Ròcia

Na ròcia a l'é n'ansem natural ëd mineraj, materia mineralòida, o materia orgànica solidificà. A l'é la base dël paisage terestr e as forma për process geològich coma erussion, sedimentassion, o metamorfism. Le ròce a son classificà an tre categorìe prinsipaj: ìgnee, sedimentarie, e metamòrfiche, mincadun-a con propietà e origin diferente. Formassion Le ròce as creo për via ëd: Solidificassion dël magma o làva (ròcia ìgnea). Acumulassion ëd sediment compatà o cimentà (ròcia sedimentaria). Trasformassion ëd ròce esistente sota pression o temperadura àuta (ròcia metamòrfica). Sòrt ëd ròcia Ròcia ìgnea: Intrusive (es. granit): Formà dal magma ch'as frèida lentament sot-tèra. Estrusive (es. basalt): Formà da lava ch'as frèida an surfassa. Ròcia sedimentaria: Clàstiche (es. arenaria): Creà da fragment d'àutre ròce trasportà da eva o vent. Chìmiche (es. giss): Formà për precipitassion ëd dissolussion mineral. Orgàniche (es. carbon): Rest ëd organism vivent acumulà. Ròcia metamòrfiche (es. marm, scist): Ròce modificà da pression o temperadura sensa fondse. Cicl dle ròce Ël cicli dle ròce a descriv la trasformassion continuà antra ij tipo ëd ròcia: Ròcia ìgnea a peul esse erodùa e trasformesse an sediment. Sediment a peulo compatesse an ròcia sedimentaria. Ròcia sedimentaria a peul subì metamorfism për dventé metamòrfica. Ròcia metamòrfica a peul fondse e torné a esse magma. Usagi Edilissia: Granit e marm për paviment e faciade. Andustria: Calcar për fé ciman, quarz për véder. Art: Marm dovrà për scultura (es. Michelangelo). Energìa: Carbon e petròli (da ròce sedimentarie orgàniche). Ròce an Piemont Ël Piemont a l'ha na varietà geològica grassie a soe Alp e pianure: Alp: Ròce metamòrfiche (scist, gneiss) e ìgnee (granit ant la Val Susa). Pianura Padan-a: Sediment sabios e argila portà dal Po. Monfrà e Langhe: Ròce sedimentarie marin-e (àut contnù ëd fòssij). Monviso: Ofiolite (rest ëd l'antich fond oceànich). Importansa geològica Stòria dla Tèra: Le ròce a registro cambi climàtich e moviment tetònich. Fòssij: Rest ëd organism ant le ròce sedimentarie ch'a conto l'evolussion dla vita. Risorse naturaj: Mineraj, petròli, e gas naturaj a son gropà a specìfiche formassion ëd ròce. Efet ambientaj Estrassion ëd mineraj: Dësrutiment dël teren e contaminassion. Erosion dle ròce: A lìbera sediment ch'a peul vempe ij fium. Gestione sostenìbil: Ricuper ëd cave e protege le formassion raire. Ròce notèivol Granit: Usà për ij monument stòrich (es. Dòm ëd Milan). Marm ëd Carara: avosà për soa bianchëssa, dovrà da j'artista roman. Basalt: Formassion colonà (es. "Strade dij Gigant" an Irlanda). Arferiment Press, F. et al. (2003). Understanding Earth. W.H. Freeman.