Նարդոս

Նարդոս լատիներեն՝ Lavandula, շրթնածաղիկների ընտանիքի խոտաբույսերի, կիսաթփերի և թփերի ցեղ։ Հայտնի է Նարդոսի ավելի քան 25 տեսակ՝ տարածված գլխավորապես միջերկրածովյան երկրներում, Հնդկաստանում և Պակիստանում։ Տերևները նշտարաձև են, խավոտ, ծաղիկները ունեն յուղային գեղձիկներ, երկնագույն են, կապույտ, մանուշակագույն, ծաղկաբույլնրում հավաքված։ Նարդոսի որոշ տեսակներ (Lavandula spica, Lavandula latifolia և այլն) արժեքավոր եթերայուղային բույսեր են և վաղուց ի վեր օգտագործվում են բժշկության և օծանելիքի արտադրության մեջ։ Նարդոսը մշակվում է բազմաթիվ երկրներում, այդ թվում նաև ԽՍՀՄ-ում (Մոլդավիա, Ղրիմ, Կովկաս, Միջին Ասիա)։ Եպնդեղի չոր ծաղիկները և տերևները օգտագործվում են որպես հակացեցային միջոց։ Նարդոսի բոլոր տեսակներն էլ մեղրատու են, մի քանիսն ունեն դեկորատիվ նշանակություն։ Նկարագրություն Ցեղատեսակը ներառում է միամյա կամ կարճակյաց բազմամյա խոտաբույսեր, ինչպես նաև թփանման բազմամյա բույսեր, կիսաթփեր կամ փոքր թփեր։ Կախված տեսակից՝ տերևի ձև տարբերվում է։ Սովորական մշակվող որոշ տեսակների դեպքում դրանք սովորակ ձևի են։ Որոշ այլ տեսակների դեպքում տերևները փետրաձև ատամնավոր են կամ փետրաձև բաժանված, երբեմն՝ բազմակի փետրաձև և խիստ մասնատված։ Տեսակների մեծ մասի տերևները պատված են մանր մազիկներով կամ թավությամբ, որոնք սովորաբար պարունակում են եթերայուղեր։ Ծաղիկները դասավորված են օղակաձև խմբերով և գտնվում են սաղարթից վեր բարձրացող հասկաձև ծաղկաբույլերի վրա, որոնք որոշ տեսակներում ճյուղավորված են։ Որոշ տեսակներ ծաղկաբույլերի ծայրերում ունեն գունավոր ծաղկատերևներ։ Վայրի տեսակների ծաղիկները կարող են լինել կապույտ, մանուշակագույն կամ բաց մանուշակագույն, երբեմն՝ սևավուն մանուշակագույն կամ դեղնավուն։ Ծաղկաթերթերի բաժակը խողովակաձև է։ Պսակը նույնպես խողովակաձև է՝ սովորաբար հինգ բլթակներով (վերին շուրթը հաճախ ճեղքված է, իսկ ստորին շուրթն ունի երկու ճեղքվածք)։ Ֆիտոքիմիական նյութեր Նարդոսի յուղի մեջ հայտնաբերվել են ավելի քան 93 ֆիտոքիմիական նյութեր, որոնց մեծ մասը կազմել է լինալիլացետատը (30–55%), լինալոլը (20–35%), տանինները (5–10%) և կարիոֆիլենը (8%), ինչպես նաև ավելի փոքր քանակությամբ սեսկվիտերպենոիդներ, պերիլիլային սպիրտներ, էսթերներ, օքսիդներ, կետոններ, ցինեոլ, կամֆորա, բետա-օցիմեն, լիմոնեն, կապրոիկ թթու և կարիոֆիլեն օքսիդ։ Այս միացությունների հարաբերական քանակները զգալիորեն տարբերվում են՝ կախված նարդոսի տարբեր տեսակներից։ Տերմինաբանություն Անգլերեն lavender (լավանդա) բառը գալիս է 13-րդ դարից։ Ենթադրվում է, որ այն ծագում է հին ֆրանսիական lavandre բառից, որն էլ գալիս է լատիներեն lavare՝ լվանալ բառից. բուսատեսակի կապույտ թուրմն օգտագործվել է լոգանքի համար։ Համարվում է, որ Lavandula բուսաբանական անվանումը ծագում է այս և բույսի համար կիրառվող այլ եվրոպական ժողովրդական անվանումներից։ Որոշ տեսակների համար լայնորեն կիրառվող անվանումները՝ «անգլիական լավանդա», «ֆրանսիական լավանդա» և «իսպանական լավանդա», բոլորն էլ ոչ ճշգրիտ են օգտագործվում։ «Անգլիական լավանդա» անվանումը սովորաբար գործածվում է L. angustifolia-ի համար, թեև որոշ աղբյուրներ նշում են, որ ճիշտ տերմինը «հին անգլիական լավանդա»-ն է։ «Ֆրանսիական լավանդա» անվանումը կարող է վերաբերել կա՛մ L. stoechas-ին, կա՛մ L. dentata-ին։ Իսկ «իսպանական լավանդան» կարող է մատնանշել L. pedunculata-ն L. stoechas,, L. stoechas-ը կամ L. lanata-ն։ Ծանոթագրություններ