Сафія

Сафі́я (па-баўгарску: Со́фия ад грэц. σοφία — «майстэрства», «мудрасьць») — сталіца й найбуйнейшы горад Баўгарыі. Насельніцтва на 2024 год — 1 205 548 жыхароў, больш за 95% усіх жыхароў складаюць этнічныя баўгары. Горад разьмешчаны на захадзе краіны. Клімат умераны кантынэнтальны. Паводле стану на пачатак 2010-х гг. у Сафіі засяроджана каля 1/6 агульнабаўгарскай прамысловай вытворчасьці. Пасьля Другой Сусьветнай вайны ў горадзе разьвівалася прамысловасьць, асноўныя галіны машынабудаваньне, мэталюргія, харчовая, тэкстыльная прамысловасьць ды вытворчасьць вопраткі. Таксама разьвітыя паліграфічная, хімічная прамысловасьць, вытворчасьць вырабаў з гумы, абутку, мэблі ды дрэваапрацоўчая прымысловасьць. У горадзе разьмешчаны Баўгарская акадэмія навук, унівэрсытэты, тэатры, нацыянальная мастацкая галерэя, Нородны археалягічны музэй, музэй гісторыі Сафіі, этнаграфічны музэй. Гісторыя У VIII стагодзьдзі да н. э. на месцы існай тут раней нэалітычнай стаянкі паўстаў тракійскі горад, які захапілі каля 29 да н. э. рымляне, даўшы яму назву Сэрдыка па імені засяляўшага гэтую мясцовасьць тракійскага племені сэрдаў. Горад квітнеў пад час кіраўніцтва імпэратара Траяна (98—117 гг.). У III—IV стагодзьдзях Сэрдыка была цэнтрам рымскай правінцыі Тракія. У выніку рэлігійнай рэформы імпэратара Канстантына горад стаў сядзібай біскупа. У 357 годзе рымскі гісторык Аміян Марцэлін апісаў горад як «вялікі і непрыступны». Ад рымскага часу захаваліся рэшткі крапасной сьцяны, пабудовы невядомага прызначэньня, якая ў III-IV ст. была пераробленая ў царкву сьвятога Георгія. Падчас Вялікага перасяленьня народаў горад падвяргаўся нашэсьцю барбарскіх плямёнаў. У 447 годзе горад быў разбураны гунамі), напрыканцы IV ст. праз горад прайшлі готы. У 527—565 гг. падчас панаваньня імпэратара Юстыніяна Сэрдыка адрадзілася як важны адміністрацыйны цэнтар Бізантыйскай імпэрыі пад імём Трыядзіца. Аднак у рэлігійным стаўленьні горад быў падпарадкаваны арцыбіскупству з цэнтрам у Охрыдзе. У 809 годзе горад пад імем Срэдзец увайшоў у склад Першага баўгарскага царства і атрымаў славянскае імя Срэдзец. Пасьля ўтварэньня Другога Баўгарскага царства ў 1185 годзе біскуп Срэдзеца стаў мітрапалітам. З 1382 году па 1870-я гады (зь перапанкам) горад знаходзіўся пад асманскім валадарствам. Сучасны будынак галоўнага храма — катэдральнага сабору Сьвятой Сафіі — узыходзіць да другой паловы V стагодзьдзя, аднак ён дабудоўваўся некалькі разоў. У афіцыйных дакумантах назва Сафія ўпершыню ўжываецца толькі ў канцы ХІV стагодзьдзя. Падчас асманскага валадарства горад стаўся важным цэнтрам імпэрыі. Тут знаходзілася рэзыдэнцыя бэйлербэя яэлета Румэлія, які кіраваў эўрапейскай тэрыторыяй Асманскай імпэрыі, і, такім чынам, горад стаў найважнейшым пасьля Канстантынопаля асманскім горадам у Эўропе. Места было важным цэнтрам вызваленчага руху. Пасьля вызваленьня ад турэцкай няволі ў 1878 годзе расейскімі войскамі і адраджэньня баўгарскай дзяржавы Сафія сталася сталіцай у 1879 годзе. Першачарговая заслуга ў гэтым прыналежыць прафэсару Харкаўскага ўнівэрсытэту баўгарскаму гісторыку Марыну Дрынаву, які прыняў дзейны ўдзел у стварэньні новай дзяржавы, бо прадстаўнікі Аўстра-Вугоршчыны выступалі за тое, каб сталіцай зрабіць горад Вяліка-Тырнава. У выніку гэтага колькасьць жыхароў Сафіі расьце вельмі хутка ў параўнаньні зь іншымі баўгарскімі гарадамі, у асноўным з прычыны ўнутранай міграцыі. Падчас Другой сусьветнай вайны Сафію бамбавалі з самалётаў хаўрусьнікі ў канцы 1943 году і ў пачатку 1944 году, як сьледзтва ўварваньня савецкай Чырвонай арміі, быў скінуты ўрад Баўгарыі, які быў у зьвязе зь Нямеччынай. Пераўтварэньні Баўгарыі спачатку ў Народную Рэспубліку Баўгарыя ў 1946 годзе і ў Рэспубліку Баўгарыя ў 1990 годзе былі адзначаныя значнымі зьменамі ў абліччы гораду. Насельніцтва Сафіі хутка павялічвалася ў XX стагодзьдзі за кошт міграцыі з усёй краіны. Геаграфія Сафія знаходзіцца ля падножжа гор Віташа і Люлін, у сярэдзіне Сафійскай катлавіны. Горад вядомы са старажытных часоў сваімі шматлікімі мінэральнымі і тэрмальнымі крыніцамі. Сафія ляжыць прыблізна на 43-й геаграфічнай шыраце, сярэднегадавая тэмпэратура складае 11,4 °C, клімат гораду зьяўляецца вільготным кантынэнтальным. Эканоміка Сафія зьяўляецца эканамічным цэнтрам Баўгарыі і домам для большасьці буйных баўгарскіх і міжнародных кампаніяў, якія працуюць у краіне, а таксама Баўгарскага народнага банку і Баўгарскай фондавай біржы. Сукупны ўнатраны прадукт гораду на душу насельніцтва склаў € 26 600 ў 2012 годзе, што супала зь сярэднім паказчыкам па Эўразьвязу, паводле зьвестак Эўрастату. Сярэднямесячная заробная плата без уліку спагнаньня падаткаў на сьнежань 2015 году складала € 645, што зьяўляецца самым высокім паказчыкам у Баўгарыі, але самым нізкім узроўнем даходу сярод сталіцаў ЭЗ. У 2015 годзе Forbes дадаў Сафію ў сьпіс 10 лепшых месцаў у сьвеце для стварэньня стартапаў, дзякуючы ў першую чаргу нізкаму карпаратыўнаму падатку (10%) і надзвычай высокай хуткасьці інтэрнэт злучэньня, а таксама дзейнасьці ў краіне некалькіх інвэстыцыйных фондаў, як то Eleven Startup Accelerator, LAUNCHub і Neveq. Гістарычна склалася, што пасьля Другой сусьветнай вайны і эпохі індустрыялізацыі пры сацыялізьме, горад і прылеглыя да яго прадмесьці хутка пашыраліся, з-за чаго рэгіён стаў найбольш прамыслова разьвітым у краіне. Прыток працоўнай сілы зь іншых частак краіны настолькі павялічыўся, што гарадзкія ўлады ўвялі абмежаваньне на жыхарства ў сталіцы, якое было дазволена толькі пасьля атрыманьня адмысловай рэгістрацыі. Аднак пасьля палітычных зьменаў у 1989 годзе гэтае абмежаваньне было скасавана. Усё часьцей Сафія становіцца прывабным месцам для транснацыянальных кампаніяў, як то IBM, Hewlett-Packard, SAP, Siemens, Software AG. Нацыянальная авіякампанія Баўгарыі Bulgaria Air мае галаўны офіс на тэрыторыі сафійскага аэрапорту. З 2007 па 2011 год горад прыцягнуў у агульнай складанасьці калі $11,6 млрд прамых замежных інвэстыцыяў. На 2020 год у Сафіі месьціўся дзяржаўны пастаўшчык зброі «Кінтэкс». Транспарт Сафія зьяўляецца найбольш важным чыгуначным вузлом у краіне, дзе месьціцца «Баўгарская дзяржаўная чыгунка». Цягнікі адпраўляюцца ад Сафіі ў 5 напрамках. На тэрыторыі гораду разьмешчаны 8 чыгуначных станцыяў (Цэнтральны чыгуначны вакзал — Поўнач, Іліянцы, Подуене, Іскр, Захарна фабрыка, Горна Баня і Надзея). За пэрыяд ад студзеня па ліпень 2004 году колькасьць пасажыраў на Цэнтральным чыгунарным вакзале склала больш за 2 мільёны асобаў, што складае 11,8% ад агульнай колькасьці пасажыраў чыгуначнага транспарту ў краіне. У Сафіі знаходзіцца кіраўніцтва баўгарскай дзяржаўнай чыгункі. 28 студзеня 1998 году была пушчана ў эксплюатацыю першая чарга Сафійскага мэтро. Па стане на 2012 год агульная працягласьць лініяў мэтрапалітэна ў Сафіі складае 31 км (2 лініі, 27 станцыяў). У сыстэме гарадзкога пасажырскага транспарту дзейнічаюць аўтобусы, тралейбусы, трамваі, маршрутныя таксі. На 2008 год у горадзе дзейнічалі 95 аўтобусных, 17 трамвайных і 10 тралейбусных маршрутаў. 4 чэрвеня 2004 году быў адкрыты новы Цэнтральны аўтавакзал. У 1990-я гады ў горадзе хутка павялічвалася колькасьць асабістых аўтамабіляў, то бок пасьля 2002 году ў Сафіі было зарэгістравана больш за мільён аўтамабіляў, што складае чацьвёрты паказчык паводле ліку аўтамабіляў на душу насельніцтва ў Эўрапейскім Зьвязе. На 1000 чалавек прыпадае 546,4 асабістых транспартных сродкаў. Многія вуліцы знаходзяцца ў дрэнным стане, бо муніцыпалітэт амаль не бярэ ўдзел у рамонце дарог у горадзе, аднак гэтая сытуацыя прыкметна зьмяняецца ў апошнія гады. Спорт У горадзе базуецца вялікая колькасьць спартовых клюбаў. Падчас камуністычнай эпохі большасьць спартовых клюбаў канцэнтраваліся на ўсебаковым спартовым разьвіцьці, таму ЦСКА, «Леўскі», «Лякаматыў» і «Славія» дамінуюць ня толькі ў футболе, але і ўва многіх іншых камандных відах спорту. Баскетбол і валейбол таксама маюць моцныя традыцыі ў Сафіі. Вядомая мясцовая баскетбольная каманда «Лукойл Акадэмік» двойчы была фіналістам Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў. Баўгарская валейбольная фэдэрацыя ёсьць другой найстарэйшай у сьвеце, і менавіта выставачны турнір, арганізаваны ёй у Сафіі, пераканаў Міжнародны алімпійскі камітэт улучыць валейбол у праграму Алімпійскіх гульняў у 1957 годзе. Сафія надавала сваю заяўку на правядзеньне Алімпійскіх гульняў 1992 і 1994 гадоў, займаючы адпаведна другое і трэцяе месца паводле вынікаў галасаваньня. Горад таксама спрабаваў атрымаць права на правядзеньне зімовых Алімпійскіх гульняў 2014 году, але ізноў места не было абранае кандыдатам. Акрамя таго, Сафія ладзіла Эўрабаскет 1957 году і летнія Ўнівэрсіяды 1961 і 1977 гадоў, а таксама іхныя зімовыя турніры 1983 і 1989 гадоў. У 2012 годзе ў Сафіі былі згуляныя фіналы Сусьветнай лігі па валейболе. У горадзе месьціцца шэраг буйных спартовых аб’ектаў, улучна з Нацыянальным стадыёнам імя Васіла Леўскага на 43 тысячаў месцаў. На ім гуляюць міжнародныя футбольныя матчы, але таксама вядомымі стадыёнамі гораду ёсьць стадыёны Баўгарскай арміі, імя Георгія Аспарухава і «Лякаматыў», дзе таксама ладзяць адкрытыя музычныя канцэрты. Арэна-Сафія прымае мноства падзей у памяшканьні і мае ўмяшчальнасьць да 19 тысячаў чалавек у залежнасьці ад тыпу імпрэзы. Аб’ект быў адкрыты 30 ліпеня 2011 году, і першай падзеяй, якая адбылася на ім, быў таварыскі валейбольны матч паміж зборнымі Баўгарыі і Сэрбіі. У горадзе маюцца два комплексы для коўзаньня на каўзачах, як то Палац зімовых відаў спорту на 4600 месцаў і лядовы палац «Славія» на 2000 месцаў. У пачатку XX стагодзьдзя вэлядром на 5000 месцаў у цэнтральным гарадзкім парку быў зачынены на рэканструкцыю. У горадзе таксама існуюць розныя іншыя спартовыя комплексы, якія належаць установам, не павязанымі з футбольнымі клюбамі. У горадзе больш за пятнаццаць басэйнавых комплексаў, большасьць зь якіх — пад адкрытым небам. Асобы Марка Цэпэнкаў — фальклярыст Крыніцы Вонкавыя спасылкі Афіцыйны сайт.