بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا

بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا (بە بۆسنی: Bosna i Hercegovina) وڵاتێکە لە باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپادا، لە ناو باڵکان و لە ناوەڕاستی ئەو وڵاتانەدایە کە پێشتر وڵاتی یووگۆسلاڤیای پێشوویان پێکدەھێنا. سارایێڤۆ پایتەخت و گەورەترین شارە و شاری بانیا لووکا بە دووەم گەورەترین شاری بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا دادەنرێت، لە دوای ئەویش توزلا و پاشان مۆستار دێت. بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا وڵاتێکی تا ڕادەیەک وشکانییە - بەرەو باشوور کەنارێکی زۆر تەسک لەسەر دەریای ئەدریاتیک ھەیە، درێژییەکەی نزیکەی ٢٠ کیلۆمەتر (١٢ میل) دەبێت و دەوری شارۆچکەی نیۆمی گرتووە. لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ سڕبیا، و لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ مۆنتینیگرۆ، و لە باکوور و باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ کرواتیا ھاوسنوورە. لە ناوچە ناوخۆیییە ناوەندی و ڕۆژھەڵاتییەکانی وڵاتەکەدا، جوگرافیاکەی شاخاوییە، لە باکووری ڕۆژاوا گردی مامناوەند، و لە باکووری ڕۆژھەڵات زۆربەی زەوییەکەی تەختە. ناوخۆ، بۆسنە، ناوچەیەکی جوگرافی گەورەترە و کەشوھەوایەکی کیشوەری مامناوەندی ھەیە، لەگەڵ ھاوینێکی گەرم و زستانێکی سارد و بەفراوی. بەشی باشوور، ھەرزەگۆڤینا، کەشوھەوای دەریای ناوەڕاست و زۆربەی زەوییە شاخاوییەکانی ھەیە. مێژووی بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا دەگەڕێتەوە بۆ نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی مرۆڤ لە سەردەمی بەردینی نوێوە، دوای ئەوە چەندین شارستانییەتی ئیلیری و کلتیکی تێیدا نیشتەجێ بوون. لە ڕووی کلتوری و ڕامیاری و کۆمەڵایەتییەوە، وڵاتەکە مێژوویەکی دەوڵەمەندی ھەیە، چونکە یەکەمجار گەلانی سلاڤی کە ئەمڕۆ لە ناوچەکەدا دەژین لە سەدەی شەشەم تا سەدەی نۆیەم تێیدا نیشتەجێ بوون. لە سەدەی دوازدەھەمدا، یاسای بۆسنە دامەزرا، کە لە سەدەی چواردەھەمدا گەشەی کرد بۆ شانشینی بۆسنە، دوای ئەوە خرایە سەر ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، کە لە ناوەڕاستی سەدەی پازدەھەم تا کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم لە ژێر دەسەڵاتیدا مایەوە. عوسمانییەکان ئیسلامیان بۆ ناوچەکە ھێنا، و زۆربەی ڕوانگەی چاند و کۆمەڵایەتی وڵاتەکەیان گۆڕی. بەدوای ئەوەدا لکێنرا بە پاشایەتی نەمسا-مەجارستان، کە تا جەنگی جیھانیی یەکەم بەردەوام بوو. لە نێوان ھەردوو جەنگەکەدا، بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا بەشێک بوو لە شانشینی یووگۆسلاڤیا و دوای جەنگی جیھانیی دووەم، پێگەی کۆمارێکی تەواوی پێدرا لە سەردەمی نوێدا کە کۆماری یووگۆسلاڤیای فیدراڵی سۆسیالیستی پێکھێنا. دوای ھەڵوەشانەوەی یووگۆسلاڤیا، کۆمارەکە لە ساڵی ١٩٩٢دا سەربەخۆیی ڕاگەیاند، کە دوای ئەوە جەنگی بۆسنە ھات کە بە جەنگێک دادەنرێت بۆسنە و ھەرزەگۆڤینای پارچەپارچە کرد و وڵاتەکەی وێران کرد، و تا کۆتایی ساڵی ١٩٩٥ بەردەوام بوو. گەشتیاری لە بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا لە ساڵانی دواییدا بە ڕێژەیەکی بەرچاو گەشەی کردووە، بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا لە ئاستی ناوچەیی و نێونەتەوەییدا بە ژینگەی سروشتی و میراتی کلتوری کە لە شەش شارستانییەتی مێژووییەوە بۆی ماوەتەوە، و چێشتخانە، و وەرزشە زستانەییەکان، و مۆسیقای تایبەت و بێھاوتا، و تەلارسازی، و فێستیڤاڵەکانی، کە ھەندێکیان گەورەترین و دیارترینن لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا، بەناوبانگە. وڵاتەکە نیشتیمانی سێ گرووپی نەتەوەیی سەرەکییە یان بە فەرمی، گەلانی پێکھێنەر، وەک لە دەستووردا دیاری کراوە. بۆشنیاکەکان گەورەترین گرووپن لە ھەر سێ گرووپەکە، سڕبەکان لە پلەی دووەم و کرواتەکان لە پلەی سێیەمدان. بەزۆری ھاووڵاتییەکی بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا، بەبێ گوێدانە نەتەوە، بە زمانی ئینگلیزی بە بۆسنی ناودەبرێت. کەمینەکان، کە لە ژێر ناوی دەستووری «ئەوانی تر»دا پێناسە کراون، جوولەکە و دۆمەکان و پۆڵەندییەکان و ئۆکرانییەکان و تورکەکان دەگرێتەوە. بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا دەستەیەیەکی یاسادانانی دوو ژووری و سەرۆکایەتییەکی سێ ئەندامی ھەیە کە لە ئەندامێکی ھەر گرووپێکی نەتەوەیی سەرەکی پێکدێت. بەڵام دەسەڵاتی حکوومەتی ناوەندی زۆر سنووردارە، چونکە وڵاتەکە تا ڕادەیەکی زۆر نامەرکەزییە و دوو قەوارەی سەربەخۆ لەخۆدەگرێت: فیدراسیۆنی بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا و کۆماری سڕبسکا، لەگەڵ یەکەی سێیەم، ناوچەی برچکۆ، کە لەلایەن حکوومەتی خۆجێییەوە بەڕێوەدەبرێت. فیدراسیۆنی بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا لە ١٠ کانتۆن پێکدێت. بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا لە ڕووی گەشەپێدانی مرۆییەوە لە پلەیەکی بەرزدایە، و ئابوورییەکی ھەیە کە کەرتەکانی پیشەسازی و کشتوکاڵ بەسەریدا زاڵن، لە دوای ئەوانیش کەرتەکانی گەشتیاری و خزمەتگوزاری دێن. لە وڵاتەکەدا سیستمێکی دڵنیایی کۆمەڵایەتی و چاودێری تەندروستی گشتگیر ھەیە، و خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی بێبەرامبەرە. ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان، و ڕێکخراوی ئاسایش و ھاوکاری لە ئەورووپا، و ئەنجومەنی ئەورووپا، ھاوبەشی لەپێناو ئاشتیدا، ڕێککەوتنامەی بازرگانی ئازادی ئەورووپای ناوەڕاست، و ئەندامی دامەزرێنەری یەکێتی بۆ دەریای ناوەڕاستە لە کاتی دامەزراندنی لە تەممووزی ٢٠٠٨دا. وڵاتەکە داواکاری بۆ بەدەستھێنانی ئەندامێتی لە یەکێتیی ئەورووپا پێشکەش کردووە، و بە فەرمی لە ڕێکەوتی ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ بوو بە کاندیدی ئەندامێتی یەکێتیی ئەورووپا، و لە نیسانی ٢٠١٠وە کاندید بووە بۆ ئەندامێتی لە ھاوپەیمانی ناتۆ، کاتێک پلانی کارکردنی ئەندامێتی وەرگرت. ڕەگناسی بۆسنە بە ئەگەری زۆرەوە ناوەکەی لە ناوی بەناوبانگترین ڕووبارەکانی وەرگرتووە، کە ئەویش ڕووباری بۆسنەیە و لە بناری چیای ئیگمان کە لە باشووری وڵاتەکە و لە نزیک پایتەخت ھەڵکەوتووە ھەڵدەقوڵێت و بە ناو شوێنە جیاجیاکانی وڵاتدا تێدەپەڕێت و بە سێ لە گەورەترین شارەکانی وڵاتەکەدا تێدەپەڕێت کە ئەمانەن: سارایێڤۆ و زینیتسا و دوبۆی بە درێژاییی ٣٠٣ کم، واتە ١٨٨ میل و چەندین لقی لێ دەبێتەوە کە درێژایییەکەیان دەگاتە نزیکەی ١٠٤٨٠ کم، واتە ٦٥١٣ میل و ئاوی ناوچە جیاجیاکانی وڵات دابین دەکەن و لە باکوور دەڕژێنە ناو ڕووباری ساوا، و لەوانەیە ناونانی ڕووباری بۆسنە لە وشەی ئیلیریی بۆسینۆس یان لە وشەی بۆس وەرگیرابێت کە لە زمانی ئیلیریدا بە واتای ئاوی ڕەوان دێت. ھەندێک لە مێژوونووسان پێیان وایە کە گەلانی سلاڤ کە لە قەوقازەوە بەرەو بەڵکان کۆچیان کردووە، ئەم ناوەیان لەگەڵ خۆیاندا ھێناوە و دوای ئەوەی تێیدا نیشتەجێ بوون، ناوەکەیان لە ھەرێمەکە ناوە، و بەپێی ئەم بۆچوونە، ناوەکە بۆ سەر بۆسنە ناوێکی نوێیە و لە دەرەوەی وڵاتەکەوە بۆی ھاتووە، لە کاتێکدا ھەندێکی تر دەڵێن کە لە وشەی پاساتیی کۆن، یان وشەی باز وەرگیراوە کە بە واتای خوێ دێت، چونکە ھەندێک ناوچەی بۆسنە پێی بەناوبانگن، لەوانەش تووزلا، تەنانەت داھاتی بیرە سوێرەکانی ئەوێ یەکێک بوو لە سەرچاوە ئابوورییە گرینگەکانی وڵات، و لە داھاتەکەی بۆ دامەزراوە فێرکارییەکان وەک خوێندنگەکان و کەتاتیب لە تووزلای سەروو و خواروو خەرج دەکرا، تا داگیرکاریی نەمسا-مەجارستانی بۆ سەر بۆسنە لە ساڵی ١٢٩٥ی کۆچی/١٨٧٨. ناوی بۆسنە بۆ ئاماژەدان بە قەوارەیەکی جوگرافی و ڕامیاریی سەربەخۆ لە سەدەی چوارەمی کۆچی/دەیەی زایینییەوە بەکارھاتووە، کاتێک ناوچەکە وەک ناوچەکانی تری بەڵکان زەوییەکی بەپیت بووە بۆ دەرەبەگایەتی و کۆنترین بەکارھێنانی بەڵگەدار بۆ ئەم ناوە لە پەرتووکێکدا بە ناونیشانی کارگێڕیی ئیمپراتۆرییەت ھاتووە کە لەلایەن ئیمپراتۆری بیزەنتی کۆنستانتینی حەوتەم لە ساڵی ٣٤٦ی کۆچی/٩٥٨ی زایینی نووسراوە، و تێیدا ناوی بۆسنەی لەو ناوچەیە ناوە کە دەکەوێتە دەوری ڕێڕەوی سەرەوە و ناوەڕاستی ڕووباری بۆسنە، کە تەنھا دوو شاری دەگرتەوە کە ئەوانیش: کاتێرا و دیسنیک بوون. مێژوو سەردەمی پێش سلاڤ (تا ٩٥٨ ز) مێژووی نیشتەجێبوونی مرۆڤ لە بۆسنە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی بەردینی نوێ. لە سەرەتای سەردەمی بڕۆنزدا خەڵکانێکی شەڕانگێزتر لە دانیشتووانی سەردەمی بەردینی نوێ ھاتنە ئەوێ، کە پێیان وایە ئیلیرییەکان بن، کە یەکەم بنەچەی ھیندۆ-ئەورووپین، پاشان کۆچی کلتەکان لە سەدەکانی چوارەم و سێیەمی پێش زایین بۆ ئەوێ ھات و دانیشتووانە ئیلیرییەکانیان لەو ناوچانە دەرکرد، بەڵام زۆریان لێ مابوونەوە کە لەگەڵ ھاتووە نوێیەکان تێکەڵ بوون. کەمییەکی دیار لە بەڵگەکان لەو قۆناغە مێژووییەدا ھەیە، بەڵام بە گشتی، چەندین خەڵک کە بە زمانە جیاوازەکان قسەیان دەکرد لەو ناوچەیەدا نیشتەجێ بوون. لە سەرەتای ساڵی ٢٢٩ پێش زایین گرژی و کێشە لە نێوان ئیلیرییەکان و ڕۆمانەکان دەرکەوت، بەڵام ڕۆمانەکان نەیانتوانی لکاندنی ئەو ناوچەیە تەواو بکەن تا ساڵی ٩ی زایینی. لە سەردەمی ڕۆمانەکاندا، دانیشتووی نوێی لاتینی‌ئاخێو لە ھەموو لایەکی ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانیدا دەستیان کرد بە نیشتەجێبوون تێیدا، و ھانی سەربازە خانەنشینکراوە ڕۆمانەکانیان دەدا لەم ناوچەیەدا بنیشنەوە. لەو ماوەیەدا بۆسنە بەشێک بوو لە ئیلیریا تا ھاتنی داگیرکاریی ڕۆمانی. دوای دابەشبوونی ئیمپراتۆرییەت لە نێوان ساڵانی ٣٣٧–٣٩٥، دالماشیا و پانونیا خرانە سەر ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانیی ڕۆژاوا. بانگەشەی ئەوە ھەیە کە ئەو ناوچەیە لە ساڵی ٤٥٥ ز لەلایەن گۆتە ڕۆژھەڵاتییەکانەوە داگیر کرابێت. پاشان فەرمانڕەواکانی لە نێوان ئالانەکان و ھونەکان گۆڕدران. سەدەی شەشەم نەھات تا ئیمپراتۆر جۆستینیانی یەکەم داگیری کرد و خستیە سەر ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتە. لە سەدەی شەشەمدا ئاڤارەکان ھێرشیان کردە سەر ناوچەکانی سلاڤەکان لە ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا. لە سەدە ناوینەکاندا (٩٥٨–١٤٦٣) زانیارییە نوێیەکان لەگەڵ دەگمەنییان، دەربارەی بارودۆخی ڕامیاری لە ڕۆژاوای بەڵکان لە سەرەتای سەدە ناوینەکاندا دژبەیەکیشن. لەکاتی گەیشتنی سلاڤەکان بۆ ئەو ناوچانە و ھێنانی سیستمە کۆمەڵایەتییە ھۆزایەتییەکەیان کە لەبەردەم سیستمی دەرەبەگایەتیدا داڕما لەگەڵ تێپەڕبوونی فەڕەنگییەکان لەو ناوچەیە لە کۆتاییی سەدەی نۆیەمی زایینی. لەو ماوەیەدا گەیاندنی پەیامی ئایینی لە ناوچەکانی سلاڤە باشوورییەکان بە گەرمی بەڕێوە دەچوو. بۆیە بۆسنە، بەھۆی پێگەی جوگرافی و بەرز و نزمییەکەیەوە، یەکێک بوو لە دوایین ناوچەکان کە ئایینی مەسیحیی وەرگرت، لەگەڵ ئەوەی لە ناوەندە شارستانییەکان لە درێژاییی کەناراوەکانی دالماشیاوە سەری ھەڵدا. کۆنترۆڵکردنی بۆسنە لە سەدەکانی نۆیەم و دەیەمدا لە نێوان میرنشینەکانی سڕبیا و کواتیا دابەش ببوو، بەڵام بارودۆخە ڕامیارییەکان لە ناوەڕاستی سەدە ناوینەکاندا بووە ھۆی ڕکابەری لەسەر خاوەندارێتی ناوچەکە لە نێوان شانشینی مەجارستان و ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتە. دوای گۆڕانی ھێزەکان لە سەدەی دوازدەھەمدا، بۆسنە خۆی لە دەرەوەی ھەر کۆنترۆڵێک بینییەوە و وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ بە ناوی میرنشینێکی ناوخۆیی یان (بان) دەرکەوت. یەکەم پاشای بۆسنی بان کوولینە، کە بۆ ماوەی سێ دەیە فەرمانڕەوایی کرد و لەو ماوەیەدا ئاشتی و سەقامگیری لە وڵاتدا باڵدەست بوو، و ئابووری وڵاتی لە ڕێگەی پەیماننامەکان لەگەڵ ڤێنیز و ڕاگوزا بەھێز کرد. فەرمانڕەوایییەکەی نوێنەرایەتی سەرەتای کێشەی کڵێسای بۆسنی دەکات، چونکە تایفەی مەسیحی لە دانیشتووانە ڕەسەنەکان لەلایەن ھەردوو کڵێسای ڕۆمانی و کڵێسای سڕبی بە لادەر تۆمەتبار کران. لە وەڵامی ھەوڵەکانی مەجارستان بۆ بەکارھێنانی ڕامیاریی کڵێسایی لەو پرسەدا وەک ھەوڵێک بۆ گەڕاندنەوەی دەسەڵاتی بەسەر بۆسنەدا، کوولین ئەنجومەنێکی بۆ سەرکردە کڵێسایییە ناوخۆیییەکان بەست بۆ دەستبەرداربوون لەوەی ناوی لێنابوو بیدعە و گرتنەبەری کاتۆلیکیزم لە ساڵی ١٢٠٣. سەرەڕای ئەمەش، تەماحەکانی مەجارستان بۆ سەر بۆسنە بە بەھێزی مانەوە تەنانەت دوای ماوەیەکی زۆر لە کۆچی دوایی کوولین لە ساڵی ١٢٠٤، بەڵام دوای ھەوڵێکی شکستخواردوو بۆ داگیرکردنی لە ساڵی ١٢٥٤ وەستا. دوای ئەوە مێژووی بۆسنە تا سەرەتای سەدەی چواردەھەم بە ململانێی دەسەڵات لە نێوان دوو بنەماڵەی پاشایەتیدا دەناسرایەوە. ئەو ململانێیە کۆتایی ھات کاتێک ستیڤن دووەم لە ساڵی ١٣٢٢ بوو بە بانی بۆسنە، و دەستی بەسەر زەوییەکی زۆردا گرت و کۆچی دوایی نەکرد تا بۆسنە گەشەی نەکرد و ناوچەکانی دالماشیای باکوور و ڕۆژاوای بۆسنەی نەگرتەوە. لە دوای ئەویش برازاکەی تفێرتکووی یەکەم ھاتە سەر تەخت کە نەیتوانی کۆنترۆڵی تەواوی وڵات بکات لە ساڵی ١٣٦٧ تەنھا دوای ململانێیەکی درێژ لەناو بنەماڵەی پاشایەتی و لەگەڵ میر و خانەدانەکاندا، و خۆی بە ناوی پاشا ستیڤن تفێرتکووی یەکەم پاشای ڕاسکا و بۆسنە و دالماشیا و کرواتیا و کەناری دەریای ئەدریاتیک ناسی. دوای کۆچی دوایی تفێرتکووی یەکەم لە ساڵی ١٣٩١ بۆسنە پاشەکشەی کرد و لاوازی تێدا دەرکەوت، لە بەرامبەردا دەوڵەتی عوسمانی دەستی بە سەرکەوتن کرد و دەستی بەسەر زەوییەکانی ئەورووپادا گرت، ئەگەرچی ھەڕەشەیەکی ڕژد بوو بۆ سەر بەڵکان لە نیوەی یەکەمی سەدەی پازدەھەمەوە. تا لە ساڵی ١٤٦٣ ز داگیرکردنی بۆسنە تەواو بوو و لە ساڵی ١٤٨٢ ز ھەرزەگۆڤیناش بەدوایدا ھات. لە سەردەمی فەرمانڕەوایی عوسمانیدا سەرکەوتنە عوسمانییەکان بۆ سەر بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا بە دەرکەوتنی سەردەمێکی نوێ لە مێژووی ئەو دەوڵەتە و ڕوودانی گۆڕانکاریی ڕیشەیی لە بارودۆخی ڕامیاری و دیمەنی کلتوری لە ناوچەکەدا ناسرا. لەگەڵ ئەوەی عوسمانییەکان کۆتایییان بەو شانشینە ھێنا و زۆرێک لە میرەکانیان لەناو برد، بەڵام ڕێگەیان بە بۆسنە دا کە ناسنامەی خۆی بپارێزێت لە ڕێگەی تێکەڵکردنی وەک پارێزگایەکی دانەبڕاو لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لەگەڵ مانەوەی ناوی مێژوویی و یەکپارچەیی خاکەکەی— کە ئەمە بارودۆخێکی بێھاوتا بوو لە نێوان وڵاتانی بەڵکان کە کەوتبوونە ژێر دەستیان. عوسمانییەکان توانییان ژمارەیەک گۆڕانکاری لە بەڕێوەبردنی کۆمەڵایەتی و ڕامیاری لە سەنجەق (دواتر بە ویلایەت ناوبرا)ی بۆسنەدا بکەن؛ لەوانەش سیستمی خاوەندارێتی زەوییە نوێیەکان، و دووبارە ڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکان، ھەروەھا سیستمێکی ئاڵۆزی جیاکاری کۆمەڵایەتییان بەپێی ئینتیمای چینایەتی و ئایینی ھێنایە کایەوە. کاریگەری چوار سەدە لە فەرمانڕەوایی عوسمانییەکان کاریگەرییەکی زۆری لەسەر پێکھاتەی دانیشتووانی بۆسنە ھەبوو، کە چەندین جار گۆڕانکاری بەسەردا ھات لە ئەنجامی فتووحاتە نوێیەکانی دەوڵەتی عوسمانی و جەنگە بەردەوامەکانی لەگەڵ ھێزە ئەورووپییەکان و کۆچکردن و نەخۆشییە گشتگیرەکان. تایفەی موسڵمان کە خاوەن بنەچەیەکی سلاڤین، لە کۆتاییدا بوونە یەکێک لە گەورەترین تایفە نەتەوەیی و ئایینییەکان، ئەوەش لە ئەنجامی بەرزبوونەوەی پلەبەندی لە ژمارەی ئەو کەسانەی ھاتنە ناو ئیسلام. لە کۆتاییی سەدەی پازدەھەمدا، ژمارەیەکی زۆر لە جولەکە سفاردییەکان دوای دەرکردنیان لە ئیسپانیا ھاتن. ھەروەھا تایفە مەسیحییەکانی بۆسنە شاھیدی گۆڕانکاری گەورە بوون. بۆسنییە فڕانسیسکانییەکان (دانیشتووانە کاتۆلیکەکان بە گشتی) لە ژێر پاراستنی فەرمانێکی فەرمی لە بابی باڵاوە بوون. تایفەی ئۆرسۆدۆکس لە بۆسنە - کە لە ھەرزەگۆڤینا و درینا قەتیس مابوون - لەو سەردەمەدا لە ھەموو لایەکی وڵاتدا بڵاوبوونەوە و تا سەدەی نۆزدەھەم شاھیدی ھەندێک گەشەسەندن بوون. لەو ماوەیەدا کڵێسای بۆسنیی جیابووەوە بە تەواوی نەما. کاتێک دەوڵەتی عوسمانی گەورە بوو و لە ناو جەرگەی ئەورووپادا فراوان بوو، ئەوە پەستانی لەسەر بۆسنە وەک ویلایەتێکی سنووری کەم کردەوە، و بۆ ماوەیەکی درێژ شاھیدی گەشەسەندن و بوژانەوە بوو. شارە نوێیەکانی وەک سارایێڤۆ و مۆستار تێیدا دەرکەوتن کە بوونە گەورەترین ناوەندی بازرگانی و شارستانی لە ناوچەکەدا. زۆرێک لە سوڵتان و فەرمانڕەوا ناوخۆیییەکان چەندین باڵەخانەی گرنگیان لە تەلارسازیی بۆسنی لەناو ئەو شارانەدا دروست کرد (وەک پردی ستاری مۆست و مزگەوتی غازی خەسرەو بەگ). جگە لەوەی زۆرێک لە بۆسنییەکان ڕۆڵی کاریگەریان لە کلتوری عوسمانی و مێژووی ڕامیارییدا لەو ماوەیەدا گێڕا. سەربازە بۆسنییەکان بەشێکی گەورەی پێکھاتە سەربازییەکانی عوسمانییان لە ھەردوو جەنگی مووھاج و جەنگی کرباڤا پێکھێنا، و تێیدا سەرکەوتنێکی سەربازیی گەورەیان بەدەستھێنا، لە کاتێکدا زۆرێکیان لە پلەبەندی سەربازییدا بەرزبوونەوە و گەیشتنە پلە باڵاکان لە دەوڵەتی عوسمانیدا وەک فەرماندەی کەشتیگەلەکان و میرانی سوپا و وەزیرەکان. زۆرێک لەوان کاریگەرییان لەسەر کلتوری عوسمانی ھەبوو، وەک سۆفی و زانا و شاعیر بە زمانەکانی تورکی و عەرەبی و فارسی. بەڵام لە کۆتاییی سەدەی حەڤدەھەمدا کێشەکان دەستیان کرد بە گەمارۆدانی سوپاکانی عوسمانی، و ئەنجامەکانی جەنگە گەورەکانی عوسمانی لە پەیماننامەی کارلۆڤیتز لە ساڵی ١٦٩٩دا دەرکەوت کە سنوورەکانی عوسمانی کەم کردەوە و سەنجەقی بۆسنە بوو بە پارێزگایەک لەسەر سنوورە ڕۆژاوایییەکانی دەوڵەتەکە. پاشان سەد ساڵی دواتر شاھیدی شکستی سەربازیی زیاتر و بڵاوبوونەوەی تاعوون و ھەڵگیرسانی شۆڕشەکان لە ناو بۆسنەدا بوو. ھەوڵەکانی بابی باڵا بۆ نوێکردنەوەی دەوڵەت و گەشەپێدانی، بە دوژمنایەتییەکی توند لە بۆسنەدا ڕووبەڕوو بووەوە، کاتێک خێزانە خانەدانەکان لە ناوچەکەدا بوونە بەربەست لەبەردەم ڕوودانی چاکسازییە پێشنیارکراوەکان لە ترسی لەدەستدانی ئیمتیازاتەکانیان. ئەمەش لەگەڵ نائومێدی لەو سازشە ڕامیارییانەی کە درابوونە دەوڵەتە مەسیحییە نوێیەکانی ڕۆژھەڵاتی وڵاتەکە کۆبووەوە، و بە یاخیبوونە بەناوبانگەکەی (ئەگەرچی لە کۆتاییدا شکستی ھێنا) کە حوسێن کراداسفیتش لە ساڵی ١٨٣١دا سەرکردایەتی دەکرد، گەیشتە لووتکە. ساڵی ١٨٥٠ تێنەپەڕی تا ئەوەی پاشماوەی شۆڕشەکانی تر کپ کران، بەڵام بارودۆخەکە لە تێکچوون بەردەوام بوو. پاشان نائارامیی جووتیاران ھەڵگیرسا کە شۆڕشی ھەرزەگۆڤینییەکانی داگیرساند، کە ڕاپەڕینێکی بەرفراوانی جووتیاران بوو لە ساڵی ١٨٧٥. زۆری نەخایاند ئەم ململانێیە پەرەی سەند و زۆرێک لە دەوڵەتانی بەڵکان و ھێزە گەورەکان تێوەگلان، ئەمەش لە کۆتاییدا عوسمانییەکانی ناچار کرد کە بەڕێوەبردنی وڵاتەکە بدەنە نەمسا-مەجارستان لە ڕێگەی پەیمانی بەرلین لە ساڵی ١٨٧٨. دانیشتووان بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٢٦ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا ٣،١١٤،٢٤٢ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٠٣٨ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٦.١ ساڵە. ھەروەھا ٥٧.١٤ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین. ئایین سەرچاوەکان دەروازەی ئەورووپا دەروازەی وڵاتەکان دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان دەروازەی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا