Смаргонь

Смарго́нь (трансліт.: Smarhoń) — горад у Гродзенскай вобласці Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Смаргонскага раёна, на рацэ Оксне (левы прыток Віліі) і яе прытоку Гервятцы. За 260 км на паўночны ўсход ад Гродна; чыгуначая станцыя на лініі Маладзечна — Вільня. Вузел аўтадарог на Маладзечна, Вільню, Вілейку, Крэва, Свір. Насельніцтва 37.527 чал. (2018). Назва Паводле В. Жучкевіча, назва балцкага паходжання і звязаная з коранем smurg-. Старажытнейшаю за «Смаргонь» лічыцца засведчаная ў літоўскім маўленні рэгіёна (у Рымдзюнах) форма Smurgainys («Смургойні»). Такім самым чынам, праз утваральнік -jn-, у гэтай частцы Павілля ўтвораны і тапонімы Дукойні, Жукойні. На мяжы XV—XVI стагоддзяў тытул магнатаў Зяновічаў гучаў як hares in Smorgoyny «паны на Смаргойнах». Форма тапоніма ў 1567 годзе засведчаная як «Сморкгойнь». Назва звязаная з літ. smurgis «смаркач» (хто сморкаецца), ад smurgas «лядаш са страхі; соплі» і smurgti «накрапваць, імжыць». Найімаверней гэта было імя першага пасяленца на месцы Смаргоні. Імя са значэннем «Смаркач» магло быць мянушкавага тыпу, але не выключана, што гэта было імя, нададзенае хлопчыку яшчэ ў маленстве. Такім самым чынам утвораная і назва блізкіх да Смаргоні Кушлян, ад kušlys «сляпец» (хто падслепаваты). Падобнага тыпу і вядомае з ХІІІ стагоддзя яцвяжскае імя Зебр (літ. žebras «мурзаты; пярэсты, стракаты»). Гісторыя Упершыню Смаргонь упамінаецца ў дакументах па гісторыі Вілейскай епархіі ў 1503 годзе. Вядомая як прыватнае мястэчка ў Вялікім Княстве Літоўскім, уласнасць Зяновічаў, Радзівілаў, Пшаздзецкіх. Звалася таксама Смургоні, у XIX стагоддзі Смаргоні. У 1552 годзе тут заснаваны кальвінісцкі збор. З 1590 года пачалі працаваць папяровая мануфактура, школа, шпіталь. У Смаргоні ўпершыню пачалі выпякаць абаранкі (смаргонкі). У XVII стагоддзі Радзівілы заснавалі так званую «Смаргонскую акадэмію» — жартоўная назва промыслу па лоўлі і дрэсіроўцы мядзведзяў. З 1795 года Смаргонь у складзе Расійскай імперыі. У час вайны 1812 года пры адступленні французскіх войскаў тут спыняўся Напалеон I, перадаў камандаванне маршалу І. Мюрату і з’ехаў у Парыж. З таго часу дарогу Смаргонь — Ашмяны завуць Напалеонаўскай дарогай. У Першую сусветную вайну праз Смаргонь праходзіла лінія фронту, паселішча было разбурана. У 1920—1922 гадах Смаргонь уваходзіла ў склад Сярэдняй Літвы, з 1922 года — Польскай Рэспублікі. З 1939 года ў БССР, з 15 студзеня 1940 года Смаргонь — цэнтр Смаргонскага раёна Вілейскай вобласці. З 25 чэрвеня 1941 года да 4 ліпеня 1944 года Смаргонь акупавана гітлераўскай Германіяй. 4 ліпеня 1944 года 35-я гвардзейская танкавая брыгада, якой камандаваў Герой Савецкага Саюза Азі Асланаў, фарсіраваўшы Вілію, сумесна з 7-й гвардзейскай брыгадай, вызваліла горад. З верасня 1944 года Смаргонь — цэнтр Смаргонскага раёна Маладзечанскай вобласці. 20 студзеня 1960 года Смаргонь і Смаргонскі раён пераходзіць у склад Гродзенскай вобласці. У 1972—1976 гадах уведзены ў строй заводы аптычнага станкабудавання, сухога абястлушчанага малака, камбікормавы, ільнозавод. 4 красавіка 1983 года Пастановай ЦК КПСС і Савета Міністраў СССР у Смаргоні пачынаецца будаўніцтва філіяла Мінскага трактарнага завода. У 1985 годзе горад Смаргонь быў выдзелены ў асобную адміністрацыйную адзінку абласнога падпарадкавання. 20 чэрвеня 1988 года ў склад горада ўключаны вёскі Карналінка і Мінкі Каранёўскага сельсавета і вёска Садовая Бялкоўшчынскага сельсавета. У лістападзе 1996 года адміністрацыйныя адзінкі Смаргонскі раён і горад Смаргонь был аб’яднаны ў адну — Смаргонскі раён. У 2003 годзе Смаргонь адзначыла 500-годдзе. 2019 год — першыя дажынкі на Смаргоншчыне. Насельніцтва XIX стагоддзе: 1897 год — 7,5 тыс. чал. XX стагоддзе: 1973 год — 11,4 тыс. чал.; 1995 год — 38,0 тыс. чал. XXI стагоддзе: 2001 год — 36,7 тыс. чал.; 2006 год — 36,7 тыс. чал.; 2009 год — 36,9 тыс. чал.; 2016 год — 37 372 чал.; 2017 год — 37 386 чал.; 2018 год — 37 527 чал.; 2025 год — 35 072 чал. Эканоміка Смаргонскі завод аптычнага станкабудавання. Смаргонскі агрэгатны завод, Смаргонскія малочныя прадукты, Смаргонскі камбінат хлебапрадуктаў. Гасцініца «Смаргонь». Культура Смаргонскі гісторыка-краязнаўчы музей. У горадзе праводзіцца Міжнародны конкурс камерных ансамбляў імя М. К. Агінскага. У 2003 і 2009 гадах горад быў месцам правядзення фестывалю «Адна зямля». Спаса-Праабражэнская царква (1988—1990). Мастак Зыгмут Развадоўскі ў 1930 годзе напісаў карціну «Напалеон у Смаргоні», якая зараз знаходзіцца ў мастацкім музеі горада Лодзь. Славутасці Смаргонскі касцёл Міхаіла Арханёла (колішні кальвінісцкі збор). Помнік Францішку Багушэвічу. Мемарыял памяці герояў і ахвяр Першай сусветнай вайны Вядомыя асобы Майсей Ісакавіч Бурштэйн (1889—1968) — беларускі вучоны ў галіне садоўніцтва. Рэвэка Хаймаўна Бурштэйн (1904—1992) — вучоны ў галіне электрахіміі. Доктар хімічных навук. Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі РСФСР. Зэльман Маркавіч Гамзэ (1907—1965) — савецкі вучоны ў галіне гідраэнэргетыкі. Майсей Саламонавіч Кульбак (1896—1937) — яўрэйскі пісьменнік, драматург, перакладчык. Расціслаў Лапіцкі — удзельнік беларускага антысавецкага падполля. Уладзімір Някляеў — беларускі пісьменнік. Ігар Рачкоўскі — беларускі ваенны і дзяржаўны дзеяч. Аўром Суцкевер — яўрэйскі паэт і празаік. Аляксандр Шыдлоўскі (1911—2002) — беларускі культурны дзеяч, кампазітар. Ганаровыя грамадзяне Смаргоні Уладзімір Рыгоравіч Шчасны — перакладчык, публіцыст, дыпламат. Уладзімір Васільевіч Церабун — скульптар, графік, жывапісец, лаўрэат прэміі Ленінскага камсамола Беларусі (1976), заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь (2007). Аляксандр Палікарпавіч Лях — хормайстр народнага ансамбля песні і танца імя М. К. Агінскага. Мар’ян Мікалаевіч Дукса — празаік і паэт. Таццяна Генадзеўна Голубева — Заслужаны будаўнік Рэспублікі Беларусь. Эдвард Пятровіч Рожка — Герой Сацыалістычнай Працы. Уладзімір Пракопавіч Някляеў — паэт, празаік, эсэіст. Віктар Уладзіміравіч Роўда — харавы дырыжор, кандыдат мастацтвазнаўства, прафесар. Аляксандр Анісімавіч Дзяруга — дзеяч самадзейнага мастацтва, заслужаны дзеяч культуры Беларусі (1961) Аляксандр Канстанцінавіч Шыдлоўскі — культурны дзеяч, кампазітар. Заслужаны дзеяч культуры Беларусі (1960). Лілія Уладзіміраўн Трохалева — самадзейная мастачка. Тамара Сяргееўна Ватаева — настаўніца. Пётр Конанавіч Кукарэка Крыніцы Літаратура Ганчароў А. У. Смаргонь // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 51. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15). Смаргонь // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 675. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9. Хільмановіч У. Беларускае золата. — Беласток: СЕОРВ, 2014. — С. 122—123. Спасылкі На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Смаргонь Геаграфічныя звесткі па тэме Смаргонь на OpenStreetMap Смаргонь — westki.info Архівавана 3 мая 2009. «Рэгіянальная газета» он-лайн Архівавана 18 верасня 2020.