Nekropola Maculje

Nekropola Maculje je naziv nekropole sa dvije vrste nadgrobnih spomenika, različitih po vremenu podizanja i obliku. Nalazi se u opštini Novi Travnik, Bosna i Hercegovina. Jednu grupu čine stećci, nastali tokom srednjovjekovnog perioda Bosne i Hercegovine, dok drugu grupu čine nadgrobnici u obliku krsta, čije vrijeme podizanja pada u doba osmanskog perioda. Lokalitet Nekropola je udaljena 21 km. od Novog Travnika, na putnom pravcu za Gornji Vakuf, na nadmorskoj visini od 998 metara. Na lokalitet se dolazi skretanjem s navedenog puta makadamskom cestom (1,5 km) koja vodi u zaselak Seona, a koja presijeca nekropolu. Seona graniči sa selima Rat, Has i Dahovo. Područje je bogato izvorskom vodom: Rizvića vrilo, Korin do i Ograda. Istorija Prema pisanjima vizantijskog cara Konstantina Porfirogeneta, polovinom X. stoljeća na teritoriji današnje Bosne i Hercegovine postojale su četiri političko-teritorijalne jedinice s manjim ili većim stepenom samostalnosti: Trebinje s Konavljem, Hum, dio oblasti Neretljana i |Bosna. Tokom sljedećih nekoliko stoljeća Travunija i Hum ostaju samoupravne teritorije pod vlašću raških i dukljanskih vladara, a Bosna se postupno proširuje i više osamostaljuje. Na području porječja gornjeg toka rijeke Bosne formirano je jezgro srednjovjekovne bosanske države. Do polovine X. stoljeća, kada se „zemlja Bosna” prvi put javlja u istorijskom izvoru, njena teritorija je već obuhvatala sedam župa: Vrhbosnu, Vidogošću (Vogošću), Lepenicu, Trstivnicu, Brod (oko Zenice) i Lašvu. Srednjovjekovna župa Lašva obuhvatala je područje današnjih opština: Busovača, Vitez, Novi Travnik i Travnik. Bila je pod upravom bosanskih banova, a kasnije, od 1377. godine kraljeva. Lašva je bila jedna od najvećih i najplodnijih župa uže Bosne. Vjerojatno je bila dobro naseljena stanovništvom koje se, uglavnom, bavilo poljoprivredom. Na tom području konstatirano je više od 50 nekropola stećaka iz XIV. i XV. stoljeća Opis Stećci centralne Bosne su najbrojniji i najizrazitiji spomenici kulture srednjovjekovne Bosne, kojih ima u svim krajevima, ali relativno najviše oko Ilijaša, Visokog, Kiseljaka, Travnika i Gornjeg Vakufa. O vremenu nastanka, trajanja i „nestanka“ stećaka mišljenja su različita. Na osnovu raspoloživih podataka, može se tvrditi da se pojavljuju od druge polovine XII. stoljeća, da njihova prva faza traje i kroz XIII. stoljeće, da se intenzivno klešu i ukrašavaju u XIV. i XV. stoljeću, a vrunac podizanja zahvata drugu polovinu XIV. i prvu polovinu XV. stoljeća. U XVI. stoljeću ova vrsta umjetnosti postupno nestaje, a krajem ovog stoljeća i zamire. Nekropola Maculje sastoji se od 101 stećka, od toga su 32 ploče, 52 sanduka, 11 sljemenjaka, a 6 stećaka zbog utonulosti nije definirano. Sa lijeve strane puta se nalaze 94 stećka i 9 krstača, a sa desne strane puta se nalazi 7 stećaka i 7 krstača. Orijentirani su u smjeru zapad – istok i sjever – jug s tim što manji broj odstupa od navedenih orijentacija. Stećci su izrađeni od krečnjaka i poredani u redove. Pretežno su dobro obrađeni, ali ima i slabih gotovo amorfnih primjeraka, koji su služili kao spomenici. Glavni oblik je sanduk s podnožjem, sljemenak sa podnožjem ili bez podnožja, te manji broj običnih ploča. Stećci nemaju ukrase, izuzev stećka br. 1 (dimenzija 164 x 103 x 55 cm) na kojem je loše očuvan krug (jabuka). Po svojim dimenzijama (214 x 177 x 32 cm) izdvaja se i stećak-sanduk br. 20. Stećak br. 82 oblika je sanduka na postolju koji se sužava pri dnu (rjeđi tip nadgrobnika). Krstače Nadgrobni spomenici u obliku krsta predstavljaju poseban vid krstača koje se susreću u okolini Travnika i Zenice, a koje nemaju svojih analogija na područjima stećaka. Predstavljaju originalne oblike nedovoljno razvijenih krstača. Ma koliko spomenici u obliku krstova izgledali slični među sobom, ipak se i kod njih zapaža nekoliko stepeni evolucije. Glavna njihova odlika je gornji dio - glava, a zatim bočna ispupčenja koja treba da predstavljaju vodoravne krake krsta, koji se uslovno nazivaju ramenima. Glava nije uvijek jednaka i pokazuje tipične razlike, koje su se mogle postići samo dužim vremenskim intervalom. Ramena u tom pogledu nisu toliko tipična, već njihov broj kao i druge pojedinosti su raznoliki. U početnoj fazi razvoja oblika krstača nisu još predstavljena ramena, a nema ni onog dijeljenja spomenika na gornji i donji dio iz koga se kasnije razvila glava krsta. Cijeli spomenik više liči na jednu ovalnu ploču, koja je gore šira, a dolje uža. Kasnije se postupno izdvaja, uobličuje glava, sužavanjem iznad ramena, tako da se dobije donekle oblik vrata. U konačnici razvoja oblika krstača, već se lijepo razlikuje formirana okrugla glava, gdje važnu ulogu imaju ramena s obzirom na njihov broj i obradu. Pretpostavlja se da je prelaz iz ploče u krst dogodio u prvoj polovinii XVII. stoljeća. U drugu polovinu spadali bi spomenici već izrađeni u obliku krsta, ali s još neformiranom glavom, dok spomenici s već formiranom glavom bi pripadali XVIII. stoljeću, od kojih bi kao posljednji došli oni s okruglom glavom. Vremenski odnos između krstova s okruglom glavom i onih u obliku krstova isto tako nije moguće preciznije utvrditi. Nacionalni spomenik Nekropola Maculje proglašena je za nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine na sjednici održanoj od 11 - 17. septembra 2007. godine. Nacionalni spomenik čini nekropola sa 101 stećkom i 16 krstača. Priče u lokalnoj zajednici Za ovu nekropolu stećaka vezuje se više narodnih predaja, a u narodu najčešće se pominju dvije. Po jednoj kazuje se da su se svatovi, zbog hladnoće koja ih je zatekla na putu pomrzli i okamenili. Druga legenda govori kako se dvoje mladih voljelo, a roditelji im nisu dali da se uzmu. Sa svatovima su se našli na pola puta te je mladina majka proklela svoju kćerku i njene svatove, koji su se nakon toga pretvorili u kamen. Svjetska baština Nekropola Maculje' se nalazi na listi 28 srednjovjekovnih nekropola stećaka koje su 2016. godine proglašene Svjetskom baštinom UNESCO-a. Na listi su 20 nekropole u Bosni i Hercegovini, po 3 u Srbiji i Crnoj Gori, a 2 u Hrvatskoj. U obrazloženju se, između ostalog, navodi: Stećci su srednjovjekovni nadgrobni spomenici, nastali od XII-XVI vijeka na teritoriji jugoistočne Evrope na kojoj su danas Bosna i Hercegovina, zapadna Srbija, zapadna Crna Gora i srednja i južna Hrvatska. Značajni su po svojoj interkonfesionalnosti, i korišteni su kod ukopa pripadnika sve tri srednjovjekovne hrišćanske zajednice (Pravoslavna crkva, Katolička crkva i Crkva bosanska). Literatura Šefik Bešlagić: Stećci i njihova umjetnost, Zavod za izdavanje udžbenika, Sarajevo, 1971.a, str. 105 i 106; Šefik Bešlagić: Leksikon stećaka, Svjetlost, Sarajevo, 2004, str. 15. Alojz Benac: Stećci, 1963, XXXV. Šefik Bešlagić: Stećci, 1982, str. 67 i 130. Pavao Anđelić: Doba srednjovjekovne bosanske države u: Kulturna istorija Bosne i Hercegovine od najstarijih vremena do početka turske vladavine, Sarajevo, 1966, str. 455–495. Vanjski linkovi N1 - Nekropola Maculje dobija novi život: Novi Travnik osigurao 460.000 KM za promociju stećaka Bosona - Hodoljublja Stećak map - Okamenjeni svatovi Izvori