Гімалаі

Гімала́і (санскрыт: हिमालय, himālayaIAST, гіндзі: हिमालय, па-нэпальску: हिमालय, па-кітайску: 喜馬拉雅山脈) — самыя высокія горы Зямлі. Ланцуг Гімалаяў ляжыць у паўднёвай Азіі, мае 2,5 тыс. км даўжыні і каля 250 км шырыні. Складаецца з трох галоўных ступеняў: Вялікія Гімалаі, Малыя Гімалаі і Сівалік. Гімалаі ўключаюць у сябе больш за паўсотні гораў, якія перавышаюць 7200 мэтраў у вышыню, у тым ліку дзесяць з чатырнаццаці вяршыняў сягаюць да 8000 мэтраў. Наадварот, самая высокая вяршыня за межамі Азіі, як то Аканкагуа ў Андах, складае 6961 мэтраў. Горы, якія перавышаюць 8000 мэтраў, утвараюць Вялікія Гімалаі, у якіх самыя малыя вяршыні маюць вышыню болей за 4000 мэтраў. З усходу Вялікія Гімалаі мяжуюць з далінай Брахмапутры, а з захаду зь Індам. Горы Малых Гімалаяў дасягаюць вышыні 2400 мэтраў, толькі на захадзе ўздымаюцца на 4000 мэтраў. Самая нізкая ступень Сівалік, якая цягнецца ўздоўж усёй сыстэмы ад Брахмапутры да Інду, а яго вышыня не перавышае 2000 мэтраў. Гімалаі паўсталі ў выніку субдукцыі Індыйскай тэктанічнай пліты пад Эўразійскай плітай, горны масіў цягнецца з захаду і паўночнага-захаду на ўсход і паўднёвы ўсход, утвараючы дугу даўжынёй 2400 км. Заходні пункт Гімалаяў, гара Нангапарбат, ляжыць на поўдзень ад самай паўночнай выгіны ракі Інд. Усходні пункт горнае сыстэмы, Намджагбарва, знаходзіцца на захад ад вялікай выгіны ракі Ярлунг-Цангпо, то бок верхняя плынь ракі Брахмапутра. Гімалаі мяжуюць на паўночным захадзе з горнымі масівамі Каракарум і Гіндукуш. На поўначы горны ланцуг аддзелены ад тыбэцкага плято шырокай у 50–60 далінай сутурай Інда-Цангпо. У Гімалаях пражывае 52,7 мільёны чалавек і распасьціраецца па пяці краінах, як то Бутан, Кітай, Індыя, Нэпал і Пакістан. Гіндукуш, які месьціцца ў Аўганістане, і Кгакабаразі, якая месьціцца ў М’янме, звычайна не ўключаюцца ў Гімалаі, але яны ўваходзяць у вялікую Гімалайска-Гіндукушаўскую рачную сыстэму. Да асноўных рэкаў Гімалаяў адносяцца Інд, Ганг і Брахмапутра, якія маюць свой пачатак у Гімалаях. У басэйне гэтых рэкаў пражывае каля 600 мільёнаў чалавек. Гімалаі аказваюць глыбокае ўзьдзеяньне на клімат рэгіёну, дапамагаючы стрымліваць мусонныя дажджы на Індыйскай раўніне і абмяжоўваюць колькасьць ападкаў на тыбэцкім плято. Гімалаі сфармавалі культуру індыйскага субкантынэнту, і многія гімалайскія вяршыні лічацца сьвятымі ў такіх рэліягіях, як то індуізм, будызм і джайнізм. Геалягічная структура Пачатковае фармаваньне Гімалаяў пачалося ў алігацэне, пад час альпійскага гараўзьнікненьня. Складаюцца з крышталічных скал, пераважна гранітаў. У наш час ідзе інтэнсіўная эрозія: горныя абвалы і апоўзьні здараюцца вельмі часта. Клімат Гімалаі аддзяляюць Інда-Гангаўскую нізіну ад Тыбэту. Паўднёвыя схілы гор знаходзяцца пад уплывам стала веючых вятроў — мусонаў. Летам тут здараюцца моцныя ападкі. Паўночныя схілы знаходзяцца ў зоне кантынэнтальнага клімату, халоднага і сухога. Высока ў гарах тэмпэратура падае да −25 °C летам, зімой да −40 °C. Часта здараюцца ўраганныя вятры хуткасьцю нават да 150 км/г і раптоўныя зьмены надвор’я. Экалёгія Флёра і фаўна Гімалаяў зьмяняецца ў залежнасьці ад клімату, ападкаў, вышыні і глебы. Клімат вагаецца ад трапічнага ў падножжа гор да наянасьці сталага лёду і сьнегу на самых высокіх узвышшах. Колькасьць штогадовых ападкаў павялічваецца з захаду на ўсход па паўднёвым частцы сыстэмы. Такая разнастайнасьць вышыняў, колькасьці ападкаў і ўмоваў глебы ў спалучэньні зь вельмі высокай сьнежнай лініяй спрыяе шырокай разнастайнасьці расьлінных і жывёльных арганізмаў. Каля падножжа гор цягнуцца сухая саванна і хвойныя лясы, сустракаюцца крыху большыя ліставыя. Ва ўсходняй частцы да вышыні 1000 мэтраў растуць вільготныя лясы (джунглі). Вышэй джунглі саступаюць месца бамбукам, пальмам і дрэвавідным папарацям. З вышыні 2000 мэтраў пачынаюцца ліставыя лясы з дубамі, магноліямі, каштанамі і клёнамі. Вышэй за 2600 мэтраў пачынаюць зьяўляцца хвойныя лясы: сосны і гімалайскія кедры. Ад 3500 да 4000 мэтраў ляжаць палі рададэндрона і карлікавых ядлоўцаў. Мяжа вечных сьнягоў ляжыць на вышыні 4500 мэтраў (на паўднёвым баку) і 6000 (на паўночным баку). Ледавікі Агульная плошча ледавікоў у Гімалаях складае 33 000 км². Маса лёду ў ледавіках складае 6,6 тыс. км³. Ледавікі фарміруюцца галоўным чынам вакол вялікіх горных масіваў і найвышэйшых вяршынь. Іх даўжыня звычайна невялікая. Самыя даўгія ледавікі Ганготры і Зема маюць толькі 26 км. Ледавік, які спаўзае з найвышэйшай гары сьвету — Эвэрэсту, — мае назву Рангбук. Вада зь ледавікоў сілкуе такія вялікія рэкі, як Ганг, Інд і Брахмапутра. Скаральнікі Гімалаяў Экспэдыцыі звычайна абмежаваны вясной і восеньню. Марай кожнага пакарыцеля Гімалаяў зьяўляецца атрыманьне Кароны Гімалаяў, ці 14 васьмітысячнікаў, зь якіх 10 знаходзяцца ў Гімалаях, а астатнія чатыры ў Каракаруме. Першым карону атрымаў у 1986 годзе італьянскі альпініст Райнгальд Мэснэр. Крыніцы Вонкавыя спасылкі Гімалаі — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў Нараджэньне Гімалаяў. NOVA. (анг.) Геалёгія Гімалаяў. Northern Arizona University. (анг.)