Rio-de-Žaneiro

Rio-de-Žaneiro vai muite Rio (port.: Rio de Janeiro [ˈʁi.u d(ʒi) ʒɐˈnejɾu] «vilukuine jogi») om lidn Brazilijan suvipäivnouzmas. Se om ühtennimižen štatan administrativine keskuz. Lidn om kahtenz' znamoičendal valdkundan ižanduses San Paulun jäl'ghe. Vl 2016 lidn vastsi ezmäižid Suviamerikas Kezaližid Olimpiadvändoid. Istorii Rio-de-Žaneiro om Guanabar-lahten (port.: Baía da Guanabara) ezmäine nimituz, se oli anttud värin (laht, ei ole jogi). Eländpunktan aluz om pandud vn 1565 1. päiväl keväz'kud lahten päivlaskmaižel randal kuti San Sebastjan de Rio-de-Žaneiro (port. São Sebastião de Rio de Janeiro) Portugalijan Sebastjan I-kunigahan oiktastuseks. Vl 1763 sirtihe sihe koloniališt administracijad Salvadoraspäi, i vozil 1763−1960 Rio oli Brazilijan pälidnaks. Vl 1960 pälidnan aluzkundad sirdiba udhe Brazilia-lidnha. Geografijan andmused Rio sijadase Atlantižen valdmeren da sen Guanabar-lahten randoil, Brazilijan mägitazangišton suvipautkil, 31 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Klimat om subekvatorialine, vai tropižen savannan klimat tropižen mussonižen röunal, pil'vekaz vodes läbi. Kun keskmäine lämuz oleleb +21,3..+26,5 C° röunoiš. Ekstremumad oma +10,1 C° (sügüz'ku, reduku) i +43,2 C° (reduku, tal'vku). Il'man lämuz voib ületada +34 C° miččel taht kul. Paneb sadegid 1069 mm vodes, enamba tal'vkus-keväz'kus (130..136 mm kus), kezakun-sügüz'kun pord om kaikiš kuivamb (42..54 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 77..80 % röunoiš voden aigan. Tobmuz Vspäi 2010 lidn jagase seičemeks subprefekturaks (äilugu port.: subprefeituras). Subprefekturas alajagasoiš 33 administrativižeks rajonaks (Regiões Administrativas, RAs) i edemba 162 lidnrajonaks (bairros). Municipalitetan tobmuden pämez' om prefekt (port.: Prefeito do Rio de Janeiro). Edeline lidnan pämez' om Marselo Krivella (Marcelo Crivella, viluku 2017 — tal'vku 2020). Eläjad Vn 2010 Brazilijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6 320 446 ristitud (se ristitišt oli kaikiš suremb), vn 2022 — 6 211 223 ristitud. Läz 16,5 mln ristitud elädas «Sur' Rio»-lidnaglomeracijas 43 780 km² pindal vn 2015 andmusiden mödhe. Eläjiden ičeze nimi om «karioka» (port.: carioca). Augotižlibundan mödhe (Rio-lidnan eläjad vaiše, 2022): evropalaižed — 45,4 %, segoitadud augotižlibundan (pardu) — 38,7 %, afrikalaižed — 15,6 %, azijalaižed — 0,2 %, indejalaižed — 0,1 %. Ristitišt om segoitadud znamasižes märas, lidnalaižiden ičeze identifikacii sättub genetižile tedoidusile vaiše paloin. Niiden mödhe ezmäižen koumen gruppan ezitatoiden 6,7..8,3 % oliba indejalaižed, vaiše pol' «afrikalaižiden» ezitatoid oliba afrikalaižed, «evropalaižiden» ezitatoiden 7 % oliba muzaverižes Afrikaspäi. Religijan mödhe (lidn, 2009): katolikad — 51,1 %, protestantad — 23,4 %, religijatomad — 13,6 %, spiritistad — 5,9 %, umbanda- i kandomble-religijoiden polenpidajad — 1,3 %, judaistad — 0,3 %, toižed uskojad — 4,4 %. Transport Rios om kundališt transportad: avtobusoid, kiruhavtobusoid, tramvaid (vspäi 1891), lidnelektrojonusid, ehtatimid. Om äi kiruhteid da 160 km velotehuzid. Koumetoštkümnekilometrine Rio-Niteroi-avtotesild ühtenzoitab Guanabar-lahten randoid. Vspäi 1979 metropoliten radab lidnas (vspäi 2016 om koume jonod, 41 stancijad, 58 km raudted). Sen ližaks, vspäi 2016 kebn metro radab lidnas (port.: Veículo Leve sobre Trilhos Carioca, om koume jonod, 42 stancijad, 28 km raudted). Valdkundan kahtenz' surtte meriport sijadase lidnas. Kaik koume lendimportad ratas lidnas. Suremb niiden keskes om rahvahidenkeskeine soda- da civiline Rio-de-Žaneiro Galean-lendimport Antoniu Karlos Žobin-muzikankirjutajan nimed (port.: Galeão, GIG / SBGL, 14,5 mln passažiroid vl 2024), se sijadase kaks'kümnes kilometras pohjoižhe lidnan keskuzpalaspäi Gubernatoran sarel. Sišpäi tehtas reisid Suviamerikan äjihe maihe, AÜV:oihe, Päivlaskmaižen Evropan i Afrikan surihe lidnoihe, mugažo Brazilijadme. Sebruzlidnad Homaičendad Irdkosketused Rio-de-Žaneiro-lidnan tobmuden sait (prefeitura.rio). (port.)