Eucalipto

Eucalipto é a denominación dada ás especies vexetais do xénero Eucalyptus (do grego eu (εὖ), ben, e kalyptos (καλυπτός), cuberto; en alusión ás súas flores: ben cubertas, ben protexidas polo opérculo). O xénero inclúe máis de 600 especies autóctonas de Australia que forman parte da flora característica do continente australiano, existindo apenas un pequeno número de especies propias dos territorios veciños da Nova Guinea e Indonesia. De feito, ningún continente está tan marcadamente caracterizado por un só xénero de árbore como acontece en Oceanía cos eucaliptos. A especie do xénero eucalipto máis espallada ao longo do país é o eucalipto azul (Eucalyptus globulus Labill.).[Cómpre referencia] A FAO, nunha reclasificación da sistemática desta especie, utiliza a forma E. globulus Labill. subsp. globulus. J. S. Labillardiere foi quen identificou esta especie, en 1792, a partir de mostras recollidas en Tasmania. Historia Os eucaliptos foron descritos xa polos exploradores españois, portugueses e holandeses a finais do século XVI, tralas súas expedicións polas costas australianas. No século XVIII, estas expedicións foron acompañadas por botánicos e naturalistas que, seguindo o modelo de Linneo, recolleron exemplares da flora e fauna das terras exploradas. Entre elas, a terceira expedición de Cook forneceu o material sobre o que o botánico francés L'Héritier describiu a especie Eucalyptus obliqua en 1788, inaugurando o xénero. En 1800 coñecíanse xa 19 especies; en 1820 xa se describiran 28 máis; en 1840 o número de especies descritas ascendía a 71 e en 1860 a 149. Estudos posteriores dos botánicos George Bentham, Ferdinand von Mueller e, sobre todo, J. H. Maiden e o seu axudante W. F. Blakely, elevaron as cifras a 500 especies e 138 variedades. A taxonomía da especie, moi discutida e modificada ao longo dos anos, complícase non só pola similitude de boa parte das especies senón tamén pola facilidade coa que se produce a hibridación, especialmente trala reforestación en Europa e América de especies que crecían moi afastadas na súa terra de orixe. En 1971, os botánicos de Sydney L. D. Pryor e L. A. S. Johnson publicaron unha revisión sistemática (A classification of the eucalypts) na que se establecen sete subxéneros divididos en seccións, series e subseries, especies e subespecies. Os subxéneros son os seguintes: Blakella Corymbia Eudesmia Gaubaea Idiogenes Monocalyptus Symphyomyrtus Distribución Hai máis de 700 especies de eucalipto e a maioría son nativas de Australia; un número moi pequeno atópase en áreas adxacentes de Nova Guinea e Indonesia. Unha especie, Eucalyptus deglupta, distribúese tan ao norte como as Filipinas. Das 15 especies que se atopan fóra de Australia, só nove son exclusivamente non australianas. As especies de eucalipto cultívanse amplamente no mundo tropical e tépedo, incluídas as Américas, Europa, África, a conca do Mediterráneo, o Medio Oriente, China e o subcontinente indio. Con todo, o rango no que se poden plantar moitos eucaliptos na zona tépeda está limitado pola súa limitada tolerancia ao frío. Australia está cuberta por 92.000.000 de hectáreas (227.336.951 acres) de bosque de eucalipto, que comprenden tres cuartas partes da área cuberta por bosque nativo. As Montañas Azuis do sueste de Australia foron un centro de diversificación de eucaliptos, o seu nome refírese á brétema azul que prevalece na área, que se cre deriva dos terpenoides volátiles emitidos por estas árbores. Desde moi pronto, tralo seu descubrimento se exportou a outros continentes onde gañaron unha importancia económica relevante debida ao feito da súa rendibilidade para producir pasta de celulosa, usada na fabricación de papel. A FAO xa cuantificaba a superficie reforestada en España en 1973 en 390.277 ha, principalmente en Andalucía (269.029 ha). O eucalipto en Galicia Dis que foi Frei Rosendo Salvado (1814-1900), que evanxelizou Australia, quen trouxo a árbore a Galicia a mediados de século XIX, (na súa obra en italiano de 1851 "Memorie storiche dell'Australia particolarmente della missione benedettina di Nuova Norcia e degli usi e costumi degli australiani" describe varias especies de Eucaliptus, Reinifera, Robusta) malia que outras fontes aseguran que as nosas árbores foron importadas dende Portugal. Non hai coincidencia na data exacta da súa introdución: o biólogo Silva Pando afirma que comezou a plantarse en Galicia en 1845-1855; o edafólogo Díaz-Fierros dá como primeira cita en Galicia a de 1863, e tamén supón que procede de plantacións portuguesas, onde se coñecía desde 1839, e o botánico Pablo Ramil Rego asegura que Rosendo Salvado enviou as sementes en 1886. As sementes ou plantas véndense en Santiago dende 1873 e o concello de Santiago dispuña de plantas no viveiro do Macelo ese mesmo ano. En 1875 cítase unha plantación de 2 000 robustos eucaliptos en Casal D'Orta nas proximidades de Santiago propiedade de Patricio Moreno; e en 1877 fálase de que na provincia de Pontevedra as poboacións multiplícanse dende hai anos. En 1883 a Proposta de Ley de Fomento do Arbolado de Gabriel de la Puerta Ródenas y Magaña no seu artigo 9 propón a súa plantación nos sitios pantanosos e malsáns. Nun principio cultivouse como árbore ornamental, como os exemplares na Alameda de Santiago, nos xardíns do Gran Hotel da Toxa (O Grove) ou no Pazo de Rubiáns (Vilagarcía); pero axiña se espallou por toda Galicia e o noroeste peninsular para o seu aproveitamento madeireiro, dado o seu rápido crecemento e facilidade de cultivo na climatoloxía galega: se a mediados da década de 1960 o eucalipto ocupaba en Galicia uns poucos centos de hectáreas, contra 1992 eran unhas 40.000 hectáreas e en 2009 tiñamos xa 375.000. Hoxe está amplamente distribuído por toda Galicia, especialmente na franxa costeira, dado que non medra tan doadamente a alturas superiores aos 500-700 metros de altitude por ser sensible ás xeadas. En calquera caso e aínda que non resiste temperaturas por baixo dos -5 °C, recupérase rapidamente grazas ós brotes epicórmicos que desenvolve. Os distintos autores[quen?] coinciden en que o verdadeiro problema da especie foi a repoboación masiva con eucaliptos que tivo lugar no tardofranquismo, no momento no que cedeu o monocultivo do piñeiro para empezar a subvencionar o eucalipto. Estas subvencións, xunto ao alto prezo que pagaban as papeleiras nun principio, a alta produtividade (que podía chegar a 40 m3 por hectárea e ano) e o abandono do medio rural daqueles tempos de puxante industrialización, fixeron que moitas terras que antes se dedicaban a outros cultivos pasasen a ser sementadas de eucaliptos, mesmo terras agrícolas de alto valor. Dende hai uns 25 anos[cando?] estase utilizando nas repoboacións forestais da Galicia interior unha especie resistente ás xeadas e á altitude, o Eucaliptus nitens, que presenta o inconveniente de que a súa madeira non é tan axeitada para a fabricación de pasta de celulosa coma a do eucalipto branco. O E. globulus representa máis do 95 % da especie en Galicia. Outras especies presentes, como ornamentais ou como especie forestal, son o E. obliqua (de casca fibrosa e madeira de moi boa calidade), o E. viminalis (tamén de cortiza rugosa, pero só na base), o E. macarthuri, o E. calophylla (de flor vermella), o E. camaldulensis, o E. delegatensis (unha das especies que alcanza maior altura) ou o E. robusta. Lista de especies Eucalyptus abdita Brooker & Hopper Eucalyptus absita Grayling & Brooker Eucalyptus acaciiformis H.Deane e Maiden Eucalyptus accedens Fitzg. Eucalyptus acies Brooker Eucalyptus alba Reinw. ex Blume Eucalyptus albens Benth. Eucalyptus amygdalina Labill. Eucalyptus angustissima F.Muell. Eucalyptus argutifolia Grayling & Brooker Eucalyptus baueriana Schauer Eucalyptus baxteri (Benth.) Maiden & Blakely Eucalyptus botryoides Sm. Eucalyptus bridgesiana R.T.Baker Eucalyptus caesia Benth. Eucalyptus caliginosa Eucalyptus calophylla R.Br. Eucalyptus camaldulensis Dehnh. Eucalyptus canalouensis Dehnh. Eucalyptus capitellata Sm. Eucalyptus chapmaniana F.Muell. Eucalyptus cinerea F.Muell. ex Benth. Eucalyptus cladocalyx F.Muell. Eucalyptus cneorifolia DC. Eucalyptus cornuta Labill. Eucalyptus conferruminata D.J.Carr & S.G.M.Carr Eucalyptus crebra F.Muell. Eucalyptus crenulata Blakely & Beuzev. Eucalyptus curtisii Blakely & C.T.White Eucalyptus cypellocarpa R.T.Baker Eucalyptus dalrympleana Maiden Eucalyptus deanei Maiden Eucalyptus deglupta Blume Eucalyptus delegatensis R.T.Baker Eucalyptus diversicolor F.Muell.- (karri) Eucalyptus dives Schauer Eucalyptus dumosa A.Cunn. Eucalyptus elata - Eucalyptus eremophila Maiden Eucalyptus fastigata H.Deane & Maiden Eucalyptus fibrosa F.Muell. Eucalyptus ficifolia F.Muell. Eucalyptus forrestiana Diels Eucalyptus fruticetorum F.Muell. Eucalyptus globoidea Blakely Eucalyptus globulus Labill. Eucalyptus gomphocephala DC. Eucalyptus goniocalyx F.Muell. ex Miq. Eucalyptus grandis W.Hill ex Maiden Eucalyptus gregsoniana L.A.S.Johnson & Blaxell Eucalyptus gummifera (Sol. ex Gaertn.) Hochr. Eucalyptus gunnii Hook.f. Eucalyptus halophila D.J.Carr & S.G.M.Carr Eucalyptus jacksonii Maiden Eucalyptus kochii Maiden & Blakely Eucalyptus laeliae Podger & Chippend. Eucalyptus lansdowneana Eucalyptus largiflorens F.Muell. Eucalyptus leucoxylon F.Muell. Eucalyptus macrocarpa Hook. Eucalyptus maculata Hook. Eucalyptus maidenii F.Muell Eucalyptus mannifera (Mudie) A.Cunn. ex Benth. Eucalyptus marginata Donn ex Sm. Eucalyptus megacarpa F.Muell. Eucalyptus melanophloia F.Muell. Eucalyptus melliodora Eucalyptus michaeliana Blakely Eucalyptus microcarpa Maiden Eucalyptus microcorys F.Muell. Eucalyptus microtheca Eucalyptus ×mortoniana Kinney (pro sp.) Eucalyptus mundijongensis Maiden Eucalyptus muelleriana A.W.Howitt Eucalyptus nicholii Eucalyptus nitens H.Deane & Maiden Eucalyptus nova-anglica L'Hér. Eucalyptus obliqua L'Hér. Eucalyptus oleosa Miq. Eucalyptus olida L.A.S.Johnson & K.D.Hill Eucalyptus ovata Labill. Eucalyptus paniculata Sm. Eucalyptus patens Benth. Eucalyptus pauciflora Sieber ex Spreng. Eucalyptus perriniana F.Muell. ex Rodway Eucalyptus pilularis Sm. Eucalyptus piperita (Sm.) Hort. ex DC Eucalyptus platypus Hook. Eucalyptus polyanthemos Schauer Eucalyptus polybractea R.T.Baker Eucalyptus populnea F.Muell. Eucalyptus pulverulenta Sims Eucalyptus punctata DC. Eucalyptus radiata Sieber Eucalyptus raveretiana F.Muell. Eucalyptus regnans F.Muell. Eucalyptus resinifera Sm. Eucalyptus rigens Brooker & Hopper Eucalyptus robusta Sm. Eucalyptus rubida H.Deane & Maiden Eucalyptus rudis Sm. Eucalyptus salubris F.Muell. Eucalyptus saligna Sm. Eucalyptus sargentii Maiden Eucalyptus scoparia Maiden Eucalyptus sideroxylon A.Cunn. Eucalyptus smithii R.T.Baker Eucalyptus staigeriana F. Muell. ex Bailey Eucalyptus tereticornis Sm. Eucalyptus tetragona (R.Br.) F.Muell. Eucalyptus todtiana F.Muell. - (blackbutt) Eucalyptus torquata Luehm. Eucalyptus toudarqua Eucalyptus tricarpa (L.A.S.Johnson) L.A.S.Johnson & K.D.Hill Eucalyptus viminalis Labill. Eucalyptus wandoo Blakely Consecuencias ecolóxicas En setembro de 2017 Rafael Sisto, alcalde de Teo, solicitou por escrito a inclusión do eucalipto no Catálogo Español de Especies Exóticas Invasoras. O Ministerio de Agricultura encargou un informe ao seu comité científico, formado por vinte especialistas, no que se ditaminou que o eucalipto cumpría con todas as características propias dunha especie invasora e recomendaba a súa inclusión no Catálogo. A recomendación non foi aceptada pois o propio Ministerio solicitou outro informe que contradicía o ditame do CoHmité. Este segundo documento foi asinado polo catedrático da Universidade Politécnica de Madrid Luis Gil, profesor vinculado a ENCE, empresa propietaria de máis dun terzo dos cultivos de eucalipto en España. O eucalipto pode ser considerado como a especie arbórea máis controvertida en Galicia, con defensores e detractores que non sempre tiveron en conta os datos científicos (Silva Pando). Xa se dixo que os efectos negativos foron máis unha consecuencia das plantacións masivas que se realizaron a partir do último terzo do século pasado, como acontece con calquera monocultivo pero agravados, neste caso, polas características peculiares desta especie. Entre as críticas que se lle fan destaca, en primeiro lugar, o feito de presentar unha extrema avidez pola auga, que pode chegar a causar o desecamento de pozos e leitos de ríos próximos. Nestas elevadas necesidades de auga inflúe a densa rede de raíces, capaz de aproveitar a mínima greta do subsolo. Esta afirmación, matizada nos últimos anos, acompaña ao eucalipto desde os primeiros momentos da súa introdución. Desta maneira, Eladio Rodríguez escribía (1949) que "Considérasele útil por varios conceptos, pois polo seu rápido desenvolvemento deseca o terreo, contribúe a sanear as localidades pantanosas e crese que as emanacións das súas follas destrúen os xermes das febres palúdicas". Tamén se consideraba, pola mesma razón, bo para curar o paludismo: Cuveiro escribía en 1876 que "Úsase con bo resultado nas febres intermitentes. Faise unha infusión teiforme con catro das súas follas pecioladas ou dúas das sentadas, que se dá dúas veces ó día aínda durante o acceso, pois axiña diminúe a forza. O seu extracto está recomendado nas neuralxias". Opinións semellantes defendían tamén outros autores igualmente distantes das posicións ecoloxistas. Font Quer escribía en 1961 que "A introdución do eucalipto fíxose para sanear terreos baixos e pantanosos, morada das larvas dos mosquitos, e pensando que non só acabarían coas charcas e zonas húmidas senón coas 'miasmas' do paludismo", para concluír que "Saneou extensos territorios palúdicos do mundo enteiro" (Font Quer, pp. 398–399). Mesmo na 22ª edición do Diccionario da Real Academia Española (outubro de 2012) mantense a mesma tese: "A árbore é de grande utilidade para sanear terreos pantanosos". Na controversia que acompaña a esta árbore non faltan estudos que quitan importancia a este dato. Díaz-Fierros estimaba que o consumo de auga dun eucalipal, dun piñeiral e dunha carballeira eran practicamente semellantes: 1.195 litros por m2 e ano no primeiro caso, fronte a 1.149 e 978 nas dúas últimas especies, pero só cando a plantación estaba realizada sobre solos de pouca profundidade (menos de 50 cm), xa que cando se situaba en terras agrícolas, profundas, destinadas tradicionalmente a pradeiras e cultivos, a redución do caudal hídrico era do 60%. Tamén se lle achaca a capacidade de reducir a biodiversidade da flora e fauna asociadas ao sotobosque, e facilitar a propagación de incendios forestais por ser unha especie pirófila, que non só non morre co lume, senón que os incendios forestais lle facilitan a colonización do espazo. Un bosque de eucaliptos pode crear problemas de incendios incontrolables debido á grande altura que acadan estas árbores en pouco tempo de crecemento e á fácil combustión da súa madeira. En bosques mestos de eucaliptos, as lapas dun incendio poden acadar máis de 300 metros de alto, como se pode comprobar en Australia na época da seca. Co incendio poden perder toda a masa foliar, que reaparece sen problemas coas primeiras chuvias. Os eucaliptos son unhas árbores que provocan alosteria, un fenómeno consistente na emanación de certas substancias químicas que fan que non medren árbores ou herbas doutra clase ao seu redor. En Australia, a flora autóctona está adaptada a estas árbores e aos seus fenómenos alostéricos, de xeito que nese país os eucaliptais si teñen sotobosque, estrato fundamental para o ecosistema dun bosque. Ademais a fauna autóctona (coalas) aliméntase destas árbores, de xeito que se alcanza un ecosistema equilibrado. Estudos realizados en Galicia sobre eucaliptais vellos e implantados matizan esta observación no sentido de que, ao madurar a masa de árbores, descende a densidade da masa foliar e permítese o acceso da luz solar ao chan. Así, Silva Pando ofrece os seguintes datos: 21 especies vexetais diferentes no caso dos eucaliptais fronte ás 22 especies nas matogueiras ou nos piñeirais, cifra que se eleva a 29 especies nunha fraga consolidada. Ramil Rego daba diferenzas moito máis significativas referidas a un bosque da Mariña lucense: menos de 20 plantas vasculares nun eucaliptal maduro fronte a 60-70 especies nun bosque autóctono. Conclusións semellantes obtén Silva Pando respecto á concentración de microorganismos no chan destes mesmos tipos de ecosistemas: 15±7 x 106/g de solo nun eucaliptal, 17±7 nun piñeiral fronte a 25±9 nunha fraga. A flora microbiana e fúnguica do chan resulta imprescindible para a formación de humus e a fertilidade do substrato. Tamén se comprobou unha diferenza significativa na avifauna: mentres que nunha fraga media poden observarse 12,92 especies diferentes de aves, nun eucaliptal só hai 7,84 especies diferentes, segundo estudos realizados pola Sociedade Galega de Ornitoloxía en 2003. Tamén a diferenza no número de aves é similar: 52,1 aves por km2 nunha fraga fronte as 28,5 exemplares nun eucaliptal. Predadores Dende 1990, o eucalipto galego é vítima do ataque dun insecto defoliador, o gorgullo do eucalipto (Gonipterus scutellatus), que se estendeu rapidamente por tódalas plantacións ao non contar con inimigos naturais que controlasen a súa expansión. Dende 1999 combátese con éxito esta praga mediante a liberación controlada dunha pequena avespa, tamén natural de Australia, Anaphes nitens, que actúa como parasitoide específico do gorgullo. En Andalucía existen outros insectos que actúan como pragas do eucalipto. O Phorocanta semipunctata e P. recurva, foi importado en Europa coas primeiras árbores xa no século XIX, se ben aínda non se detectou en Galicia a causa das condicións climatolóxicas galegas, que non permiten o seu desenvolvemento. Neste caso, o dano prodúceo o desenvolvemento da larva que escava longas galerías baixo a cortiza da árbore e provoca que seque. A praga afecta normalmente a árbores con algún tipo de lesión ou que sofren longos períodos de seca, pero tamén se atopou en exemplares sans e en troncos acabados de cortar. Outra praga presente en España e Portugal, e ausente tamén en Galicia, é o Ctenarytaina eucalypti (Rhinocola eucalypti), cuxas ninfas se alimentan da saiba das follas. En Portugal tamén está presente o Melolontha sp., cuxas larvas aliméntanse das raíces da árbore. Tamén hai fungos que afectan os eucaliptos. O Mycosphaerella provoca a putrefacción das follas. Máis común, pero menos daniño é o Botrytis cinerea, que provoca o chamado mal azul; afecta a exemplares novos (antes da aparición das follas adultas) nos que causa a aparición de manchas verde-azulentas no talo e morte das follas. Aproveitamento O principal uso comercial do eucalipto consiste no aproveitamento madeireiro, tanto na obtención de madeira como, fundamentalmente, na obtención de pasta de papel, pero tamén para fabricar serraduras, taboleiros de partículas, laminados tipo formica, fibras téxtiles, aceites etc. A madeira non é boa para ebanistería pero, ao ser moi resistente á humidade, vai ben para postes ou para vigas de batea. Outros uso, como o decorativo ou o medicinal, son secundarios e testimoniais. No ano 2005, o volume de madeira cortada de eucalipto representaba en Galicia o 47,12 % do total das especies forestais, cun total de 2.697.627 m³ (na Coruña ascendía ao 66,29 %). Estudando a serie histórica obsérvase un mantemento nas cifras desde 1997, cando se cortaron 2.730.002 m³. Nese mesmo ano 2005, o prezo medio da madeira de eucalipto foi de 20,41 €/m³, fronte aos 27,08 € no caso do piñeiro. Usos medicinais O uso terapéutico das follas do eucalipto é anterior á chegada dos europeos ao continente australiano: os aborixes nativos bebían o cocemento de follas para combate-la febre. Este aproveitamento medicinal acompañou logo á especie segundo se ía expandindo polo mundo e queda reflectido en nomes populares como árbore da saúde ou árbore da febre. Hoxe en día forma parte da farmacopea popular e mais da oficial, tanto en forma de follas desecadas como de aceite esencial . As follas adultas teñen propiedades balsámicas e antisépticas, polo seu contido en aceites esenciais: eucaliptol (o 1-3%). En medicina utilízanse as follas, directamente ou trala súa destilación para obter a esencia. O uso máis habitual é por inhalación dos vapores que desprende á cocción, para catarreiras, bronquite, sinusite ou farinxite. Mediante uso externo (a auga de cocer as follas ou a esencia) utilízase como antiséptico e cicatrizante de feridas. O eucaliptol é un dos ingredientes característicos da pomada Viks VapoRub, xunto ao alcanfor e o mentol, utilizada contra arrefriados e conxestión nos meniños. Tamén contén substancias tóxicas: a eucaliptina (unha flavona, de acción estroxénica), e desaconséllase o seu uso en embarazadas, durante a lactación e nos meniños. Pode acelerar o metabolismo hepático dalgúns medicamentos, polo que é incompatible co consumo de sedantes, analxésicos ou anestésicos. Outros usos O mel de eucalipto, producido a partir do seu néctar, é moi estimado . Do eucalipto pode extraerse tamén o xilitol, un alcohol de azucres amplamente utilizado como edulcorante na industria alimentaria, especialmente para facer goma de mascar. Os eucaliptos na cultura popular galega Disque a sombra do castiñeiro (por húmida e fría) e da nogueira son malas; a do carballo, do eucalipto e doutras árbores é boa, pero a mellor é a do piñeiro (Rodríguez López). Os vapores de eucalipto son desinfectantes e serven para curar os arrefriados; para curar a diabetes úsase o viño quente con estrugas e follas de eucalipto. Tamén se utiliza na medicina veterinaria popular: as espullas do gando cúranse con auga de eucalipto. Sinonimia (dialectalismos) acalito (Verín) acolito (Oirós, Verín) alcalito (Ramirás, Verín) alcolito (Caabeiro, Curtis, Razo, Laxe, Santa Comba, Santaia, Santiago, Codeseda, O Grove, Guitiriz, Friol, Pereiramá, O Incio, Monterroso, Pantón, Montederramo, Verín, Campolongo, Pontedeume) alcolitro (Feás, Novefontes, Sobrado) ancolito (Santiago) aquelito (Verín) arcalitro (Dumbría) arcolito (O Grove, Santiago) arcolitro (Melide) aucolito (Curtis, Santiago) calitro (Verín) cálitro (Verín) colito (Santiago) eucalito (Cabalar, Feás, Santiago, Sobrado, Burón) eucalitro (Dumbría, Lourenzá) eucaliuto (O Bierzo occidental) eucolito (Curtis, Santiago) ocalito (Verín) ocálitro (O Valadouro) oucalito (Friol, Verín) oucolito (Oirós, Santiago) colitro (Terra de Soneira) Refraneiro Planta eucaliptos para ti, piñeiros para os fillos e carballos para os netos. Notas Véxase tamén Bibliografía Castro, M., Freire, L. e Prunell, A.: Guía das árbores de Galicia. Xerais, Vigo 1989. Consellería do Medio Rural: Anuario de Estatística Agraria 2005. Dirección Xeral de Investigación. Cuveiro Piñol, J.: Diccionario Gallego (1876). En Diccionario de Diccionarios, 2003. Font Quer, Pío: Plantas medicinales. El Dioscórides renovado, Labor, Barcelona 1961. García, Constantino: Glosario de voces galegas de hoxe. Anexo 27 de Verba. Anuario Galego de Filoloxía. Secretariado de Publicacións da Universidade, Santiago de Compostela 1985. Ginkel, Astrid van: "Eucalipto", en Fitomédica nº 25, xullo-agosto 1999, 64-75. Leiro Lois, Adela (dir.): Cambados: a tradición oral. Colexio Público Castrelo, Cambados 1986. Ramil Rego, Pablo: "Eucalyptus" en La Voz de Galicia 3.02.2009. Rigueiro Rodríguez, Antonio: Guía de plantas medicinais de Galicia. Galaxia, Vigo 1996. Rivas Quintas, Elixio: Frampas III en Diccionario de Diccionarios, 2003. Rodríguez González, Eladio: Diccionario enciclopédico gallego-castellano. Galaxia, Vigo 1958-1961. Rodríguez López, Jesús: Supersticiones de Galicia y preocupaciones vulgares. Ed. Celta, Lugo 1974. Silva Pando, Francisco Javier, e Rigueiro Rodríguez, Antonio: Guía das árbores e bosques de Galicia, Galaxia, Vigo 1992. Ligazóns externas Especies de eucaliptos Eucaliptos do sur de Australia El eucalipto: unha opción de alta rentabilidad Arquivado 15 de febreiro de 2010 en Wayback Machine. O perforador cornudo do eucalipto (en inglés) Ficha da FAO SGO: Os eucaliptais teñen menor riqueza de aves que outros hábitats? Manual técnico de selvicultura del eucalipto Xosé Veiras e Miguel Ángel Soto: La conflictividad de las plantaciones de eucalipto en España (y Portugal), Greenpeace 2013