Александр Невский гыйбадәтханә-һәйкәле

Изге Александр Невский гыйбадәтханә-һәйкәле (болг. Храм-паметник Свети Александър Невски) — Болгар Православие Чиркәвенең кафедраль патриарх соборы. Болгария башкаласы Софиядә, Александр Невский мәйданында урнашкан, Болгария башкаласының шәһәр төзелеше доминантларының берсе булып тора. Проект авторы — рус архитекторы Александр Померанцев. Соборның төп гөмбәзе биеклеге — 45 м, манарасы — 53 м, соборның мәйданы — 3170 м². Гыйбадәтханә 5000 гә кадәр кешене сыйдыра. Манарада гомуми авырлыгы 23 тонна булган 12 кыңгырау бар. Тарих һәм тасвирлама Болгарияне азат итү хөрмәтенә гыйбадәтханә-һәйкәл торгызу һәм аны рус изгесе Александр Невскийга багышлау идеясе 1879 елның 13 апрелендә Велико-Тырновода Беренче Гамәлгә кую Халык Җыены утырышында Петко Каравелов тарафыннан тәкъдим ителә. 1881 елның 26 февралендә аның каршында комитет белән Үзәк төзелеш комиссиясе оештырыла; 1882 елның 19 февралендә София үзәгендәге иң биек урында гыйбадәтханәгә нигез салына. Башлангыч проектның авторы архитектор Иван Богомолов була, әмма проектны гамәлгә ашыру тоткарлана, һәм Болгария хөкүмәте яңадан гыйбадәтханә төзү мәсьәләсенә әйләнеп кайткан вакытка Богомолов вафат була. Богомолов сызымнары башлангыч проектны сизелерлек эшкәрткән Александр Померанцевка тапшырыла. Төзелешкә 1904 елда гына керешәләр. Гыйбадәтханәне төзү эшләре белән Россия һәм Болгар архитекторлары коллективы җитәкчелек итә: Александр Яковлев, А. Н. Смирнов, Петко Момчилов, Ю. Миранов һәм башкалар. Гыйбадәтханә-һәйкәл 1912 елда төзелә. 1915 елның октябрендә Болгария Үзәк державалар ягында Беренче бөтендөнья сугышына кергәч, 1916 елның 2 мартында Болгария Халык җыены соборның исемен Изге Кирилл һәм Мефодий хөрмәтенә үзгәртү турында карар кабул итә, бу Россия Изге Синодының рәсми органы тарафыннан «Болгариянең бөек гөнаһы» дип атала. 1919 елда патша Фердинанд тәхеттән ваз кичкәч, Синод хөкүмәткә соборның исемен үзгәртү турындагы карарны гамәлдән чыгаруны сорап мөрәҗәгать итә, бу мәсьәлә Болгария Халык Җыелышына кертелә, анда соборга беренчел исемен кире кайтарырга карар кылалар. 1924 елның 12 сентябрендә, кенәз Александр Невскийны искә алу көнендә, Пловдив митрополиты Максим чиркәүнең төп алтаре изге кенәз хөрмәтенә изгеләндерә, ә икенче көнне төньяк приделны — изге Кирилл һәм Мефодий исеменә, ә 14 сентябрьдә — көньяк приделны изге патша Борис исеменә изгеләндерә. Май белән язылган 82 икона, шулай ук гыйбадәтханәнең 273 фрескасы авторлары арасында — 17 Россия илчесе, шул исәптән Виктор Васнецов, Пётр Мясоедов, Александр Вахрамеев, Алексей Корин, Александр Киселёв, Николай Бруни, Василий Болотнов. Стена рәсемнәренең күп өлеше Болгар рәссамы Харлампи Тачев иҗат итә. 2014 елда, күп еллар сөйләшүләрдән соң, БПЦ Изге синодына милеккә тапшырыла. Болгариядә Александр Невский соборының кечерәк күчермәләре булган чиркәүләр күп, шул исәптән Вылчедрым, Сандански, Долна-Митрополия, Кюстендил, Каспичан, Брезник шәһәрләрендә. Искәрмәләр Әдәбият Игнатьев А. Патриарший собор св. Александра Невского в Софии. // ЖМП. 1964, № 1, 34—40. Сылтамалар Патриаршеска катедрала «Св. Александър Невски», София (блг.)