höyrt nu by et franske Pyrénées-Orientales. Katalonie ligt teagen Frankryk en Andorra an in et noorden. Up et ousten ligt de Middellandske Sey. Up et westen ligget de spaanske autonome gemeynskappen van Aragon en up den süden ligt Valencia. Et hevt ne küstlyne van 580 kilometer lange, nöäst de Pyreneen en Pre-Pyreneen, de Transversale Keatene en et Centrale Dal. De officiäle språken sint katalaansk, spaansk en et araneeske dialekt van et oksitaansk. In et 10. jårhunderd wörden de gråfskup Barcelona en ümliggende gråfskuppen unafhangelik van Westfranken. In 1137 wörden Barcelona en et Köäningryk Aragon verbünden döär en hüwelik, wåruut de samenestelde monarchy van de Krone van Aragon uut untstünd. Under dee Krone wörden de katalaanske gråfskuppen nen ståt, et Princedom Katalonie, med en eygen institutionääl stelsel. Dårunder vöälen rechtbanken, ambtenåryen en de Generalitat, et oapenbår bestüür. Dat was den grundslag vöär handel oaver de Middellandske Sey. Achterin de middeleywen begünnen lüde houge skryverye in et katalaansk te bedryven. In 1516 wör Karel V köäning van beide kronen van Aragon en Kastilie, mär hee hölde se uut mekander. Toch küm et töt spanningen, sou as den Upstand van et Princedom Katalonie (1640-1652). Et wör nen set nen republik under franske beskarming. Med et Verdrag van de Pyreneen (1659) wörden de noordelike deylen afestån an Frankryk. By den Oorlog van de Spaanske Upvolging (1701-1714) köäsen de ståten under de Aragonese Krone teagen Filip V van Bourbon van Spanje. Den wün et uutendelik. Nå de katalaanske oavergave van den 11. september 1714 lea Filip V ne algemeyne regeyring oaver et heyle Spanje up. Syne Nueva Planta-dekreten makeden en ende an Katalonie's unafhangelikheid. Öäre instituten en rechtsstelsel wörden der achterhen edån. Et katalaansk as språke van skryverye en ambtenårye wör oaverskaduwd döär et spaansk. In de 19. eywe had Katalonie last van de oorlöge van Napoleon en de Karlisten. Up tweydarde van de eywe begün de industrialisaty döär te kummen. Ouk ne kulturele herupleaving den samengüng med slümerend nationalisme en arbeidersbeweagingen stoakeden et spül mooi up. Under de Tweyde Spaanske Republik (1931-1939) kreag Katalonie weader selvbestüür. De Generalitat wör weader inesteld. Do küm den Spaansken Börgeroorlog, van 1936 töt 1939, wårnå Franco diktator wör en allerhande underdrükkende måtregelen invoorden. Selvbestüür güng der achterhen en ouk et katalaansk wör verböäden. Nå starke autarky begün Katalonie vanaf de vyvtiger jåren slim good te verdenen. Vanuut heyl Spanje tröäk dat warkers an. Dårmed wör et eyne van Europa's grötste industriäle en turistiske streaken. By den ümbouw töt demokraty (1975-1982) kreag Katalonie de Generalitat weader en ouk et selvbestüür. Rechtevoord geldet de streake noch altyd as eyne van de ekonomisk starksten van Spanje. Vanaf de jåren 2010 wör der voordan vaker uperopen töt katalaanske unafhangelikheid. Up den 27. oktober 2017 rööp et katalaanske parlement de unafhangelikheid uut, mär de spaanske ståt sea at de stemming neet grundwettelik verlöypen was. Den spaansken senåt stemden vöär et upleggen van direkt bestüür. Se löäten de katalaanske regeyring der achterhen doon en hölden ne flitsverkesing. Et spaanske höygere gerechtshov löät söäven ministers vastesetten up verdenking van rebelly en misbruuk van oapenbåre gelden, terwyl at verskeidene anderen - wårunder domålig president Charles Puigdemont - når andere europääske landen vlüchteden. De gevangenen wörden vryespröäken in 2021 döär de spaanske regeyring.