Զաքսենհաուզեն (համակենտրոնացման ճամբար)

Զաքսենհաուզեն (գերմ.՝ KZ Sachsenhausen), նացիստական համակենտրոնացման ճամբար գերմանական Օրանիենբուրգ քաղաքի մերձակայքում։ Ազատագրվել է Կարմիր բանակի կողմից 1945 թվականի ապրիլի 22-ին, որից հետո, մինչև 1950 թվականը եղել է ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության նախարարության «Հատուկ ճամբար № 7»՝ նախատեսված օկուպացված Գերմանիայի ներկալված անձանց համար։ Պատմություն Զաքսենհաուզեն ճամբարը ստեղծվել է 1936 թվականին։ Կալանավորների թիվը տարբեր տարիներին հասել է մինչև 60 000 մարդ։ Ճամբարի տարածքում տարբեր պատճառներով մահացել է ավելի քան 100 000 մարդ։ Այստեղ պատրաստում և վերապատրաստում են անցել արդեն իսկ ստեղծված և վերստեղծված ճամբարների «կադրերը»։ 1936 թվականի օգոստոսի 2-ից ճամբարի մոտակայքում էր գտնվում «Համակենտրոնացման ճամբարների տեսչության» շտաբ-բնակարանը, որը 1942 թվականի մարտին ընդգրկվեց «ՍՍ-ի գլխավոր վարչատնտեսական կառավարման» «D» (համակենտրոնացման ճամբարներ) կառավարման խմբի կազմում։ Սկզբում ճամբարում պահվում էին միայն քաղաքական բանտարկյալներ։ 1938 թվականի նոյեմբերին տեղի ունեցած «Բյուրեղապակյա գիշերից» հետո ճամբար է ուղարկվել մոտ 6 000 հրեա։ 1941 թվականի սեպտեմբերին Զաքսենհաուզեն է բերվել մոտ հազար խորհրդային ռազմագերի, որոնցից շատերը մահապատժի են ենթարկվել կամ մահացել սովից ու հիվանդություններից։ Զաքսենհաուզենի շուրջ 8000 կալանավոր աշխատում էր Heinkel ընկերության ավիացիոն գործարանում։ Այս ճամբարում է իրականացվել նաև «Բեռնհարդ» գաղտնի գործողությունը, որի նպատակն էր կեղծ թղթադրամների՝ հիմնականում ֆունտ ստերլինգների զանգվածային արտադրությունը Մեծ Բրիտանիայի տնտեսությունը խարխլելու համար։ Ճամբարում գործել է կալանավորների ինտերնացիոնալիստական ընդհատակյա կազմակերպություն։ Դրա կազմում էին նաև խորհրդային ռազմագերիներ (գեներալներ Դմիտրի Կարբիշև, Ալեքսանդր Զոտով, Սեմյոն Տկաչենկո, մայոր Ա. Ի. Պիրոգով, բժիշկ Ն. Դ. Շչելկանով և ուրիշներ)։ Նրանք դիվերսիոն գործողություններ են իրականացրել Heinkel գործարանում, կազմակերպել են փախուստներ, թաքցրել հիվանդներին՝ փրկելով նրանց ոչնչացումից, և նախապատրաստում էին զինված ապստամբություն։ 1944 թվականի ամռանը ընդհատակյա շարժման 165 ամենաակտիվ մասնակից գնդակահարվեց, իսկ 450 մարդ (նրանց թվում նաև Դ. Մ. Կարբիշևը) ուղարկվեցին Մաուտհաուզեն համակենտրոնացման ճամբար։ 1945 թվականի ապրիլի 21-ին, երբ խորհրդային զորքերը Բեռլինի ճակատամարտի ընթացքում մոտեցան ճամբարին, սկսվեց մահվան երթը: Նախատեսվում էր ավելի քան 30 հազար կալանավորի՝ 500-ական հոգուց կազմված շարասյուներով տեղափոխել Բալթիկ ծովի ափ, նստեցնել բեռնանավեր, դուրս բերել բաց ծով և խորտակել: Երթի ժամանակ հետ մնացածներին և ուժասպառ եղածներին գնդակահարում էին: Այսպես, Մեկլենբուրգի Բելովի անտառում գնդակահարվեց մի քանի հարյուր կալանավոր: Կալանավորների մտադրված զանգվածային ոչնչացումը, սակայն, չհաջողվեց իրականացնել. 1945 թվականի մայիսի առաջին օրերին խորհրդային զորքերն ազատագրեցին նրանց հենց երթի ընթացքում: Ըստ Զաքսենհաուզեն համակենտրոնացման ճամբարի թիվ 38190 կալանավոր Հ. Ն. վան դեր Բելի հուշերի. Ըստ Զաքսենհաուզեն համակենտրոնացման ճամբարի կալանավոր Ն. Ե. Բոյկոյի հուշերի․ 1945 թվականի ապրիլի 22-ին Կարմիր բանակի առաջապահ ստորաբաժանումները մտան բուն ճամբար, որտեղ այդ պահին մնացել էր շուրջ 3000 կալանավոր։ Ճամբարի կառուցվածք Ընդհանուր պլան Ճամբարն իրենից ներկայացնում էր մի մեծ եռանկյունի՝ շրջապատված ցանկապատով ու փշալարերով։ Դարպասներին փակցված էր հեգնական՝ «Arbeit macht frei» («Աշխատանքն ազատում է») մակագրությունը։ Ճամբարում ընդհանուր առմամբ կար տասնինը աշտարակ, որոնցից յուրաքանչյուրից գնդակոծության տակ էր պահվում ճամբարի որոշակի հատված։ Աշտարակ «A» Ա» աշտարակում գտնվում էին ճամբարի պարետատունն ու անցակետը, ինչպես նաև այն բաշխիչ վահանակը, որով էլեկտրական հոսանք էր մատակարարվում ներքին ցանկապատին։ Ապելպլաց Հրապարակը (պլացը), որտեղ օրական երեք անգամ անվանականչ էր անցկացվում, նաև հանրային մահապատիժների վայր էր. այնտեղ էր գտնվում նաև կախաղանը։ Փախուստ արձանագրվելու դեպքում մյուս կալանավորները պետք է կանգնած մնային հրապարակում այնքան ժամանակ, մինչև փախչողը բռնվեր։ Բռնվածներին, որպես կանոն, մահապատժի էին ենթարկում հենց այդտեղ։ Կոշիկի փորձարկման ուղի Համալիրը, որը բաղկացած էր տարբեր ծածկույթներով ինը վազքուղուց, տեղակայված էին հրապարակի շուրջը։ Նացիստներն այն ստեղծել էին «կոշիկների փորձարկման» համար։ Կալանավորների կողմից փորձարկվում էին ապագա տերերի՝ գերմանացի սպաների համար նախատեսված նոր քրոմե երկարաճիտ կոշիկները։ Այս տանջանքին դատապարտված կալանավորները պետք է ամեն օր տարբեր տեմպերով հաղթահարեին մինչև քառասուն կիլոմետր տարածություն։ 1944 թվականին գեստապոյականները բարդացրին այս փորձությունը՝ ստիպելով կալանավորներին տարածությունն անցնել ավելի փոքր չափսի կոշիկներով և իրենց վրա կրելով 10, իսկ հաճախ նաև 20-25 կիլոգրամ կշռող պարկեր։ Բանտարկյալները կոշիկի որակի նմանատիպ ստուգման դատապարտվում էին մեկ ամսից մինչև մեկ տարի ժամկետով։ Առանձնապես ծանր հանցագործությունների համար նշանակվում էր անժամկետ պատիժ (ծանր հանցագործություններ էին համարվում՝ փախուստը, փախուստի կրկնակի փորձերը, այլ բարաք ներխուժելը, սաբոտաժը, օտարերկրյա հաղորդագրությունների տարածումը, սաբոտաժի հրահրումը, մանկապղծությունը (հոդված 176), հիմնական ճամբարի հետերոսեքսուալ տղամարդկանց գայթակղումը կամ հարկադրումը նույնասեռական կապերի, նույնասեռական պոռնկությունը և հետերոսեքսուալ տղամարդկանց միջև փոխադարձ համաձայնությամբ իրականացվող նույնասեռական գործողությունները)։ Անժամկետ պատիժ էր սպասվում նաև Զաքսենհաուզեն ժամանած նույնասեռականներին (հոդվածներ 175 և 175ա)։ Կալանավորները դիմանում էին ոչ ավել, քան 1 ամիս, քանի որ ոտքերն ուռչում էին և արնաքամ լինում։ «Z» կայան «Z» կայանը ճամբարի տարածքից դուրս գտնվող շինություն էր, որտեղ իրականացվում էին զանգվածային սպանություններ։ Դրանում գտնվում էին ծոծրակից գնդակահարելու համար նախատեսված հատուկ հարմարանք և չորս վառարանով դիակիզարան, իսկ 1943 թվականին կառուցվեց նաև գազախցիկ։ Երբեմն մարդկանց տեղափոխող տրանսպորտային միջոցներն ուղղակիորեն ուղարկվում էին այս շենք՝ շրջանցելով ճամբարային գրանցումը, ինչի պատճառով անհնար է իմանալ այստեղ սպանված մարդկանց ստույգ թիվը։ «Հրաձգարան» Սա կենդանի մարդկանց վրա հրաձգության վարժությունների համար նախատեսված վայր էր։ Այսպես կոչված «հրաձգարանը» (տիր)՝ հրաձգային հողաթմբով, դիահերձարանով և այսպես կոչված կախաղանով, որն իրենից ներկայացնում էր արկղով մեխանիզմ, որի մեջ մտցնում էին կալանավորի ոտքերը, և օղակ՝ նրա գլխի համար։ Զոհին ձգում էին, որից հետո վարժվում էին նրա վրա կրակելուն։ Հիվանդանոցային բարաք Զաքսենհաուզենի տարածքում գոյություն է ունեցել հիվանդանոցային բարաք, որտեղ մարդկանց վրա բժշկական փորձարկումներ են անցկացվել։ Ճամբարը Գերմանիայի բժշկական ուսումնական հաստատություններին ապահովում էր անատոմիական ցուցանմուշներով։ Բանտի շենք («Ցելենբաու») Ցելենբաու (գերմ.՝ Zellenbau) ճամբարային (և գեստապոյի) բանտը կառուցվել է 1936 թվականին և ունեցել է T-աձև տեսք։ Ութսուն մենախցում պահվել են հատուկ կալանավորները։ Նրանց թվում էին Հայրենական բանակի (Լեհաստան) առաջին հրամանատար, գեներալ Ստեֆան Ռովեցկին, ում գնդակահարեցին Վարշավայի ապստամբության սկսվելուց, ուկրաինական ազգայնական շարժման որոշ ղեկավարներ, մասնավորապեսն Ստեպան Բանդերան, Տարաս Բորովեցը (որոնց մի մասին գերմանացիները ազատ արձակեցին 1944 թվականի վերջին), և Հիտլերի դեմ անհաջող մահափորձի հեղինակ Յոհան Էլզերը։ Այս բանտի կալանավորներից է եղել նաև գերմանացի բողոքական, բողոքական ավետարանական եկեղեցու հովիվ, Գերմանիայում նացիզմի ամենահայտնի հակառակորդներից մեկը, հետագայում նաև «Ազգերի միջև խաղաղության ամրապնդման համար» միջազգային Լենինյան մրցանակի դափնեկիր Մարտին Նիմյոլլերը։ Այստեղ պահվել են նաև հոգևորականության այլ ներկայացուցիչներ (շուրջ 600 մարդ), պետական և քաղաքական գործիչներ, բարձրաստիճան զինվորականներ, ինչպես նաև բանվորական շարժման գործիչներ Լեհաստանից, Ֆրանսիայից, Նիդերլանդներից, Հունգարիայից, ԽՍՀՄ-ից, Չեխոսլովակիայից, Լյուքսեմբուրգից և Գերմանիայից։ Ներկայումս բանտի շենքից մնացել է միայն մեկ թև, որի հինգ խցերում գործում է նացզմի ժամանակի փաստաթղթերի, որոնք վերաբերում են բանտի գործունեությանը։ Մի քանի այլ խցերում տեղադրված են ճամբարի բանտարկյալների հիշատակին նվիրված հուշատախտակներ։ Կալանավորների խմբեր Ըստ գոյություն ունեցող տվյալների՝ ճամբարում, ի թիվս այլոց, պահվում էին նաև համասեռականներ։ Համակենտրոնացման ճամբարի հիմնադրումից մինչև 1943 թվականն ընկած ժամանակահատվածում ճամբարում մահացել է վարդագույն եռանկյունի կրող 600 մարդ: 1943 թվականից սկսած նրանք աշխատում էին հիմնականում ճամբարային հոսպիտալում՝ որպես բժիշկներ կամ հիվանդապահներ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ողջ մնացած նույնասեռական կալանավորների մեծ մասին չհաջողվեց փոխհատուցում ստանալ Գերմանիայի կառավարությունից։ Ճամբարի պարետներ Ծանոթագրություններ Գրականություն Harry Naujoks: Mein Leben im KZ Sachsenhausen 1936–1942. Erinnerungen des ehemaligen Lagerältesten. Bearbeitet von Ursel Hochmuth, herausgegeben von Martha Naujoks und dem Sachsenhausen-Komitee für die BRD. Röderberg-Verlag, Köln 1987. (auch Pahl-Rugenstein Nachf., 1989, ISBN 3-89144-321-8). Neuauflage der Erinnerungen: Peter Badekow, Andre Rebstock, Rüdiger von Hanxleden (Herausgeber): Martha Naujoks-Harry Naujoks: Zwei Leben für die Befreiung: Aufbrüche und Niederlagen. Zwischen Revolution und Inferno. (Kinder des Widerstands: Hamburg), Galerie der abseitigen Künste, Hamburg 2025, ISBN 978-3-94847-817-9 Aleksander Kulisiewicz: Adresse: Sachsenhausen. Literarische Momentaufnahmen aus dem KZ. Übersetzung Bettina Eberspächer. Bleicher Verlag, Gerlingen 1997, ISBN 3-88350-731-8. Inge Lammel, Günter Morsch: Sachsenhausen-Liederbuch. Edition Hentrich, Berlin 2000, ISBN 3-89468-162-4. Leon Szalet: Baracke 38. 237 Tage in den „Judenblocks“ des KZ Sachsenhausens. Metropol Verlag, Berlin 2006, ISBN 978-3-938690-11-6. Albert Christel: „Apokalypse unserer Tage“. Erinnerungen an das KZ Sachsenhausen. (herausgegeben und eingeleitet von Manfred Ruppel und Lothar Wolfstetter). Materialis-Verlag, Frankfurt am Main 1987, ISBN 3-88535-113-7. Emil Büge: 1470 KZ-Geheimnisse. Heimliche Aufzeichnungen aus der Politischen Abteilung des KZ-Sachsenhausen von November 1939 bis April 1943. Metropol, Berlin 2010, ISBN 978-3-86331-001-1. Heinrich Lienau: Zwölf Jahre Nacht. Mein Weg durch das „tausendjährige Reich“. Nielsen, Flensburg 1949 (Dokumentation des politischen Häftlings und Dolmetschers 1939–1945 in Sachsenhausen). Wolfgang Benz, Barbara Distel (Hrsg.): Der Ort des Terrors. Geschichte der nationalsozialistischen Konzentrationslager. Band 3: Sachsenhausen, Buchenwald. C.H. Beck, München 2006, ISBN 3-406-52963-1. Wolfgang Benz, Barbara Distel (Hrsg.): Dachauer Hefte. Studien und Dokumente zur Geschichte der nationalsozialistischen Konzentrationslager. Stephanie Bohra: Tatort Sachsenhausen. Strafverfolgung von KZ-Verbrechen in der Bundesrepublik Deutschland. Metropol, Berlin, 2019, ISBN 978-3-86331-460-6. Adolf Burger: Des Teufels Werkstatt. Die Geldfälscherwerkstatt im KZ Sachsenhausen. Hentrich & Hentrich, Berlin 2004, ISBN 3-933471-80-X. Hans Coppi: Sowjetische Kriegsgefangene im Konzentrationslager Sachsenhausen. In: Jahrbuch für Forschungen zur Geschichte der Arbeiterbewegung, Heft I/2003. Gerhard Finn: Sachsenhausen 1936–1950. Geschichte eines Lagers. Westkreuz-Verlag, Berlin/Bonn 1988, ISBN 3-922131-60-3. Hermann Kaienburg: Das Konzentrationslager Sachsenhausen 1936-1945. Zentrallager des KZ-Systems. Metropol, Berlin 2021, ISBN 978-3-86331-548-1. Hermann Kaienburg: Der Militär- und Wirtschaftskomplex der SS im KZ-Standort Sachsenhausen-Oranienburg (= Schriftenreihe der Stiftung Brandenburgische Gedenkstätten. Band 16). Metropol, Berlin 2006, ISBN 3-938690-03-8. Dagmar Lieske: Unbequeme Opfer? „Berufsverbrecher“ als Häftlinge im KZ Sachsenhausen (= Forschungsbeiträge und Materialien der Stiftung Brandenburgische Gedenkstätten. Band 16). Metropol Verlag, Berlin 2016, ISBN 978-3-86331-297-8. Siegfried Mielke: Gewerkschafter in den Konzentrationslagern Oranienburg und Sachsenhausen. Biographisches Handbuch Edition Hentrich und Metropol, Band 1–4, Berlin 2002–2013, ISBN 3-89468-268-X (Band 1), ISBN 3-89468-275-2 (Band 2), ISBN 3-89468-280-9 (Band 3), ISBN 978-3-86331-148-3 (Band 4) [Bände 2 und 3 hrsg. in Verbindung mit Günter Morsch, Band 4 hrsg. mit Stefan Heinz unter Mitarbeit von Julia Pietsch]. Günter Morsch (Hrsg.): Mord und Massenmord im Konzentrationslager Sachsenhausen. Metropol, 2005, ISBN 3-936411-93-X. Günter Morsch, Susanne zur Nieden (Hrsg.): Jüdische Häftlinge im Konzentrationslager Sachsenhausen 1936 bis 1945. Edition Hentrich, Berlin 2004, ISBN 3-89468-263-9. Günter Morsch, Alfred Reckendrees (Hrsg.): Befreiung des KZ Sachsenhausen 1945. Edition Hentrich, Berlin 1996, ISBN 3-89468-213-2. Joachim Müller, Andreas Sternweiler (Hrsg.): Homosexuelle Männer im KZ Sachsenhausen. Herausgegeben vom Schwulen Museum Berlin, Verlag rosa Winkel, Berlin 2000, ISBN 3-86149-097-8. Florian Osuch: Blüten aus dem KZ. Die Falschgeldaktion „Operation Bernhard“ im Konzentrationslager Sachsenhausen. VSA-Verlag, Hamburg 2009, ISBN 978-3-89965-389-2. Andrea Riedle: Die Angehörigen des Kommandanturstabs im KZ Sachsenhausen. Sozialstruktur, Dienstwege und biografische Studien. Metropol, Berlin 2011, ISBN 978-3-86331-007-3. Dirk Riedel: Ordnungshüter und Massenmörder im Dienst der „Volksgemeinschaft“: Der KZ-Kommandant Hans Loritz. Metropol, Berlin 2010, ISBN 3-940938-63-7. Gegen das Vergessen. Häftlingsalltag im KZ-Sachsenhausen 1936–1945. CD-ROM, Oranienburg/München 2002/2003, ISBN 3-8032-1610-9. Sepp Hahn, Helle Carola Gaertner-Scholle: Außenstelle Heinkelwerk. Verlag Neues Leben, Berlin 1963. Stephan Jegielka: Das KZ-Außenlager Genshagen. Struktur und Wahrnehmung der Zwangsarbeit in einem Rüstungsbetrieb 1944/45. Tectum, Struktur, Marburg 2005, ISBN 3-8288-8895-X. (Studie über ein Außenlager des KZ Sachsenhausen) Thomas Irmer, Ulla Seeger: Erinnerung an eine »geliehene Zeit«. Eine Initiative von Schülerinnen und Schülern aus Bad Wilsnack zum Gedenken an die jüdischen Häftlinge des KZ-Außenlagers Glöwen. 2. Auflage, Berlin/Bad Wilsnack 2009. David Koser et al.: Klinkerwerk Oranienburg. In: Hauptstadt des Holocaust. Orte nationalsozialistischer Rassenpolitik in Berlin. Stadtagentur, Berlin 2009, ISBN 978-3-9813154-0-0, S. 218, Ort 99. Norbert Rohde: Historische Militärobjekte der Region Oberhavel, Band 1: Das Heinkel-Flugzeugwerk Oranienburg. Velten Verlag, Leegebruch 2006, ISBN 3-9811401-0-9. Günter Morsch: Von der Erinnerung zum Monument. Die Entstehungsgeschichte der nationalen Mahn- und Gedenkstätte Sachsenhausen. Edition Hentrich, Berlin 2001, ISBN 3-89468-185-3. Claudio Cassetti, Iacopo Buonaguidi, Francesco Bertolucci: Gli Italiani a Sachsenhausen. La Deportazione nel Lager della Capitale del Terzo Reich, Panozzo Editore, Rimini 2022, ISBN 978-88-7472-440-6 Արտաքին հղումներ Gedenkstätte und Museum Sachsenhausen Totenbuch des KZ Sachsenhausen 1936–1945 KZ-Außenlager Klinkerwerk Lehnitz (mit Fotos und zeitlichem Überblick) Ein fotografischer Rundgang durch das KZ Sachsenhausen Das „Netzwerk Außenlager“ der Konzentrationslager Ravensbrück und Sachsenhausen Das Krankenrevier des KZ Sachsenhausen – Dauerausstellung (PDF; 381 kB) Plötzlich waren sie Teil des Systems. In: FAZ, 13. Mai 2016 (zur Schuhprüfstecke Sachsenhausen)