Ribera d'Urgellet

Ribera d'Urgellet es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha, de la comarca del Naut Urgèl. Lo caplòc es al Pla de Sant Tirs. Toponimia Adrall Adrall èra de l'ancian municipi de la Parròquia d'Hortó. La prononciacion modèrna es [a'draʎ] o [draʎ] per aferèsi. Las fòrmas ancianas son Adralle en 839 (e Adral dins lo Capbreu), Atralle en 855 (-t- per ipercorreccion ?), Adralle en 952, Adral en 1070, Atralis en 1094, Adaral en 1359. I a una terminason -(r)all dins los noms preromans de l'airal, coma Anserall o Xerallo. La fòrma -t- de 855 es etimologica o ipercorrècta ? Dins lo primièr cas, i pòt aver una basa en *Atra- coma per Adraén ont se tròba tanben una atestacion ambe -t-, Atrasenne. Signat X.T. . El Pla de Sant Tirs La prononciacion es [əl 'pla], mès tanben [əl 'pla də sən'tis] (o [-sen'tis]). Las fòrmas ancianas son Ipso Plano en 839 (mès lo Capbreu del sègle X-XI escriu Sancti Tirsi e la copia del sègle XII escriu Ipso Piano Sancti Tirsi), Sancti Tirsi en 1093, in ape de Sancto Tirsi, ad ipso Pla de Urgel en 1094, Plano Sto Tirsi en 1139, Pla de Sentis en 1359, loch del Pla de Sentirs en 1455, la creu del pla de Sant Tis en 1585. Lo lòc foguèt dedicat a un dels martirs Sant Tirs. Dins lo cas de Sentís, l'origina es sentīcěus (locus o pagus senticeus), sentīcěus, « embartassat, espinós, plen d'espinas blancas », derivat del latin classic sentix, sentīcis, « albespina, espina blanca », mès, coma lo resultat èra arribat a Sentiç, los monges sanctifiquèron aquel nom bartassièr en Sent Tirs. Pel Pla de Sant Tirs, la question demòra en suspens... . Arfa La prononciacion es ['arfe], ['arfa], ['arfɛ]. Las fòrmas ancianas son Assoa en 839 (Assua dins la copia del sègle XIII), Asua en 910 e 1050, Asoua en 910 e 947, Asfa en 1091, 1190, 1278 e 1359, Aspha en 1201, Arpa en 1237, Arfa en 1554 e 1556. L'evolucion es Ássŭa > -so- > -sp- > -sf-, -rp- > -rf-, ambe d'oscillacion; w, v, assordida jos la pression de -ss- sorda e dobla, tendiá a se mudar en -sp-; mès coma v es una labiodentala, aviá puslèu tendéncia de ba far en -sf-, grop insolit dins la lenga, que foguèt apartada en favor del pus corrent -rf-. Per l'etime, i a la possibilitat del basc asu(n), planta espinosa, o puslèu lo basc ha(r)ts(u)a, « terren rocós, rocassut, clapàs ». La segonda possibilitat es pus convencenta que la primièra . la Parròquia d'Hortó La prononciacion pus correnta es [la pa'rrɔkia], mès d'Hortó es conegut. Las fòrmas ancianas son : Ortone en 839 (idem a la copia del sègle XII), Parròquia de Laortó en 1359, la parrochia de la Orto en 1518, La Parròchia en 1556, Laurto, sus un ancian sagèl municipal. I a bona rason de creire que las fòrmas Laortó(n) representan Lo Arton, donc, fòra l'article, la rasic art-, que seriá un nom de planta prelatin, present tanben fòra dels Pirenèus : Hourtoux, près de Fulhan (Aude), atestat Ortonibus en 1271 e Ortós (accent grafic ?) al sègle XIV, la montanha de Lourtoue entre la val d'Aspa e la val d'Aussau (-n- de ona s'amudís en gascon) . Tost Es aparentat ambe Taús e ambe Taust (Aragon). La prononciacion es [tost (e non pas [*tɔst]). Las fòrmas ancianas son : Tost (839, començament del sègle XI, 1018, 1033, 1039, 1040, 1054... 1359), Toste (1028), Tosto (1035), Tusto (1036). Es compausat del basc ate /ata, « pòrta, portèl, pòrt », combinat ambe'l basc uts (huts(e), « voide > pur, simple, blos, sense mescla »; ata-uts seriá lo pòrt pur, lo pòrt meteis. Los dos vilatges son a costat d'un còl o de mai d'un còl. S'i es ajustat lo sufixe basc -ti (de còps -te, -ta). Los mots basques ambe e en composicion pòdon revestir -a (1), demorar ambe -e (2), o elision d'aqueste (3). Avèm donc d'una part (a)ta-us-te (cas 1) > Taúst(e), d'autra part (a)t-us-te (cas 3) > Tost. Tost es lo lòc de l'origina familhala del famós Arnau Mir de Tost, que faguèt recular los moros . Torà de Tost Nom identic a Torà (Segarra). La prononciacion es [to'ra]. (1) Sembla pas un nom de persona en -anum, pr'amor que la màger part son en -ianum e se lo nom de persona èra Torius o Thorius, lo resultat seriá *Toirà. (2) Poiriá èsser un idronime. A Torà (Segarra) s'ajustan los quatre rius que fòrman Riubragós, afluent de Segre, Torà (de Tost) es tanben un autre afluent de Segre e lo riu aranés Toran (prononciacion [tu'raŋ]) es lo pus abondós dels afluents de Garona abans de sortir de la Val. Lo flume Tarn ven del nom celtic del troneire, Taranis, Taranous. Mès, dins lo panteon de Gàllia, figura Toranis, que pòt èsser l'etime del Toran aranés e dels dos Torà catalans. (3) I a una autra direccion. A la cima de Pallars-Ribagorça, Torà es una nauta montanha desèrta e sauvatge. Benlèu se pòt conciliar l'ipotèsi (2) e (3) en imaginant que los torrents que davalan de las nautas montanhas foguèron tanben consacrats al diu del Troneire ? . Montan La prononciacion modèrna es [mun'tan]. Las fòrmas ancianas son Montedamno en 839 e Montedampno dins la copia del sègle XII. Montan e Montanissell fòrman un parelh inseparable. Los dos vilatjòts son en posicion rigorosament parallèla, d'un costat a l'autre de Segre. Montanissell sembla un diminutiu de Montan. La primièra mencion del primièr es Montanione, autre diminutiu, puèi Montanicell sorgís al sègle XVII e se generalizèt. L'element An es l'element comun a Montan, Montanissell e las doás Valldan, a la Font delz akos'tans (= la Costa d'An). An es andi, « grand » en basc. Lo primièr element de Montan es mendi, « montanha », remplaçat per sa traduccion mont. Tanben la Valldan es aran-andi, « val granda », ambe traduccion de aran en vall . Codinet Codina es « roca a flor de tèrra que fa una taca nusa sense vegetacion », es un mot d'origina prelatina. Codinet a en mai lo sufixe collectiu -ētum . els (los ?) Hostalets de Tost Hospital aviá quasi lo meteis sens que hostal . Nabiners Prononciat [ləbi'nes] a la Seu d'Urgell. Las fòrmas ancianas son Napinerios en 839, Nabiners en 1093, 1244, 1359. Ven del latin napīna, « camp de naps ». Nabiners es un collectiu . Gramós Gramós èra de l'ancian municipi de la Parroquia d'Hortó. La prononciacion es [gra'mos]. Las fòrmas ancianas son Garamonse en 839, Garramos al Spill de Castellbò en 1518 (error per Gara-, que ambe l'èrra dobla la contraccion en Gr- seriá impossibla). Maldespièit la coïncidéncia ambe la planta gram (latin gramen), lo nom es prelatin. La finala es bascoïda, en -untze. Garamo(n)s deveniá comprensible als catalans en venent una espècia de derivat de gram, çò que deguèt contribuïr a la pèrda del primièr a e de n. L'etime pòt èsser Garamun-tzi, « lo puèg d'amont », que correspond a la situacion del lòc. Dins la comuna de Bèlpuèg (Aude), i a un lòc Garamons, contractat tanben en Les Gramons en 1781 . Sauvanyà o Sauganyà La prononciacion es [sawga'ɲa]. La milhora solucion es lo cognomen Silvanus, ambe'l sufixe -anum . La Freita Èra de l'ancian municipi d'Arfa. La prononciacion locala es [la 'frejtɛ], [la 'frejte] a La Seu d'Urgell. Las fòrmas ancianas son Ollafracta en 839 (Acta de Consagració de la Seu d'Urgell); o, separat, Olla fracta al Capbreu e a la copia del sègle XII. Fracta a lo sens de « rompuda, desfonsada » e lo resultat del latin ōlla a lo sens de « gorg, laca » dins un torrent o un riu. D'autra part, èra regular, darrèr una vocala longa, que la ll dobla se simplifiquèsse e de fait la fòrma ola existiguèt en catalan coma dins los parlars vesins, gascons o aragoneses; çaquelà, la grafia, sovent equivòca, o desguisava en gardant ll; après, o-, pres per un o disjonctiu, foguèt eliminat, e demorèt solament la-, que foguèt pres per l'article, d'aquí la freita [freita se simplifica generalament en freta, atal coma feita > feta, « faita »]. Istòria La comuna resulta de l'union, en 1970, d'Arfa, la Parròquia d'Hortó, el Pla de Sant Tirs i Tost. Demografia Lo primièr recensament es de 1970 après la creacion de la municipalitat per l'union d'Arfa, la Parròquia de Hortó, El Pla de Sant Tirs e Tost. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. Nòtas Portal de Catalonha