Касцёл Святога Андрэя (Нарач)

Касцёл Святога Андрэя Апостала — рымска-каталіцкі касцёл у аграгарадку Нарач (Кабыльнік) Мядзельскага раёна, Мінскай вобласці, помнік неаготыкі. Належыць да Будслаўскага дэканата Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі. Пры касцёле дзейнічае місія кармелітаў босых. Гісторыя Гісторыя парафіі і драўлянага касцёла Паводле Курчэўскага, князі Свірскія ў 1463 годзе здзейснілі фундацыю на касцёл у Кабыльніках: надалі адну траціну жыхароў, шмат вёсак і засценкаў, азёр і рэк. Паводле Пжылагоўскага, у 1464 годзе князі Свірскія збудавалі ў сваім маёнтку драўляны касцёл у гонар святога Андрэя Апостала. Ксяндзу для ўтрымання касцёла і на ўласныя патрэбы падаравалі 9 азёр і адну раку, яйкі, масла, сыр і інш. У зборніку старажытных грамат пад назвай «Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wileńskiej = Codex diplomaticus ecclesiae cathedralis necnon Dioeceseos Vilnensis». — T. 1. 1387—1507. — (Krakow, 1932) змешчаны тры граматы адносна касцёла Св. Андрэя у Малым Мядзелі: 21 мая 1434 года — дароўная грамата вялікага князя літоўскага Жыгімонта Кейстутавіча; 20 сакавіка 1440 года — зацвярджальная грамата вялікага князя адносна рэктара касцёла Марцiна Дабрылоўскага; 22 чэрвеня 1463 года — дароўная грамата Андрэя Пецькавіча, князя Свірскага, каноніка віленскага і плябана ў Варнянах. Аднак у каментарыях да гэтых грамат, складальнікі зборніка адзначалі, што яны фальсіфікаты. Таму пытанне пра дакладную дату заснавання касцёла застаецца адкрытым. Паводле «Падымных рэестраў Віленскага ваяводства за 1690 год», Кабыльніцкая парафія ў 1667 годзе налічвала 26 1/6 дымоў, а ў 1690 годзе — 369 дымоў. Кабыленская парафія ахоплівала значную колькасць навакольных абшараў: Занарач, ашмянскай падкамаранкі вяльможнай пані Данілевічавай; Казінец, гродзенскага чэсніка пана Фларыяна Урбановіча; Памошша, пана Байкоўскага; Кузьмічы, пані Кацярыны Ракіцкай; Чэцьверць, пана Міхала Свірскага; Варанец, таксама пана Свірскага; Ёдуці Лабініе (напэўна, Бледне), арандаваў пан Міхал Свірскі; Чэцьверць, пана Яна Казіміра Калантая (альбо Калумдая); Рудашаны, пана Казіміра Свірскага; Ленеўшчызну, пана Канстантына Піскуна Варанецкага; Ёдуці (Ёдупу) пана Юрыя Лапы; Сямёнаўшчызну пана Станіслава Шышлы; Ніўе (Нухве) пана Марціна з толыхва (?) з братам; Чэцьверць Радзівілаўскі пана Юр’я Двароўскага (альбо Тваркоўскага); Рудашаны пана Юрыя Івашкевіча; надзел айца Эмануэля Ламановіча, прасбітара царквы занарацкай і вузлянскай; Сямёнаўшчызну, паноў Станіслава і Барталамея Шышлаў; Барклаўшчызну, пана Гедройця; Даўцюны, пана Тызенгаўза; Кабыльнікі і Камароўшчызну, пана Агінскага; Кабыльнікі, пана падскарбія ВКЛ; Крывец, пана Урбановіча; Касялоўшчызну, пана Юшкевіча; Казінец, пана Сулістроўскага; кабыленскую плябанію. У 1690 годзе кабыленскай плябаніі належала 11 дымоў. У 1746 годзе касцёл быў рэканструяваны на сродкі Марціна Аскеркі, кашталяніча навагрудскага. У гэтыя часы касцёл апісваюць як святыню «немалых памераў», інтэр’ер якой упрыгожвалі 6 алтароў. Пасля пажару 1862 г., касцёл аднаўляецца «коштам плябана Людвіга Мініцкага і Тытуса Свентаржэцкага». У святыні былі 3 алтары, у галоўным з якіх знаходзіўся абраз Маці Божай з Дзіцяткам Ісусам у срэбнай шаце з пазалочанымі элементамі. Паводле звестак «Памятнай кніжкі Віленскай губерні» за розныя гады адміністратарам Кабыленскага касцёлу быў Уладзіслаў Руткоўскі, а ў 1872 годзе адміністратарам касцёла 4 кл. ў Кабыльніку быў Станіслаў Сульжынскі. У 1874 годзе ўжо настаяцелем Кабыленскай парафіі быў Іосіф Бержанскі; у 1881 годзе — Антоній Грэковіч; у 1886 годзе — Міхал Ардынскі. У 1896 годзе драўляны касцёл згарэў. Мураваны касцёл 1897 г., 2 верасня — побач з месцам, дзе знаходзіўся будынак старога касцёла, быў закладзены падмурак новай мураванай святыні. Галоўны арганізатар будоўлі — ксёндз Ігнат Расалоўскі. Фундатары — мясцовыя парафіяне. Паводле ўспамінаў Альбіны Маліноўскай з Малой Сырмежы, чырвоную цэглу прывозілі з Паставаў, лес для будаўніцтва даў пан Скірмунт з Шэметава. Захаваўся абразок з запісам на адвароце, што Ян Койра ахвяраваў 5 долараў на цэглу для храму. 9 верасня 1901 г. будаўніцтва храма было скончана, а сам касцёл быў асвечаны. 9 лістапада 1903 года Папам Рымскім Піем Х ардынатарам Віленскай дыяцэзіі быў прызначаны біскуп Эдвард Роп. 13 чэрвеня 1904 г. яго ўрачыста інтранізавалі ў кафедральным саборы св. Станіслава ў Вільні. Першай візітацыяй падчас яго дзейнасці стала паездка ў Кабыльнік і асвячэнне новага будынка касцёла. 25 ліпеня 1904 года храм быў ім кансекраваны. У 1907 годзе пробашчам касцёлу па-ранейшаму быў Iгнацый Расалоўскi. У 1908—1913 гг. пробашчам касцёла і вікарыем у Кабыльніцкім касцёле быў ксёндз Адам Плескачэўскі, а ў 1915 годзе — Ян Сялевіч. Пра касцёл у гады Першай сусветнай вайны ўзгадваецца ва ўспамінах местачковага жыхара Маліноўскага:«Спачатку ў 1915 годзе немцы жылі ў касцёле, дзе палілі печкі. Затым касцёл пачаў дзейнічаць па прызначэнні. Адзін раз у тыдзень маліліся ў касцёле цывільныя, нашыя людзі, з 11 гадзін немцы каталіцкай, а пазней лютэранскай веры… 16 сакавіка 1916 года ля касцёлу з боку могілак упалі дзве бомбы. Усё шкло ў касцёле выпала, параніла людзей».Пры Польшчы ў храме працавалі арганісты. Пражывалі арганісты ў двухкватэрным драўляным доме па вуліцы Першамайскай (зараз дом № 58). У 1919—1925 гг. арганістам у касцёле працаваў Ігнаці Антонавіч Кучынскі. У 1930 годзе ў мястэчка прыехаў арганіст Браніслаў Казіміравіч Каравацкі, які скончыў навучанне пры Арцыдыяцэзіяльным касцёле каталіцкай грамады г. Вільні. Пры ім быў створаны касцельны хор, у якім удзельнічала звыш за 40 чалавек, у тым ліку: Ян Бжазоўскі, Ванда Галіеўская, Антоні Жукоўскі, Сабіна Місюк, Ёсіф Мураўскі, Ян Валай, Браніслава Пяткевіч, Андрэй Пляшак, Геля Тункевіч, Казімер Жалубоўскі, Зімніцкі і інш. У 1943 годзе мясцовы ксёндз Паўловіч быў закатаваны савецкімі партызанамі за дапамогу польскім партызанам Арміі Краёвай (асвячаў штандар брыгады «Кміцыца»). Пахаваны на касцельным цвінтары. У 1950-я гг. — храм спрабавалі зачыніць камуністычныя ўлады, пробашча парафіі кс. Пятра Васючонка пасадзілі ў турму, але вернікі праводзілі набажэнствы самі. Цяпер пры касцёле ў Нарачы дзейнічае місія кармелітаў босых. 22 жніўня 2004 г. адзначалася 570-годдзе пабудовы першага драўлянага касцёла і стагоддзе кансекрацыі новага будынка касцёла. Цэлебраваў галоўную Еўхарыстыю ксёндз кардынал Казімір Свёнтак. 22 жніўня 2019 года ў касцёле адкрылі мемарыяльную дошку ў памяць пра Марыю Качыньскую, жонку восьмага Прэзідэнта Польшчы Леха Качыньскага, якая была тут ахрышчана 21 жніўня 1942 года і якая загінула разам з мужам у авіякатастрофе пад Смаленскам 10 красавіка 2010 года. Паколькі хата сям’і Марыі Качыньскай (у дзявоцтве Мацкевіч) — леснічоўка ў Махаве ў ваколіцах Нарачы — не захавалася, месцам для ўшанаваньня памяці застаўся касцёл, у якім яна прыняла сакрамэнт хросту. З ініцыятывай усталяваць мемарыяльную дошку выступіла пасольства Польшчы ў Беларусі. У памятнай цырымоніі бралі ўдзел афіцыйныя прадстаўнікі Польшчы — віцэ-маршалак Сейму Рышард Тэрлецкі, амбасадар Польшчы ў Беларусі Артур Міхальскі, дэпутаты Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі. Вёў урачыстую імшу арцыбіскуп Тадэвуш Кандрусевіч, Мітрапаліт Мінскі і Магілёўскі. Архітэктура Касцёл Святога Андрэя — прыклад неаготыкі пачатку XX стагоддзя. Храм мае тыповыя элементы гэтага стылю: стылізаваныя контрфорсы, акно-ружу, спічастыя вокны. У вырашэнні алтарнага фасада, некаторыя даследчыкі бачаць рысы новага стылю «мадэрн». Гэта трохнефавая бязвежавая базіліка, накрытая двухсхільным дахам, з гранёнай апсідай на ўсходзе. Лініі дахавага завяршэння паўтарае двухсхільны шчыт алоўнага фасада, які расчленены двума прафіляванымі контрфорсамі. Дэкаратыўную кампазіцыю завяршаюць арачныя нішы і вялікі спічасты праём дзвярэй. Дапаўняюць гатычную трактоўку храма чатыры вежы-пінаклі складанага профілю на шчыце галоўнага фасада, пояс аркатурнага фрыза і ступенчатыя контрфорсы паміж спічастымі вокнамі, што рытмічна разбіваюць бакавыя фасады. Цікавым прыкладам храмавай архітэктуры, і напамінам пра драўляны касцёл з’яўляецца барочная драўляная званіца, адрэстаўраваная ў 1925 i 1995 гг. Гэта квадратнае ў плане 3-яруснае каркасна-зрубавае збудаванне пад шатровым дахам з’яўляецца помнiкам народнага драўлянага дойлiдства. Пры перабудове ў XIX ст. нададзены асобныя рысы класiцызму. Інтэр’ер У галоўным алтары захоўваецца велічны старажытны абраз Маці Божай з Дзіцем Ісусам y левай руцэ i скіпетрам у правай (адрэстаўраваны ў 1902 годзе ў Вільні). Абразы ў бакавых алтарах напісаныя Браніславам Камінскім: злева — абраз патрона касцёла Св. Андрэя (1903 г.), справа — Св. Роха (1907 г.). Каля сцяны левага нефа ўстаноўлены алтар Св. Антонія, таксама выкананы ў неагатычным стылі з дубу ў пачатку XX стагоддзя. У касцёле стаіць арган 1902 года, што налічвае 2426 труб (2400 гукавых і 26 дэкаратыўных). Асаблівасцю аргана з’яўляецца наяўнасць спецыяльнага ўстройства «Tremola», праз які інструмент можа выдаваць характэрны дрыжачы гук «жаласнага» тэмбру. У 1901 годзе, у гонар заканчэння будаўніцтва касцёла, з бронзы была адліты памятная эмблема ў выглядзе пласціны і бронзавы дыск на мармуровым квадраце (умураваны ў пятую злева ад уваходу калону). Тэкст пласціны гучыць у перакладзе з польскай наступным чынам: «На памяць шчасліва скончанага стагоддзя ад Нараджэння Хрыстова і ўратавання свету. ХІХ ст. — 1901 год». Дыск на мармуровай пліце сімвалізуе Зямлю акружаную сферай (абадком), на якой узвышаецца крыж. У гонар гістарычнай падзеі адкрыцця храма ў першую калону злева ад галоўнага алтара была ўмуравана мармуровая табліца. У вольным перакладзе з лацінскай мовы тэкст табліцы гучыць наступным чынам: «Богу Усемагутнаму касцёл драўляны св. Андрэя Апостала ў Кабыльніку быў пабудаваны князямі Свірскімі ў 1463 г. Затым пробашч Ігнацій Расалоўскі ў пачатку 1897 г. заклаў вуглавы камень пад новы касцёл, будаўніцтва якога скончыў у 1901 годзе. Асвяціў біскуп барон дэ Роп у 1904 годзе». Дадзеная табліца ручной работы ў пачатку 90-х была заменена на фабрычную настаяцелем парафіі а. Аўгустынам Квяткоўскім. Мемарыяльная дошка ў памяць Марыі Качыньскай адкрыта ў 2019 годзе, выканана ў форме разгорнутай кнігі. На адной старонцы надпіс па-беларуску, на другой — па-польску. Цвінтар На цвінтары каля касцёла знаходзяцца тры пахаванні з надпісамі на польскай мове: магіла ксяндза Казіміра Паўловіча (пам. 19.09.1943 г.), магіла ксяндза Яна Панятоўскага (пам. 17 ліпеня 1921 г.), магіла Лявона Кісяля (пам. 21.12.1882 г. у 66 год). 16 кастрычніка 2008 года з нагоды 30-годдзя абрання кардынала Караля Вайтылы Папам Рымскім Арцыбіскуп Тадэвуш Кандрусевіч, Мітрапаліт Мінска-Магілёўскі, сімвалічна ў 18.45 гадзін (час абрання Папы) асвяціў помнік Вялікаму Папу, усталяваны на прыкасцельнай тэрыторыі. Гэты помнік Яну Паўлу II стаў восьмым па ліку ў Беларусі. Кантакты Адрас: д.2а, вул. Завадская, а/г Нарач, Мядзельскі раён, Мінская вобласць, Рэспубліка Беларусь. Паштовы індэкс: 222396 Крыніцы Літаратура Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭН, 1993. — 620 с. ISBN 5-85700-078-5 Кулагін А. М. Адраджэнне готыкі. — Мн., 1993. — 71 с. Кулагін А. М. Эклектыка. Архітэктура Беларусі другой паловы XIX — пачатку XX ст. — Мн.: Ураджай, 2000. — 304 с. іл. ISBN 985-04-0350-0 Яфімава В. Храм на зямлі, святыня ў сэрцы// Нарачанская зара. — № 126—128. — 14 жніўня 2004 г. Каспаревский Ч. Юбилейные празднества 1900-летия Рождества Христова и торжества в честь открытия и консекрации нового каменного костела. Санкт-Петербург, 5 апреля 2004 г. (рукопись); Каспаревский Ч. Орган Нарочанского костела. — Санкт-Петербург, 25.01.2001 г. (рукопись). Спасылкі Сайт парафіі Архівавана 25 сакавіка 2013. Касцёл Святога Андрэя (Нарач) на сайце Radzima.org Касцёл Святога Андрэя (Нарач) на сайце Глобус Беларусі (руск.) Касцёл Святога Андрэя (Нарач) на сайце Catholic.by (бел.)