Սոֆիա

Սոֆիա (պուլկարերէն՝ Со́фия [ˈsɔfija], ծագած է յունարէն σοφία-էն՝ «վարպետութիւն», «իմաստութիւն»), Պուլկարիոյ մայրաքաղաքը, Սոֆիայի քաղաքային մարզի եւ իրեն միակ Սթոլիչնա համայնքի վարչական կեդրոնը։ Կը գտնուի Սոֆիայի գոգաւորութեան հարաւը, Վիտոշա լեռնազանգուածի ստորոտը։ Քաղաքի արեւելեան ծայրամասէն կը հոսի Իսքիր գետը։ Անուան ծագումնաբանութիւնը Այդպէս կոչուեցաւ Սուրբ Սոֆիային նուիրուած տաճարի անունով։ Իսկ Սոֆիա բառը Բիւզանդիոյ շրջանին կը նշանակէր «իմաստութիւն» եւ դարձած էր կրօնական եզր։ Պատմութիւն Նախապատմութիւն եւ հնադար Այս տարածքը ունի գրեթէ 7,000 տարուան պատմութիւն։ Քաղաքի գլխաւոր գրաւչութիւնը տաք ջուրի աղբիւրներն են, որոնք մինչեւ օրս առատօրէն կը հոսին քաղաքի կեդրոնին մէջ։ Սլաթինայի մէջ փաստագրուած է Նոր քարէ դարու (Նէոլիթեան) գիւղ մը, որ կը թուագրուի մ.թ.ա. 5-րդէն 6-րդ հազարամեակներով։ Նոր քարէ դարու մէկ այլ բնակավայր հիմնուած է մ.թ.ա. 3-րդէն 4-րդ հազարամեակներուն՝ ներկայիս Ազգային պատկերասրահի տարածքին մօտ, որ այդ ժամանակէն ի վեր եղած է քաղաքի աւանդական կեդրոնը։ Առաջին ցեղերը, որոնք հաստատուած են հոս, թրակիական Թիլաթայի (Tilataei) ցեղերն էին։ Ք.ա. 500-ական թուականներուն տարածքը մաս կազմեց թրակիական պետական միութեան՝ Օտրիսեան թագաւորութեան (Odrysian kingdom)։ Ք.ա. 339-ին Մակեդոնացի Փիլիպոս Բ.-ը առաջին անգամ ըլլալով կործանեց եւ աւերեց քաղաքը։ Կելտական Սերտի (Serdi) ցեղը քաղաքին տուաւ իր անունը։ Քաղաքի մասին ամենավաղ յիշատակումը կը գտնուի Ք.ա. 1-ին դարու աթենական արձանագրութեան մը մէջ, ուր նշուած է Astiu ton Serdon, այսինքն՝ Սերտիներու քաղաք։ Ըստ արձանագրութեան եւ Տիոս Քասիոսի գրութիւններուն՝ հռոմէացի զօրավար Կրասոսը հպատակեցուցած է Սերտիները եւ գլխատած գերիները։ Տիոս Քասիոսը, Պլինիոս Աւագը եւ Պտղոմէոսը կը նշեն, որ Ք.ա. 27-29 թուականներուն Կրասոսը յարձակած է «Սեկեթիքէ» (Segetike) տարածաշրջանին վրայ, որ կ'ենթադրուի թէ Սերտիքան է։ Հնագոյն քաղաքը կը գտնուի TZUM-ի, «Շերաթոն» պանդոկի եւ Նախագահական նստավայրի միջեւ։ Այն աստիճանաբար դարձաւ տարածաշրջանի ամենակարեւոր հռոմէական քաղաքը։ Թրայանոս կայսեր (98–117) օրով այն ստացաւ municipium-ի կարգավիճակ։ Սերտիքան ընդարձակուեցաւ․ կառուցուեցան աշտարակներ, պաշտպանական պատեր, հանրային բաղնիքներ, վարչական եւ պաշտամունքային շէնքեր, քաղաքացիական բազիլիկ մը, ամփիթատրոն մը, կրկէս մը, Քաղաքային խորհուրդը (Boulé), մեծ ֆորում մը եւ այլն։ Սերտիքան կարեւոր քաղաք էր հռոմէական Via Militaris ճանապարհին վրայ, որ կը միացնէր Սինկիտունումը (Պելկրատ) եւ Բիւզանդիոնը։ 3-րդ դարուն այն դարձաւ Dacia Aureliana նահանգի մայրաքաղաքը։ Երբ Տիոկղետիանոս կայսրը բաժնեց նահանգը, Սերտիքան դարձաւ Միջերկրեայ Տակիոյ (Dacia Mediterranea) մայրաքաղաքը։ Հռոմէական կայսրեր Աւրելիանոսը (215–275) եւ Կալերիոսը (260–311) ծնած են Սերտիքայի մէջ։ Քաղաքը ընդարձակուեցաւ եւ դարձաւ նշանակալի քաղաքական ու տնտեսական կեդրոն, յատկապէս երբ դարձաւ հռոմէական առաջին քաղաքներէն մէկը, ուր քրիստոնէութիւնը ճանչցուեցաւ իբրեւ պաշտօնական կրօն (Կալերիոսի օրով)։ 311 թուականին Կալերիոս կայսրը Սերտիքայի մէջ հրապարակեց «Հանդուրժողականութեան հրովարտակը»՝ պաշտօնապէս դադրեցնելով քրիստոնեաներու հալածանքները։ Այս հրովարտակով քրիստոնէութիւնը ստացաւ religio licita կարգավիճակ՝ դառնալով Հռոմէական կայսրութեան կողմէ ընդունուած պաշտամունք։ Ասիկա քրիստոնէութիւնը օրինականացնող առաջին հրովարտակն էր, որ երկու տարիով կը նախորդէր Միլանի հրովարտակին։ Սերտիքան Տակիոյ թեմի (Diocese of Dacia) մայրաքաղաքն էր (337–602)։ Կոստանդիանոս Մեծի համար Սերտիքան «իմ Հռոմս է» (Sardica mea Roma est)։ Ան կը մտածէր Սերտիքան դարձնել Բիւզանդական կայսրութեան մայրաքաղաքը՝ Կոստանդնուպոլսոյ փոխարէն։ 343 թուականին քաղաքին մէջ տեղի ունեցաւ Սարտիկայի ժողովը՝ այն եկեղեցւոյ մէջ, ուր յետագային՝ 6-րդ դարուն, կառուցուեցաւ ներկայիս Սուրբ Սոֆիա եկեղեցին։ Քաղաքը կործանուեցաւ 447 թուականին՝ հոներու արշաւանքի ժամանակ եւ մէկ դար շարունակ մնաց աւերակներու մէջ։ Այն վերակառուցուեցաւ Բիւզանդիոնի Յուստինիանոս Ա. կայսեր կողմէ։ Յուստինիանոսի օրով քաղաքը ծաղկում ապրեցաւ՝ շրջապատուելով հզօր բերդապարիսպներով, որոնց մնացորդները տեսանելի են մինչեւ այսօր։ Քոյր քաղաքներ Ծանօթագրութիւններ