Царква Сьвятых Барыса і Глеба (Горадня)

Царква Сьвятых Барыса і Глеба, таксама Калоская або Калажанская царква — помнік архітэктуры XII стагодзьдзя ў Горадні. Знаходзіцца ў прадмесьці Каложы, на высокім беразе Нёману, побач з Старым замкам. Пры пабудове была ў юрысдыкцыі Канстантынопальскага патрыярхату, цяпер — у валоданьні Маскоўскага патрыярхату. Дзее. Адзіны твор Гарадзенскай школы дойлідзтва, які захаваўся. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі. Гарадзенская Барысаглебская царква мае ўнікальныя архітэктурныя асаблівасьці — гэта маёлікавая падлога, галасьнікі, каменныя ўстаўкі, узоры з керамічных плітак. Да 1915 году тут захоўваўся цудоўны абраз Маці Божай Калажанскай. Гісторыя Раньнія часы У Іпацьеўскім летапісе пад 1183 годам паведамляецца: «Того же лѣт̑ Городенъ погорѣ всь . и цр҃кы каменаӕ. ѿ блистаниӕ молниѣ и шибениӕ грома». Аднак няма пэўнасьці, ці вядзецца пра Горадню і канкрэтна пра Калоскую царкву. З прычыны асьвячэньня ў гонар духоўных заступнікаў Барыса і Глеба Ўсеваладавічаў, мяркуецца, што царкву заснавалі за часамі іх кіраваньня. Тым часам мураваную царкву збудавалі ў другой палове XII стагодзьдзя (заклалі ў пачатку 1180-х гадоў). Другая назва царквы — Калоская або Калажанская — паходзіць ад назвы прадмесьця Пскова Каложы, адкуль у 1405 годзе Вітаўт перасяліў жыхароў у Горадню. Паводле іншае вэрсіі, царква атрымала сваю назву ад славянскага слова Каложань, якое азначае месца, дзе б’юць шматлікія крыніцы, і якое шанавалася паганцамі. Вялікае Княства Літоўскае Мяркуецца, што царква магла атрымаць пашкоджаньні пры аблогах і штурмах Горадні крыжакамі ў XIII — пачатку XIV ст., па чым яе аднавілі. У XV ст. пры царкве пачаў дзеяць манастыр(pl). Каля 1500 году вялікі князь Аляксандар падараваў манастыру сад на беразе Нёмана. У пачатку XVI ст. будынак царквы рэканструявалі коштам Богуша Багавіцінавіча. У 1508 і 1538 гадох ахвяраваньні манастыру рабіў вялікі князь Жыгімонт Стары. У канцы XVI ст. царква і манастыр прынялі Берасьцейскую унію. Зь сярэдзіны XVII ст. вядомасьць атрымаў цудоўны абраз Маці Божай Калажанскай. У 1720 годзе высокая вада на Нёмане прычынілася да падмываньня царкоўнага ўзгорку, ад чаго будынак царквы пахіліўся. Пад уладай Расейска імпэрыі Па трэцім падзеле Рэчы Паспалітай (1795 год), калі Горадня апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, царква працягвала дзеяць як уніяцкая. Аднак па гвалтоўнай ліквідацыі Грэцка-Каталіцкай (Уніяцкай) царквы ў 1839 годзе расейскія ўлады адабралі царкву разам з манастыром у Сьвятога Пасаду і перадалі ў валоданьне Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы). У 1853—1859 гадох з прычыны зруху грунту абвалілася частка заходняй сьцяны і скляпеньняў царквы. У 1872—1873 гадох праводзілася рэканструкцыя будынка. Тады ж у апсыдзе стварылі капліцу Сьвятых Барыса і Глеба. У 1889 годзе абвалілася паўднёвая апсыда. У 1897 годзе бераг каля царквы ўмацавалі. У 1889—1911 гадох страчаныя мураваныя сьцены адбудавалі ў дрэве. У другой палове XIX ст. царкву дасьледаваў Васіль Гразноў, у пачатку XX ст. — Пётар Пакрышкін. Найноўшы час За часамі міжваеннай Польскай Рэспублікі ў 1934—1939 гадох праводзілася паўторная рэстаўрацыя царквы. У 1935 годзе помнік дасьледаваў археоляг Юзэф Ядкоўскі. Па Другой сусьветнай вайны савецкія ўлады зачынілі царкву, будынак якой перадалі Гарадзенскаму абласному гістарычнаму музэю. Тут стварылі экспазыцыю, прысьвечаную навуковаму атэізму і антырэлігійнай прапаґандзе. У 1979 годзе будынак царквы перадалі Рэспубліканскаму музэю атэізму і гісторыі рэлігіі. У 1946 годзе царкву дасьледаваў Іван Хозераў, у 1982 і 1983—1984 гадох — Алег Трусаў і Павал Рапапорт. У 1970 і 1985—1987 гадох на помніку праводзіліся кансэрвацыйныя і рамонтныя працы. У 1991 годзе будынак царквы перадалі Беларускаму экзархату Маскоўскага патрыярхату, у ёй аднавіліся набажэнствы. У 1999 годзе Нацыянальны банк Беларусі адбіў манэту, прысьвечаную помніку архітэктуры. У 2004 годзе царкву ўнесьлі ў папярэдні сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО ў катэгорыі «Культура». У 2018 годзе замянілі драўляную сьцяну царквы, якая была ў аварыйным стане. У 2019 годзе ў царкве адкрылі частку фундамэнтаў з рэшткамі калёны, якія можна ўбачыць скрозь празрыстую шкляную падлогу. Архітэктура Архітэктура царквы ня мае аналягаў сярод захаваных пабудоваў і нагадвае кампазыцыю больш раньняй Ніжняй царквы, вядомай з археалягічных дасьледаваньняў. Гэты факт дае магчымасьць выказаць здагадку пра існаваньне ў канцы XII стагодзьдзя ў Горадні адасобленай архітэктурнай школы, на якую часткова ўплываў раманскі стыль. Царква — 3-апсыдны 6-слуповы крыжова-купальны храм. Падмурак складаецца з валуноў сярэдняй велічыні і заглыбляецца на 1,5 м. Захаваліся паўночная і частка заходняй сьцяны, тры апсыды і два заходнія падкупальныя слупы (дыямэтар каля 1,2 м). Даўжыня каля 21,5 м, шырыня 13,5 м. Таўшчыня сьценаў каля 1,2 м. Сьцены выкладаюцца з плінфы, у дэкаратыўных мэтах таксама выкарыстоўваецца цэгла. Фасады аздабляюцца лапаткамі прыступкавага профілю, устаўкамі з камянёў розных адценьняў з шліфаванай вонкавай паверхняй, рознакаляровымі паліванымі керамічнымі пліткамі. Сьцены ў верхняй частцы праразаюцца вузкімі аконнымі праёмамі з аркавымі перамычкамі. У час рэстаўрацыйных працаў 1985—1986 гадоў знайшлі фрагмэнты фрэсак на ўнутранай сьцяне і шматлікія графіці на сьценах. У 1984 годзе Васіль Гразноў выявіў у муроўцы галасьнікі, ён жа выказаў меркаваньне, што царква мела фрэскавую размалёўку. Падлога ад пачатку выкладалася з паліваных квадратных, трыкутных і фігурных плітак, у XVIII ст. — з мармуровых плітаў. У бакавой апсыдзе захаваўся фрагмэнт падлогі XII стагодзьдзя. Галерэя Гістарычная графіка Гістарычныя здымкі Сучасныя здымкі Заўвагі Крыніцы Літаратура Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Менск: Беларус. энцыкл., 1993. — 620 с.: іл. ISBN 5-85700-078-5. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1997. — Т. 5: Гальцы — Дагон. — 576 с. — ISBN 985-11-0090-0 Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — 684 с. — ISBN 985-11-0314-4 Марціновіч А. Горадна, Горадзен, Гродна: нарысы. — Менск: Маст. літ., 2008. — 112 с — (Твае гарады, Беларусь). ISBN 978-985-02-0921-4. Памяць: Гіст.-дакум. хроніка горада Гродна. — Мн.: БелЭн, 1999. — 712 с. ISBN 985-11-0147-8. Кулагін А. Праваслаўныя храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік. — 2-е выд. — Менск: БелЭн, 2001. — 328 с.: іл. ISBN 985-11-0190-7. Вонкавыя спасылкі Царква Сьвятых Барыса і Глеба ў Горадні, Radzima.org Царква Сьвятых Барыса і Глеба ў Горадні (рас.), Глёбус Беларусі