Успенскі сабор і манастыр базыльян (Віцебск)

Успенскі сабор у Віцебску — храм у Віцебску, помнік архітэктуры віленскага барока. Пры пабудове за ўзор узяты храм Сан-Карла-аль-Корса ў Рыме. Архітэктар — І. Фантана. Стаіць на Успенскай горцы. Гісторыя Першыя звесткі пра царкву, якая існавала на Успенскай горцы з манастыром адносяцца да 1406 года. Пасля забойства уніяцкага архіепіскапа Іасафата Кунцэвіча храм быў разбураны ў 1630 г. У 1682 г. па загаду Антонія Сялявы збудаваны новы драўляны храм, фундатарам якога з’яўляўся віцебскі падкаморы Я. Кісель. У тым жа годзе пры храме быў заснаваны базыльянскі манастыр. Падчас Паўночнай вайны 1700—1721 гг., якую вяла Расія са Швецыяй за выхад да Балтыйскага мора, у 1708 г. рускі цар Пётр I загадаў падпаліць Віцебск з чатырох бакоў, як помста за тое, што жыхары горада тайна паслалі 7000 талераў каралю Станіславу Ляшчынскаму, якому дапамог узысці на трон шведскі кароль Карл XII. У 1715—1743 гадах па фундацыі Мірона Галузы ўзведзены паводле праекта Іосіфа Фантана каменны храм у стылі позняга барока з трохпавярховым манастырскім корпусам. Пры манастыры дзейнічала свецкая школа і філасофская студыя для манахаў, дзе вывучалі логіку, фізіку і іншыя навукі. Па загаду імператара Паўла I 18 ліпеня 1799 г. царква была перададзена праваслаўным. У 1804 г. над алтарнай часткай быў пастаўлены масіўны купал на драўляным светлавым барабане, а развітыя барочныя франтоны фасадаў заменены строгія трохвугольныя. У 1861 г. у будынак былога манастырскага корпуса пераехала пераведзеная сюды з Полацка духоўная семінарыя. У 1913 г. Імператарская археалагічная камісія дала дазвол на рэстаўрацыю храма, палічыўшы яго каштоўным культурна-гістарычным помнікам. Узарваны ў 1937 г. сапёрнай брыгадай пад камандаваннем Пятра Грыгарэнкі. 26 верасня 1998 г. Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі Аляксій II заклаў першы камень і капсулу з памятнай граматай на месцы аднаўлення Успенскага сабора. У чэрвені 2000 г. пачаліся аднаўленчыя працы, якія скончыліся ў 2010 г. Выгляд адноўленага храма паводле словаў аднаго са стваральнікаў праекта рэстаўрацыі Аляксандра Міхайлюкова быў прадыктаваны заказчыкамі: Архітэктура Сабор Царква мае надзвычай развітую аб’ёмна-прасторавую структуру пяцінефнай крыжова-купальнай базілікі з дзвюма вежамі на галоўным фасадзе. Паўкруглая апсіда цэнтральнага нефа абкружана абходнай галерэяй — працягам бакавых. Крайнія нефы падзяляюцца на шэраг капэл, якія разам з крыламі трансепта і сакрысціямі ўкампанаваны ў агульны прамавугольны план. Галоўны фасад мае пяцічасткавае чляненне, падкрэсленае групоўкай пілястраў. Цэнтральная частка, выгнутая ўперад, завяршаецца трохвугольным франтонам, а чатырох’ярусныя вежы — фігурнымі купалкамі. Сяродкрыжжа ўвенчвае магутны светлавы васьмігранны барабан са сферычным купалам. У дэкоры фасадаў выкарыстаны філёнгавыя рамы, разнастайныя абрамленні праёмаў і інш. Цэнтральны неф і трансепт перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі з распалубкай, бакавыя нефы — крыжовымі, капэлы — сферычнымі купаламі. Манастыр Трохпавярховы манастырскі будынак (вул. Політэхнічная, 2) вырашаны па схеме, уласцівай збудаванням гэтага тыпу. Вакол вузкага аднабаковага калідора, арыентаванага ў бок двара, размяшчаліся манаскія келлі і службовыя памяшканні, арыентаваныя да Заходняй Дзвіны. З боку дваровага фасада да выцягнутага прамавугольнага будынка перпендыкулярна далучалася двухпавярховае крыло, дзе на першым паверсе знаходзілася трапезная, на другім — бібліятэка. Галоўны фасад вырашаны ў простых архітэктурных формах. Яго сцяна прарэзана прамавугольнымі аконнымі праёмамі, акаймаванымі дэкаратыўнымі ліштвамі. Паміж праёмамі плоскія пілястры на вышыню ўсіх трох паверхаў, пастаўленыя на шырокі цокаль. Пад кожным аконным праёмам размешчана плоская прамавугольная ніша. Будынак завершаны шырокім карнізам, мае манументальны выгляд. Двухпавярховы Г-падобны ў плане манастырскі будынак (вул. Крылова, 7) таксама мае калідорную планіроўку. Плоскасць галоўнага фасада падзелена міжпаверхавым паяском, мае прамавугольныя аконныя праёмы і завершана па цэнтры трохвугольным франтонам. У закругленай вуглавой частцы лучковыя аконныя праёмы ўпрыгожаны з ліштвамі і простымі сандрыкамі. Цокаль дэкарыраваны філёнгамі з прамавугольнымі аконнымі праёмамі. Крыніцы Літаратура Мураваныя харалы : Сакрал. архітэктура бел. барока / Т. В. Габрусь [Рэд. савет: Малашэвіч (старш.) і інш.; Маст.: Грынь І. А., Шафрановіч Л. С.; Натур. фатаздымкі: Габрусь Т. і інш.]. — Мінск: Ураджай, 2001. — 286 с. Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: А. А. Воінаў і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-078-5. Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, [1984—1988]. Спасылкі На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Успенскі сабор і манастыр базыльян (Віцебск) Успенскі сабор і манастыр базыльян (Віцебск) на сайце Праваслаўная архітэктура Беларусі (бел.) Успенскі сабор і манастыр базыльян (Віцебск) на сайце Radzima.org Успенскі сабор і манастыр базыльян (Віцебск) на сайце Глобус Беларусі (руск.) Успенскі сабор і манастыр базыльян (Віцебск) на сайце «Архіварта»