Белгиэ

Белгиэ (Белгэ Пэщтыхьей, фр-бз. Royaume de Belgique, джэр-бз. Königreich Belgien, нид-бз. Koninkrijk België) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Брюсел. Хэкумэтх Белгэ къуэхьэпӀэ Еуропэм хэт. Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ипшъэмкӀэ — Нидерландхэм, ишъхъэрэмкӀэ — Фрэнджым, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Луксембургым, Джэрмэным. Къэралым и шӀыпӀэм и инагъыр — 30 528 км². Тхыдэр Ди эрэм и пэщӏэдзэм Бельгием и щӏыналъэм щыпсэуащ кельтхэм къахэкӏа белг лъэпкъыр. Ди эрэм и пэкӏэ 54-м Галлием и ищхъэрэ лъэныкъуэмкӏэ щыӏэ областыр, иджырей Бельгием хуэкӏуэр, Цезарь Юлий и дзэхэм къазэуащ, кельтхэри къыщигъэлъэгъуащ и «Галль зауэм теухуа Тхыгъэхэм» (консулым Галль зауэм теухуауэ итхахэм щыщщ: «белгхэм я зэхуэдитӏыр зэтраукӏащ, адрейхэр пщылӏ хъуащ...»). V лӏэщӏыгъуэм Къухьэпӏэ Рим империер ехуэха нэужь, Галлие рим провинцэр къахьащ мыбы зи пащтыхьыгъуэ къыщызэзыгъэпэща германием и франк лъэпкъхэм. XIII-XIV лӏэщӏыгъуэхэм Бельгием и щӏыналъэр Инджылызымрэ Франджымрэ я бэнэныгъэ утыкут. Курыт лӏэщӏыгъуэхэм Бельгиер Бургунд герцогствэм хэтащ. 1477-1556-Бургундская Марие и династикэ нэчыхьым бургунд щӏыналъэр Рим империе Лъапӏэм хигъэхьащ. 1556-1713-Испанием хэту. Илъэс пщӏей зауэм Щӏэдзапӏэ хуэхъуащ Бельгием и щӏыналъэхэр протестант Нидерландхэм къахэгъэщхьэхукӏыныр. 1713-1792-рим империе Лъапӏэм хэту австрием и Нидерланду. 1792-1815-Франджым хэту. 1815-1830-Нидерландхэм яхэту Венэ конгрессым къищта унафэм ипкъ иткӏэ. Арщхьэкӏэ Бельгием ис куэд арэзытэкъым Нидерландхэм залымыгъэкӏэ зэрыгухьамкӏэ (псом япэу франкыбзэ зыщӏэ цӏыхухэмрэ католик дин лэжьакӏуэхэмрэ, нидерландыбзэмрэ протестант динымрэ зэрызэкӏэлъыкӏуэм хуэдэу я мыхьэнэр нэхъ лъэщ хъункӏэ шынэхэр). 1830 гъэм фокӏадэм и 23-м бельгием и революцэщ, а гъэ дыдэми Белгиер Нидерланд пащтыхьыгъуэм къыхэкӏри, щхьэхуитыныгъэ игъуэтащ. Белгиер Саксен-Кобург-Готскэ лъэпкъым щыщ Леопольд Езанэр (пащтыхьыр 1831 гъэ лъандэрэ) зи пашэ пащтыхьыгъуэ нейтральнэ мэхъу. Бельгием Япэ дунейпсо зауэм хэщӏыныгъэшхуэ игъуэтащ. Къэралым и нэхъыбэр яубыдами, зауэ псом бельгиемрэ инджылызыдзэмрэ яӏыгъащ ищхъэрэ тенджызымрэ Изер псымрэ я зэхуакум дэубыда къэралым щыщ ӏыхьэ мащӏэ. Япэ дунейпсо зауэм иужькӏэ Бельгием зыхъумэжыныгъэ стратегиер зытещӏыхьар 1920 гъэм Франджым иращӏылӏа дзэ зэгурыӏуэныгъэрт Джрмэныр и гъунапкъэр хъумэныр зэрызэрагъэуӏуар, нэмыцэхэр къатеуэмэ, дзэхэр къэралым ирашэу франджы дэӏэпыкъуныгъэр шэсыпӏэ зэриувар. Арщхьэкӏэ 1936 гъэм зэгурымыӏуэныгъэхэм я зэранкӏэ ар якъутэжащ германо-франджы зауэ къэхъумэ, нейтралитетыр ихъумэну щыуагъэншэу зыщыгугъ Белгием. Арати, Джэрмэныр 1940 гъэм накъыгъэм (майм) и 10-м къыщытеуам ирихьэлӏэу къэралитӏым я зыхъумэжыныгъэ мурадхэр зэгурыӏуауэ къыщӏэкӏащ, ар нэмыцэхэм ядэӏэпыкъуащ. Белгием и дзэхэр пэщӏэтащ 1940 гъэм накъыгъэм и 10-м къыщыщӏэдзауэ и 28 пщӏондэ (Белгием и операцэ (1940)), абы иужькӏэ Белгиер Зауэм къыхэкӏыжащ, Джэрмэным и пащхьэм зыщитри. Правительствэр Инджылызым щӏэпхъуэжащ, ауэ пащтыхь Леопольд III и хэкум къинащ, нэмыцэхэм я гъэру къыщӏэкӏри (1944 гъэм ар союзыдзэхэр къыщыблагъэм Германием ягъэӏэпхъуэри, ӏэмалыншагъэкӏэ 1945 гъэм и накъыгъэ пщӏондэ абы къыщынащ). 1944 гъэм фокӏадэм и 3-м Брюссель хуит къащӏыжащ инджылызыдзэхэм. Джылэр