Гомель

Гомель (белар. Го́мель) — Беларусьтегі қала, Гомель облысы мен Гомель ауданының әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар. Географиялық сипаттамасы Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, Минск қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және Мәскеу қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. Геология. Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы палеозой, мезозой және кайнозой шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. Жер бедері. Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). Климаты. Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады. Тарихы Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді. Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды. Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды. Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды. Өндіріс орындары Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан. Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды. Транспорты Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы Минск, Мәскеу, Санкт-Петербург, Киев, Одесса, Брест, Варшава және Софиямен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады. Сәулет және қала құрылысы Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. Классицизм (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы). Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.). Конструктивизм (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. Сталиндік ампир (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. Кеңестік модернизм (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап). Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде. Білім беру Қала ғылымның, мәдениеттің және өнеркәсіптің әртүрлі салаларындағы мамандарды даярлауға үлкен көңіл бөледі. Жеті жоғары оқу орнында шамамен 35 000 студент оқиды, олардың 2500-і жыл сайын диплом алады. Қаланың жас тұрғындары 15 техникалық училищеде, 12 кәсіптік училищеде және 78 орта білім беру мекемесінде мамандандырылған, кәсіптік және орта білім алады. Гомельде сонымен қатар 15 жобалау институты, соның ішінде Гомельгражданпроект, Гомельпроект, Гипроживмаш, Гомельжилпроект және Гомельгипрозем орналасқан. Гомельде жеті университет бар: алтауы Гомельдің өзінде (Франциск Скорина атындағы Гомель мемлекеттік университеті, Гомель мемлекеттік медициналық университеті, П.О.Сухой атындағы Гомель мемлекеттік техникалық университеті, Беларусь мемлекеттік көлік университеті, Беларусь сауда-экономикалық тұтыну кооперациясы университеті, И.П.Шамякин атындағы педагогикалық университет). Гомель студенттерді қабылдау бойынша Минскіден кейін екінші орында. Денсаулық сақтау Гомельде бірқатар мамандандырылған ауруханалар орналасқан. Медициналық қалашыққа кардиологиялық клиника, онкологиялық клиника, дерматовенерологиялық клиника, Гомель станциясындағы филиалдық аурухана, Гомель көз микрохирургия орталығы, №2 қалалық клиникалық аурухана және басқалары кіреді. Қалада сонымен қатар Гомель аймақтық клиникалық ауруханасы (ГКК) орналасқан. Бұл көп салалы ауруханада ішкі аурулар, кардиология және хирургиялық бөлімшелер, перзентхана және басқа да қызметтер бар. Психиатриялық аурухана, №4 қалалық аурухана, туберкулез ауруханасы, жұқпалы аурулар ауруханасы, аймақтық балалар ауруханасы, жедел жәрдем ауруханасы, Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің ауруханасы, бірнеше қалалық клиникалық ауруханалар және Радиациялық медицина және адам экологиясы бойынша республикалық ғылыми-практикалық орталығы бар. Емханалар желісіне 16 қалалық емхана, 7 балалар емханасы, 7 стоматологиялық емхана және офтальмологиялық емхана кіреді. Мәдениеті Төрт шығармашылық орталық, үш театр (облыстық драма театры, қуыршақ театры және жастар театры), үш кинотеатр, филармония, цирк, үш көрме залы, бірнеше мұражайлар, Румянцев-Паскевич сарайы мен саябақ ансамблі, мұражай және өнер орталығы, Гомель аймақтық әскери даңқ мұражайы, көркемсурет колледжі, көркемсурет галереясы, көркемсурет мектебі, қалалық симфониялық және жез аспаптар оркестрлері, жеті балалар музыка және көркемсурет мектебі, бір хореография мектебі және бір көркемсурет мектебі, бірнеше мәдени орталықтар мен сарайлар, сондай-ақ кітапханалар (соның ішінде Гомель аймағындағы ең ірісі — Ленин атындағы әмбебап кітапхана) бар. Жыл сайын шамамен 20 фестиваль өткізіледі, оның ішінде халықаралық фестивальдер өткізіледі. Көрікті жерлері Гомель сарайы мен саябақ ансамблі — сарай 18 ғасырда салынған және оның ішінде әдемі бақтар мен көлдер, сондай-ақ өнер мұражайы бар. Совет көшесі — кафелер, дүкендер мен тарихи ғимараттар орналасқан сәнді және жаяу жүргіншілерге ыңғайлы көше. Румянцев-Паскевич резиденциясы — бір кездері үлкен сарай болған кешенде қазір мұражайлар, галереялар және саябақ орналасқан. Полоцкий Әулие Евфросин шіркеуі — қалаға маңындағы төбеде орналасқан XII ғасырдағы шіркеу. Ол әдемі фрескалармен безендірілген және қызықты тарихы бар. Гомель облыстық тарихи-өлкетану мұражайы — мұражайда аймақтың тарихына, мәдениетіне және дәстүрлеріне арналған экспонаттар, соның ішінде тарихқа дейінгі кезең және қаланың өткені туралы экспонаттар қойылған. Свято-Воскресенский кафедралды соборы — қаладағы ең биік ғимараттардың бірі болып табылатын таңғажайып және әсем безендірілген собор. Гомель хайуанаттар бағы — жолбарыстар, маймылдар және экзотикалық құстар сияқты әртүрлі жануарлары бар шағын, бірақ алуан түрлі хайуанаттар бағы. Жеңіс алаңы — іс-шаралар, фестивальдар мен концерттер өткізілетін танымал орын болып табылатын үлкен қоғамдық алаң. Дереккөздер