Amaia (hiria)

Amaia, edo Amaya, Iberiar Penintsulako iparraldean eratutako antzinako hiria izan zen. Izen bereko haitzaren magalean, egungo Sotresgudo udalerrian sortu zuten kantabriarrek. Etimologia «Amaia» toponimoaren erroa indoeuroparra da eta «am(ma)» edo «ama» esan nahi du. «Io-ia» atzizkia indoeuroparra ere bada. Bada, hipotesi horren arabera, Amaiak, edo Amayak, «ama hiria» edo «hiriburua» esan nahi du. Historia I. mendearen amaieran edo II. mendearen hasieran jada aipatua, Kantabriar Gerretan, Augusto enperadoreak bertan finkatu zuen bere kanpamendu nagusia. 574an Leovigildo errege bisigodoak hiria okupatu zuen Galiziako Erresuma konkistatu nahian. 680an, Ervigioren erreinaldian, Kantabriako dukerria ezarri zuten, Amaya bere hiriburua izanik. Musulmanek Iberiar penintsula konkistatzeari ekin ziotenean, hegoaldeko hainbat kristauk bertan topatu zuten babesleku. 712an Tarik ibn Zijadek konkistatua, arabiarrek ez ziren bertan geratu eta, berriro 714an, Musa ibn Nusairrek hiria arpilatu zuen. Petri Kantabriakoa dukeak Cangues d'Onís aldera ihes egin zuen. Honen semea zen Alfontso I.a Asturiaskoak hiria berreskuratu eta zaharberritu zuen. Bertan gotzain bat ere ezarri zuen. Baina, inorena ez zen lur batean zegoenez, Ordoño I.ak, 860an Rodrigo Gaztelakoari eman zion eta harrezkero Amaya Patricia izena izan zuen. Ramiro II.a Leongoaren agintalditik aurrera, epeka-epeka hustuz joan zen. Hala eta guztiz ere, 989. urtean, Hisham II.ak zuzenduriko gudarosteak azkenekoz setiatu zuen hiria. Donejakue Bidea bertatik pasa zen. Antso III.a Gartzeitz Nagusiak 1034an bidea ezarri zuenean, Briviesca, Amaya eta Astorgatik Bierzoraino kokatu zuen. Aztarnategia Egun, aurreerromatar sarbidea eta harresietako bat daude ikusgai. Erdi Aroko hiriaren aztarnak ere badaude. Lehen indusketa lanak 1891n Romualdo Morok egin zuen. Erreferentziak Kanpo estekak (Gaztelaniaz) Kantabria historikoen azalpena (Aitzol Altuna), Nabarralde