پرۆتێستانت

پڕۆتێستانت یان ناڕەزاکان (بە ئینگلیزی: Protestant) ئەو کۆمەڵەیە بوو کە مارتن لووتر دایمەزراند دوای ئەو چەوساندنەوە زۆرەی لەلایەن کڵێساوە تووشی خەڵک ببوو. مارتن لووتەر دژی ئەو بیروباوەڕەی پاپای کاسۆلیکی بوو کە پاپا دەتوانێت بەڵگەنامەی لێخۆشبوون بۆ ھەر کەسێک بەدەست بھێنێت بەرامبەر بڕێک پارە یان زێڕ. زاراوەناسی شەش شازادەی ئیمپراتۆریەتیی پیرۆزی ڕۆمانی و فەرمانڕەوای چواردە شارە ئازادی ئیمپراتۆری، کە ناڕەزایەتییەکیان (یان ناھاودەنگییەکیان) دژی فەرمانی ئەنجومەنی سپایەر (١٥٢٩) دەرکرد، یەکەم کەس بوون کە پێیان گوترا پڕۆتێستانتەکان. زاراوەی «پڕۆتێستانت»، ھەرچەندە لە سەرەتادا لە سروشتدا بە تەواوی ڕامیاری بوو، دواتر مانایەکی فراوانتری وەرگرت، کە ئاماژەیە بۆ ئەندامی ھەر کڵێسایەکی ڕۆژاوایی کە پابەند بوو بە بنەما سەرەکییەکانی پڕۆتێستانت. پڕۆتێستانت لایەنگری ھەر یەکێک لەو دەستە مەسیحییانەیە کە لە کاتی چاکسازیی ئایینیدا لە کڵێسای ڕۆما جیا بوونەتەوە، یان ھەر گرووپێک کە لەوانەوە ھاتبن. لە کاتی چاکسازیی ئایینیدا، زاراوەی «پڕۆتێستانت» بە دەگمەن لە دەرەوەی ڕامیاریی ئەڵمانیا بەکاردەھات. ئەو کەسانەی لە بزووتنەوە ئایینییەکەدا بەشدار بوون وشەی «ئەڤانجلیکی»یان (بە ئەڵمانی: evangelisch) بەکاردەھێنا. وردە وردە، «پڕۆتێستانت» بوو بە زاراوەیەکی گشتی، بە واتای ھەر لایەنگرێکی چاکسازیی ئایینی لە ناوچە ئەڵمانی زمانەکاندا. لە کۆتاییدا تا ڕادەیەک لەلایەن لۆتەرییەکانەوە وەرگیرا، ھەرچەندە خودی مارتن لووتر پێداگری لەسەر «مەسیحی» یان «ئەڤانجلیکی» دەکرد وەک تەنھا ناوە پەسەندکراوەکان بۆ ئەو کەسانەی کە باوەڕیان بە مەسیح ڕاگەیاندووە. پڕۆتێستانتە فەڕەنسییەکان و سویسرییەکان لەبری ئەوە وشەی «چاکسازیخواز»یان پێ باشتر بوو، کە بوو بە ناوێکی باو، بێلایەن و بەدیل بۆ کالڤینییەکان. وشەی «ئەڤانجلیکی»، کە ئاماژەیە بۆ ئینجیل، لە ساڵی ١٥١٧وە بە شێوەیەکی بەرفراوان بۆ ئەو کەسانە بەکاردەھات کە لە بزووتنەوە ئایینییەکە لە ناوچە ئەڵمانی زمانەکاندا بەشدار بوون. «ئەڤانجلیکی» ھێشتا لەنێوان ھەندێک لە مەزھەبە مێژووییەکانی پڕۆتێستانت لە نەریتە پڕۆتێستانتە لۆتەری، کالڤینی و یەکگرتووەکاندا (لۆتەری و چاکسازیخواز) لە ئەورووپا و ئەوانەی پەیوەندییەکی بەھێزیان لەگەڵیاندا ھەیە، پەسەندکراوە. لە سەرووی ھەموویانەوە ئەم زاراوەیە لەلایەن دەستە پڕۆتێستانتەکانەوە لە ناوچە ئەڵمانی زمانەکانی ئەورووپا بەکاردێت، وەک کڵێسای پڕۆتێستانت لە ئەڵمانیا. بەم شێوەیە، وشەی ئەڵمانی «evangelisch» بە واتای پڕۆتێستانت دێت، لەکاتێکدا وشەی ئەڵمانی «evangelikal»، ئاماژەیە بۆ ئەو کڵێسایانەی کە لەلایەن ئەڤانجلیکالیزم شێوەیان گرتووە. وشەی ئینگلیزی «evangelical» بەزۆری ئاماژەیە بۆ کڵێسا پڕۆتێستانتە ئەڤانجلیکییەکان، و لەبەر ئەوە بۆ بەشێکی دیاریکراوی پڕۆتێستانتیزم نەک بۆ تەواوی پڕۆتێستانتیزم. وشە ئینگلیزییەکە ڕەگ و ڕیشەکەی دەگەڕێتەوە بۆ پوریتانەکان لە ئینگلتەرا، کە ئەڤانجلیکالیزم تێیدا سەریھەڵدا، و پاشان گواسترایەوە بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان. مارتن لۆتەر ھەمیشە حەزی لە زاراوەی «لۆتەری» نەبووە، زاراوەی «ئەڤانجلیکی» پێ باشتر بوو، کە لە «euangelion» وەرگیراوە، کە وشەیەکی یۆنانییە بە واتای «ھەواڵی باش» (واتە «ئینجیل») دێت. لایەنگرانی جۆن کالڤین، ھولدریچ زوینگلی، و تیۆلۆژناسانی دیکەی پەیوەست بە نەریتی چاکسازیخواز، دەستیان کرد بە بەکارھێنانی ئەو زاراوەیە. بۆ جیاکردنەوەی دوو گرووپە ئەڤانجلیکییەکە، ئەوانی تر دەستیان کرد بە ئاماژەکردن بە دوو گرووپەکە وەک «لۆتەری ئەڤانجلیکی» و «چاکسازیخوازی ئەڤانجلیکی». لۆتەرییەکان خۆیان لە ناوەڕاستی سەدەی ١٦دا دەستیان کرد بە بەکارھێنانی زاراوەی «لۆتەری»، بە مەبەستی جیاکردنەوەی خۆیان لە گرووپەکانی تری وەک فیلیپیستەکان و کالڤینییەکان. وشەی ئەڵمانی «reformatorisch»، کە بە نزیکەیی وەک «چاکسازیخوازانە» یان «چاکسازی» وەردەگێڕدرێتە سەر ئینگلیزی، وەک بەدیلێک بۆ «evangelisch» لە ئەڵمانیدا بەکاردێت، و جیاوازە لە وشەی ئینگلیزی «reformed» (بە ئەڵمانی: reformiert)، کە ئاماژەیە بۆ ئەو کڵێسایانەی کە بەھۆی بیرۆکەکانی جۆن کالڤین، ھولدریچ زوینگلی، و تیۆلۆژناسانی تری چاکسازیخواز شێوەیان گرتووە. ئەم زاراوەیە کە لە وشەی «چاکسازیی ئایینی» وەرگیراوە، لە دەوروبەری ھەمان کاتی «ئەڤانجلیکی» (١٥١٧) و «پڕۆتێستانت» (١٥٢٩) دەرکەوتووە. لقە سەرەکییەکان دەکرێت جیاوازی لەنێوان پڕۆتێستانتەکاندا بکرێت بەپێی چۆنیەتیی کاریگەربوونیان بە بزووتنەوە گرنگەکان لە دوای چاکسازیی ئایینییەوە، کە ئەمڕۆ بە لق دادەنرێن. ھەندێک لەم بزووتنەوانە بنەچەیەکی ھاوبەشیان ھەیە، و ھەندێک جار ڕاستەوخۆ مەزھەبە تاکەکەسییەکان دروست دەکەن. بەھۆی زۆریی ئەو مەزھەبانەی پێشتر ڕایان گەیاند، ئەم بەشە تەنھا باس لە گەورەترین خێزان یان لقە ئایینییەکان دەکات، کە بە شێوەیەکی بەرفراوان بە بەشێک لە پڕۆتێستانتیزم دادەنرێن. ئەمانەش بریتین لە، ئەدڤێنتێستەکان، ئەنگلیکانەکان، باپتیستەکان، کڵێساکانی چاکسازی، لۆتەری، میتۆدیزم و پێنتێکۆستالەکان. ھەروەھا باس لە لقێکی بچووک بەڵام مێژوویی گرنگ دەکرێت. وێنە گرافیکییەکەی خوارەوە پەیوەندییە دوولایەنەکان و ڕەگ و ڕیشە مێژووییەکانی خێزانە سەرەکییەکانی پڕۆتێستانت یان بەشەکانیان ڕوون دەکاتەوە. بەھۆی ھۆکارەکانی وەک «چاکسازیی دژ» و بنەمای یاسایی «Cuius regio, eius religio»، زۆر کەس بە نھێنی باوەڕی خۆیان پەیڕەو کردووە، چونکە وابەستەیییە ئایینییە ڕایان گەیاندبوو بە جۆرێک لە جۆرەکان لەگەڵ ئەو بزووتنەوەیەی کە ھاو سۆزی بوون دژایەتییان ھەبووە. لە ئەنجامدا، سنوورەکان لەنێوان مەزھەبەکاندا بەو شێوەیە ڕوون نین کە ئەم نەخشەیە ئاماژەی پێ دەدات. چونکە کاتێک دانیشتووان سەرکوت کراون یان چەوسێنراونەتەوە بۆ ئەوەی وا نیشان بدەن کە پابەندن بە باوەڕە باڵاکەوە، لە ڕێگەی نەوەکانەوە بەردەوام بوون لە کاریگەرییان لەسەر ئەو کڵێسایەی کە لە ڕواڵەتدا پێیەوە پابەند بوون. لەبەر ئەوەی کالڤینیزم بە دیاریکراوی لە ئیمپراتۆریەتیی پیرۆزی ڕۆمانیدا دانی پێدا نەنرابوو تا ساڵی ١٦٤٨ و ئاشتیی وێستفالیا، زۆرێک لە کالڤینییەکان بە نھێنی باوەڕی خۆیان پەیڕەو دەکرد. بەھۆی کردارەکانی سەرکوتکردنی پەیوەست بە چاکسازیی دژ لە خاکە کاتۆلیکییەکاندا لە ماوەی سەدەکانی شانزدەھەم و نۆزدەھەمدا، زۆرێک لە پڕۆتێستانتەکان وەک پڕۆتێستانتی شاراوە ژیاون. لە ھەمان کاتدا، لە ناوچە پڕۆتێستانتەکاندا، کاتۆلیکەکان ھەندێک جار بە نھێنی باوەڕەکانیان پەیڕەو دەکرد، ھەرچەندە کۆچکردن لە کیشوەری ئەورووپا زیاتر گونجاو بوو، بۆیە ئەمە کەمتر باو بوو. ئەدڤێنتێستەکان بزووتنەوەی ئەدڤێنتێستەکان لە سەدەی نۆزدەھەمدا لە چوارچێوەی بووژانەوەی بەئاگاھاتنەوەی گەورەی دووەم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان سەریھەڵدا. ناوەکە ئاماژەیە بۆ باوەڕھێنان بە ھاتنی دووەمی نزیکی عیسا. ویلیام میڵەر بزووتنەوەی ئەدڤێنتێستەکان لە دەیەی ١٨٩٠دا دەست پێ کرد، و شوێنکەوتووانی بە میڵەرییەکان ناسران. سەرچاوەکان دەروازەی ئەڵمانیا دەروازەی ئایین