Protestantismo

O protestantismo é unha rama do cristianismo que salienta a xustificación dos pecadores só pola fe, o ensino de que a salvación vén pola graza divina inmerecida, o sacerdocio de todos os crentes, e a Biblia como a única fonte infalible de autoridade para a fe e as prácticas cristiás. As cinco solae resumen as crenzas teolóxicas básicas do protestantismo maioritario. Os protestantes seguen os principios teolóxicos da reforma protestante, un movemento que comezou no século XVI co obxectivo de reformar a Igrexa católica dos erros, abusos e discrepancias percibidos. A Reforma comezou no Sacro Imperio Romano en 1517, cando Martiño Lutero publicou as súas "Noventa e cinco teses" como reacción contra os abusos na venda de indulxencias por parte da Igrexa católica, que pretendía ofrecer a remisión do castigo temporal dos pecados aos seus compradores. Con todo, o termo deriva da carta de protesta dos príncipes luteranos alemáns en 1529 contra un edicto da Dieta de Espira que condenaba os ensinos de Martiño Lutero como heréticas. No século XVI, o luteranismo estendeuse desde Alemaña en Dinamarca-Noruega, Suecia, Finlandia, Livonia, e Islandia. As igrexas calvinistas estendéronse en Alemaña, Hungría, os Países Baixos, Escocia, Suíza, Francia, Polonia e Lituania, liderados por reformadores protestantes como Jean Calvin, Huldrych Zwingli e John Knox. A separación política da Igrexa de Inglaterra da Igrexa católica baixo o mandato do rei Henrique VIII deu inicio ao anglicanismo, o que levou a Inglaterra e Gales a formar parte deste amplo movemento de Reforma, baixo o liderado do reformador Thomas Cranmer, cuxa labor forxou a doutrina e a identidade anglicana. O protestantismo é diverso, dividido en varias denominacións sobre a base da teoloxía cristiá e a eclesioloxía protestante, e non forma unha estrutura única como a Igrexa católica, a ortodoxia oriental ou a ortodoxia oriental. Os protestantes adhírense ao concepto dunha igrexa invisible, en contraste coa Igrexa católica, a Igrexa ortodoxa oriental, as Igrexas ortodoxas orientais, a Igrexa asiria de Oriente, e a Antiga Igrexa de Oriente, que se consideran a si mesmas como a única e orixinal igrexa —a "única igrexa verdadeira"— fundada por Xesucristo (aínda que certas denominacións protestantes, incluído o luteranismo histórico, manteñen esta posición).. Algunhas denominacións cristiás teñen un alcance e unha distribución mundial de membros da igrexa, mentres que outras se limitan a un só país. A maioría de protestantes son membros dun puñado de familias confesionais protestantes; adventistas, anabaptistas, anglicanos/episcopais, baptistas, calvinistas/reformados, luteranos, metodistas, moravos, pentecostais, irmáns de Plymouth, presbiterianos e cuáqueros. As igrexas non confesionais, carismáticas e independentes tamén están en aumento, habéndose expandido rapidamente recentemente por gran parte do mundo, e constitúen unha parte importante do protestantismo. Estes diversos movementos, denominados colectivamente "protestantismo popular" por académicos como Peter L. Berger, foi chamado un dos movementos relixiosos máis dinámicos do mundo contemporáneo. As estimacións do número de protestantes no mundo oscilan entre os 625 millóns e os máis de 900 millóns de persoas. O protestantismo abrangue o conxunto das igrexas e comunidades cristiás xurdidas no século XVI en Europa Occidental, separadas da Igrexa católica a partir do labor reformador do ex-monxe agostiño Martiño Lutero, iniciador do luteranismo. Terminoloxía Protestante Os primeiros individuos en ser chamados protestantes foron seis príncipes do Sacro Imperio Romano e gobernantes de catorce cidades imperiais libres, que emitiron unha protesta (ou disidencia) contra o edicto da dieta de Speyer (1529). O edicto revogou as concesións feitas aos luteranos coa aprobación do emperador do Sacro Imperio Romano Xermánico Carlos V tres anos antes. O termo "protestante", aínda que inicialmente era de natureza puramente política, adquiriu máis tarde un sentido máis amplo, referíndose a un membro de calquera igrexa occidental que se subscribise aos principais principios protestantes. Un protestante é un adherente de calquera deses corpos cristiáns que se separaron da Igrexa de Roma durante a Reforma, ou de calquera grupo descendente deles. Durante a Reforma, o termo "protestante" apenas se utilizaba fóra da política alemá. As persoas que participaban no movemento relixioso utilizaban a palabra "evanxélico" (evangelisch). Para máis detalles, véxase a sección seguinte. Aos poucos, "protestante" converteuse nun termo xeral, que designaba a calquera seguidor da Reforma na área de fala alemá. En última instancia, foi adoptado en certa medida polos luteranos, aínda que o propio Martiño Lutero insistiu en "cristián" ou "evanxélico" como os únicos nomes aceptables para as persoas que profesaban a fe en Cristo. Os franceses e os protestantes suízos preferiron en cambio a palabra "reformado". (réformé), que se converteu nun nome popular, neutral e alternativo para os calvinistas. Evanxélico A palabra "evanxélico" (evangelisch), que se refire ao Evanxeo, utilizouse amplamente para referirse aos participantes no movemento relixioso na área de fala alemá a partir de 1517. O termo "evanxélico" segue sendo o preferido entre algunhas das denominacións protestantes históricas das tradicións luterana, calvinista e protestante unida (luterana e reformada) en Europa, e entre aquelas que teñen fortes vínculos con elas. Sobre todo, o termo é utilizado por organismos protestantes na zona de fala alemá, como a Igrexa Protestante en Alemaña. Así, a palabra alemá "evangelisch" significa protestante, mentres que a palabra alemá "evangelikal" refírese ás igrexas moldeadas polo evanxelicalismo. A palabra inglesa "evangelical" adoita referirse ás igrexas protestantes evanxélicas, e por tanto a unha certa parte do protestantismo máis que ao protestantismo no seu conxunto. A palabra inglesa ten as súas raíces nos puritanos de Inglaterra, onde se orixinou o evanxelicalismo, e despois foi levado aos Estados Unidos. A Martiño Lutero sempre lle desgustou o termo "luterano", e prefería o termo "evanxélico", que derivaba de "euangelion", unha palabra grega que significa «boas novas», é dicir, «evanxeo». Os seguidores de Xoán Calvino, Huldrych Zwingli, e outros teólogos vinculados á tradición reformada tamén comezaron a utilizar ese termo. Para distinguir os dous grupos evanxélicos, outros comezaron a referirse aos dous grupos como "luteranos evanxélicos" e "reformados evanxélicos". A palabra tamén se aplica da mesma maneira a algúns outros grupos principais, por exemplo, "evanxélico metodista". Co paso do tempo, a palabra "evanxélico" foise deixando de utilizar. Os propios luteranos empezaron a utilizar o termo "luterano" a mediados do século XVI, para distinguirse doutros grupos como os filipistas e os calvinistas. Reformacional A palabra alemána. reformatorisch, que se traduce aproximadamente ao galego como "reformacional" ou "reformante", utilízase como alternativa para evangelisch en alemán, e é diferente do galego reformado (reformiert), que se refire ás igrexas moldeadas polas ideas de Jean Calvin, Huldrych Zwingli , e outros teólogos reformados. Derivado da palabra «reforma», o termo xurdiu aproximadamente ao mesmo tempo que «evanxélico» (1517) e «protestante» (1529). Teoloxía Principios fundamentais Moitos expertos propuxeron criterios para determinar se unha confesión cristiá debe considerarse parte do protestantismo. Un consenso común aprobado pola maioría deles é que, para que unha confesión cristiá deba ser considerada protestante, debe recoñecer os seguintes tres principios fundamentais do protestantismo. Só as escrituras A crenza, salientada por Lutero, na Biblia como a fonte máis alta de autoridade para a igrexa. As primeiras igrexas da Reforma crían nunha lectura crítica, pero seria, das Escrituras e consideraban a Biblia como unha fonte de autoridade superior á da tradición eclesiástica, aínda que os luteranos aprecian a tradición polo seu papel no mantemento da orde e na transmisión do Evanxeo. Os moitos abusos que se produciran na Igrexa occidental antes da Reforma protestante levaron aos reformadores a rexeitar gran parte da súas tradicións. A principios do século XX, desenvolveuse en Estados Unidos unha lectura menos crítica da Biblia, o que conduciu a unha lectura "fundamentalista" das Escrituras. Os fundamentalistas cristiáns len a Biblia como a Palabra de Deus "inerrante e infalible", do mesmo xeito que as igrexas católica, ortodoxa oriental, luterana e anglicana, pero a interpretan de maneira literal, sen utilizar o método histórico-crítico. Os metodistas e anglicanos difiren dos luteranos e os reformados nesta doutrina, xa que ensinan a "prima scriptura", que sostén que as Escrituras son a fonte principal da doutrina cristiá, pero que "a tradición, a experiencia e a razón" poden nutrir a relixión cristiá sempre que estean en harmonía coa Biblia (canon protestante). Os cuáqueros e os metodistas (incluído o movemento de santidade), así como os |pietistas radicais, os pentecostais e os cristiáns espirituais fan fincapé no Espírito Santo e na proximidade persoal a Deus. Tamén houbo un tempo no que as escrituras se converteron na nova imaxinería relixiosa. A teoloxía reformada (calvinista) provocou acontecementos iconoclastas cando Xoán Calvino chegou a Xenebra en 1536. Calvino herdou unha cidade onde o antigo mundo cristián medieval, cos seus rituais, imaxes e peregrinos, fora desmantelado. Despois dos acontecementos da iconoclasta en 1566, as escrituras comezaron a ocupar o lugar das imaxes relixiosas que foran eliminadas previamente. Estas novas imaxes de texto converteron as escrituras nunha ferramenta visual. A ausencia de imaxes tradicionais creou espazo para a idea conxunta das escrituras cos obxectos visuais, xerando unha nova cultura imaxinística que se centraba na lectura, a comprensión e a reflexión sobre as observacións. Xustificación só pola fe A crenza de que os crentes son xustificados, ou perdoados polos seus pecados, unicamente a través da fe en Cristo e non mediante unha combinación de fe e boas obras. Para os protestantes, as boas obras son unha consecuencia necesaria e non a causa da xustificación. Non obstante, aínda que a xustificación é só pola fe, existe a postura de que a fe non é nuda fides. Xoán Calvino explicou que «é, polo tanto, só a fe a que xustifica, e con todo a fe que xustifica non está soa: así como é só a calor do sol a que quenta a terra, e con todo no sol non está soa». No momento da xustificación dun individuo, as Igrexas luteranas ensinan que comeza o proceso de santificación, que se define como "a obra do Espírito Santo que segue á xustificación pola fe e consiste en renovar ao crente e producir nel obras de renovación". Estas boas obras feitas polos cristiáns son recompensadas por Deus. Os cristiáns luteranos e reformados difiren dos metodistas na súa visión da posibilidade da santificación completa, e os metodistas a afirman como unha segunda obra da graza. Sacerdocio universal dos crentes O sacerdocio universal dos crentes implica o dereito e o deber dos laicos cristiáns non só de ler a Biblia en lingua vernácula , senón tamén de participar no goberno e en todos os asuntos públicos da Igrexa. Oponse ao sistema xerárquico que sitúa a esencia e a autoridade da Igrexa nun sacerdocio exclusivo e que converte aos sacerdotes ordenados nos mediadores necesarios entre Deus e o pobo. Distínguese do concepto do sacerdocio de todos os crentes, que non lles outorgaba aos individuos o dereito a interpretar a Biblia á marxe da comunidade cristiá en xeral, xa que o sacerdocio universal abría a porta a tal posibilidade. Hai estudosos que citan que esta doutrina tende a subsumir todas as distincións na igrexa baixo unha única entidade espiritual. Calvin referíase ao sacerdocio universal como unha expresión da relación entre o crente e o seu Deus, incluíndo a liberdade do cristián de achegarse a Deus a través de Cristo sen mediación humana. Tamén sostivo que este principio recoñece a Cristo como profeta, sacerdote e rei, e que o seu sacerdocio é compartido co seu pobo. Desde este punto de vista, a sucesión apostólica non se basea nunha cadea de ordenación ininterrompida, senón na lealdade dos crentes á Palabra de Deus, expresada tanto na fe como na práctica. Santa Trindade Os protestantes que se adhiren ao Credo de Nicea creen en tres persoas (Deus Pai, Deus Fillo e o Deus Espírito Santo) como un só Deus. Os movementos que xurdiron na época da Reforma protestante, pero que non forman parte do protestantismo (por exemplo, o unitarismo), rexeitan a Trindade. Isto adoita servir de motivo para que diversos observadores exclúan o universalismo unitario, o pentecostalismo unicitario e outros movementos do protestantismo. O unitarismo segue tendo presenza principalmente en Transilvania, Inglaterra e Estados Unidos. Cinco solae As cinco solae son cinco frases (ou lemas) latinos que xurdiron durante a Reforma protestante e resumen as diferenzas básicas das crenzas teolóxicas dos reformadores en oposición ás ensinanzas da Igrexa católica da época. A palabra latina solae significa "só", "único" ou "solitario". Variantes Na Suíza de fala alemá, Ulrico Zuinglio, Ecolampadio e outros comezaron tamén un intento de reforma da Igrexa católica, de carácter máis profundo e enriquecido por unha teoloxía moito máis elaborada. Xoán Calvino foi o dirixente máis destacado da Reforma protestante en Suíza. A Reforma que se iniciou case simultaneamente en Zúric (Cantón de fala alemá) e Xenebra (francófona) foi estendéndose grazas ao traballo de moitos pastores e reformadores da Igrexa por todos os países veciños. Ata chegou ata Escocia grazas ao esforzo misioneiro do reverendo escocés John Knox que se formou en Xenebra. A Igrexa de Inglaterra non se deixou influír nun primeiro momento polo protestantismo, pero tras a súa ruptura coa Igrexa de Roma, comezou un paulatino e vacilante achegamento aos ideais reformados. Actualmente as igrexas da Comuñón Anglicana decláranse claramente reformadas. Fóra dese protestantismo, que moitos estudosos denominan "maxistral", deuse outra vertente, que se distinguiu tanto do catolicismo romano como das igrexas protestantes de carácter nacional. Esta corrente recibe o nome de reforma radical. O historiador George Williams diferencia á súa vez as seguintes correntes dentro desta Reforma: espiritualistas, racionalistas e anabaptistas. Os anabaptistas rexeitaron a unión da igrexa cristiá co Estado e repudiaron o bautismo infantil, constituíndose en igrexas independentes ou segregadas. O maior achegue á modernidade descansaría na súa persistente promoción da separación entre a igrexa cristiá e o estado, a liberdade relixiosa persoal e o exercicio dun goberno plenamente democrático nas súas congregacións. Así conviviron en toda Europa dous movementos protestantes diferenciados. O movemento reformado, liderado polas igrexas reformadas e luteranas, e o movemento radical que acabaría desenvolvéndose en grupos separatistas como os menonitas. Doutrinas O protestantismo ten como alicerce básico da súa fe a Biblia, entendida como Palabra de Deus descansando toda a súa teoloxía en tres principios xerais e dous particulares que son exclusivos da teoloxía reformada (Tradicionalmente enunciados en latín): Sola Scriptura: A Biblia é a única máxima autoridade en temas de fe, moral e conciencia. Sola Fide: A fe na obra expiatoria de Xesús Cristo é a única necesidade que ten o ser humano para salvar a súa alma eterna da condenación. Solus Christus: Unicamente Cristo é quen nos dá a vida eterna. Non hai vida eterna sen El. Diferenzas entre as igrexas protestantes e a Igrexa católica: Non recoñece a autoridade do Sumo Pontífice, o papa, como vicario de Cristo na Terra nin a ningún dos patriarcas da Igrexa ortodoxa. A Biblia é a fonte única de autoridade, Sola Scriptura, a tradición eclesiástica non ten ningunha validez se non está sustentada e xustificada na Biblia. As decisións dos concilios non teñen autoridade se non se sustentan en doutrinas bíblicas. Para salvarse non son necesarias as obras nin a caridade. O servizo ou culto carece dunha orde litúrxica necesario. O canon da Biblia para os protestantes é de 66 libros, xa que unicamente acéptanse como inspirados aqueles libros que son propios da Tanach hebrea (Antigo testamento para os cristiáns), é dicir que forman parte da Biblia xudía. Rexéitanse os libros do Antigo Testamento chamados deuterocanónicos por outras igrexas. Nun principio os protestantes expresaron as súas posicións doutrinais por medio de Confesións de Fe, breves documentos apoloxéticos. As Confesións de Augsburgo expresaron a doutrina luterana. As confesións reformadas inclúen tamén a Confesión Escocesa (1560), A Segunda Confesión Helvética (1531) e a Confesión de Fe de Westminster (1647). Os Trinta e Nove Artigos de Relixión da Igrexa de Inglaterra tamén adoitan ser considerados reformados. A Declaración Teolóxica de Barmen, contra o réxime Nazi, e a Breve Declaración de Fe da Igrexa Presbiteriana nos Estados Unidos son exemplos de declaracións recentes. O ensino relixioso fundamentouse en catecismos. O Catecismo de Heidelberg e o Maior e Menor de Westminster son instrumentos reformados para ensino de adultos e infantes nas Igrexas. Algunhas das doutrinas da Igrexa católica medieval rexeitadas polo protestantismo ao non considerar que aparecen na Biblia son: o Purgatorio, a supremacía papal, as oracións polos mortos, a intercesión dos santos, a asunción de María e a súa virxindade perpetua, así mesmo a veneración destes últimos, tal como o resto dos homes, e porque contradicía ao primeiro mandamento "Non terás deuses alleos diante de min" (Ex. 20:3). Nas igrexas de teoloxía reformada salientouse a doutrina bíblica exposta por Agostiño de Hipona da elección, que establece que a salvación é por pura graza (favor inmerecido) de Deus, sen obras. A autoridade das igrexas protestantes entendeuse como obediencia unicamente á Biblia, suxeita á interpretación persoal, e non como unha transmisión mecánica dos poderes dos apóstolos aos seus sucesores. Dirixentes Os dirixentes do movemento foron, entre outros, Ulrico Zuinglio, Xoán Calvino. A Prerreforma (1366-1517) Denominamos como "Período da Prerreforma" ao período vivido entre finais do século XIV, cando comezou a protesta wycliffita ou lollarda en Inglaterra, e principios do século XVI, cando comezou a Reforma protestante coas protestas luterana e zuingliana en Alemaña e Suíza respectivamente. Ao longo de todo este tempo tanto o Movemento Lollardo ou Wycliffita, como o Movemento Husita e a protesta místico-evanxélica de Girolamo Savonarola sinalaron de xeito obxectivo e frontal o elevado nivel de apostada do cristianismo medieval, dentro dunha perspectiva bíblica e evanxélica. Entre os principais prerreformadores están: Xoán Wycliffe (1324-1384), Jan Hus (1369-1415), Girolamo Savonarola (1452-1498). Causas da Reforma O Renacemento científico e literario que coa súa mentalidade crítica levou ao individuo europeo á dúbida subxectiva ou obxectiva e ata a opinión subxectiva e obxectiva contra os ensinos e prácticas da Igrexa. Foi o proceso ou a confrontación Humanismo vs. Escolasticismo o que deu as primeiras mostras da fraxilidade da estrutura da teoloxía escolástica medieval. O Renacemento foi unha revalorización integral de todos os postulados preestablecidos do medievalismo. A carencia dun contido espiritual no ensino e a presenza da Igrexa. A forma, a cerimonia e o rito sacramental externo predomina sobre o espiritual, o interior (Integridade vs. Cerimonialismo e Dogma). A urxente necesidade de despaganizar e deshelenizar a doutrina cristiá afectada polas paulatinas transculturizacións relixiosas e filosóficas grecorromanas e orientais que a perverteran desde os séculos II e III, é dicir, desde o período da Igrexa Perseguida e ao longo dos períodos da Igrexa imperial e da Igrexa medieval. A intervención da imprenta, novo elemento tecnolóxico divulgador tanto do contido crítico do pensamento humanista como da Biblia, da patrística e dos criterios ético-teolóxicos e espirituais dos reformadores. O libro convértese en elemento emancipador das conciencias. Os novos descubrimentos xeográficos e astronómicos (América, Oceanía, Cristovo Colón, Copérnico, Galileo, Keppler), puxeron en dúbida os dogmas escatolóxicos e estruturais da Igrexa. O crecemento ascendente da cidade e do seu elemento intelectual: A Universidade. Da universidade sairá a Reforma, centro primario e constante deste movemento revolucionario. O paganismo do maxisterio e da autoridade eclesiástica. A Igrexa achábase enriquecida materialmente, pero pobre espiritualmente. Isto xerou toda unha serie de resentimentos en países como Inglaterra e Alemaña onde a Igrexa posuía ata un terzo das terras. O fortalecemento das monarquías mediante os enunciados do absolutismo monárquico. Este fortalecemento das monarquías nacionais europeas creou de xeito consecuente unha palpable fricción entre os dous poderes. A decadencia dos postulados dogmáticos da reforma eclesiástico-cluniacense, e máis concretamente dos papas Gregorio VII, Inocencio III e Bonifacio VIII sobre o poder supremo do papado. A corrupción da máxima cúpula do sistema xerárquico medieval desde principios do século XIV cos cismas de Avignon e de Occidente deron lugar ao xurdimento de exposicións teolóxicas como as de Xoán de Tauler, de Guillerme de Occam e de Marcelo de Padua dun transfundo antipapal. Xorde a tese conciliarista. O crecente fervor nacionalista europeo que levou a mirar con desconfianza e repudio o tiránico dominio eclesiástico-papal sobre as diferentes nacións do vello continente. Moitos monarcas viron na Reforma un modo de afianzar o estado nacional e o seu poder monárquico ou imperial. No norte de Europa houbo casos de países como Suíza ou Suecia onde a Reforma foi un dos instrumentos máis eficaces da loita independentista contra os países católicos que os dominaban. A rápida decadencia do escolasticismo e o rexurdimento da teoloxía agostiña cuns caracteres renovadores. Volve con maior vigor a lectura e o estudo da teoloxía de santo Agostiño en detrimento notable da teoloxía tomista. A reiterada resistencia papal á realización dun concilio que reformase á Igrexa. Como xa o contemplamos, a historia móstranos a realización de cinco concilios, a maioría deles realizados coa aberta resistencia e oposición do mitrado romano. Programa reformador Os reformadores non se consideraban rebeldes nin herexes, senón fieis cristiáns que aspiraban a regresar ás doutrinas apostólicas e a renovar a igrexa cristiá na práctica e doutrina. Xa que logo, fixeron esforzos ecuménicos e unitivos desde o principio, antes de que as fronteiras doutrinais se alargasen. Os principais reformadores eran persoas de vasta cultura, tanto teolóxica como humanista: Xoán Calvino estudou na Sorbona e o seu pai traballaba cun bispo, Lutero era monxe e profesor universitario de Biblia; Zuinglio era sacerdote e humanista. De acordo co programa dos humanistas, buscaron nas fontes da antigüidade cristiá as bases para unha renovación. Releron as Sacras Escrituras; ao reler aos pais da Igrexa, (especialmente a santo Agostiño), descubriron unha visión da fe e unha doutrina máis bíblica e cristocéntrica. Difusión O protestantismo estendeuse principalmente entre as clases urbanas e a nobreza, que podían ler e tiñan sede de entender mellor a fe. Dunhas oitenta cidades imperiais libres, sesenta e cinco adoptaron a Reforma Protestante ou tolerárona. Tamén houbo movementos revolucionarios entre os campesiños, que entenderon que a doutrina de Lutero os liberaba da servidume; o reformador rexeitou tal interpretación e estes foron sometidos violentamente. A diseminación das ideas protestantes foi facilitada pola invención da imprenta, que fixo posible difundir unha ampla literatura apoloxética, bíblica e devocional e fomentou a edición de novas traducións da Biblia en linguas vernáculas. Estas revisións do texto fixeron patente a débil base dalgunhas doutrinas medievais. A nova forma de fundamentar a autoridade, xunto co rexeitamento da formulación escolástica agora substituída por linguaxe bíblica, facía difícil aos teólogos católicos romanos rebatela. No Concilio de Trento, os bispos católicos partidarios de Roma optarían por limitar o acceso laico ás escrituras, establecendo que a Vulgata Latina era a única Biblia autorizada e redactando un índice de libros prohibidos. Como resultado do apoio dos gobernos nacionais e locais, a Reforma Protestante logrou éxito en amplas áreas de Europa. Fíxose predominante no norte de Alemaña e en Escandinavia, na súa forma luterana. En Escocia prosperou a Igrexa presbiteriana. Tamén as igrexas reformadas frutificaron nos Países Baixos, nas cidades suízas e no oriente de Hungría. Foron rescatadas para a Roma papal Francia, Polonia, Bohemia, Bélxica, Hungría e amplas rexións de Alemaña (sobre todo no sur e o oeste). Porén, co desenvolvemento dos imperios europeos, particularmente o británico, o protestantismo continuou a súa expansión. Os séculos XIX e XX presenciaron un forte labor misioneiro que deu alcance mundial ao movemento. Hoxe en día, cálculos estimativos sinalan que máis de 600 millóns de persoas profesarían algunha das diversas formas do protestantismo moderno. Con todo, ao promulgarse a Reforma Católica ou contrarreforma, iniciouse un programa expansivo do catolicismo en Europa. Iniciouse entón unha desestruturación do protestantismo europeo ao illar en núcleos pequenos os centros da Reforma como consecuencia da expansión dos xesuítas. Notas Referencias Véxase tamén Outros artigos Adventismo Anabaptismo Comuñón anglicana Baptismo Calvinismo Cuaquerismo Ecumenismo Evanxelicalismo, evanxelicanismo ou evanxelismo Episcopalianismo Fundamentalismo Hugonotismo Luteranismo Metodismo Pentecostalismo Presbiterianismo Puritanismo