Tiwanaku

Tiwanaku es un site arqueologic precolombian situat a proximitat dau lac Titicaca, a 70 km de La Paz. Es un dei pus importants sites arqueologics d'America dau Sud amb una superficia d'aperaquí 4 km². Es probable lo vestigi d'una importanta ciutat que deviá assostar entre 10 000 e 20 000 abitants a son apogèu vèrs 800 apC. Es considerat coma lo centre principau de la cultura de Tiwanaku, una cultura andina que tenguèt un ròtle centrau dins l'istòria dau continent sud-american entre lei sègles VII e X. L'endrech foguèt mencionat per lo premier còp en 1549 per lo conquistador espanhòu Pedro Cieza de León durant de recèrcas per descubrir Qullasuyu, la capitala meridionala de l'Empèri Inca. Lei premiereis estudis arqueologics comencèron a partir deis ans 1860, mai se limitèron lòngtemps a de relevats d'exploracion e a de campanhas fotograficas. Lei recèrcas vertadieras comencèron dins lo corrent deis ans 1960 a l'iniciativa deis autoritats bolivianas. Permetèron pauc a cha pauc de descubrir un site major e lei vestigis foguèron classats au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat de l'UNESCO en 2000. La societat de Tiwanaku èra organizada segon un sistèma de redistribucion aristocratica onte un eleit èra encargat de provesir au rèsta de la populacion lei ressorsas necessàrias a la realizacion de sei foncions. Aquela organizacion permetiá de sostenir una economia basada sus l'agricultura, lo norrigatge e lo comèrci regionau. L'agricultura, fòrça intensiva, utilizava tres sistèmas complementaris constituïts de camps subreauçats (suka qullu), de bancaus establits sus lei pendís dei còlas e de bacins de collècta d'aiga cavats dins de depressions. La ret marchanda s'estendiá fins ai regions bassas de Peró gràcias a una ret de colonias permetent de contrarotlar leis aisses comerciaus. Leis abitants practicavan una religion politeïsta necessitant de sacrificis umans. Plusors divinitats son estadas identificadas dins lei vestigis de la vila. Semblan d'èsser liadas au Soleu, ai fenomèns meteorologics e a un culte dei rèires. Una divinitat felina protectritz semblava tanben existir. Lei rèstas de la vila son dominats per una arquitectura monumentala caracterizada per l'utilizacion de blòts de pèira de talha importanta, de còps eissits de peireiras distantas de 10 a 50 km. La foncion dei vestigis es mau coneguda, mai plusors estructuras son estadas identificadas coma la piramida de l'Akapana, la cort de Kalasasaya ò la Pòrta dau Soleu qu'es vengut lo monument emblematic de la civilizacion de Tiwanaku. Contèxte istoric e datacion Geografia e quadre regionau La civilizacion de Tiwanaku se formèt sus la riba sud dau lac Titicaca. Son organizacion e son extension maximala son mau conegudas, mai lei recèrcas arqueologicas mòstran una expansion en direccion dau sud e dau sud-èst dau lac dins de regions que correspondon au nòrd dau Chile actuau e a l'oèst de Bolívia. Lo periòde d'existéncia d'aquela civilizacion es encara l'objècte de debats entre leis istorians. Lo periòde anant de 600 a 1000 sembla lo mai probable. Durant son existéncia, la civilizacion de Tiwanaku intrèt en contacte amb la civilizacion de Wari situat au nòrd dau lac Titicaca. Se la coexisténcia foguèt pas totjorn pacifica, lei doas culturas s'influencièron mutualament coma o mòstra la descubèrta d'artefactes similars dins lei dos airaus culturaus. Per de rasons pas totalament compresas, lei doas civilizacions declinèron a partir dau sègle IX e dispareguèron entre lei sègles X e XII. Datacion dau site La datacion dau site foguèt l'objècte de debats importants. Durant la premiera mitat dau sègle XX, l'explorator austrian Arthur Posnansky (1873-1946) assaièt de defendre una datacion fòrça anciana, situada entre 15 000 e 9 000 avC a partir d'elements geologics e astronomics. Pasmens, aquela datacion èra destinada a sostenir leis idèas de Posnansky que vesiá dins Tiwanaku la premiera vila dau continent american. Sei tèsis foguèron refutadas per lei premierei mesuras basadas sus lo taus de carbòni-14 que mostrèron una premiera ocupacion vèrs 1500 avC. Pasmens, aquela datacion foguèt tanben contestada durant leis ans 1980 e lo premier periòde d'ocupacion dau site es desenant plaçat vèrs 110 avC. Tiwanaku comencèt de venir un centre important a partir de 375 apC. Agantèt probable son apogèu demografic entre 700 e 800 amb una populacion estimada entre 10 000 e 20 000 despartits sus una superficia de 4 km². Una economia basada sus l'agricultura e leis escambis comerciaus amb d'autrei regions andinas sembla d'èsser lo motor d'aquela creissença. La vila sembla d'èsser abandonada vèrs 1000, benlèu en causa de la desertificacion de la region. Pasmens, la data e lei causas dau declin de Tiwanaku son pas encara clarament copadas. Influéncia de la civilizacion de Tiwanaku Lo declin de Tiwanaku sembla d'èsser relativament progressiu. Permetèt donc a de populacions de migrar vèrs de ciutats perifericas coma la region de Caquiaviri onte de formas d'art originàrias de la vila se perpetuèron plusors decennis après sa casuda. Ansin, en despiech de l'abandon de la vila, son airau d'influéncia subrevisquèt fins a un important conflicte regionau durant lo sègle XII. A partir d'aqueu periòde, la cultura de Tiwanaku foguèt remplaçada per d'autrei culturas, mai lo site contunièt d'impressionar. En particular, leis Incas considerèron Tiwanaku coma l'origina dau monde. Establiguèron donc una colonia a l'oèst dei roïnas e, benlèu, tornèron utilizar una partida dei centres ceremoniaus, en particular aqueu de Pumapunku, per lei sieus rites. De liames culturaus pus importants podrián existir entre Tiwanaku e leis Incas, mai l'abséncia de documents escrichs permet pas d'o confiermar. Arqueologia e restauracion dau site Avans lei premierei missions d'exploracion, lo site foguèt de còps utilizat coma peiriera per lei populacions localas ò coma terren d'entraïnament per de militars. La premiera exploracion dei vestigis foguèt probable menada per Ephraim George Squier (1821-1888) dins lo corrent deis ans 1860. Lo geològ Alphons Stübel (1836-1904) explorèt tanben lei roïnas durant nòu jorns en 1876. Puei, d'autrei missions permetèron de realizar de relevats pus precís a la fin dau sègle. Lei premiereis estudis modèrnes comencèron dins leis ans 1960 a l'iniciativa dau govèrn bolivian. Menèron a la reconstruccion dei muralhas de Kalasasaya, mai aquela restauracion foguèt pas pron basadas sus d'elements istorics. Lei premierei recèrcas menadas segon de metòdes scientifics comencèron en 1978. Permetèron de precisar la datacion dau site e de trobar d'elements en favor d'un abandon de la vila en seguida d'una crisi agricòla. Lei campanhas de cavaments foguèron regularas dempuei aqueu periòde, çò que permetèt de descubrir de vestigis novèus coma lei rèstas d'un temple. En 2000, lo site foguèt classat au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat. Aquò permetèt de blocar una restauracion non basada sus de critèris scientifics en 2009. En 2013, un centre ceremoniau palunenc foguèt descubèrt a proximitat d'un escuelh dau lac Titicaca. Permetèt la descubèrta d'artefactes utilizats durant lei ceremònias de Tiwanaku (figurina de lapis, brutlaire d'encens e un medalhon ceremoniau). Enfin, en 2016, la realizacion d'imatges aerians dau site per ne'n crear una carta topografica permetèt d'identificar una zòna de 411 ectaras susceptiblas d'assostar de vestigis encara enterrats. Organizacion generala Organizacion politica e sociala Fòrça estructuras e edificis de Tiwanaku son estats cavats per leis arqueològs. Aquò permetèt d'identificar una partida dau bastit e deis estructuras politics, economics e culturaus. La societat èra ansin organizada d'un biais similar ais autrei civilizacions andinas amb un eleit aristocratic encargat de provesir au rèsta de la populacion lei ressorsas necessàrias a la realizacion de sei foncions. Ansin, se Tiwanaku èra un important centre comerciau, i aviá pauc d'institucions dedicadas ais activitats marchandas dins la vila car aqueu sistèma de « redistribucion » per l'eleit limitava la necessitat de recórrer au comèrci intèrne. Pasmens, l'analisi dau bastit mòstra una estratificacion sociala importanta amb d'abitants especializats dins de pretzfachs precís (terralhiers, joieliers, agricultors, pastres, norriguiers, etc.). Segon certanei teorias, l'eleit viviá dins un quartier delimitat per de dogas. Divèrsei santuaris èran presents dins aqueu quartier. L'accès a aquel endrech semblava enebit ais autreis abitants, franc de ceremònias precisas. Economia L'economia de Tiwanaku èra basada sus l'agricultura intensiva, lo norrigatge e l'esplecha dei ressorsas dau lac Titicaca. La norridura de basa èra probable compausada de tartiflas, d'autrei turberculs, de quinòa, de carn de lama e de peis pescat dins lo lac. La ret d'escambis marchands permetiá tanben d'obtenir d'aliments produchs dins de regions pus bassas. Lo norrigatge deis alpagas permetiá egalament d'obtenir una lana de bòna qualitat per fabricar de teissuts e de vèstits. Lo lama èra tanben utilizat per portar de cargas. L'agricultura aprofichava un clima relativament umid caracterizat per de precipitacions regularas. Aquò permetiá d'organizar tres tipes de culturas : lei camps subreauçats, dichs suka qullu, èran formats de plataformas separadas per de canaus pauc prefonds. Aquò permetiá d'aigar lei culturas e de lei protegir còntra lo freg nuechenc. De reconstitucions modèrnas de suka qullu permetèron d'obtenir de rendiments considerables (21 tonas de tartiflas per ectara còntra 14,5 en agricultura modèrna classica), mai lei culturas son pus vulnerablas ai malautiás. De mai, l'ensemble necessita una man d'òbra importanta per foncionar corrèctament. lei bancaus permetián d'entretenir de culturas sus de pendís. Una sèrva d'aiga plaçada a la cima permetiá d'aigar lei culturas. lei qochas qu'èran una ret de bacins liats entre elei per de canaus. Permetián d'estocar d'aiga per s'aparar còntra lei riscs de secaressa. Pasmens, èran tanben utilizats coma camps ò pasturgatges en foncion dei besonhs. L'artesanat èra concentrat sus la fabricacion de terralhas, de joièus e de textils. Tiwanaku èra un important centre de produccion d'una terralha policròma estandardizada. Leis ornaments presents sus aquelei terralhas seguisson un estil marcat per l'utilizacion de zigas-zagas e de formas geometricas. Lei formas antropomòrfas, lei representacions de la fauna locala e lei crèires de la religion deis abitants èran tanben ben presents dins l'iconografia dei terralhas. Lei textils èran produchs a partir de la lana de camelides. Avián un estil iconografic pròche de l'estil decoratiu dei terralhas. La ret marchanda de Tiwanaku s'estendiá en direccion dei regions bassas e deis autrei vaus andinas. L'estil caracteristic de sei terralhas permet de'n mesurar l'influéncia. Aqueleis escambis permetián d'acaminar de fuelhas de còca e de gròs blat fins ai centres ceremoniaus de la vila. Per o renforçar, Tiwanaku establiguèt de colonias, especialament dins la region de Cochabamba. Religion e rites funeraris La religion deis abitants de Tiwanaku es pas coneguda d'un biais precís en causa de l'abséncia de documents escrichs ò de testimoniatges. Dins aquò, lei descubèrtas arqueologicas e leis elements comuns ai pòbles andins precolombians permèton de formular divèrseis ipotésis. Aquela religion èra clarament politeïstas que plusors figuras de divinitats son estats trobadas sus lei monuments encara visibles. Practicava tanben de sacrificis umans, çò qu'èra relativament frequent dins la region. Lei divinitats identificadas pòdon èsser devesits en tres grops principaus que lo premier es unicament compausat d'una divinitat pròpria a Tiwanaku. Dicha « Chachapuma », èra representada coma un personatge portant una masca de felin amb un nas alongat, çò que pòu evocar l'usatge d'allucinogèns. Pòrta un destrau dins una man e una tèsta trofèu dins l'autra. Èra representada sus mai d'una escultura e semblava tenir una plaça importanta dins la vida vidanta de la ciutat. En particular, èra probable la divinitat protectritz dei temples de la vila. Lo segond ensemble de divinitats sembla d'èsser liats au Soleu e ai fenomèns meteorologics dins lo quadre d'un culte agricòla. La Pòrta dau Soleu es lo monument pus interessant que tèn encara una frisa mostrant un trentenau de divinitats enviroutats de simbòls representant de fòrças naturalas e, benlèu, un calendier. Lo dieu solar podriá èsser una version primitiva dau Viracocha inca, mai aquò es pas demostrat. Enfin, lo darrier ensemble de dieus es probable liats a un culte dei rèires. D'efiech, lei rites funeraris descubèrts son relativament sofisticats amb dos tipes de practicas identificats sus lo site. Presentan de similituds amb lei rites deis autrei pòbles andins. Lo premier presenta de traças de conservacion e de reconfiguracion de momia. Lo segond es centrat sus la descubèrta de traças d'inumacion a l'entorn dau bastiment Akapana Èst. Leis esquelètas estudiats i presentan de traças d'incision precisas que son probable eissidas de rites de descarnament ò d'exumacion. Puei, lei rèstas èran probable envoloppats e enterrats. Arquitectura e arts Arquitectura Caracteristicas generalas L'arquitectura monumentala de Tiwanaku es una dei dimensions mai conegudas dau site. Se caracteriza per l'utilizacion de blòts de pèira rectangular dispausats d'un biais regular mantenguts entre elei per de crampons constituïts d'un aliatge de bronze ternari (coire/arsenic/niquèl). Per facilitar la mesa en plaça, lei blòts avián de fàcias planas. Aquò permetiá de lei desplaçar e de leis ajustar amb un sistèma de còrdas. Après lor posicionament, lei blòts èran trabalhats per obtenir lo resultat esperat. L'estil generau èra dominat per de figuras massisas similaras a de colonas amb d'uelhs carrats. La màger part dei monuments son ornats d'esculturas finas fòrça detalhadas. Una autra particulara de l'arquitectura de Tiwanaku es la provenança relativament divèrsa dei ròcas utilizadas. D'efiech, lei peirieras aguent provesit lei blòts de pèira per la construccion de Tiwanaku se tròban a de distàncias relativament importantas dau site. Per exemple, de blòts de gres roge de 130 t vènon d'un luòc situat a 10 km de la vila e de blòts d'andesita verda de 40 t vènon d'una peiriera situada a 90 km. Lei metòdes deis abitants de transportar aquelei cargas son pas ben conegudas, mai se supausa l'emplec d'embarcacions de canèu per passar lo lac e l'existéncia d'una organizacion permetent de tirar lei blòts fins au monument en construccion. Akapana e Akapana Èst L'Akapana es una estructura compausada de plataformas enviroutadas de dogas. L'ipotèsi principala regardant sa foncion es aqueu de luòc de culte car de rèstas susceptibles de correspondre a de sacrificis d'umans e de camelides son estats trobadas. Un ròtle d'observatòri astronomic es tanben possible car l'edifici es alinhat sus la cima de Quimsachata. Aquò li permetiá d'aver un bòn ponch de vista sus la rotacion de la Via Lactèa. La tèrra eissida dau cavament dei dogas foguèt utilizada per construire una mota artificiala que foguèt cubèrta de blòts de pèira de talhas e d'originas divèrsas. Lo pus important es un blòt d'andesita de 65,7 tonas. Dins lei partidas superioras, un ensemble de tenons permetiá de representar de tèstas de pumas e d'umans. L'aspècte generau de la construccion èra ansin aqueu d'una piramida bassa de sèt nivèus en forma de mieja crotz andina amb una longor de 257 m, una largor de 197 m e una autor de 16,5 m. Son centre sembla d'èsser ocupat per una cort en còntrabàs, vestigi possible d'un temple semisosterranh. Foguèt largament destrucha per de pilhaires que cavèron una zòna anant dau centre la zòna fins a son limit èst. D'escaliers son visibles sus la partida septentrionala e de complèxes residenciaus ocupavan benlèu leis angles nòrd-èst e sud-èst. L'Akapana Èst es una estructura bastida còntra la muralha èst de l'Akapana. Es una plateforma d'argiela e d'arenas que servissiá de fondacions a un ensemble de bastiments. D'argielas jaunas e roges foguèron utilizadas dins d'endrechs diferents, probablement per aumentar l'aspècte estetic de la construccion. La foncion precisa d'Akapana Èst es desconeguda, mai se supausa generalament que marcava lo limit entre la vila, reservada ai civius, e lo santuari sacrat de l'Akapana. Kalasasaya Kalasasaya es una mota artificiala bassa que sostèn una cort enviroutada de muralhas de pèira relativament autas. Son centre es ocupat per una cort en contrabàs qu'ocupa un airau de 130 x 120 mètres e qu'a la particularitat d'èsser orientada segon lei ponchs cardinaus. D'escaliers monumentaus passant dins la muralha èst permèton d'i accedir. Lei muralhas son constituïdas de pielons de gres alternant amb de seccions de blòts de pèira talhada pus pichons. La Pòrta dau Soleu, monument emblematic de la civilizacion de Tiwanaku, se tròba dins lo canton nòrd-oèst de la cort. Foguèt descubèrta a aquel endrech per lei premiereis explorators, mai sa posicion d'origina èra probable a la cima d'Akapana ò dins un autre endrech de la cort de Kalasasaya. La rason d'aqueu desplaçament es pas compresa. En mai de la Pòrta, fau tanben nòtar la preséncia de dos monolits representant un personatge uman ò antropomòrfe, lei monolits Ponce e El Fraile, dins la cort. La foncion de Kalasasaya es desconeguda, mai se supausa un ròtle religiós. En causa de son orientacion, un ròtle d'observatòri dau Soleu es egalament possible car l'endrech permetiá una bòna observacion dei solsticis e deis equinòccis. Dirèctament a l'èst de Kalasasaya, se tròba lo temple semisosterranh qu'es considerat coma un cap d'òbra de l'arquitectura de Tiwanaku. Es organizat a l'entorn d'un plan carrat situat dos mètres en contrabàs dau nivèu dei construccions vesinas. Es sostengut per 57 pielons de gres roge ornats de 175 tèstas escultadas. Cada tèsta es unica e sembla de presentar lei trachs caracteristics de diferents grops etnics. Un sistèma de drenatge, totjorn foncionau, permet de dirigir l'aiga vèrs un bacin de collècta. Lo bastiment assostava tanben un monolit de 20 tonas, lo monolit Bennett, qu'es lo pus important dau site. Pumapunku Pumapunku es una plataforma artificiala en forma de T construcha segon un aisse èst-oèst a partir dau sègle VI. Mesura 167 m segon son aisse nòrd-sud, 117 m segon son aisse èst-oèst e son autor maximala es de 5 m. Es constituïda de plusors terrassas cubèrtas de blòts megalitics e a una cort en contrabàs coma leis autrei monuments majors de Tiwanaku. Pasmens, l'estructura monumentala situada a sa cima a disparegut. Durant son periòde de foncionament, èra probable lo monument pus important de la vila en tèrmes de talha. De blòts de pèira de mai de 80 tonas son estats identificats dins son estructura. Lo complèxe de Pumapunku es constituït de quatre elements principaus que son una cort sensa muralhas a l'oèst, la cort centrala en contrabàs (egalament desprovesida de muralhas), un ensemble de terrassas onte se tròban lei blòts megalitics pus importants dau site e una cort enviroutada de muralhas. La foncion de l'endrech es desconeguda, mai leis ipotèsis principalas suggerisson un ròtle religiós ò ceremoniau. D'elements laissan de pensar que la decoracion èra fòrça sonhada amb de placas de metau, de terralhas e teissuts policròmes. Au mens dos monolits èran associats a Pumapunku. Leis autreis edificis Em mai deis estructuras principalas, lo site de Tiwanaku assosta d'autreis edificis. Se tròban principalament a l'oèst de Kalasasaya. Lo Putuni (de còps dich « palais dei sarcofags ») es un bastiment rectangular, fòrça damatjat, bastit sus una plataforma de 1,2 m d'autor. Se caracteriza per una arquitectura aeriana e sosterranha, amb plusors nichas cavadas dins lei muralhas exterioras. Lei vestigis de decoracion e d'arquitectura suggerisson una ornamentacion interiora policròma fòrça riche. Un sistèma de drenatge permetiá d'eliminar l'aiga. Lo Putuni aviá probable una foncion funerària per l'eleit de la vila e, dins aqueu cas, lei nichas serián estadas de chambras funeràrias. Mai a l'èst, se tròban lei vestigis de Kherikala, una estructura rectangulara de 70 x 50 m. Èra constituït d'un ensemble de pèças interconnectadas enviroutant una cort. L'estat generau dau bastiment provesís pauc d'informacions sus sa foncion. Encara mai a l'èst, pòu s'observar una arca talhada dins un blòt d'andesita. Dicha Pòrta de la Luna, es cubèrta de gravaduras zoomòrfas. Es orientada segon lei ponchs cardinaus, mai coma la Pòrta dau Soleu, son luòc d'installacion actuau es probable pas son luòc d'origina. Enfin, a l'oèst dau Temple Semisosterranh, se tròba Kantatayita. Aquel edifici se destria per la qualitat deis esculturas ornant son lintèu. Aviá egalament probable un decòr interior fach de placas de metau fixadas ai muralhas. Sa foncion es tanben desconeguda. Autreis arts La terralha ornadade de Tiwanaku es relativament conegut car laissa de vestigis visibles. La pus famosa èra policròma amb l'utilizacion de colors vivas e de motius estatjats. Una divinitat dicha « Dieu dau Baston » es egalament frequentament representada sus la terralha. Pasmens, leis arqueològs an identificat plusors estils diferents. Durant lo periòde de formacion de la vila, la terralha èra puslèu bruna e l'ornamentacion èra realizada amb d'incisions dins la matèria. La terralha policròma èra ja presenta, mai amb una predominança de la color bruna. Pauc a cha pauc, la terralha venguèt pus tendra, çò que permetèt de multiplicar lei formas e lei decoracions. Aquela terralha pus tardiva èra de color brun clar e podiá suportar mai d'una color, çò que renforcèt lo caractèr policròme de la terralha de Tiwanaku. Au sen deis objèctes de terralha descubèrts sus lo site, lo qiru sembla de tenir una plaça importanta. Èra una copa qu'èra ritualament rompuda e plaçada dins lei sepulturas. Leis artesans de Tiwanaku sabián egalament confeccionar d'efigias de fusta, d'òs ò de teissut que representavan generalament de pastres, de tèstas trofèus, de victimas de sacrificis e de felins. Aqueleis objèctes avián probable un ròtle religiós ò rituau important car son fòrça presents dins l'abitat. Permèton tanben de delimitar d'un biais relativament precís la zòna d'influéncia de Tiwanaku. Una activitat de metallurgia èra tanben presenta dins la vila. Permetiá de fabricar d'objèctes de bronze a basa d'un aliatge contenent 91% de coire, 5 % d'arsenic e 4 % de niquèl. Aqueleis objèctes èran destinats a la fabricacion de crampons destinats a la construccion ò d'objèctes decoratius. Lei metallurgistas de Tiwanaku semblan pas d'aver realizat de descubèrtas importantas dins aqueu domeni. D'efiech, la metallurgia dei metaus natius (aur, coire, etc.) èra ja coneguda dins la region andina durant la premiera mitat dau millenari I avC. Pasmens, avián lo mestritge de la fusion dau bronze e dau martelatge a freg dei metaus. Annèxas Liames intèrnes Civilizacion de Wari. Empèri Inca. Lac Titicaca. Bibliografia (en) Alan L. Kolata, « The Agricultural Foundations of the Tiwanaku State - A View from the Heartland », American Antiquity, vol. 51, n° 4, octòbre de 1986, pp. 748-762. (en) Alan L. Kolata, « The Technology and Organization of Agricultural Production in the Tiwanaku State », Latin American Antiquity, vol. 2, n° 2, junh de 1991, pp. 99-125. (en) Alan L. Kolata, The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization, Wiley-Blackwell, 1993. (en) Jean-Pierre Protzen e Stella E. Nair, « On Reconstructing Tiwanaku Architecture », The Journal of the Society of Architectural Historians, vol. 59, n° 3, setembre de 2000, pp. 358-371. (en) Jean-Pierre Protzen e Stella Nair, The Stones of Tiahuanaco: A Study of Architecture and Construction, n° 75, Cotsen Institute of Archaeology Press, University of California, 2013. (en) Charles Stanish, Ancient Titicaca - The Evolution of Complex Society in Southern Peru and Northern Bolivia, University of California Press, 2003. (en) Charles Stanish, Lake Titicaca: Legend, Myth and Science, Cotsen Institute of Archaeology, University of California, 2011, 224 p. (en) Rebecca Stone-Miller, Art of the Andes: from Chavin to Inca, Londres, Thames & Hudson, 2002. (en) Alexei Vranich, « The construction and reconstruction of ritual space at Tiwanaku, Bolivia (AD 500–1000) », Journal of Field Archaeology, vol. 31, n° 2, 2006, pp. 121-136. (en) Margaret Young-Sanchez, Tiwanaku: Ancestors of the Inca, University of Nebraska Press, 2004. Nòtas e referéncias Portal arquitectura e urbanisme