Сербин республика

Сербин респу́блика (серб. Република Српска , босн. а, хорв. а Republika Srpska) — Боснин а, Герцеговинин а йукъара кхоллам. Кхоьллина 1992 шарахь ша кхайкхийна пачхьалкх санна, хилла Боснин а, Герцеговинин а хӀоттаман дакъа Дейтонан бартца 1995 шарахь. Коьрта шахьар — Баня-Лука. Майда йу 24 605,7 км². Бахархой — 1 153 017 стаг (2017 шеран 30 июнан хьолехь; 82,95 % — сербаш, 12,69 % — боснийхой, 2,27 % — хорваташ). Ахча ду конвертаци йен марка. Боснийн сербаш охьахевшина мехкаша кхайкхийна шайн Сербин республикехь маршо 1992 шо долалуш боснийхоша Босни а, Герцеговина а Югославин йукъара арайаларан жоп луш. Республико коьрта дакъа лецира цӀий Ӏаночу боснийн тӀамехь, йисира ша кхайкхийна а, къобалйанза а 1995 шеран ноябрь кхаччалц, оцу хенахь НАТО-н а, ВКъКх-ан Ӏаткъамца бина Дейтонан барт, кхоьллина йукъара, цуьнан ду федерацин а, конфедерацин а хьесапаш, Босни а, Герцеговина а пачхьалкх шина кхолламна йукъахь — Сербин республикин а, Боснин а, Герцеговинин а федераци а. Шина субъектан территорин декъо гойтура Сербин республикин ши дакъа, уьш вовшахтоьхна йара Брчко (гуо) кӀоштаца (Дейтонан берташца, оцу регионехь доза, гергарчу хьесапехь цхьатерра декъаделира Сербин Республикина (къилбаседа дакъа) а, Боснин а, Герцеговинин а федерацина йукъахь билгалйаьккхира (барт бина цхьа шо даьлча), амма цунна дуьхьал гуо кхоьллина йозуш йоцу административан дакъа санна). Цуьнца цхьаьна Сербин республика йу Боснин а, Герцеговинан а федераци Хорватин шина регионах къастош йолу зӀе, иза декхаре йу шен махка тӀехула чекхйолучу лерринчу сеничухула новкъарло йоцуш дӀасалелар дӀадахьа. Йуьззина бакъонаш Боснин а, Герцеговинин а Конституцица, Сербин республикин лахара йуьззина бакъонаш: луларчу пачхьалкхашца леррина параллельни йукъаметтигаш лело мега Боснин а, Герцеговинин а суверенитетан а, мехкан цхьааллин а гурашкахь гӀо дан мега Боснин а, Герцеговинин а министрийн кхеташонна дуьненайукъара декхарш кхочушдарехь шайн юрисдикцин гурашкахь массо а адамийн низаман кхерамазалла а, ларар а лардо йиш ю, Парламентан Ассамблейн реза хиларца, пачхьалкхашца а, дуьненайукъарчу кхолламашца а барт бан кхочушдо Ӏедалан гӀуллакхаш а, бакъонаш а, уьш ма-дарра Конституцино Боснин а, Герцеговинин а институташна тӀе ца йехкина Географи Сербин республика географин агӀор лаьтта Балканан ахгӀайренан йуккъерачу декъехь. Сербин республикин майда 24 641 йеакӀов километр йу. Иза лаьтта къилбаседа шораллин 42°33′ а, 45°16′ а, малхбален йохаллин 16°11′ а, 19°37′ а координаташна йукъахь. Сербин республика лаьтта Ӏаламан-географин, йукъараллин-экономикин кӀошташ — Паннонан а, ЛаттайуккъерахӀордан а вовшехкхетачехь, хӀордан тӀе арайолийла дац. Дозанаш Сербин республикин дозанаш ду дуьненайукъаралло къобалдина, къастадо СР луларчу пачхьалкхашца ВКъКх-ан декъахошца — Сербица, Хорватица, Ӏаьржаламанчоьнца, иштта Боснин а, Герцеговинин а кхечу энтитетца— Боснин а, Герцеговинин а федерацица. СР дозанийн дохалла ду 2170 километр, царех 259 км доза Ӏаьржаламанчоьнца ду, 370 км — доза Сербица ду, 318 км — доза Хорватица ду, 1134 км — доза Б а, Г а федерацица. Уьшша а, вуьшша а дозанаш хӀиттийна этносан, историн, Ӏаламан-географин фактораш ца лоруш, билгалдаьхна тӀеман-политикин хьолаца. Ларарца, нагахь СР мохк консолидацин гуо балахьара, цуьнан дозанийн дохалла хир йара 561 км. Лаьмнаш Сербин республикин мехкан геоморфологи тайп-тайпанчу кепашкахь гойту. Цуьнан къилбаседан дакъа, кайнозойн латтанех лаьттачу Паннонан лаьмнашкахь, жим-жима охьадоьду аллювиалан аренашка а, хин терхьашка а, уьш йу Сербин республикин уггаре а токхе дакъа. Республикин малхбалехь а, къилба-малхбалехь а лаьмнин латтанаш жим-жима хийцало Герцеговинин лекха лаьмнашка. СР лаьмнашна йукъахь уггаре бевзаш берг бу Яхорина лам, цунна тӀаьхь 1984 шарахь дира ЙейттолгӀа Ӏаьнан олимпийн ловзарш. Цулла а вон ца бевза Маглич лам, иза бу Сербин республикин а, Боснин а, Герцеговинин а уггаре лекха лам — 2386 метр хӀордан тӀегӀанал лекха. Герцеговинин лаьмнашкахь ораматаш дац, декъна ламанан Ӏинашца, лаьмнаш лаьтта боьха-кӀайн а, сира а беса кир-маьӀданех. Карстан кепара йаьржинчу рельефан йукъахь: хьехаш йу, латтан бухара эркаш ду, кир-маьӀданийн тархаш ду, карраш йу. Ламанан чӀожашкахь лаьтта даккхийчу барамера польяш. Эркаш Сербин республикин уггаре даккхий эркаш ду: Дрина (305 км), Сава (202 км) Врбас (117 км), Босна (98 км), Врбаня (95,4 км), Уна (91,8 км), Сана (85 км), Укрина (80,9 км). Уьш ду ӀаьржахӀордан эркан майданера (Сава а, Дрина а эркийн майда). Малхбален Герчоговинин ламанан Чемерно дукъдоккхийлин къилбехьара эркаш (Требишница, Неретва) Адриатикин майданара ду. Ӏаьмнаш Сербин республикин уггаре боккха Ӏам — Билечко Ӏам (майда 27,064 км²) бу, Балканашкара уггаре боккха адамо бина Ӏам бу иза. Кхин адамо дина Ӏаьмнаш — Перучацки (12,401 км²), Зворничски (8,876 км²), Вишеградски (8,9 км²), Бочацки (2,3 км²). Уггаре боккха Ӏаламан Ӏам — Штирински Ӏам (майда 0,129 км²), иза бу Зеленгора лам тӀаьхь. Кхин Ӏаламан Ӏаьмнаш — Котланичски (0,044 км²), Улошски (0,043 км²), Донье-Баре (0,021 км²), Орловачски (0,021 км²). Сербин республикин Ӏаьмнаш пачхьалкхо Ӏалашдеш ду. СР Ӏаьмнийн хьал билгалдоккху хин ресурсех лаьцначу низамо. Йуьртабахаман а, хьаннийн а, хин ресурсийн а министраллин гурашкахь Ӏам ларбарна жоьпаллехь йу СР хин ресурсийн дирекци. Латтанаш, ораматаш, дийнаташ Беркате аллювиалан латтанаш дукха ду Сава хин майданехь, ткъа боьра латтанаш лаьмнин кӀошташкахь хуьлу. Къилбаседан кӀошташкахь шуьйра гӀаш долу хьаннаш йуьртабахаман латтанашна меттиг йелла. Къилбаседа лаьмнин басешца 500 м кхаччалц лакхахь, лаьмнин кӀажошкахь а кхуьу попан хьаннаш, иштта хьех, маьлказ, муьшдечиг. Йуккъерачу декъехь кхуьу баганан хьаннаш, ткъа 800 м лакхахь кхуьу пихтин-попан хьаннаш, иштта база а, бага а. Эндемикашна йукъахь хаало сербин база, иза хуьлу кхин а Герцеговинехь. Субцаннийн аренаш а, галйаьлла хьаннаш а кхуьу 1600 м лакхахь. Къилба-малхбузера басешкахь боьмаша латтанаш тӀаьхь кхуьу тӀулган наж, гуттар сийна лаьтта колла, маквис. 300 м сов лакхахь байн-карбонатан латтанаш тӀаьхь кхуьу хьаннаш хийцалуш йолу шиблякца. 2015 шеран 31 декабран хьолехь СР хьаннийн йукъара майда йара 1 085 947 гектар, царех 292 627 гектар цхьаьнан долахь йара. ХӀора шарахь хьаннаш меттахӀитторан барамаш дӀахьо, 2015 шарахь уьш меттахӀиттийра 817 гектар майданахь. Ламанан кӀошташкахь йеха хӀара дийнаташ: боьра ча, борз, хуьнан цициг, европин пард, салор, дикачу хӀух сай, лу, масар, хешт, нал. Карстан тайпана кӀошташкахь деха лаьхьий, моьлкъанаш, уьнтӀепхьидаш. Даккхийчу олхазаршна йукъахь — акха котамаш, аьрзунаш, лечарчий. Сербин республикин истори ТӀаьххьара тӀом балале хьалха хиллачу бахархойн тептарца, Боснехь а, Герцеговинехь а бусулба нах бара 1 905 829 (43,7 %), сербаш – 1 369 258 (31,4 %), хорваташ – 755 892 (17,3 %). Боснехь а, Герцеговинехь а йолчу 106 йукъараллех бусулбанаш дукхахберш бара 35 йукъараллехь, дукхахберш Боснин йуккъерачу декъехь, сербаш бара республикин 32 малхбузера а, малхбалехьа а йукъараллашкахь. Хорваташ дукхахберш бара къилбехахь Боснин а, Герцеговинин а, цхьайолчу йуккъера йукъараллахашкахь а. Боснин а, Герцеговинин а 240 эзар гергга вахархочо шаьш "югославаш" ду аьлла дӀахьедина. Царех дукхахберш сербаш я ийна захалонийн бераш дара. 1991 шарахь 27 % захалонаш хилла ийна къаьмнийн. Мехкан майданца сербаш алсам бара кхечу боснин къаьмнел. Уьш бара абсолютан дукхахболу бахархой 53,3 % Боснин а, Герцеговинин а махка тӀехь. 1990-чу шеран 18-чу ноябрехь республикехь дуьххьара дӀабаьхьира дуккха а партийн харжамаш. Ассамблеяхь дукхах долу меттигаш йаьхна «Демократин гӀуллакхан бусулба партино» (86), цул тӀаьхьа йу Сербин Демократин парти (72) а, Боснин а, Герцеговинан а Хорватин Демократин Цхьаьнакхетаралла (44). Харжамийн жамӀаша гайтира, тӀемаш болабалале дукха хьалха къаьмнийн могӀаршкахь шера декъадалар. Харжамаш хиллачул тӀаьхьа коалицин куьйгалла кхоьллина, кхаа а къоман партин цӀарах. СДА лидер Изетбегович хилира Боснин а, Герцеговинин а президиуман председатель. Хорват Юре Пеливан премьер-министр хӀоьттира. Ассамблеян спикер хӀоьттира сербхо Краишник Момчило. Амма Ӏедалехь а, парламентехь а йолчу партешна йукъахь цхьаьнаболхбар кхочуш ца хилира. Ассамблеян хьалхарчу сессехь къаьмнийн могӀаршкахь декъадаларш гучудевлира, цул тӀаьхьа бусулба-хорватийн коалици кхоллайала йолайелира. Цо дӀахӀоттийра Республикин йозуш ца хиларан деклараци, ткъа Сербин демократин партино, цунна жоп луш, йолийра сербийн дукхалла йолу йукъараллаш цхьаьнатоха. 12 октябрехь Боснин а, Герцеговинин а парламенто сербийн депутаташна хууш хӀума а доцуш тӀеэцна «Боснин а, Герцеговинин а суверенитетах лаьцна меморандум» аьзнаш дукха хиларца. Боснехь а, Герцеговинехь а сербаш а, хорваташ а билгалбохура кӀезга къаьмнаш санна. Цу гӀуллакхо тӀеӀаткъам бира Сербин регионийн автономеш йан. Боснин сербийн ассамблей кхайкхира, дӀайаьхьира плебисцит, цу тӀехь 1991 шеран 9 ноябрехь сербаша кхаж тесира сербийн Краиница а, Сербица а, Ӏаьржаламанчоьнца а цхьаьнакхетарна, вуьшта аьлча, керлайаьккхина Югославин пачхьалкх кхолларна. Боснин куьйгалло Сербин плебисцит низамехь йац аьлла, чӀагӀдора йозуш йоцу а, унитаран а пачхьалкх хила йеза аьлла. Амма оццу хенахь Боснин хорваташа а кхаж тесира шайн пачхьалкхан цхьаьнакхетаралла Герцег-Босна кхолла, цуо кӀаргъйира республикехь мехкан дозанаш къасторан процесс. 1992 шеран 9 январехь Боснин сербийн ассамблейно дӀакхайкхийра Югославин Социалистийн Федералан Республикин федералан дакъа санна Сербин республика (Босни а, Герцеговина а) кхоллар. Март беттан 24-чу дийнахь сербаша Ӏедал а, парламент а, президиум а кхоьллира. Март беттан 27-чу дийнахь тӀеийцира Сербин Республикин Конституци. Цуьнца цхьаьна цара кховдийра Боснехь а, Герцеговинехьа а реформаш йан, цхьатерра кхаа къомах лаьттачу конфедерацин республика хилийта. Спорт Ӏиданаш СР Ӏиданаш билгалдоху «Сербин республикин Ӏиданех лаьцна законаца». Цуьнца уьш декъало шина категоре — республикин а, динан а. Цу тӀе массо а республикин Ӏиданашна хӀиттийна билгала терхьаш. Республикин Ӏиданаш: Керла шо — 1 а, 2 а январехь Республикин де — 9 январехь Дуьненайукъара къинхьегаман де — 1 майхь Фашизм тӀахь толаман де — 9 майхь Боснехь а, Герцеговинехь а машарах лаьцна йукъара гуранчура барт баран де — 21 ноябрехь Динан Ӏиданаш: Православин Рождество Католикин Рождество ГӀурба Православин Сийлахь пӀераска Православин Пасха Католикин Сийлахь пӀераска Католикин Пасха Марха досту де Цул сов, мукъа де кхайкхийна Юлийн Керла шо — 14 январь. Хьажа кхин а Сербин республика Краина Боснин а, Герцеговинин а федераци Хорватийн республика Герцег-Босна Сербин республикин тӀеман ницкъаш Билгалдахарш Комментареш Хьосташ Литература Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — 888 с. — ISBN 978-5-91674-121-6. Статистички годишњак Републике Српске 2016. — Бања Лука: Републички завод за статистику Републике Српске, 2016. — 679 с. Статистички годишњак Републике Српске 2017. — Бања Лука: Републички завод за статистику Републике Српске, 2017. — 524 с. Ово је Република Српска, 2016. — Бања Лука: Републички завод за статистику Републике Српске, 2016. — 109 с. Ово је Република Српска, 2017. — Бања Лука: Републички завод за статистику Републике Српске, 2017. — 114 с. Градови и општине Републике Српске. — Бања Лука: Републички завод за статистику, 2017. — 267 с. Попис становништва, домаћинства и станова у БиХ 2013. Република Српска. — Бања Лука: Републички завод за статистику, 2014. — 68 с. Просторни план Републике Српске до 2015. године. — Бања Лука: Урбанистички завод Републике Српске, 2008. — 251 с. Хьажоргаш Интернет Портал Республики Сербской Правительство Президент Архивйина 2019-06-06 — Wayback Machine Национальная Ассамблея Радио и телевидение Республики Сербской РТРС (ТВ) Голос Српски (Газета) Институт статиски РС RS Directorate for Privatization Красоты Республики Сербской