Уселюб

Усе́люб (трансліт.: Usieliub, руск.: Вселюб) — аграгарадок у Навагрудскім раёне Гродзенскай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр Уселюбскага сельсавета. Размешчаны за 15 км на поўнач ад Навагрудка, на аўтамабільнай дарозе Навагрудак — Іўе. На рацэ Пліса (прыток Нёмана) плаціна і запруда. Назва Назва Уселюб, найбольш верагодна, ад двухасноўнага стараславянскага імя тыпу «Усялюб» з першай асновай Vьse-, як у імёнах «Усяслаў», «Усямір» (*Vьse-mirъ). Імя мела значыць «Усім любы». Крыніцы не падаюць ніякіх звестак пра носьбіта такога імя. З Уселюба пісаўся раннелітоўскі баярын канца XIV — пачатку XV ст. Ян Няміра, імя якога такога ж славянскага іменнага паходжання (*Ne-mirъ). Ад роду Няміраў-Неміровічаў каля Уселюба застаўся тапонім (цяпер не існы) Неміроўшчына. Пазней, у «літоўскія» часы вакол Уселюба паўсталі адыменныя тапонімы балцка-літоўскага паходжання: Буйвідаўшчына, Яўневічы (на сёння не існуюць), Гірдаўка, Карабітаўка, Ацмінава (ад імёнаў тыпу Buivydas, Jaunius, Girdžius, Karbitas, Eitminas). Гісторыя Першы згадка пра Уселюб датуецца 1422 годам і змешчана на пячатцы Яна Няміры: У 1433 годзе вялікі князь Жыгімонт Кейстутавіч пацвердзіў наданне маёнтка роду Неміровічаў. З тых часоў застаўся тапонім Неміроўшчына (ранейшая вёска, цяпер урочышча) на ўсходзе ад Уселюба. У XV ст. тут заснавалі касцёл. У першай палове XVI ст. маёнткам супольна валодалі Неміровічы і іх родзічы Шчыты, пазней — ваявода полацкі Станіслаў Давойна. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) Уселюб увайшоў у склад Наваградскага павета Навагрудскага ваяводства. Па смерці Станіслава Давойны ў 1571 годзе маёнтак перайшоў да яго ўдавы Б. Саламярэцкай, якая ў 1576 годзе прадала яго Мікалаю Радзівілу «Рудому». У 1576—1642 гадах касцёл перарабілі на кальвінскі збор. З 1713 года Уселюб ва ўладанні А. Навасельскага, потым М. Ф. Радзівіла, у 1746 годзе перайшоў да яго сына Альбрэхта, а ў 1790-я — да А. М. Пацея. У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Уселюб апынуўся ў складзе Расійскай імперыі, у Наваградскім павеце. Станам на 1799 год у мястэчку было 106 дамоў. Маёнтак перайшоў да графаў О’Руркаў і зрабіўся адным з асяродкаў «галандскага» (і «швейцарскага») сыраварства ў Наваградскім павеце. У 1861 годзе Уселюб стаў цэнтрам воласці. У 1884 годзе тут збудавалі царкву. На 1886 годзе ў мястэчку было 108 двароў, існавалі валасная ўправа, 2 царквы, 2 капліцы, касцёл, сінагога, 2 крамы, 2 заезныя дамы. Згодна з Рыжскім мірным дагаворам (1921) Уселюб апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стаў цэнтрам гміны Наваградскага павета. У 1939 годзе Уселюб увайшоў у БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 годзе стаў цэнтрам сельсавета. Статус паселішча панізілі да вёскі. Станам на 2000 год тут было 198 двароў. Насельніцтва XIX стагоддзе: 1830—388 муж., з іх шляхты 3, духоўнага саслоўя 1, мяшчан-іўдзеяў 58, мяшчан-хрысціян і сялян 325, жабракоў 1; 1886—730 чал.; 1897—1255 чал. XX стагоддзе: 1921—736 чал.; 2000—717 чал.. Інфраструктура У ва Уселюбе працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, бальніца, амбулаторыя, клуб, пошта. Вядомыя асобы У 1959—1960 гадах галоўным урачом участковай бальніцы працаваў Аляксандр Аляксандравіч Губко, будучы навуковец у галіне траўматалогіі і артапедыі, доктар медыцынскіх навук (1983), выпускнік і прафесар Беларускага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта. Вольга Аляксееўна Ляшчынская (нар. 1946) — беларускі мовазнавец, педагог. Доктар філалагічных навук, прафесар. Славутасці Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (XV ст.) Капліца-пахавальня О'Руркаў (1837) Могілкі: старыя каталіцкія, яўрэйскія Сінагога (XIX ст.) Сядзібна-паркавы комплекс О’Руркаў (XVIII ст.) Царква Святога Міхаіла Арханёла (1884) Пункт Дугі Струвэ «Амальенгоф» Крыніцы Літаратура Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 2: Усвея — Яшын; Дадатак / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2003. — 616 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0276-8. Соркіна I. Мястэчкі Беларусі ў канцы XVIII — першай палове XIX ст. — Вільня: ЕГУ, 2010. — 488 с. ISBN 978-9955-773-33-7. Wsielub // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XIV: Worowo — Żyżyn (польск.). — Warszawa, 1895. S. 65. Спасылкі На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Уселюб мяст. Уселюб на Radzima.org