Александрыя (Магілёўская вобласьць)

Александры́я — вёска ў Беларусі, на правым беразе Дняпра. Уваходзіць у склад Александрыйскага сельсавету Шклоўскага раёну Магілёўскай вобласьці. Насельніцтва на 2019 год — 683 чалавекі. Знаходзіцца за 12 км на поўнач ад Шклова, за 1 км ад чыгуначнай станцыі Копысь. Александрыя — даўняе мястэчка гістарычнай Аршаншчыны (частка Віцебшчыны), разьмешчанае цераз раку насупраць даўняга места Копысі. Назва Тапонім Александры́я ўтварыўся ад імя заснавальніка паселішча — графа Аляксандра Хадкевіча. Гісторыя Вялікае Княства Літоўскае Упершыню Александрыя ўпамінаецца ў XVII ст. як спадчыннае ўладаньне ў Шклоўскім графстве. У гэты час тут працавалі крамы, млын, карчма. Александрыя знаходзілася ў валоданьні Хадкевічаў і ўваходзіла ў склад Аршанскага павету Віцебскага ваяводзтва. Пад 1643 годам яна ўпамінаецца як мястэчка ў складзе Шклоўскай воласьці, тут існавалі царква, 2 шпіталі, млын на рацэ Копысіцы, перавоз на Дняпры, крамы, некалькі бровараў. У 1695 годзе Александрыя стала цэнтрам войтаўства ў складзе Шклоўскага графства, у гэты час тут быў 41 двор. На 1771 год у мястэчку быў 71 двор. Пад уладай Расейскай імпэрыі У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Александрыя апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, у Копыскім павеце Магілёўскай губэрні. З 1775 году мястэчкам валодаў граф С. Зорыч. Паводле генэральнага межаваньня, у 1783—1784 гадох тут было 61 двор, праваслаўная царква, паштовы двор, млын. У 1800 годзе — 53 двары, 2 царквы, вадзяны млын; Дняпром хадзіў паром. Пад 1847 годам Александрыя значыцца як сяло ў складзе аднайменнага маёнтку. На 1886 год — 54 двары, 2 праваслаўныя царквы, 2 царкоўна-прыходзкія школы, юдэйскі малітоўны дом, 2 вадзяныя млыны, кузьня. З адкрыцьцём у 1902 годзе чыгуначнай лініі Віцебск — Ворша — Жлобін, якая прайшла за 1,5 км ад Александрыі, разьвіцьцё мястэчка паскорылася. На 1909 год — 99 двароў. За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Александрыю занялі войскі Нямецкай імпэрыі. Найноўшы час 25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Александрыя абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У сакавіку 1924 году Александрыю вярнулі БССР, дзе яна стала цэнтрам сельсавету. На 1 студзеня 1925 году тут было 175 двароў, пачатковая школа, клюб з хатай-чытальняй. Статус паселішча панізілі да вёскі. На 1939 год — 147 двароў. У Другую сусьветную вайну зь ліпеня 1941 да чэрвеня 1944 году вёска знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху. На 1944 год у Александрыі быў 131 двор, на 1990 год — 178. У 2007 годзе вёска атрымала афіцыйны статус «аграгарадку». 19 чэрвеня 2010 году правялі першае сьвята «Александрыя зьбірае сяброў», якое стала штогадовым і ад 2012 году зьбірала звыш 50 000 наведнікаў. Насельніцтва Дэмаграфія XVIII стагодзьдзе: 1771 год — 129 чал.; 1784 год — 378 чал., зь іх 188 муж. і 190 жан. XIX стагодзьдзе: 1886 год — 312 чал.; 1897 год — 613 чал.; 1900 год — 330 чал. (141 муж. і 189 жан.), зь іх 302 праваслаўныя, 28 юдэяў XX стагодзьдзе: 1909 год — 682 чал. у мястэчку Александрыі, зь іх паводле стану: духоўнага 10 чал., мяшчанаў 30, сялянаў 642; паводле веры: хрысьціянаў 652, юдэяў 30; таксама 13 чал. у маёнтку Александрыі; 1 студзеня 1925 году — 990 чал.; 1939 год — 1371 чал.; 1944 год — 860 чал.; 1990 год — 357 чал.; 1991 год — 347 чал.; 1995 год — 333 чал.; 1997 год — 344 чал.; 1999 год — 376 чал. XXI стагодзьдзе: 2007 год — 434 чал.; 2010 год — 524 чал. Інфраструктура У Александрыі працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, клюб, бібліятэка. Турыстычная інфармацыя Ад 2010 году ў вёсцы ладзілі агульнабеларускае сьвята «Александрыя зьбірае сяброў», прысьвечанае Купальлю, на якое штогод завітвала звыш 50 000 чалавек. Страчаная спадчына Царква (XVIII ст.) Заўвагі Крыніцы Літаратура Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 1: А — Аршын. — 552 с. — ISBN 985-11-0036-6 Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 7, кн. 3. Магілёўская вобласць / рэдкал.: Т.У. Бялова (дырэктар) [і інш.]. — Менск: БелЭн, 2009. — 544 с. ISBN 978-985-11-0452-5. Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — 494 с. — ISBN 5-85700-074-2 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XV, cz. 1: Abablewo — Januszowo. — Warszawa, 1900.