Bibracte

Roedd Bibracte yn oppidum neu ddinas gaerog yng Ngâl, prifddinas yr Aedui ac un o fryngaerau pwysicaf Gâl. Mae cloddio archaeolegol ar y safle wedi datgelu olion diwylliant La Tène. Mae'r oppidum yn gorwedd ar bedwar bryn, gan gynnwys Mont Beuvray (2500 troedfedd), gyda arwynebedd tir o tua 130 hectar. Mae tair arysgrif ddefodol a ddarganfuwyd ar y safle yn dangos iddo gael ei enwi ar ôl duwies Geltaidd o'r un enw. Yn 58 CC gorchfygodd Iŵl Cesar yr Helvetii ym Mrwydr Bibracte, 16 milltir i'r de o'r oppidum. Yn Bibracte y cyfarfu'r llwythau Galaidd i gyhoeddi Vercingetorix yn arweinydd y gwrthryfel yn erbyn y Rhufeiniaid, ac yn Bibracte y gorffennodd Cesar ei lyfr De bello Gallico ar ôl gorchfygu'r gwrthryfel. Ychydig ddegawdau wedyn, yn amser yr ymerawdwr Augustus, symudwyd poblogaeth Bibracte i ddinas Rufeinig newydd Augustodunum (Autun heddiw), 25 km i ffwrdd. Bu'r cloddio cyntaf ar y safle gan farsiandïwr gwin o'r enw Gabriel Bulliot rhwng 1867 a 1895, a pharhawyd y gwaith gan ei nai Joseph Déchelette o 1897 hyd 1907. Mae'r safle, (Mont Beuvray), yn awr yn barc archaeolegol. Fe'i lleolir yn département Saône-et-Loire, 12 milltir i'r gorllewin o Autun. Llyfryddiaeth D. Bertin a J.-P. Guillaumont, Une ville gauloise sur le Mont Buevray (Paris, 1987)