Santiago mendia

Santiago mendia edo Nanclariz, Berberanan (Burgosko Merindadeak) dagoen naturgunea da, Gorobel eta Gibijo mendilerroen artean, Arabako ipar-mendebaldean, eta Urduñako mendatearen hegoaldean. Toponimia Leku hau "Urduñako mendatea" izenez ezagutu izan da urte askoan, baina gaur egungo landa-eremuko eta basogintza ordenamentuetan erabiltzen den toponimoa Santiago Nanclariz da. Izan ere, Erdi Aroan bertan monasterio bat eraiki zen, eta santuaren izena mendi osoari izena emateko hedatu bazen ere, dokumentazio historikoan parajearen jatorrizko izenaren aztarna asko ageri dira, hala nola Langreiz (1075), Lancreriz (1195), Lanclares (1332), Nanclárez (1605), Naclériz (1728), edo Neclériz (1767). Gaur egun, Euskaltzaindiak Nanclariz forma lehenesten du. Historia Parajearen lehen aipua San Millán de Susoko 1075 urteko dokumentu batena da, non Sancti Iacobi monasterio de Langreiz izenekoa aipatzen den. Monasterio hau leku estrategikoan kokatu zen, herririk gabeko eremu handi batean, eta zonalde horretako ur-iturri nagusiaren ondoan. Urte horretan bertako abadearen izena Bela zen, eta monasterioak larreak, abereak eta mendiak ustiatzen zituen; baita Gaubea aldean mahastiak ere. Badirudi fraide komunitate honek XVI. mendera arte iraun zuela, gizaldi horren amaieran Santiago ermita huts bihurtua baitzen. Geroztik eraikinak behea jo zuen. Mendiaren kudeaketa lau komunitateren artean eraman izan da historikoki: Villalba de Losa, Berberana, Lunako ledania, eta Delika. 1591 urtean ebatzi zenez, Arabako herriek zura, ura eta larreak ustiatzeko eskubidea zuten, eta Villalbak eta Berberanak, berriz, jurisdikzio zibil eta kriminala. 1775 urtean, lau herriek bat egin zuten "Kuartangoko lobera" zeritzana konpontzeko (otsoak harrapatzeko apropos eraikitako horma eta tranpak alegia); ordura arte zurez eginiko eraikina, urte horretan harriz berreraiki zuten. Geografia Santiago mendira joateko bideak mendatearen hegoaldetik (Berberanatik) eta iparraldetik (Urduñatik) abiatzen dira, eta, Arabako lurretatik jarraituz, mendatearen tontorrera iristen dira. Bertatik, Delikako ur-jauzia eta Nerbioi ibaiaren arroila ikusteko erabiltzen den behatokira irits daiteke. Behatoki horretatik, Txarlazoko Ama Birjinaren omenezko monumentua ere ikus daiteke. 1663an Santiago mendiko mugarriak zehaztu ziren, parajearen hainbat leku izendatuz: "1) el que está encima de la casa de San Bartolomé; 2) el de la orca; 3) Oyalarte; 4) pozo del Cortón; 5) en la bajada de la sierra al pozo Cortón; 6) otro debajo del pozo Cortón; 7) encima del campo de Carimurita; 8) otro junto a la “lobera vieja”, entre los caminos que van a Bidabe y al monte Santiago; 9) en la entrada de Tinibidi; 10) En Basaurte, en lo más alto; 11) en el monte Ycarço; 12) Entrada de las Canales; 13) En Las Arretejas.". Lankrerizko ordokia karst bat da, eta hainbat koba aurkitzen dira bertan. 1972tik haiek ikertzen dabilen Edelweiss Espeleologia Taldeak 117 haitzulo ditu katalogatuak Santiago mendian bakarrik. Haien artean bost dira nagusiak, konplexu hidrogeologiko beraren parte: Fuente Santiago, Sumidero de Fuente Santiago, MS III, Cueva de las Paúles eta Surgencia de Ojo Lezea. Gaur egunean, paraje honetan ganadua dabil baina abeltzain gutxi daude; bertako erabilpen nagusia turistikoa da. Santiago Mendiko Monumentu Naturala 1996 urtean parajea Monumentu Natural izendatu zen. 2000 urte inguruan Santiago ermitaren eta otso-tranparen hondarrak kontserbatzeko kontsolidatu ziren, eta naturagunearekin lotutako bidezidor kirol sarea prestatzeari ekin zitzaion. Hauek dira sare hori osatzen duten zidorrak: PR.BU.41 Ruben izkina behatokia PR.BU.42 Nerbioiko behatokia PR.BU.43 Pagadiko bidezidorra PR.BU.44 Karsteko bidezidorra PR.BU.45 Moztutakoaren bidezidorra PR.BU.46 Urduñako mendatea PR.BU.47 Kortoneko putzua PR.BU.48 Alterlako bidea PR.BU.49 Larreko bidezidorra PR.BU.50 Artediko bidezidorra PR.BU.51 Uraren larrea PR.BU.52 Pozalaguako bidezidorra Erreferentziak Kanpo estekak