Лямус брыгіцкага кляштара (Гродна)

Лямус брыгіцкага кляштара — двухпавярховы драўляны будынак другой паловы XVIII ст. у Гродне. Помнік драўлянага, а таксама гаспадарчага і жыллёвага дойлідства. Лямус брыгіцкага кляштара з'яўляецца самай старой драўлянай пабудовай на тэрыторыі Беларусі. Гісторыя Доўгі час лічылася, што лямус пабудаваны ў стылі ранняга барока ў 1630-я гады. Аднак гісторык Мечыслаў Супрон сцвярджае, што гэта памылка, якая замацавалася ў гістарыяграфіі ў міжваенны час: імаверна, даследчыкі атаесамлялі час пабудовы лямуса з часам заснавання брыгіцкага манастыра. Верагодна, будынак паўстаў паміж 1753 і 1780 годам. На планах Гродна ўпершыню будынак у гэтым месцы з'яўляецца ў 1780 годзе, а на ранейшым плане 1753 яго няма. Паводле інфармацыйнай таблічкі, якую змясціла на будынку Гродзенская дыяцэзія, лямус быў пабудаваны ў 1769 годзе, а архітэктарам выступіў Іаган Георг Мёзер, вядомы супрацоўніцтвам з Антоніем Тызенгаўзам. Паводле меркавання даследчыка В. І. Кудрашова, двухпавярховы лямус будаваўся спачатку як жылы дом для манашак, але гісторык архітэктуры У. А. Чантурыя лічыць, што ў якасці жылога выкарыстоўваўся толькі другі паверх, першы выкарыстоўвалі як сховішча. Пасля таго, як быў пабудаваны мураваны корпус кляштара, другі паверх лямуса заняла абслуга. Да пачатку XX ст. лямус выкарыстоўвалі манашкі брыгіткі, пасля чаго ў таямніцы ад царскіх уладаў касцёльныя ерархі перадалі кляштар ордэну назарэтанак. Кляштар належаў ордэну да 1950 года. У 1965 годзе ў нацыяналізаваны комплекс кляштара, які пасля Другой сусветнай вайны пэўны час займала абласная бальніца, пераехаў Гродзенскі абласны псіханеўралагічны дыспансер. У лямусе пачала размяшчацца адміністрацыйна-гаспадарчая служба псіхіятрычнага шпіталя. У 2002 годзе псіхіятрычны шпіталь пераехаў у новы будынак. У 2003 годзе кляштар, а разам з ім і лямус, вярнуліся ва ўласнасць Каталіцкага касцёла. У 2016—2020 гг. прайшла рэстаўрацыя лямуса з удзелам спецыялістаў з Польшчы і дзякуючы фінансавай падтрымцы Міністэрства культуры і нацыянальнай спадчыны Польшчы. Былі адрамантаваныя падмуркі, замененыя аварыйныя, прагніўшыя і спарахнелыя дэталі, заменены дах. З 2019 года лямус адкрыты для наведвання турыстамі. Планавалася, што ў лямусе размесціца музей Гродзенскай дыяцэзіі, але паводле звестак на кастрычнік 2023 года, ідзе падрыхтоўка да адкрыцця экспазіцыі, прысвечанай старадаўняму побыту. Экспанаты для яе збіралі ў час экспедыцый па вёсках.Адначасова ідзе рэстаўрацыя мураванай часткі кляшторнага комплекса пад турыстычна-пілігрымкавы цэнтр і іншыя патрэбы Гродзенскай дыяцэзіі. Архітэктура Лямус размешчаны ў двары касцёла і кляштара брыгітак і ўяўляе двухпавярховы прамавугольны ў плане будынак з высокім вальмавым гонтавым дахам (магчыма, першапачаткова дах быў чарапічны). Пабудаваны на бутавым падмурку з масіўнага бруса без адзінага цвіка, з масіўных драўляных брусоў на бутавым падмурку. Усе канструктыўныя элементы звязаны ўсечкамі і драўлянымі клінамі. Галоўны паўночны фасад аформлены двух'яруснай арачнай галерэяй (падсенцамі) з балюстрадай на другім паверсе. Ніжняя плоскасць падкосаў і балак над імі ўтвараюць суцэльныя паўкруглыя праёмы, якія імітуюць аркаду. Усе канструкцыйныя элементы звязаны ўрубкамі і драўлянымі клінамі. Лямус выкарыстоўваўся пад жыллё і гаспадарчыя патрэбы: першы паверх служыў складскім памяшканнем, другі быў жылым. Пазней планіроўка была зменена. Паводле польскіх даследчыкаў Ежы Шалыгіна і Мацея Вархола, пачаткова лямус быў выключна гаспадарчым будынкам. Яго адаптавалі для жылых патрэбаў толькі пасля вялікага пажару Гродна 1885 года. Тады памяшканні ўнутры набылі сённяшнюю планіроўку, у сценах былі выразаныя дадатковыя вокны, на другім паверсе пасяліўся святар, а на першым — кляшторная служба. Лямус вярнуўся да перадусім гаспадарчага выкарыстання ў міжваенны час. Гл. таксама Лямус на Гарадніцы Зноскі Літаратура Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: А. А. Воінаў і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-078-5. Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, [1984—1988]. Спасылкі На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Лямус брыгіцкага кляштара (Гродна) Лямус брыгіцкага кляштара (Гродна) на сайце Глобус Беларусі (руск.) Лямус брыгіцкага кляштара (Гродна) на сайце «Архіварта»