Koski Mehmed-pašina džamija

Koski Mehmed-pašina džamija u Mostaru smještena je u Starom gradu, na lijevoj obali Neretve, između rijeke, ulice Kujundžiluk, približno 150 m sjeverno od Starog mosta i 20 m južno od Male tepe. Proglašena je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine. Ovu odluku Komisija je donijela na sjednici održanoj od 20. do 26. januara 2004. u sastavu: Zeynep Ahunbay, Amra Hadžimuhamedović (predsjedavajuća), Dubravko Lovrenović, Ljiljana Ševo i Tina Wik. Nacionalni spomenik čine džamija s medresom, šadrvanom, turbetom i haremom. Historija Koski Mehmed-paša rođen je u Mostaru. Kod velikog vezira Lala Mehmed-paše Sokolovića (1604–1606) bio je roznamedžija (kronik), a zatim je postao vojni defterdar. Poslije povlačenja iz službe Koski Mehmed-paša je živio još pet godina i umro je 1611. Izgradnju džamije dovršio je njegov brat Mahmud, koji je ukopan u Mostaru i podignuto mu je turbe. U vakufnami se spominje i izgradnja Koski Mehmed-pašinog hanikaha. Ovaj dobrotvor za izdržavanje džamije i hanikaha ostavio je nekretnine u Mostaru, Suhodolu i Vrapčićima. Natpis o izgradnji džamije rađen je u stihovima na turskom jeziku i uklesan je u kamenoj ploči, veličine 35 × 65 cm, uzidanoj nad glavnim ulazom u džamiju. Opis Od svih mostarskih džamija i mesdžida samo su tri presvođene kupolama, dok su sve ostale prekrivene viševodnim, drvenim krovnim konstrukcijama. Te tri džamije jesu Karađoz-begova, Nesuh-age Vučjakovića i Koski Mehmed-pašina. Džamija spada u red jednoprostornih potkupolnih džamija s otvorenim trijemom, natkrivenim s tri kupolice i kamenom munarom, prislonjenom uz centralni kubus objekta. Centralni prostor džamije omeđen je kamenim zidovima (tenelija) debljine 1,1 m i čini pravilan kubus vanjskih dimenzija 12,6 × 12,6 × 12,5 m. Presvođen je kupolom s tjemenom na visini 15,25 m. Velika i prilično udubljena kupola prečnika 10 m oslanja se na kružni (spolja osmougaoni) tambur. Prijelaz iz kvadratne osnove centralnog dijela u kružni tambur riješen je pomoću ugaonih stalaktita (kamene stalaktitima ukrašene konzole), polukalotastih trompi (po tri u svakom uglu) s prelomljenim čeonim lukovima i osam sfernih trouglova. Munara je prigrađena uz desni vanjski zid. Visina kamene munare bez alema iznosi 29,90 m. Četrnaestostrana munara ima 78 kamenih stepenica, a šupljina prostora munare iznosi 1,30 m. Postoje dva ulaza na munaru, od kojih je prvi postavljen u desnom uglu molitvenog prostora i služi ujedno i kao prolaz za mahvil, a drugi je postavljen iznad prvog, u visini mahvila. Šerefe ove munare nije dekorisano. Slikana dekoracija Nakon istraživanja dekoracije i kaligrafije došlo se od sljedećih zaključaka: dezeni centara glavne kupole sa cjevkastim oblicima pripadaju klasičnom osmanskom periodu iz 16. stoljeća. Između obručastih dezena i centra dekoracije kupole postoji pet dekorativnih polja u obliku Sunca, iz kojih se dalje niz kube razvija osam polja. Na kraju dekoracija u obliku sunca najbližem obručastom dezenu izrađeni su dezeni lale. Između prozora na kubetu naslikano je osam stabala: stablo šipka, limuna, masline, kruške, hurmine palme, trešnje, vinove loze i naranče. Približno 95% ovog drveća bilo je rasuto sa zidova. Uz motive stabla s obje su strane po dvije ruže i četiri karanfila u kompoziciji s vazama – oko cijele kupole postoji 16 vaza ruža i 16 karanfila. Nadstrešno iznad pandantifa jesu motivi lale u naopako ravnom obliku iz klasičnog osmanskog perioda. Zidna slikana dekoracija, koja je većinom bila oronula, potpuno je rekonstruirana na novoj podlozi. Oslikanost ove džamije generalno je podređena prirodnim bojama s bež podlogom. Medresa Nakšibendijski red derviša pojavio se u Bosni i Hercegovini u 15. stoljeću. Medresa-hanikah radila je do 1924, kada je zvanično prestala s radom. U jednoj sobi medrese 1916. bile su smještene prostorije Muslimanskog sportskog kluba. Od zatvaranja do 1950. u njenoj zgradi stanovale su neke porodice iz Gacka. Srušena je 1951, a na njenom mjestu izgrađen je mali park. Šadrvan Od pet mostarskih šadrvana sačuvan je ovaj te šadrvan uz Karađoz-begovu medresu. Jezgra šadrvana jest dvanaestostrani kameni bazen jednostavne izrade s proširenjem u profiliranoj bazi, oko koje je kanal za odvod vode. Jezgra se sastoji iz malog bazena, iz kojeg voda izbija i prelijeva se preko oboda u veliki bazen, iz kojeg se propušta kroz šest slavina. Oba bazena izrađena su od velikih kamenih ploča i prekrivena željeznom mrežom, izrađenom u obliku kupole. Nad jezgrom je kamenom pločom pokriven paviljon s krovom u obliku šestostrane piramide. Krov se oslanja na šest četverostranih i od kamena zidanih stupova povezanih segmentnim lukovima. Na stubovima okrenutim prema ulaznim vratima uzidane su dvije ploče s isklesanim natpisima, iz kojih se vidi da je šadrvan sagrađen 1195. h. g. (1781). Ovaj hronogram uklesan je na dvije kamene ploče, oivičene tordiranom vrpcom. Natpis je rađen u rimovanoj prozi na arapskom jeziku, pisan krupnim i lijepim nesh pismom. Turbe Turbe Šejha Ishaka prvobitno je bilo u Malom carinskom haremu, a pri ekshumaciji groblja 1965, zbog izgradnje željezničke stanice, preneseno je u dvorište Koski Mehmed-pašine džamije, gdje je i danas. Turbe je kvadratne osnove vanjskih dimenzija 4 × 4 m. Kameni zidovi nose četverostrešnu drvenu krovnu konstrukciju prekrivenu pločom. Jedini su otvori ulaz i dva prozorska okna. Ulaz je urađen u vidu kamenog profiliranog portala sa završetkom u vidu prelomljenog luka, ispod kojeg je nalazi kamena ploča s tarihom. O dervišu Šejhu Ishaku nema pouzdanih historijskih podataka. Natpis u prozi na bosanskom jeziku ispisan je na kamenoj ploči na turbetu, pisan lijepim i krupnim nesh pismom. U natpisu je navedena godina smrti: 1150 (1737). Galerija Reference Literatura Alija Bejtić, Prilozi za orijentalnu filologiju i istoriju jugoslovenskih naroda pod turskom vladavinom, III-IV, 1952–1953, Veselin Masleša, Ibrahim Krzović, Arhitektura Bosne i Hercegovine 1878–1918, Umjetnička galerija Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 1987. Andrej Andrejević (1984). ISLAMSKA MONUMENTALNA UMETNOST XVI VEKA U JUGOSLAVIJI Kupolne dzamije. Beograd: Filozofski fakultet u Beogradu, Institut za istoriju umetnosti. Amir Pašić, Prilog proučavanju islamskog stambenog graditeljstva u Jugoslaviji na primjeru Mostara – koliko je stara stambena arhitektura Mostara autohtona pojava, doktorska disertacija, Zagreb, 1989. Vanjski linkovi Zvanična stranica medžlisa IZ Mostar Zvanična stranica grada Mostara Arhivirano 21. 9. 2020. na Wayback Machine Zvanična stranica Komisije za zaštitu nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine