Jajačka tvrđava

Jajačka tvrđava podignuta je na kraškom brdu poviše vodopada rijeke Plive i predstavlja jezgro današnjeg grada Jajca. Proglašena je za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine. Tu su otkriveni slojevi Bakarno dobaskog naselja, materijal iz bronzanog doba i nalazi iz rimskog doba. Staro gradsko jezgro Jajca, sa citadelom i drugim pojedinačnim lokalitetima unutar, ali i izvan zidina utvrđenog grada, kao što su Kraljev grob, Mitrej u Jajcu, Crkva sv. Ive u Podmilačju, tvrđava Vinac, pravoslavna Crkva Presvete Bogorodice, Franjevački samostan svetog Luke, te rimokatoličko groblje Hrast, uključujući i vodopad Plive, proglašeni su Nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine od strane Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika (KONS), kao prirodna i arhitektonska cjelina Jajca, i predloženi su za upis na Listu svjetske baštine UNESCO-a. Geografija Cijeli kompleks utvrđenog grada Jajca, sa citadelom, gradskim zidinama, osmatračnicom Medvjed-kula i dvjema glavnim gradskim kapijama, smješten je na južnoj padini velike kamene piramide na ušću rijeka Plive i Vrbasa. Grad je s juga i jugozapada omeđen koritom rijeke Plive, a s istoka i jugoistoka klisurom rijeke Vrbas. Nadmorska visina tvrđave iznosi 470 m, kod Plivskih jezera 426,6 m, a kod vodopada 362,5 m. Tvrđava, koja je kasnije postala citadela i središnja tačka sistema utvrđenja, zajedno s bedemima čini kompleks ukupne dužine od oko 1.300 m i površine od približno 11.200 m2. Cijelo područje je geografski i historijski izuzetno značajno. Historija Građena je u nekoliko faza. Vrijeme nastanka U I fazu spada tvrđava, koja se nalazi na samom vrhu brda, iznad sastava Plive i Vrbasa. Pretpostavlja se da je postojala već u XIII stoljeću. Imala prvobitno 3 četverostrana tornja: dva na južnom zidu i jedan u sjeverozapadnom uglu. Period Hrvoja Vukčića Hrvatinića II faza je period vladavine Hrvoja Vukčića Hrvatinića, prelaz iz XIV u XV stoljeće, kada se i prvi put spominje u historijskim izvorima 1396. godine.Njegovom djelatnošću tvrđava je pretvorena u respektabilnu vlastelinsku rezidenciju. On je angažirao italijanskog arhitektu na uređenje unutrašnjosti dvora, podgrađa i porodične grobnice (kripta, katakombe, izdubljene u živoj stijeni). Gradsko utvrđenje je imalo dvije a podgrađe tri kapije kroz koje su prolazili putevi, dva prema sjeveru a jedan dolinom Plive i Vrbasa prema Vincu. Kraljevski grad Poslije smrti Hrvoja Vukčića Hrvatinića 1416. grad je preko njegove supruge prešao u ruke kralja Stjepana Ostoje. U vrijeme Stjepana Tomaša i Stjepana Tomaševića Jajce je kraljevska rezidencija. Zidovi se spuštaju do prirodnih prepreka, sedrenih zidova i obala rijeka. Tada se gradi Medvjed-kula, i potez sjevernog zida oko Papaz-kapije (toranj III) do bastiona V, tj. Šamića-tabije. Tvrđava opasuje površinu od gotovo 2 hektara. Dalmatinski majstori su izrezbarili grb Kotromanića na ulaznim vratima. U podgrađu su bili franjevački samostani sv. Marije i sv. Katarine. U crkvi sv. Katarine bile su pohranjene mošti sv. Luke, pa je crkva nazvana crkvom sv. Luke. Zvonik crkve sv. Luke je poznati simbol grada. Premještanjem dvora, Jajce postaje formiran urbani centar opasan zidinama, po ugledu na savremeni evropski model. Uz Bobovac i Borač, Jajce je po obimu i ukupnom arhitektonskom sklopu jedan od najvećih gradova srednjovjekovne Bosne. Njegova značajna karakteristika je razvijen privredni život. U periodu 1439 – 1462. godine u Jajcu je boravilo ukupno 20 Dubrovčana, ali tu nije došlo do formiranja prave dubrovačke kolonije, jer sjeverozapadna Bosna, nije predstavljala prostor za koji su Dubrovčani bili jače zainteresovani u trgovačkom pogledu. Trgovinska razmjena Jajca i zapadne Bosne bila je usmjerena prema srednjodalmatinskim gradovima Splitom i Trogirom koji su bili u samom susjedstvu, mnogo bliže od Dubrovnika. Domaće stanovništvo odlazi u primorje radi posla. Septembra 1453. godine Jakob iz Jajca, sin Radoslave, udovice Dobrovoja ugovara sedmogodišnju službu kod stipendiarija Antonela Korfa iz Splita. Među domaćim jajačkim trgovcima koji se zadužuju u Splitu je Juraj Jurjević (1447-1448) (Gregorius Jurgeuich habitator in Jaiça; Gregorius Jurgeuich de Jaiça). U Jajcu je pogubljen posljednji bosanski kralj Stjepan Tomašević 1463. godine. Period Jajačke banovine Za vrijeme ugarske vladavine, tj. trajanja Jajačke banovine od 1464. do 1527. godine cijeli obrambeni sistem grada je prepravljen i dopunjen. Osmanlijski period U 5. fazi, za vrijeme osmanlijskog imperija (1528.-1878.), grad dobiva konačan oblik. U tvrđavi se tornjevi pretvaraju u bastione i unutar starih srednjovjekovnih zidova podignuti su nasipi i izgrađena barutana, toranj na Džikovcu, mesdžid u tvrđavi, Crkva svete Marije (Jajce) se preinačuje u Džamiju Sulejmana II. Arhitektonska cjelina Nacionalni spomenik Utvrđeni grad Jajce nalazi se na ušću rijeka Plive i Vrbasa. Osnovan je i počeo se razvijati u srednjem vijeku, a svoj konačni oblik stekao je tokom osmanskog perioda. U Jajcu se nalaze nekoliko crkava i džamija, izgrađenih u različitim vremenima i pod različitim vladavinama, što ovaj grad čini prilično raznolikim u tom aspektu. Proglašen je Nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine, a kao stari gradski jezgro Jajca, uključujući vodopad, te druge pojedinačne lokalitete izvan zidina utvrđenog grada, poput Jajačkog Mitreja, označen je kao prirodna i arhitektonska cjelina Jajca i predložen za upis na UNESCO-vu Listu svjetske baštine. Prijedlog za upis trenutno je na UNESCO-voj Tentativnoj listi. Galerija Također pogledati Pliva Vrbas Kraljevina Bosna Reference Literatura Jelena Mrgić, Јајце, Лексикон градова и тргова средњовековних српских земаља - према писаним изворима - , Завод за уџбенике, Београд 2010, 122-123. Bruno Marijanović - Veljko Paškvalin - Pavao Anđelić, Jajce, Arheološki leksikon Bosne i Hercegovine, Tom II, Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine, Sarajevo 1988, 179-180. Desanka Kovačević-Kojić, Градска насеља средњовјековне босанске државе, Sarajevo 1978. Ćiro Truhelka, Kraljevski grad Jajce, Sarajevo, 1904. Đoko Mazalić, "Stari grad Jajce", Glasnik Zemaljskog muzeja, n.s. sv. VII. Sarajevo, 1952., 59-100