El Pont de Suert

El Pont de Suert es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha, capitala de la comarca de Nauta Ribagorça. Perimètre del territòri Istòria Lo municipi actual es format de quatre ancians municipis, ajustats en 1968 : Llesp: Llesp, Les Bordes, Casós, Castilló de Tor, Gotarta, Igüerri, Iran, Irgo, Sarroqueta de Barravés e Viuet; Malpàs: Malpàs, Casòs, Castellars, Erillcastell, Erta, Esperan, Massivert, Montiberri, Peranera e Raons; El Pont de Suert: el Pont de Suert, Ventolà, les Cases d'Aragó e Cellers, desparegut sota les aigües del barratge d'Escales; Viu de Llevata: Viu de Llevata, Abella d'Adons, Adons, la Bastideta de Corroncui, la Beguda d'Adons, Corroncui, Perves e Pinyana. Toponimia el Pont de Suert Las fòrmas ancianas son castro Suberte en 955, 958, villa que dicitur Suverte en 978, in pau Sovertense cap a 1000, pago Sovertense e Suverte en 1015, castrum de Ssuert en 1095, Lo Pont de Suert en 1240 o 1247, etc. Çò qu'importava a l'epòca, èra lo monestièr de Lavaix e lo pont, que serviá per totis los vilatjòts. La val èra desèrta, pr'amor dels moros e Soverte èra pas una vila, quitament se se parlava d'un pagus Sovertensis. Dins lo nom, i a dos còps lo mot pont, coma arriba dins los païses qu'an cambiat de lenga (çubi designa lo pont en basc). Auèi lo nom del Pont designa la vila : « anirem al Pont », « la gent del Pont »; n'èra atal a temps passat, en basc, ambe un derivat de çubi, *çubĭrĭ-ti, que designava tot lo pagus o airal del Pont de Suert, iri, « vilatge, vila, ciutat », -ti es un sufixe d'adjectiu coma dins baso-ti, « campèstre, salvatge ». Donc *çubĭrĭ-ti significa l'(airal) del vilatge del pont. Los notaris, de sègles après, utilisavan l'adjectiu Subertensis, sense se mainar que -ti valiá çò meteis que -ensis. Dins las nautas vals catalanas, iri e uri deguèron coexistir : Irgo e Iran d'una part, Creixenturri, Asnurri, Canturri de l'autra. La diferéncia ambe Sort es que i a iri al lòc de uri . Llesp La prononciacion es ['ʎesp]. Las fòrmas ancianas son infra territorio Lespetano en 819, Bal Lespetana en 874, in valle Lespetana en 892 (la formacion adjectivala -itanus, -a es signe de l'importància de Llesp), in Lespe en 1015, 1076-94, Loch Dalesp en 1359 (« lòc de Llesp », es un cens copiat per d'escribas orientals, plen de confusions entre e e a). A Barruera, Joan Coromines reculhiguèt lo nom Lespedàna, ensemble de camps e de prats que confrontan ambe'l territòri de Llesp, signe que lo nom, creat per l'usatge administratiu, aviá penetrat dins l'usatge popular (evolucion del -t- en -d-, mès L- iniciala non palatalizada, d'una fòrma mièja-sabenta). Lo nom Llesp conten lo mot leçe (sinonime leize), « espeluga, avenc, bauç, gòrja » e tanben « valat, fossat ». A Llesp, l'informator parlèt d'un trauc o espeluga d'ont sord una vabor, sul travèrs que tresplomba lo vilatge. L'etime es donc clar leç-pe (o benlèu *léçepe, puèi casuda romanica, o dejà basca, de -e- intermediàri), « jos l'espeluga », ambe be o pe qu'altèrnan (cambiament normal de z+b en zp, mès dins lo paleobasc extrème oriental, dominava la varianta pe) . Malpas La prononciacion es [mal'pas]. Las fòrmas ancianas son Malpas en 1172, 1113 e 1281, Mal Pas en 1359. Malpàs se tròba sus los travèrses escalabroses de la sèrra que s'acaba serra ambe'ls Pics d'Erta e de Cerví . Gotarta La prononciacion es [go'tarta] e de còps [bo'tarta]. Las fòrmas ancianas son Gotarta après 1203, en 1496, Gotarda en 1553. Sembla un nom prelatin, bascoïde. L'origina pòt èsser *gorta-arte, « entre, espaci intermediari (arte) las tèrras comunautàrias, ont assemblan lo bestiar ». Gotarta pòt èsser estat un tal lòc, puèi un establiment uman estable. La dificultat es -a final. Una autra solucion seriá *Agor-tarta, « la mata seca » (agor = sec). Tarta seriá « romegàs, planta d'albres joves, lenha que se copa ». La segonda solucion règla lo problèma de la finala. Es un nom diferent del paronime Gotarda, nom patronimic d'origina germanica . Viu (de Llevata), Viuet La prononciacion es ['biw]. Las fòrmas ancianas son kastro Vivitano en 979, in kastro Vivo en 1020, castro de Vivo ad Lavata en 1064, Viu en 1359, etc. I a plan de paronimes. I a doás explicacions en bigo (bigo > bío > biu) , una basca e una autra germanica. L'explicacion basca, coërenta ambe'l païsatge toponimic, se basa sul mot bigo, « forca de doás puntas », que en toponimia pòt aver un sens idronimic (jonhent, etc). Per l'explicacion germanica, Bigo e tanben Wigo, que foneticament pòdon menar a Viu, Biu son de noms de personas atestats en Catalonha (lo comte Bigo de Ribagorça, 806, l'avesque Wigo de Girona, 922) . Viuet La prononciacion es [bi'wet]. Las fòrmas ancianas son Vivo en 1083, 1093, 1117, Vivum en 1117, Uiuo en 1118-1119, Viu en 1554. La fòrma diminutiva es donc recenta. Veire lo precedent per l'etimologia . Llevata Es lo nom de doás comarquetas pirenencas, aquesta del Flamicell a la Creu de Perves, l'autra es la nauta val de Manyanet. La prononciacion es [la ʎe'bata], [biw de ʎe'bata]. Las fòrmas ancianas son Vivo Lavata al començament del sègle XI, Vivo ad Lavata en 1064, Viu a Lavata en 1072. La caracteristica de las doás vals es la granda extension de pastencs, sense bòsc, sus un terren plan inclinat. En Ribagorça, l- darrèr consonanta se pronóncia [ʎ]. Donc, de mots coma gleva o glera sonan [gʎ-]. Mès g, consonanta pus febla que las sordas, tend a s'amudir, en se fondent ambe l. D'aquí las fòrmas ['ʎeba] e ['ʎera], per gleva o glera. Llevata es donc lo resultat de glebata, plural latin de glebatum. Los dos airals son glevoses, al sens de « erboses ». -T- intervocalic s'es conservat sord, pr'amor de la fonetica precatalana. Las versions de tipe Lavata ambe a per e son degudas a l'assimilacion. Lo tractament en ʎ de -l pòstconsonantica foguèt pus espandit a temps passat . Sarroqueta de Barravés Sa representa l'article arcaïc vengut de ipsa, -roqueta es lo diminutiu de ròca e corrspond generalament a un castèl, una fortalesa. Barravés es ara inusitat popularament. La vall de Barravés es la val nauta de la Noguera Ribagorçana, de l'Hospital de Vielha e Aneto d'aquí al jonhent ambe la val de Boí. Las fòrmas ancianas son Barraues, cap a 1080, valle Barrabensi, ambe varianta Arravensi, puèi Barrabés, dins un document de 1068, mès copiat en 1433, Barraues en 1092, valle Barravensi en 1083, Barraves en 1105, etc. Los barrabés son los abitants de la bassa val de Boí, autrament [loz barra'bezos] a Gotarta. Lo sufixe -és del catalan occidental ven del latin -ensis. Barravés pòt venir del nom germanic de persona Barrau (nom probable de senhor), enrasigat tant en Catalonha coma en Lengadòc. La finala pòt venir de -ald, -aldu cambiat en -al.lu > au(l), associat a Ber-, Bar-. I agèt superposicion de Bar-- o Berrad- ambe Berwald, çò qu'explica la -rr- dobla. Per las fòrmas en Arr-, i a benlèu una contaminacion d'un autre nom germanic d'una persona de l'airal, Arrau . Corroncui Es a associar ambe Corronco, granda cima del territòri de Durro. I a lo vilatge vièlh e lo nuèu. Lo vilatge èra situat al pè d'una prominéncia rocosa en fòrma de bòça o morrèl, pas briga ponchuda, lo Tossal de Corroncui. La prononciacion es [korruŋ'kuj]. Ven d'una anciana fòrma bascoïda *kunkurru > kurrunku (metatèsi), ara lo basc kunkur(r), « bòça ». Corronco de Durro es un massís larg, enòrme, pas briga ponchut. Lo sufixe ibèrobasc -ŏi (> -ui) s'i ajusta per Corroncui . Castilló de Tor I a un castèl de Castilló de Tor, fòrma redondanta actuala. Castilló es un diminutiu de castèl, del latin castellum ambe'l sufixe diminutiu -ion- (latinizacion castellionem). Lo sens es de « fortalesa, castèl pichon ». Tor. Lo nom es pas popular. Las fòrmas ancianas son Thoro cap a l'an 1000, en 1015, 1020, Castellone ad Tauri en 1040, Castello Atoro en 1094 e 1095. D'après las fòrmas de 1040, 1094, 1095, lo nom èra Ator(o). Las autras manifèstan una aferèsi per confusion ambe la preposicion a. Lo -t- intervocalic se consèrva dins aquelas vals [de parla bascoïda anciana]. Fa pensar al nom de l'Ador, atestat Aturris tanlèu l'Antiquitat. Aturris es un allotròp del nom de las fonts, l'ibèrobasc Iturri, qu'a donat Dorres en nauta Cerdanha (Etorres en 897, Edors en 1011 etc). La grafia en au de 1040 es una latinizacion abusiva. Dins d'autres cases, Tor es pas un nom d'aiga (veire per exemple Tor) . Casós Casós èra del municipi de Llesp, mentre que Casòs èra del de Malpàs. Joan Coromines indiquèt dins Estudis de Toponímia Catalana qu'aquels dos toponimes èran prelatins. Son benlèu aparentats ambe'l basc comun gazi, « salat » o gazitu, « salar », e al còp ambe'ls mots gazna e gazto, « formatge ». De mai, los sufixes -òs e -ós menan dins la direccion del basc. Se pòt supausar que lo basc gazi aviá una varianta ibèra o dialectala kaç- ambe la sibilanta intervocalica sonorizada pel romanic. [Cal precisar que i a pas de distincion fonematica entre k- e g- dins de lengas coma l'ibèr e quitament lo basc. Signat J.C.] Signat J.F.C. . Castellars o Castellàs Ven del latin castellare, « ensemble pichon fortificat o territòri associat a un castèl ». Signat J. F. C. . Comparar ambe Lo Castelar (Agenés). Irgo, Iran Son dos vilatges que l'explicacion d'un pòt mutualament corroborar e afortir la de l'autre. Iran es lo basc iri andi, « vilatge grand » e Irgo es iri-ko, « vilatge pichon », ambe'l sufixe diminutiu -ko. Ara Irgo es un pauc pus grand que Iran, mès Irgo es pus près del fons de la val del Pont de Suert e donc expausat, a temps passat, a las incursions dels moros. Donc la diferéncia d'importància deviá èsser dins l'autre sens que non pas ara. Clot de l'Alígol, dins lo territòri d'Irgo, pòt èsser una forma derivada d'Irgo: iriko-le, ambe un sufixe -le pas estranh al basc modèrne, ara es un sufixe d'agent. Veire Gósol. Signat J.C. e J.F.C. . Igüerri La prononciacion es [aj'gwɛrri] o [aj'wɛrri]. Se constata una seria de caneladuras de color roge viu, a costat del vilatge. L'iniciala primitiva es conservada per l'administracion laïca e eclesiastica, sense aglutinacion de la preposicion locativa a. En general en nauta Ribagorça, i a pas diftongason de ò. L'influéncia metafonica de i- a jogat dins aquel sens e non pas en cambiant gorri en gurri. Igüerri ven de gorri, « roge », ambe conservacion de I- amovibla de la toponimia iberica, coma Ilerda/Lersda (> Lleida), Iluro(n) / luron = Llerona / Alarona / Alaró; Itúrissa / Túrissa > Torsa > Tossa; Iturres > Dorres; Egósale > Gósal > Gósol . Adons La prononciacion es [a'dons]. Las mencions ancianas son Atonze en 982, Adonze en 961, Adoncem en 1066, Adonce en 1072. Los toponimes basques Ataondo, Atondo, Ataun, Atauri, Atazabal, aparentats ambe Adons, contenon la rasic at(he), « pòrta », que pòt préner lo sens de « còl, pòrt », çò que correspond a la situacion d'Adons. Que pòt èsser lo segond element ? A costat del sufixe une, « espaci », i a una fòrma compausada ambe -unza o -unce plan productiva. L'etime seriá donc *Atauntze (puèi au > o), mès, segon Xavier Terrado, l'ipotèsi se truca ambe'l timbre barrat de o d'Adons [veire çaquelà Berrós < Berrauntze, tanben ambe un resultat o barrada]. Aquela objeccion mena l'autor a postular una varianta *Atuntze per explicar Adons . La Beguda d'Adons Una beguda es una tavèrna o ostalariá pichona sus un camin ral. Usatge substantivat del participi passat de beure, citat per Du Cange per la Nauta Edat Mejana : beguta, « hospitium, diversorium » . Abella d'Adons Desabitat o gaireben segon las annadas. Veire Abella de la Conca. Ventolà La prononciacion es [bento'la]. Las fòrmas ancianas son Ventolano en 965-966, 1010, 1013, 1043 e al començament del sègle XIII, etc. Ven de l'adjectiu catalan ventolà, « elevat, levat enlaire ». Ventolà tresplomba lo Pont de plan naut . Erta La prononciacion es ['ɛrta]. Las fòrmas ancianas son Erta en 895, a la fin del sègle XI, en 1203, Herta en 1119-1124, a la fin del sègle XII. Ven probablament de *ercta, participi passat del latin vulgar *ergĕre, que correspond al latin classic erigere, « dreçar, botar dret, redreçar ». Erta es al pè del Pòrt d'Erta, de montada impressionanta. Ert, erta a ara lo sens de « rigide », mès probablament que erta a significat « montada », abans d'èsser fossilizada dins la toponimia . Perves La prononciacion es ['perbes]. Las fòrmas ancianas son Perbes en 954, 1156, Perves en 1015, 1080, 1094, Perbas en 1143, etc. L'etime es (villas) pĕrvias, « mases traversats per un camin ». Èra traversat per la viá romana [e ara pel camin grand del Pont de Suert a la Pobla de Segur e al Palhars Jusan]. L'etime, citat per un autre Perves galhèc, es benlèu pervīis al locatiu plural, per arribar a Perves ambe -e pòsttonic. Pinyana La prononciacion es [pi'ɲana]. Lo nom es atestat Pinyana en 1359. Los noms atal son totes en un site rocós, al pè d'un castèl sus un ròc, o dins un lòc entraucat. L'etime es, non pas un nom de proprietat galloromana, mes *castra pinniana, derivat de pinna, « ròc, rocàs », ambe'l sens de « castèl sus una ròca ». De còps es al singular (castrum) *pinnianum o pagum) pinnianum. I a d'equivalents fòra de Catalonha : Pinhan, citat Pinianum castrum en 1025, Pinhans, Pigniano en Italia, sense poder assegurar qu'an totes la meteissa origina . Peranera La prononciacion es [pra'nera] o [pera'nera]. Las fòrmas ancianas son Petra Nigra sense data, en 974, Petra Nera cap a l'an 1000, Petranera cap a 1020, Peranera en 1359, etc. Nera es una varianta de negra . Erillcastell I a Erillcastell e a 8 km Erill la Vall. Las explicacions valon pel segond, mès Erillcastell es lo castèl (pui un vilatge desabitat) de la familha d'Erill. La prononciacion es [e'riʎ]. Las fòrmas ancianas son Erilio, Erilli, Erillo, Eryll, Herilli, Yrillo, Yrill, Arill, Erir, Rill als sègles X e XI, puèi al sègle XII Eril, Herilli, Yrillo, Ril, etc. Erill ven d'un basco-iberic ili-ili, d'un mot ili plan atestat dins la lenga iberica, « vilatge, vila » e supausat en basc, que ditz iri e uri. Veire per exemple Iliberris, nom iberolatin de la vila d'Elna, Ilixo > Luishon. I auriá agut una palatalizacion expressiva, fenomèn plan conegut en bascologia e una dissimilacion (primièr l > r). La duplicacion ili-ili, coneguda dins plan de lengas, auriá una valor ponderativa e intensiva, ambe un sens de « vilatge dels vilatges », donc « grand vilatge ». Erill, al centre de la val de Boí, èra benlèu lo vilatge pus populós de l'airal. Joan Coromines aviá interpretat al començament lo nom coma iri-iri. Signat X.T. . Esperan La prononciacion es [espe'ran]. Las fòrmas ancianas son Esperanto en 1167, Esperant en 1173, Sperant a la fin del sègle XII, Spranto en 1203, Esperant en 1381. La glèisa Sant Sadurní es romanica. I a pas de solucion clara. A) Se Iran es iri-andi, « lo vilatge grand », Esperan pòt venir de az-pe-iran, « l'Iran jos lo ròc » (Iran es a dos km de l'autre costat de l'acrin). B) fonciona mal. C) Joan Coromines supausa un temps ezpel-andi, « boisseda granda », puèi l'abandona, pr'amor que en basc -l- > -r- (e -ll- ancian dona -l-). Lo basc ezpeleta, « boisseda », fòrça a acceptar una origina en -ll- per aquel mot. Xavier Terrado causís donc ezpelle-andi, puslèu que ezpel-andi, « boisseda granda », e supausa lo tractament gascon de -ll-, pas impossible dins l'airal . NB. Lo basc ezpel es « bois », non « boisseda », qu'es ezpeleta. Massivert Desabitat. La prononciacion es [masi'bɛrt], entre [masi-] e [mazi-] a Sentís (qualques Km). Las fòrmas ancianas son Manciverti en 939, 980, Manciverte eb 1026-1035, Macivert en 1119-1124, 1359, etc. Representa lo nom germanic d'òme Marcibehrt, format del plan espandit -Behrt e de la rasic Mark(i), catalanizat coma Marci- quand es ancian. Lo grop -rci- foguèt dissimilat en -nci-, puèi en -ci . Montiberri Desabitat. La prononciacion es [monti'bɛrri]. Ven de mendi-be-erri, « lòc jos la montanha » (montanha-jos-lòc) ambe mendi substituït pel latin montem. La montanha es la Faiada de Malpàs . Raons (a Arraona) Las fòrmas ancianas son Arravonse en 1015, Arrabonse en 1020, 1018, Rahós a la fin del sègle XII, Rahonse al sègle XIII, Rahons en 1381, Arrahons, Arrohons, Rahons en 1381, etc. La terminason -tze es basca. Lo nom se religa al basc arreba, « sòr ». Deu tanben èsser una varianta del nom ibèr Arraona de Sabadell (Arraona en 974, ancian Arragona) . Cellers Vilatge jos las aigas del barratge d'Escales. Celler ven del latin cellarium, « despensa ». En catalan, prenguèt la significacion de « sala sosterranha » o « aubèrga per lo vin » e tanben « granièr » . Nòtas Portal de Catalonha