Трасцянец

Малы Трасцянец — найбуйнейшы лагер смерці на тэрыторыі Беларусі і акупаваных раёнаў СССР, створаны СД у ваколіцы Мінска. У Трасцянцы знішчаліся мірныя савецкія цывільныя грамадзяне і ваеннапалонныя, а таксама грамадзяне Польшчы, Аўстрыі, Германіі, Чэхаславакіі. Канцэнтрацыйны лагер створаны восенню 1941 года на тэрыторыі калгаса імя Карла Маркса. Назва «Трасцянец» аб’ядноўвае некалькі месцаў масавага знішчэння людзей: урочышча Благаўшчына — месца масавых расстрэлаў; уласна лагер — побач з вёскай Малы Трасцянец у 10 км ад Мінска па Магілёўскай шашы; урочышча Шашкаўка — месца масавага спалення цел забітых людзей. Расстрэльвалі ў загадзя падрыхтаваных доўгіх равах, трупы закопвалі і ўтрамбоўвалі гусенічным трактарам. Увосень 1943 года, калі стаў відавочны вынік вайны, гітлераўцы пачалі работы па знішчэнні слядоў сваіх злачынстваў. Тэрыторыя былога лагера смерці «Трасцянец» у Заводскім раёне Мінска — аб’ект нерухомай матэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці катэгорыі «1», уключаны ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь пад шыфрам 711Д000283. Благаўшчына Асаблівая каманда СД, выкарыстоўваючы працу зняволеных Мінскай турмы, раскапала і спаліла ў лістападзе-снежні 1943 года каля 100 тыс. трупаў расстраляных ва ўрочышчы Благаўшчына. Жыхары бліжэйшых вёсак павінны былі даставіць да прызначанага месца некалькі тысяч кубічных метраў дроў. У ліпені 1944 года Мінскай абласной камісіяй садзейнічання ў рабоце Надзвычайнай дзяржаўнай камісіі па раскрыцці злачынстваў нямецкіх захопнікаў у Благаўшчыне былі выяўленыя 34 ямы-магілы. Некаторыя ямы дасягалі ў даўжыню 50 метраў. Пры частковым раскрыцці некалькіх магіл на глыбіні 3 метраў былі знойдзеныя абвугленыя чалавечыя косці і слой попелу таўшчынёй ад 0,5 да 1 метра. Шашкаўка Восенню 1943 года за 0,5 кіламетра ад вёскі Малы Трасцянец нацысты пабудавалі печ для спальвання трупаў расстраляных людзей. Яна ўяўляла сабой выкапаную ў зямлі яму з пакатым падыходам да яе. На дне ямы былі пакладзены паралельна шэсць рэек даўжынёй 10 метраў, па-над рэйкамі — жалезная рашотка. Месца, дзе знаходзілася печ, было абнесена калючым дротам і ахоўвалася. Да печы быў зроблены спецыяльны спуск для аўтамашын. Ахвяры дастаўляліся або крытымі грузавікамі, спецыяльна абсталяванымі для забойства людзей газам (газенвагены, так званыя «душагубкі»), або адкрытымі машынамі з прычэпамі. Печ працавала штодзённа. У печы ва ўрочышчы Шашкаўка спалена 50 тысяч цел ахвяр. Малы Трасцянец У канцы чэрвеня 1944 года, за некалькі дзён да вызвалення Мінска Чырвонай Арміяй, на тэрыторыі лагера Трасцянец у былым калгасным гумне было расстраляна, а затым спалена 6500 зняволеных, прывезеных з турмы па вуліцы Валадарскага і лагера па вуліцы Шырокай горада Мінска. Агулам у Трасцянцы гітлераўцамі было закатавана, расстраляна і спалена больш за 206 500 чалавек, паводле іншай ацэнкі — 546 000 чалавек. На месцы канцлагера пабудаваны помнік. Увекавечанне памяці У ліпені 2009 года Мінгарвыканкам правёў конкурс на стварэнне мемарыяльнай кампазіцыі для будаўніцтва мемарыяльнага комплексу каля мікрараёна Шабаны. 22 чэрвеня 2015 года з удзелам Аляксандра Лукашэнкі адкрыта першая чарга мемарыяльнага комплексу «Трасцянец». Галоўная экспазіцыя мемарыяла — Брама Памяці, буйнейшая скульптура ў краіне. Ахвяры Вінцэнт Гадлеўскі, беларускі рэлігійны дзеяч Яўген Уладзіміравіч Клумаў, беларускі прафесар медыцыны Зноскі Літаратура Трасцяне́цкі ла́гер сме́рці // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 518. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15). Трасцяне́цкі ла́гер сме́рці // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — С. 518. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8. Сяргей Ёрш. Рыцар Свабоды: Ксёндз Вінцэнт Гадлеўскі як ідэоляг і арганізатар беларускага нацыянальнага антынацыскага Супраціву. Мн.: Беларускі Рэзыстанс, 2004. LCCN 2004-454542 Ernst Klee and Willi Dressen, with Volker Riess, «Gott mit uns»: Der deutsche Vernichtungskrieg im Osten, 1939—1945 (Frankfurt am Main, S. Fischer, 1989). Shmuel Spector, ‘Aktion 1005 — Effacing the Murder of Millions’, Holocaust Genocide Studies (Oxford), vol. 5 (1990), pp. 157-173 [on the Nazi attempts to obliterate the evidence of mass murder at Maly-Trostinets (the spelling of the place-name adopted by Spector)] Paul Kohl, Der Krieg der deutschen Wehrmacht und der Polizei, 1941—1944: sowjetische Überlebende berichten, with an essay by Wolfram Wette (Frankfurt am Main, Fischer-Taschenbuch-Verlag, 1995) [includes a photo of the camp]. Christian Gerlach, Kalkulierte Morde: Die deutsche Wirtschafts- und Vernichtungspolitik in Weißrußland 1941 bis 1944 (Hamburg, Hamburger Edition, 1999). Leonid Smilovitsky, ‘Ilya Ehrenburg on the Holocaust of the Jews in Belorussia: Unknown Evidence’, East European Jewish Affairs, vol. 29, No. 1—2 (Summer—Winter 1999), pp. 61-74 [cites the statistic that, in all, 206,500 people were murdered at Trostenets, of whom 150,000 were killed at the Blagovshchina Forest between September 1941 and October 1943, and another 50,000 at the Shashkovka Forest between October 1943 and June 1944]. Hans Safrian, ‘Expediting Expropriation and Expulsion: The Impact of the «Vienna Model» on Anti-Jewish Policies in Nazi Germany, 1938’, Holocaust Genocide Studies (Oxford), vol. 14 (2000), pp. 390-414 [mentions deportations from Austria to Maly Trostinets (the spelling adopted by Safrian)]. [Ė.G. Ioffe, G.D. Knat’ko, V.D. Selemenev, comps.], Kholokost v Belarusi, 1941—1944: dokumenty i materially [Holocaust in Belarus, 1941—1944: Documents and Materials] (Minsk, NARB [National Archives of the Republic of Belarus], 2002). [V.I. Adamushko, et al., comps.], Лагерь смерти «Тростенец»: Документы и материалы [The Trostenets Death Camp: Documents and Materials] (Minsk, NARB [National Archives of the Republic of Belarus], 2003) [includes some 25 pages of photographic evidence; ISBN 985-6372-30-5]. [K.I. Kozak, et al., eds.], Henatsyd u druhoĭ susvetnaĭ vaĭne: Prablemy dasledavanniya u pamiyats akhviyar Trastsiyantsa… (Minsk, Vydavetski tsentr BDU, 2003) [proceedings of the international conference on the subject of the ‘Todeslager Trostenez’ (so spelt in the book) held in Minsk between April 25 and 27, 2002]. S.V. Zhumar’ & R.A. Chernoglazova, comps., Trostenets (Minsk, GK ‘Poligrafoformlenie’, 2003) [published under the auspices of Belarus government; includes summaries in English and German; Library of Congress call No. D805.5.M358 T76 2003]. Igor’ Kuznyetsov, ‘В поисках правды, или Трагедия Тростенца: до и после’ [In Search of Truth; or, The Tragedy of Trostenets: Before and After], Belorusskaya delovaya gazeta [Belarus Business News] (Minsk), No. 1416 (April 2, 2004) [makes the interesting claim, supported in part by references to published sources (e.g., A.I. Zalesskiĭ, I.V. Stalin i kovarstvo ego politicheskikh protivnikov, 2 vols., Minsk, 1999—2002), that the Blagovshchina Forest had previously been the execution ground of choice for the local branches of the Soviet NKVD]. [Petr Krymsky], ‘Тростенец — белорусский «Oсвенцим»’ [Trostenets — Belarusian ‘Auschwitz’], Rossiĭskie vesti [Russian News] (Moscow), No. 16 (1771), May 11—18, 2005 [seems to take issue with the claims made in the preceding article; includes two contemporary photographs of Soviet excavations]. [Z.R. Iofe, et al., eds.], Laher smertsi Tras’tsyanyets, 1941—1944 hh.: pamiyatsi akhviyar natsyzma ŭ Belarusi [The Tras’tsyanyets Death Camp, 1941—1944: In Memory of the Victims of Nazism in Belarus] (Minsk, Histarychnaiya maĭstėrniya, 2005). Спасылкі Дасье БелТА(недаступная спасылка) Архівавана 30 ліпеня 2016 года. Палітыка генацыда. Малы Трасцянец Архівавана 27 мая 2011. (руск.) Maly Trostinec Архівавана 7 чэрвеня 2007. (англ.) Maly Trascianiec — Yad Vashem Беларускія і нямецкія даследчыкі працуюць над агульным праектам, які пакажа ўвесь маштаб трагедыі ў Трасцянцы(недаступная спасылка) Архівавана 9 верасня 2020 года. // Газета «Звязда» Могілкі ў Шабанах і на паўднёвы ўсход ад Мінска // Блог Андрэя Берастоўскага (фатаграфіі 2021 г. мемарыялаў у Малым Трасцянце і Благаўшчыне) Трасцянец на сайце «Архіварта»