Svetlaqorsk

Svetlaqorsk (belar. Светлагорск; 1961-ci ilə qədər — Şatsılki və ya Şatılki) — Belarusun Qomel vilayətində şəhər. Svetlaqorsk rayonunun inzibati mərkəzidir. Əhalisinin sayı — 61 812 nəfərdir (1 yanvar 2025-ci il). Coğrafiyası Şəhər Qomel Polesyesində yerləşir, Berezina çayında pristandır. Avtomobil yolu ilə Qomelə qədər məsafə 112 km-dir (Reçitsa vasitəsilə). Jlobin — Kalinkoviçi xəttində Svetlaqorsk-na-Berezine dəmiryol stansiyası fəaliyyət göstərir. Şəhərdən şimalda Vıdritsa təbiət qoruğu yerləşir. Hidroqrafiyası Berezina çayının sahilindədir. Cənubdan 11 km məsafədə Svetlaqorsk su anbarı yerləşir. Tarixi Yarandığı dövrdən 1918-ci ilə qədər Arxeoloji qazıntıların nəticələrinə görə, müasir şəhərin yerində məskunlaşma VI–VII əsrlərdən mövcud olmuşdur, burada hun-avar tipli əşyalarla zəngin olan erkən Orta əsrlər mədəni təbəqəsi aşkar edilmişdir. Arxeoloji məlumatlara görə, XIII əsrdən etibarən yaşayış məntəqəsi fasiləsiz olaraq mövcuddur. Şatılki adı Şatilo soyadından yaranmış patronimik mənşəyə malikdir. Yazılı mənbələrdə yaşayış məntəqəsi ilk dəfə 15 iyul 1560-cı ildə Böyük Litva Knyazlığında (BLK) "Şatılinski Ostrov" mülkü kimi xatırlanır. Sənədlərin — Polşa kralı və Böyük Litva knyazı II Sigismund Avqust tərəfindən Varşavada verilmiş imtiyaz sənədinin şəhadət verdiyi kimi, mülk əvvəlki sahibi Roman Şatılodan sonra hərbi xidmət müqabilində zemyanin Jdan Mankeviçə ötürülürdü. 1566-cı ildə yaşayış məntəqəsi BLK-nın Minsk voyevodalığının yeni yaradılmış Reçitsa povetinin tərkibinə daxil oldu. 1 iyul 1569-cu ildən BLK və Polşa krallığının birləşməsi nəticəsində — Reç Pospolitanın tərkibində idi. 1639-cu ildə Şatıloviçi kəndində Reçitsa povetinin Bobruysk starostluğunda 17 kəndli həyəti var idi (şlyaxta siyahıya alınmırdı). Təxminən 1650-ci ildə burada kilsənin əsası qoyuldu. 1744-cü ildə katolik prixodlarının siyahısında Vilnüs diaseziyasının Bobruysk dekanlığının Karpiloviç prixoduna aid Şatılki kəndi yer alır. 1793-cü ildən, Reç Pospolitanın ikinci bölüşdürülməsindən sonra yaşayış məntəqəsi Rusiya imperiyasının tərkibinə keçdi. Minsk quberniyasının Bobruysk qəzasının Pariçi volostuna daxil idi. 1795-ci ildə Şatılkidə 30 həyət var idi; 1800-cü ildə isə 23 həyət var idi ki, onlardan da 20-si şlyaxta idi. 1797-ci ildə Pariçi mülkü və ona aid olan Şatılki kəndi imperator I Pavel tərəfindən general-leytenant İvan Petroviç Puşşinə verildi. Pravoslav sakinlər Çirkoviçi kəndindəki Müqəddəs Pyotr və Pavel prixoduna aid idilər (1879). 1890-cı ildə kənddə 49 həyət və pristand var idi. XX əsrin əvvəllərində əhalisi 713 nəfər təşkil edirdi. 1915-ci ildə Şatılkinin yaxınlığından dəmir yolu çəkildi və stansiya yaradıldı. 1918-ci ildən müasir dövrə qədər Brest sülh müqaviləsi imzalandıqdan sonra kənd alman qoşunları tərəfindən işğal edildi və işğal olunmuş ərazidə Belarus Xalq Respublikası elan edildi; 1918-ci ilin dekabrında şəhər sovetlərin nəzarətinə keçdi və 1 yanvar 1919-cu ildə elan edilmiş Belarus SSR-in bir hissəsi oldu. 1921-ci ildə Minsk quberniyası ləğv edildi, onun qəzaları (o cümlədən Bobruysk qəzası) birbaşa Belarus SSR-in tərkibinə daxil oldu. 20 avqust 1924-cü ildə volostlar və qəzalar ləğv edildi. Həmin gündən Şatsılki qəsəbəsi yeni yaradılmış Pariçi rayonunda kənd sovetinin mərkəzi oldu, rayon isə Bobruysk dairəsinə daxil edildi. Şatsılki dəmiryol stansiyası Pariçi rayonunun Çirkoviçi kənd sovetinin tərkibinə daxil edilmişdi. 1929–1932-ci illərdə Şatılkidə gəmiqayırma tərsanəsi (hazırda yığma dəmir-beton zavodu) yaradıldı. 27 septiyabr 1938-ci ildə Belarusda yaşayış məntəqəsi növü kimi qəsəbələr ləğv edildi və Şatılki kənd statusu aldı. 1939-cu ildə Şatılki kəndinə Çirkoviçi kənd sovetindən Oreşovka qəsəbəsi və Zaivanev xutoru köçürüldü. Şatılkiyə həmçinin Krasnoye Znamya və Probujdeniye qəsəbələri də birləşdirildi. 1954–1958-ci illərdə Şatılkidə Vasileviçi Dövlət Rayon Elektrik Stansiyası tikildi (hazırda Svetlaqorsk İES). 30 dekabr 1956-cı ildə Şatılki kəndi fəhlə qəsəbəsinə çevrildi; 9 iyun 1960-cı ildən isə Pariçi rayonunun mərkəzi oldu. 29 iyul 1961-ci ildə Şatılki fəhlə qəsəbəsi rayon tabeliyindəki Svetlaqorsk şəhərinə çevrildi, Pariçi rayonu isə Svetlaqorsk rayonu adlandırıldı. Yeni ad yeni, sovet Polesyesinin işıqlı həyatını simvolizə etməli idi. 1 dekabr 1966-cı ildə Şatılki dəmiryol stansiyası, 10 iyul 1975-ci ildə isə Svetoç kəndi şəhərin hüdudlarına daxil edildi. 4 yanvar 2002-ci ildə Svetlaqorsk rayonu və Svetlaqorsk şəhəri ümumi inzibati mərkəzi Svetlaqorsk şəhəri olmaqla vahid inzibati-ərazi vahidində birləşdirildi. 2019-cu ildə Çirkoviçi kənd sovetinin Rasova kəndi ləğv edilərək ərazisi Svetlaqorsk şəhərinin hüdudlarına daxil edildi. Əhalisi Əhalisinin sayı — 61 812 nəfərdir (1 yanvar 2025-ci il vəziyyətinə). 1 yanvar 2024-cü il vəziyyətinə əhalinin sayı 62 602 nəfər təşkil edirdi. 1917: 757 nəfər 1953: 2 170 nəfər 1959: 5 772 nəfər 1970: 40,3 min nəfər 1975: 55 min nəfər 1993: 74 min nəfər 2009: 69,3 min nəfər 2020: 65,5 min nəfər 2023: 63 202 nəfər 2017-ci ildə Svetlaqorskda 690 nəfər doğulmuş və 859 nəfər vəfat etmişdir. Doğum əmsalı — hər 1000 nəfərə 10,1, ölüm əmsalı isə hər 1000 nəfərə 12,6 təşkil etmişdir. Əhalinin təbii azalması Qomel vilayətinin rayon mərkəzləri arasında ən yüksək göstəricilərdən biridir. Hakimiyyət orqanları İcraedici və sərəncamverici hakimiyyət orqanı Svetlaqorsk Rayon İcraiyyə Komitəsidir. Dövlət hakimiyyətinin nümayəndəli orqanı Svetlaqorsk Rayon Deputatlar Şurasıdır. O, ərazi seçki dairələrindən seçilmiş 40 deputatdan ibarətdir. İqtisadiyyat Fayl:Намотка термостойкой нити Арселон.jpg|thumb|"SvetlaqorskXimvolokno" ASC-də istiliyədavamlı Arselon sapının sarınması. Ən iri müəssisələri: "SvetlaqorskXimvolokno" ASC Svetlaqorsk Sellüloz-Karton Kombinatı Sulfat ağardılmış sellüloz zavodu (yeni) Svetlaqorsk İES Dəmir-beton məmulatları və konstruksiyaları zavodu Evtikmə kombinatı "Ameta-elektrod" Svetlaqorsk qaynaq elektrodları zavodu Svetlaqorskdan 15 km cənubda, Sosnovı Bor qəsəbəsində Svetlaqorsk Maşınqayırma Zavodu yerləşir. Təhsil Şəhərdə 12 ümumtəhsil məktəbi, o cümlədən gimnaziya; məktəblərarası tədris-istehsalat kombinatı; 1 peşə-texniki müəssisəsi fəaliyyət göstərir. Şəhərdə İndustrial Kollec fəaliyyət göstərir (1960-cı ildə Molodeçno Politexnikumunun filialı kimi yaradılıb, 1966-cı ildən isə Svetlaqorsk İndustrial Texnikumu olub). Uşaq və yeniyetmələrin yaradıcılıq evi, uşaq rəssamlıq məktəbi və uşaq incəsənət məktəbi fəaliyyətdədir. Mədəniyyət Fayl:Wall paintings — panoramio.jpg|mini|254x254px|Köhnə şəhər hissəsi Şəhərdə fəaliyyət göstərir: "Svetlaqorsk Rayon Kitabxanalar Şəbəkəsi" Dövlət mədəniyyət müəssisəsi Svetlaqorsk Mədəniyyət Mərkəzi Energetiklər Mədəniyyət Evi "Svetlaqorsk Xalq Yaradıcılığı Mərkəzi" Dövlət mədəniyyət müəssisəsi "Svetlahorskaya navinı" qəzetinin redaksiyası nəzdində Gənclər Resurs Mərkəzi Svetlaqorsk Texniki Yaradıcılıq Mərkəzi Muzeylər German Mixayloviç Pranişnikov adına "Tradıtsıya" rəsm qalereyası "Svetlaqorsk Rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi" Dövlət mədəniyyət müəssisəsi Hərbi Dəniz Donanması Muzeyi "Şəhər uşaq kitabxanası № 3" filialı nəzdində Dünya xalqlarının oyuncaqları muzeyi "Uşaq rayon kitabxanalar şəbəkəsi" filialı nəzdində Yapon mədəniyyəti guşəsi S. L. Krasnopyorov adına 10 nömrəli orta məktəb nəzdində "Belarus xatası" muzey guşəsi və 172-ci atıcı diviziyanın Döyüş şöhrəti muzeyi Sənətkarlıq evi Hadisələr və tədbirlər Hadisələr Svetlaqorska "Uşaq və yeniyetmə dostu şəhər" fəxri adı verilmişdir (2025). Tədbirlər "Şatılki qiraətləri" elmi-praktik konfransı "Vıtoki" idman-mədəniyyət festivalı (2026). Görməli yerləri Şəhərin mərkəzində Roman Şatılonun — müasir Svetloqorun təməlinin qoyulduğu Şatılinski adasının (Şatılki) əsasını qoyan şəxsin abidəsi ucaldılıb. Heykəltəraş — E. B. Astafyevdir. Şəhərin şərq kənarında keçmiş Boyar (şlyaxta) mülkü olan "Şatılinski adası" ərazisi (XIII əsr — XVIII əsrin sonu). Şəhər Mədəniyyət Mərkəzində "Svetlaqorsk torpağı" divar rəsmi (1970–1980-ci illər). Mətin Cilddəyişmə pravoslav kilsəsi. Müqəddəs Xaçın Ucaldılması katolik kilsəsi. Qardaşlıq məzarlığı (1943–1944), Miroşniçenko küçəsi . Qardaşlıq məzarlığı (1943), Vağzal meydanı. Vağzal meydanındakı qardaşlıq məzarlığında Şatılkinin azad edilməsi uğrunda gedən döyüşlərdə həlak olmuş 335 döyüşçü dəfn edilib. 1958-ci ildə məzarın üzərində döyüşçü heykəli ucaldılıb. Dəfn olunanlar arasında Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Klıçniyaz Azalov da var. Qardaşlıq məzarlığı (1943), Sovetskaya küçəsi, skverdə. Qardaşlıq məzarlığı (1943), Sovetskaya küçəsi. Xatirə və Şöhrət xiyabanı (2025). Fayl:Roman Catholic cathedral in Svelahorsk, Belarus — panoramio.jpg|mini|258x258px|Roma-Katolik kilsəsi Abidə, heykəltəraşlıq V. İ. Leninə abidə Beynəlmiləlçi döyüşçülərin abidəsi (1992), Qaliblər meydanında. Heykəltəraş — A. Kostryukovdur. Qəhrəmanlar xiyabanı — rayon ərazisinin azad edilməsində iştirak etmiş Sovet İttifaqı Qəhrəmanlarının büstləri. "Zəng" memorial kompleksi. 9 may 2005-ci ildə sovet əsgərlərinin qardaşlıq məzarlığının yerində açılıb. Berezina sahili boyunca kompozisiya: "Dörd donanmanın qardaşlığı" xatirə nişanı. Müharibə illərində Dnepr hərbi flotiliyasının silahlanmasında olmuş BK zirehli katerinin tamölçülü modeli. Şatılki gəmiqayırma tərsanəsinin yerində xatirə nişanı (fəaliyyət illəri 1932–1959). Sovet İttifaqı Qəhrəmanı K. Azalovun büstü və xatirə lövhəsi. Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Z. D. Vixninin şərəfinə xatirə lövhəsi. Genosid qurbanlarının xatirə nişanı (28.02.2024). Svetlaqorsk Qazma İşləri İdarəsinin 60 illiyi şərəfinə xatirə nişanı (2026). Arxeoloji abidə Korolyovoslobodski xaçlı daşı. Svetlaqorskda tarix-diyarşünaslıq muzeyinin ərazisində yerləşir. Janr heykəltəraşlığı Vaşaq fiquru. "Şatılki" ticarət mərkəzinin yaxınlığında yerləşir. Məbədlər, dini icmalar Şəhərdə fəaliyyət göstərir: 3 pravoslav məbədi Roma-Katolik kilsəsi Bir neçə protestant icması Sinaqoq Mehmanxanalar Şəhərdə 3 mehmanxana var: Sellüloz-karton kombinatının mehmanxanası; "SvetlaqorskXimvolokno" ASC-nin mehmanxanası, "Svetoç" KUMİİ-nin mehmanxanası. İdman İdman kompleksi, üzgüçülük hovuzu, 3 stadion, tennis kortu və buz sarayı mövcuddur. Şəhərdə yerləşir: "Ximik" Futbol Klubu "TSKK" Mini-Futbol Klubu Kinematoqrafiyada Aleksandr Mirerin "Baş günorta" povesti əsasında çəkilən "Radar" fantastik serialının (2024) çəkilişləri Svetlaqorskda aparılıb. Quruluşçu rejissor Konstantin Smirnovdur. KİV "Svetlagorskaya navinı" qəzeti nəşr olunur, qəzetin internet portalı fəaliyyət göstərir. Beynəlxalq əməkdaşlıq Tərəfdaş şəhərlər: Helmştedt (Almaniya) Mendip dairəsi (Smerse qraflığı, İngiltərə, Böyük Britaniya) Sliven (Bolqarıstan) Belst-Podlyaski (Polşa) Kalaras rayonu (Moldova) Kinqisepp (Rusiya) Kommunar (Rusiya) İvanteyevka (Rusiya) Çernuşka rayonu (Rusiya) Obzor (Bolqarıstan) Kandalakşa (Rusiya) Keleraşi (Rumıniya) Svetlı (Rusiya) Msxeta (Gürcüstan) İstinadlar Ədəbiyyat Ssepuk U., Savasstenka Y. Svetlaqorsk. — Mn., 1966. Juçkeviç V. A. Belarusun qısa toponimik lüğəti. — Minsk: BDU nəşriyyatı, 1974. Yaddaş: Svetlaqorsk. Svetlaqorsk rayonu. 2 kitabda. Kitab 1. — Mn., 2000. — ISBN 985-01-0254-3. Yaddaş: Svetlaqorsk. Svetlaqorsk rayonu. 2 kitabda. Kitab 2. — Mn., 2003. — ISBN 985-01-0255-1. Svetlaqorsk // Belarusun turist ensiklopediyası. — Mn., 2007. — ISBN 978-985-11-0384-9. Belarus Respublikasının demoqrafik illiyi. — Mn.: Belarus Respublikasının Milli Statistika Komitəsi, 2018. — S. 164–166. Xarici keçidlər Svetlaqorsk Rayon İcraiyyə Komitəsi.