Жупраны

Жупра́ны (трансліт.: Župrany, руск.: Жупраны) — аграгарадок у Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр Жупранскага сельсавета. Геаграфія Размешчаны ў самай высокай частцы Ашмянскага ўзвышша, на левым беразе ракі Ашмянкі; за 10 км на паўночны ўсход ад Ашмян, 7 км ад чыгуначнай станцыі Ашмяны (на лініі Маладзечна — Вільнюс), 240 км ад Гродна. Праз паселішча праходзіць рэспубліканская аўтадарога Барысаў — Вілейка — Ашмяны Р63. Назва Фіксавалася старое прозвішча Жупра (Эйсманты). Версію пра сувязь жупранскай назвы з зубрамі ўпершыню выказаў, абапіраючыся на фанетытычнае сугучча (Жупр- : зубр), паэт Ф. Багушэвіч (у нататцы 1885 г. у польскамоўны часопіс "Kraj"). Таксама не больш чым на фанетычным сугуччы грунтуецца версія пра сувязь з літоўскім žuobris "саха". Гісторыя Першая пісьмовыя згадка датавана XV ст. У 1407 годзе вялікі князь Вітаўт даў Жупраны віленскаму ваяводзе Войцеху Манівіду. Пазней, каля 300 гадоў належала Радзівілам, апошні з дзевяці ўладальнікаў гэтага роду — Караль Станіслаў «Пане Каханку». Пасля перайшло да Чапскіх. Мястэчка моцна пацярпела падчас вайны Расіі з Рэччу Паспалітай. Калі ў 1652 годзе Багуслаў Радзівіл аддаваў Жупраны ў заклад за 40 000 злотых, то ў 1666 годзе пад заклад мястэчка змог пазычыць толькі 24 000 злотых. У 1692—1694 гадах адноўлены мясцовы касцёл, пад кіраўніцтвам цесляра з Барунаў закладзены новыя сцены, з Вільні замоўлены жалезны крыж даўжынёй у сажань. У канцы XVIII ст. у Жупранах было толькі 35 дамоў і тры вуліцы — Дворская, Сольская і Астравецкая. У вайну 1812 года праз Жупраны ад Бярэзіны на Вільню адступалі напалеонаўскія войскі. Французы спалілі ў мястэчку 180 пабудоў, французскі генерал Філіп-Поль дэ Сегюр пісаў пра гэтыя падзеі і мястэчка ў мемуарах, прысвечаных напалеонаўскаму паходу: У 1854 годзе пачалося будаўніцтва мураванага Касцёла Святых апосталаў Пятра і Паўла. Мясцовыя сяляне прымалі ўдзел у паўстанні 1863—1864 гадоў, падзеі адбываліся на рынкавай плошчы ў Жупранах. У 1900 годзе у Жупранах пахаваны беларускі паэт Францішак Багушэвіч, магіла знаходзіцца на могілках за касцёлам. Паводле Рыжскага мірнага дагавора (1921) Жупраны ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Ашмянскім павеце Віленскага ваяводства. У 1939 годзе Жупраны ўвайшлі ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года вёска — цэнтр Жупранскага сельсавета Ашмянскага раёна Вілейскай воблаці. З канца чэрвеня 1941 да сярэдзіны 1944 года акупіравана нямецка-фашысцкімі войскамі, спалена 49 дамоў, загінулі 10 жыхароў. У час вайны ў вёсцы размяшчаўся лагер для ваеннапалонных. З 20 верасня 1944 года веска ў Маладзечанскай, з 20 студзеня 1960 года ў Гродзенскай абласцях. У 1949 годзе быў створаны калгас імя Багушэвіча. У 1958 годзе ў вёсцы адкрыты помнік Багушэвічу, адзін з двух помнікаў паэту на тэрыторыі Беларусі. 22 сакавіка 1970 годзе адкрыты Музей Францішка Багушэвіча, дзе захоўваецца каля 300 экспанатаў, датычных жыцця класіка. Насельніцтва 1885 год — каля 285 чал., 60 двароў. 1931 год — 657 чал., 124 двары; 1971 год — 423 чал., 121 двор; 1993 год — 734 чал., 248 двароў; 1997 год — 795 чал., 288 двароў. 2010 год — 745 чал. 2015 год — 687 чал., 245 гаспадарак. Інфраструктура У Жупранах ёсць паштовае аддзяленне, бібліятэка, Дом культуры, школа, сельсавет, дзіцячы сад, гандлёвы цэнтр, амбулаторыя. Эканоміка Свінагадоўчая і малочнатаварная фермы, механізаваны двор. Культура У школе дзейнічае Музей Францішка Багушэвіча. Славутасці Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла (1854—1875) Могілкі яўрэйскія Плябанія (кан. XIX — пач. XX стст.) Помнік Францішку Багушэвічу (1958) — Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр Вядомыя асобы Браніслаў Іпалітавіч Загорскі (нар. 1935) — беларускі гісторык, педагог, кандыдат гістарычных навук (1971). Якаў Ромбра (1858—1922) — яўрэйскі асветнік, пісьменнік, журналіст. Зноскі Літаратура Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1996. — 527 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2. Жупраны // Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 9: Гродзенская вобласць, кн. 1 / рэдкал.: У. У. Андрыевіч (гал. рэд.) і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2015. — С. 246. — 2 000 экз. — ISBN 978-985-11-0839-4. Żuprany // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XIV: Worowo — Żyżyn (польск.). — Warszawa, 1895. S. 855. Спасылкі На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Жупраны Артыкул «Жыў, служыў і тварыў для народа» ў «Ашмянскім Весніку» Архівавана 4 сакавіка 2016. Жупраны на партале globustut.by (руск.) Żuprany // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XIV: Worowo — Żyżyn (польск.). — Warszawa, 1895. — S. 855.