Sofya

Sofya, Bulgaristan'ın başkenti ve en büyük şehridir. Ülkenin batı kesiminde, Vitoşa Dağı'nın eteklerinde, Sofya Vadisi'nde yer almaktadır. Şehir, İskar Nehri'nin batısında kurulmuş olup, Sofya Merkez Mineral Hamamları gibi birçok mineral kaynağına sahiptir. Nemli karasal iklime sahiptir. Antik Çağ'da Serdica olarak bilinen Sofya, en az MÖ 7000 yılından beri insan yerleşimine konu olmuştur. Şehrin kayıtlı tarihi, MÖ 29 yılında Roma Cumhuriyeti'nin Serdica'yı Kelt kabilesi Serdi'den fethetmesiyle başlar. Roma İmparatorluğu'nun çöküşü sırasında şehir, Hunlar, Vizigotlar, Avarlar ve Slavlar tarafından yağmalanmıştır. 809 yılında Serdica, Han Krum tarafından Birinci Bulgar İmparatorluğu'na dahil edilmiş ve Sredets olarak bilinmeye başlanmıştır. 1018 yılında Bizanslılar, 1194 yılına kadar Bulgar yönetimini sona erdirmiş ve daha sonra İkinci Bulgar İmparatorluğu tarafından yeniden dahil edilmiştir. Sredets, 1382'de Osmanlılar tarafından fethedilene kadar önemli bir idari, ekonomik, kültürel ve edebi merkez haline geldi. 1530'dan 1836'ya kadar Sofya, Osmanlı İmparatorluğu'nun en büyük ve en önemli eyaleti olan Rumeli Eyaleti'nin bölgesel başkentiydi. Bulgar yönetimi 1878'de yeniden kuruldu. Sofya, ertesi yıl Üçüncü Bulgar Devleti'nin başkenti olarak seçildi ve yoğun bir demografik ve ekonomik büyüme dönemini başlattı. Sofya, Avrupa Birliği'nin 14. büyük şehridir. Güneyde Vitosha, batıda Lyulin ve kuzeyde Balkan Dağları da dahil olmak üzere dağlarla çevrilidir. Andorra la Vella ve Madrid'den sonra Avrupa'nın en yüksek üçüncü başkentidir. Sofya, birçok üniversiteye, kültür kurumuna ve ticari şirkete ev sahipliği yapmaktadır. Şehir, "dini hoşgörü üçgeni" olarak tanımlanmıştır. Bunun nedeni, üç büyük dünya dininin (Hristiyanlık, İslam ve Yahudilik) üç tapınağının birbirine yakın konumda bulunmasıdır. Sveta Nedelya Kilisesi, Banyabaşı Camii ve Sofya Sinagogu'nun oluşturduğu üçgen, yakın zamanda Aziz Joseph Katedrali'nin de eklenmesiyle bir "kareye" dönüşmüştür. İkinci Bulgar İmparatorluğu döneminde inşa edilen ve Bulgar Ortodoks Kilisesi için büyük bir kültürel miras sembolü taşıyan Sofya'daki Boyana Kilisesi, 1979 yılında Dünya Mirası Listesi'ne dahil edilmiştir. Güneydoğu Avrupa'daki kültürel önemiyle Sofya, Bulgaristan Ulusal Opera ve Balesi, Ulusal Kültür Sarayı, Vasil Levski Ulusal Stadyumu, Ivan Vazov Ulusal Tiyatrosu, Ulusal Arkeoloji Müzesi ve Serdica Amfitiyatrosu'na ev sahipliği yapmaktadır. Sosyalist Sanat Müzesi, ziyaretçileri komünist Bulgaristan'daki yaşam tarzı hakkında bilgilendiren birçok heykel ve poster içermektedir. Sofya'nın nüfusu 18. yüzyılın sonlarında 70.000'den 1870'te 19.000'e, 1878'de ise 11.649'a düştü ve ardından artmaya başladı. Sofya, 500km²'lik bir alanda yaklaşık 1,28 milyon sakine ev sahipliği yapıyor ve bu da ülke nüfusunun %17,9'luk bir yoğunluğunu oluşturuyor. Sofya'nın kentsel alanı, 5.723km²'lik bir alanda yaklaşık 1,5 milyon sakine ev sahipliği yapıyor ve bu alan Sofya Şehri Bölgesi ve Sofya Bölgesi'nin (Dragoman, Slivnitsa, Kostinbrod, Bozhurishte, Svoge, Elin Pelin, Gorna Malina, Ihtiman, Kostenets) ve Pernik Bölgesi'nin (Pernik, Radomir) bazı kısımlarını kapsıyor ve ülke topraklarının %5,16'sını temsil ediyor. Sofya metropol alanı, bir saatlik araba yolculuğu süresine dayanmaktadır, uluslararası alana yayılır ve Sırbistan'daki Dimitrovgrad'ı içerir. Sofya metropol bölgesinde 1,6 milyonluk bir nüfus yaşamaktadır. Tarihçe Sofya'nın tarihi eski çağlara uzanır. 7 ve 8. yüzyıllarda, bugünkü merkezin bulunduğu yerde Serdi (Sardi) adında bir Trak kabilesi yaşamış. Balkan Yarımadasında art arda zaferler kazanan Roma, Traklar'ın bağımsızlığına son vermiş. Hakimiyetleri altına aldıkları yerlerde idari ve askeri düzen oturtmaya önem veren Romalılar, bu şehre Serdika adı vermişlerdir. Böylece Serdiler'in şehri anlamına gelen Serdika, önemli ticarî ve idari merkez olmuştur. Doğu Roma İmparatorluğu'nun kavşak şehri olması itibarıyla Serdika, hep akınlara uğramış. Bu akınlar esnasında şehre büyük ölçüde zarar verilmiş. Şehir bir daha eski büyüklüğünü elde edememiş, yalnız kale ve bugün başkentin de adı olan Ayasofya Kilisesi tamir edilmiştir. 6. yüzyılda, I. Justinianus zamanında, Serdika tekrar Doğu Roma İmparatorluğu'nun önemli şehri haline gelir. Bundan hemen sonra şehir, Balkan yarımadasına hücum eden Slavların akınlarına maruz kaldı ve tamamıyla Slavlaştı. 9. yüzyıllarda Bulgar hanı Krum zamanında Serdika Slav ismi olan Sredets ismini aldı ve geniş alana yayılmış olan Orta Çağ Bulgar Devleti'nin önemli askerî, siyasi ve kültür merkezi haline geldi. Kent 1018'den, İkinci Bulgar İmparatorluğu'nun kurulduğu 1185'e değin Bizans egemenliği altında kaldı. 14. yüzyılda Bulgar Devleti'nin Osmanlı hakimiyeti altına girmesiyle, Sofya da 1382'de Osmanlıların eline geçti ve Rumeli beylerbeyi buraya yerleşti. Sredets şehri, 14. yüzyılın sonlarından 19. yüzyılın sonuncu çeyreğine kadar Osmanlı Devleti'nin egemenliği altında kaldı. Bu arada 14. yüzyılın sonlarında şehir Sofya ismini alır. Bazı belgelere göre Osmanlılar'ın eline geçtiği yıllarda şehir güzelliğiyle meşhur olup Osmanlı'nın büyük hayranlığını kazanmıştır. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nda, 4 Ocak 1878'de Rus orduları tarafından Osmanlı egemenliği sona erdirildikten sonra, 3 Nisan 1879 tarihinde Bulgaristan'ın başkenti olarak ilan edildi. O dönemde Sofya, savunma tesisatı kuvvetlendirilmiş, meslek ve ticarî bakımdan iyi gelişmiş, zengin bir şehirdi. Osmanlı hakimiyetinin sona ermesinden sonra, coğrafi konumundan ve ekonomik gelişmeye elverişli olduğundan dolayı, Bulgaristan'ın başkenti ilan edilen şehrin altyapısının gelişmesine ulusal önem verilmiş. Şehirde çok sayıda bulunan arkeolojik anıtlar, sanat eserleri ve savunma tesisleri, eski Serdika'nın önemli ve gelişmiş bir merkez olduğunu ispatlamaktadır. Sofya, II. Dünya Savaşı sırasında, Almanların işgal ettiği kent, 1943 yılının sonlarında ve 1944 yılının ilk zamanlarında Müttefik uçakları tarafından bombalandı. II. Dünya Savaşı'nda Sofya'nın bombalanması. 1944'te Sovyet Kızıl Ordu birlikleri tarafından kurtarıldı. Sovyet işgalinin bir sonucu olarak, Nazi Almanyası'nın müttefiki olan Bulgaristan hükûmeti devrildi. Bulgaristan'da 1946 yılında bir Halk Cumhuriyeti kuruldu. Bulgaristan Cumhuriyeti'nde kentin görünümünde önemli değişiklikler oldu. Sofya'nın nüfusu ülkenin diğer kesimlerinden aldığı göçler nedeniyle arttı. Tüm yeni yerleşim alanları Druzhba, Mladost ve Lyulin gibi kentin eteklerinde inşa edilmiştir. Konum Sofya Vadisi'nin büyük bir alanını kapsayan şehrin kuzeyinde Sıra Dağlar (Stara Planina), doğusunda ve güneydoğusunda Sredna Gora, güneyinde ve güneybatısında Vitoşa Dağı, batısında ise Lülin, Viskâr ve Çepın Dağları bulunur. Şehir, İskar Nehri'nin ve soldaki kollarının şeritleri üzerine kuruludur. Yapılar Bulgaristan'ın bağımsızlığından sonraki yıllarda, Sofya'nın en meşhur yapılarından bazıları olan Sofya Bağımsızlık Meydanı'nda bulunan Meclis Binası, 'İvan Vazov' Halk Tiyatrosu, Merkez Kaplıcası, Bilimler Akademisi, Sofya Sv. Kliment Ohridski Üniversitesi, Millî Kütüphane, Anıt–Mabed Sv. Aleksander Nevski Kilisesi gibi yapılar inşa edilir. Osmanlı Dönemi Eserleri Osmanlı döneminde önemli bir idari ve ticari merkez haline gelen Sofya'da, birkaç yüzyıl içinde çok sayıda cami ve külliye inşa edilmiştir. Sofya, 1440 yılında 25 sancağı kapsayan bir eyalet merkezi hâline gelmiştir. Büyük bir idarî ve ticarî merkez olması sebebiyle imparatorluğun çeşitli bölgelerinden ve yabancı ülkelerden birçok iş insanı ile seyyah şehri ziyaret etmiştir. Böylece Sofya giderek önemli bir konuma yükselmiş, şehirde inşaat ve imar faaliyetleri gelişmiştir. Birkaç yüzyıl içinde şehirde çok sayıda cami yapılmıştır. Bazı kaynaklara göre bu sayı 100'e ulaşmış, 17. yüzyılda Sofya'yı ziyaret eden Evliya Çelebi ise şehirde 53 cami bulunduğunu belirtmiştir. Sofya'daki ilk cami külliyesi, Fatih Sultan Mehmed'in sadrazamı Mahmud Paşa'nın Rumeli Beylerbeyi olduğu dönemde, 1474 yılında kurulmuştur. Külliye, bugün Arkeoloji Müzesi olarak kullanılan Ulu Cami çevresinde inşa edilmiştir. İkinci külliye ise 1598 yılında hayırsever bir zengin olan Mehmet Paşa tarafından yaptırılmıştır. Bu külliyenin en önemli eseri Kara Cami'dir. Mimar Sinan’ın Sofya'daki en önemli eserlerinden biri kabul edilen bu yapı 20. yüzyılın başlarında kiliseye çevrilmiş ve Sedmoçislenitsi adını almıştır. Osmanlı İmparatorluğu Bulgaristan topraklarından çekildiği dönemde, arşiv belgelerine göre Sofya'da 32 cami ve mescit, biri Dârü’l-Kurrâ olmak üzere 8 medrese, 15 tekke ve zaviye, 3 imaret, 2 türbe, 13 han, 7 kervansaray ve toplamda 170 vakıf eseri bulunmaktaydı. Bu camilerden günümüze yalnızca beşi ulaşabilmiştir. Bunlardan sadece Banyabaşı Camii ibadete açıktır. Molla Efendi Kadı Seyfullah adlı hayırsever tarafından yaptırıldığı için cami, Molla Efendi Camii ve Kadı Seyfullah Camii adlarıyla da anılmaktadır. Caminin Mimar Sinan tarafından yapıldığına dair rivayetler bulunsa da ilmî araştırmalar bunun doğru olmadığını ortaya koymuştur. Caminin kemer aynasında yer alan ve bugün okunamayan kısa yazının altında bulunan 974 tarihi, yapının Hicrî 974, Milâdî 1566-1567 yıllarında inşa edildiğini göstermektedir. O dönemde olduğu gibi bugün de Sofya'nın merkezindeki Mariya Luiza Caddesi üzerinde yer almaktadır. Caminin dört küçük kubbesinin ortasında büyük bir kubbe ve tek minare yükselmektedir. Önünde ise üç kubbeli bir ek bölüm bulunmaktadır. Bu bölüm, Kadı Seyfullah Efendi'nin vefat eden eşi adına yaptırılmıştır. Yapı, 16. yüzyıla özgü dikkat çekici bir mimariye sahiptir. Duvarları taş ve tuğladan örülmüş, taş sıraları arasına kırmızı tuğla dizileri yerleştirilmiştir. Razgrad’daki İbrahim Paşa Camii’nde olduğu gibi, köşelerde yükselen kulecikler ve 16 dilimli kasnağın köşelerine yerleştirilen çift göğüslemeler dikkat çekmektedir. Son cemaat yerinin kemer aynaları kesme taştan yapılmış, sütunları ise yekpare ve koyu renkli taşlardan oluşturulmuştur. Başlıklar çift istalaktitlidir. Kapı kemeri özenle işlenmiş kesme taşlardan yapılmıştır. Büyük kubbe kurşunla kaplıdır. Evliya Çelebi’ye göre caminin ince bir sanat eseri niteliğindeki minaresinin güzellik bakımından Sofya’da benzeri yoktur. Cami günümüzdeki haline çeşitli onarımlar sonucunda ulaşmıştır. En kapsamlı onarım, 1920’li yıllarda Türkiye Büyükelçisi Fethi Bey’in maddî desteğiyle gerçekleştirilmiştir. Bu onarım sırasında deprem nedeniyle çatlayan mermer minber kaldırılarak yerine ahşap bir minber yapılmıştır. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra ve sonraki yıllarda hayırseverlerin yardımlarıyla sıva, boya ve tabandan ısıtma çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Ayrıca 2007 yılında caminin duvarları ünlü Kütahya çinileriyle süslenmiş, böylece yapı daha estetik bir görünüme kavuşmuştur. Aynı dönemde ahşap minberin yerine çinilerle süslü yeni bir minber yapılmış ve kürsü eklenmiştir. Bugün Banyabaşı Camii’nde cuma günleri yaklaşık 700, bayramlarda ise 2000 kişi ibadet edebilmektedir. Geçmişte cami çevresinde Molla Efendi Kadı Seyfullah ile Emin Dede’nin kabirleri ve yakınında bir hamam bulunmaktaydı. Ancak günümüzde külliyeden yalnızca caminin ibadet bölümü ayakta kalmıştır. İklim Yönetim Sofya şehrinin 24 beldesi bulunmaktadır: Bunlar: Sofya'nın şu andaki belediye başkanı Vasil Terziev'dir. Ekonomi Sofya, Küreselleşme ve Dünya Şehirleri Araştırma Ağı tarafından Beta- küresel şehir olarak derecelendirilir. Bulgaristan'ın ekonomik merkezidir ve Bulgar Ulusal Bankası ve Bulgar Menkul Kıymetler Borsası yanı sıra ülkede faaliyet gösteren çoğu büyük Bulgar ve uluslararası kuruma da ev sahipliği yapar. Şehir, dünya çapındaki finans merkezleri arasında 62. sıradadır. 2015 yılında Sofya, istihdam ve kişi başına düşen reel gayri safi yurtiçi hasıladaki (GSYİH) birleşik büyüme açısından, Güneydoğu Avrupa'daki şehirler arasında en yüksek olanıdır ve 300 küresel şehir arasında 30. sırada yer aldı. O sırada kişi başına düşen reel GSYİH (SAGP) büyümesi %2.5 idi ve istihdam %3.4 artarak 962.400'e yükseldi. 2015'te Forbes, düşük kurumlar vergisi (%10), mevcut yüksek internet bağlantı hızları - dünyanın en hızlılarından biridir ve Eleven Startup Accelerator, LAUNCHub ve Neveq dahil olmak üzere çeşitli yatırım fonlarının varlığı nedeniyle dünya çapında başlangıç işini (İngilizce: startup business) kurmak için Sofya'yı listede ilk 10 yerden biri olarak sıraladı. Kentin kişi başına düşen GSYİH'si (PPS), 2015 yılında Güneydoğu Avrupa'nın en yükseklerinden biri ve ülkedeki diğer şehirlerin çok üzerinde olan 29,600 € (33,760 $) seviyesindeydi. 2018'deki toplam nominal GSYİH, kişi başına 38.5 milyar leva (22.4 milyar $) veya 33,437 leva (19,454 $) idi ve Mart 2020'de ortalama aylık ücretler 1,071 dolardı ve ulusal olarak en yüksekti. Hizmetler, brüt katma değer'in %88.6'sını oluşturarak ekonomiye hakimdir, onu %11.3 sanayi ve %0.1 tarım izler. Tarihsel olarak, İkinci Dünya Savaşı ve sosyalizm altındaki sanayileşme çağından sonra, şehir ve çevresi hızla genişledi ve çelik, pik demir, makine, endüstriyel ekipman, elektronik, tramvay, kimyasallar, tekstil, gıda üreten çok sayıda fabrika ile ülkenin en ağır sanayileşmiş bölgesi haline geldi. Ülkenin diğer bölgelerinden işçi akını o kadar yoğunlaştı ki bir kısıtlama politikası uygulandı ve başkentte ikamet etmek ancak Sofya vatandaşlığı alındıktan sonra mümkün oldu. Ancak 1989'daki siyasi değişikliklerden sonra bu tür vatandaşlık kaldırıldı. En dinamik sektörler arasında Bilgi teknolojisi (BT) ve imalat bulunmaktadır. Sofya, aktif üyelerin yıllık büyümesi açısından Avrupa'nın en hızlı büyüyen ilk 10 teknoloji merkezi arasında ikinci sırada yer alan bölgesel bir BT merkezidir. Sektör, %30'u programlamaya dahil olan yaklaşık 50,000 profesyonel istihdam etmekte ve şehrin ihracatının %14'üne katkıda bulunmaktadır. BT sektörü oldukça çeşitlidir ve hem çok uluslu şirketleri, hem yerel şirketleri hem de yeni kurulan şirketleri içerir. Sofya'da büyük araştırma, geliştirme, yenilik ve mühendislik merkezlerine sahip çok uluslu şirketler arasında Coca Cola'nın ikinci en büyük küresel BT merkezi, Hewlett-Packard, VMware, Robert Bosch GmbH, Financial Times, Experian, vb. gibi bulunmaktadır. Şehir genelinde Business Park Sofia, Sofia Tech Park, Capital Fort ve diğerleri dahil olmak üzere çeşitli ofis ve teknoloji kümeleri kuruldu. İmalat, 2012'den bu yana güçlü bir toparlanma kaydetti, ihracatı üç kat artırdı ve istihdam 70,000'den fazla işe karşılık gelen %52 oranında arttı. Şehrin Ar-Ge uzmanlığı tarafından desteklenen Sofia, elektrikli ekipman, hassas mekanik ve ilaç dahil olmak üzere yüksek katma değerli üretime kaymaktadır. Sofya'da bazıları komşu Sofya Eyaleti, Bozhurishte, Kostinbrod ve Elin Pelin gibi kasabalara yayılan 16 sanayi ve lojistik parkı vardır. İmalat şirketleri arasında uçak gövdesi ve endüstriyel turbomakine sistemleri üreten Woodward, Inc., mikrosensörler üreten Festo, alet kümeleri, LCD ekranlar ve etki alanı denetleyicileri geliştirme ve mühendisliği yapan Visteon, Otomotiv sektöründe mikro elektronik yarı iletken çözümleri üreten Melexis, ilaç üreten Sopharma, Almanya dışındaki en büyük bakım tesisleri olan Lufthansa Technik vb. bulunmaktadır. Kardeş şehirler İşbirliği anlaşması yapılan şehirler Kaynakça