Канар тӀыгухэр

Канар тӀыгухэр (исп-бз. Islas Canarias псалъэхэр зэбдзэкӀмэ къикӀыр — хьэ хы тӀыгухэ лат-бз. canis «хьэ») — Атлантикэм блыуэ зэхэт хы тӀыгу гуп, вулканхэм къахэкӀаху. Африкэм и ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэ Ӏуфэм пэщылъхэ. Хы тӀыгухэр Эспаниэ Пэштыхьейм и ӀэнатӀэм кӀэтхэ, къэралым и зы аутоном лъэпкъыгъуэм ящыщ. Тхыдэр Еуропейхэр хы тӀыгухэм ихьэн ипэкӀэ абыхэм исар гуанчи лъэпкъхэр. Я псоукӀэр мывэ лъэхъэнэ зэманыгъуэм хуэгъэлъытауэ щытт, былым зэрахуэт, губгъуэхэр зэрахьэт. Я щыгъынхэр псэушъхьэхэм я фэхэм къыхашъыкӀт. Я тхьэмадэхэр мумиэ яшът дунем ехыжьа яуж. Я тхыдэм щыщу хы тӀыгухэм къэна пирамидэ яшъахэр. Япэреуэ хы тӀыгухэм ихьахэр хьэрып хызекӀуэхэра XII лъэхъэнэм. Фрэндж хызекӀуэхэр Кэнархэм XIV лъэхъэнэм йохьэхэ. Илъэсипшъ ябым яуж текӀауэ Клемент IV-м хы тӀыгухэр Кастиджэм иретыр. 1402 гъэм Кастиджэрэ Леонымрэ я ӀэнатӀэм хы тӀыгухэр яубыдын кӀадзэ. Гран Канариэ хы тӀыгухэм иса лъэпкъхэр зауэншу къырагъэблэгъахэ еуропейхэр. Тенерифе иса лъэпкъхэр пэува еуропейхэм, язаурэ. 1404 гъэм Кастиджэм и пэштыхь Генрих III-м Канархэм пщыуэ трегъэувэ Жан де Бетанкурар. Португал Канархэм къеныкъуэкъу щытар 1479 гъэм тхылъ кӀатхамкӀэ хы тӀыгухэр Эспаниэм и ӀэнатӀэм кӀэту къилъыта. Яужырей зауэхэр XV лъэхъэнэм и кӀэм екӀуэкӀахэ. 1494 и накъыгъэм гуанчихэм яхъума я хы тӀыгухэр эспанхэм япэщытыфаху, ауэ 1495 и дыгъэгъазэм гуанчихэм емынэ узыгъуэр къахэхьа яуж эспанхэм хы тӀыгу хъуар яубыда. 1496 бадзэуэгъуэм и 24 гуанчихэм я пщыкъуэ Имененчиэм эспанхэм заретыр, куэд темыкӀыу яукӀ. А гъэ дыдэм, фокӀадэм и 29 Алонсо де Луго текӀуэныгъэр къэзыхьам къеӀоху хы тӀыгухэр псори убыда зэрыхъуар. Кристофор Колумб и япэрей зекӀуэ Индиэ лъыхъуэгъуэм щежьам хы тӀыгу Ла Гомерэм къыщыувэӀэуэ щыта. Америкэр къагъуэта яуж Канар хы тӀыгухэр Еуропэмрэ Америкэмрэ я зэхуаку гъогум нэхъышъхьэ къэувэӀэпӀэ мэхъур. ХэкумэтхэмкӀэ апхуэдэ пӀэфӀ зэраӀыгъым шъхьэкӀэ хы тӀыгухэр зэпэубыдыгъуэ мэхъур къэрал бжыгъэхэми хы абрэджхэми. 1586—1596 гъэхэм мароккэдзэм Лансароте яубыд. 1595 гъэм инджылыз хыдзэзэшэ Френсис Дрейкыр Лас Палмасым тоуэр. 1599 гъэм голлан хыдзэм Лас Палмасыр зэхекъутэ. 1657 гъэм британиэ хыдзэм Роберт Блейк и ӀэнатӀэм кӀэту эспан хыдзэр зэхекъутэ Тенерифе хы тӀыгум идежь. Зыми емылъытауэ Канар хы тӀыгухэр иджыри къыздынэсым Эспаниэм и ӀэнатӀэм къыкӀонэ. 1821 гъэм хы тӀыгухэр Эспаниэм и провинциэ мэхъухэ, къалэ нэхъышъхьу яшъыр Санта Крус. Абым Лас Палмасыр къеныкъуэкъун кӀедзэ, 1840 гъэхэм хы тӀыгухэр провинциэ тӀууэ ягуэчыр. 1982 гъэм Канар тӀыгухэр Эспаниэм и аутоном лъэпкъыгъуэ мэхъухэ, 1986 гъэм Еуропэ зэгуэтым хохьэхэ, гурыӀуэгъуэ гуэрэхэр хуашъу. Хэкумэтхыр Хы тӀыгухэмрэ я къалэнэхъышъхьэхэмрэ: Хы тӀыгу нэхъ инхэр. Парк дэтхэр: Тхылъ кӀэтым хы тӀыгу къэбжэкӀауэ хъуам я Ӏуашъхьэ нэхъ лъагэхэр ит АдминистрациэмкӀэ гуэшыгъуэр Джылэр Канар хы тӀыгухэм джылу дэсыр 2,098,593 Эспаниэм и аутоном лъэпкъыгъуэхэм 8-рей пӀэ иӀыгъ, джылэ ӀувагъымкӀэ 281,8 км ². Аркипелагпсом и инагъыр 7,447 км ². Аркипелагым и джылэм хэтхэр езы шӀыпӀэм щыщ цӀыхухэмрэ хэкухэсхэмрэ Эспаниэ материкым къикӀахэр (галисийхэр, кастийанхэр, каталонхэр, баскхэр джоуэ), абыхэм пэмыкӀыу португалхэр, урымхэр, британхэр. 2009 гъэм Канархэм я джылэпсом (2,098,593) 1,799,373 эспанху щыта (1,547,611 Канархэм щыщу, 178,613 эспаниэ материкым къикӀаху), 299,220 пэмыкӀ къэралхэм щыщ хэкухэсху. Абыхэм я нэхъыбэр еуропейхэ (55 %) — джэрмэнхэр (39,505), британхэр (37,937), урымхэр (24,177). ПэмыкӀыу иджыри Америкэм щыщу 86, 287 дэс, нэхъыбу — колумбийхэр (21,798), венесуэлэхэр (11,958), кубэхэр (11,098), аргентинхэр (10,159). А псоми пэмыкӀыу иджыри африкэм щыщ лъэпкъэр дэс, нэхъыбу марокканхэра (16,240). ТехьэпӀэхэр Канархэм я тхьэмадэгъуэ (эсп.) Туризымыр Канархэм (эсп.)