Սպիտակ (լիճ)

Սպիտակ (բելառուս․՝ Бе́лае) , Վիտեբսկի մարզի Գլուբոկի շրջանի Բելառուսի լիճ, որը գտնվում է Ուշաչսկի շրջանի սահմանին։ Պատկանում է Շոշա գետի ավազանին։ Մտնում է «Բելոե» հանրապետական նշանակության հիդրոլոգիական արգելոցի կազմի մեջ։ Լիճը մակերեսի փոքր տարածքով հանդերձ առանձնանում է մեծ խորությամբ, ինչպես նաև մարդածին ազդեցության ցածր ենթակայությամբ։ Աշխարհագրություն Սպիտակ լիճը գտնվում է Գլուբոկոե քաղաքից 36 կմ արևելք, Շո լճից 2 կմ հարավ-արևելք։ Մոտակա բնակավայրը Խրոլի գյուղն է։ Լճի ավազանը գտնվում է Սվենցյանի բարձրավանդակի հյուսիս-արևելքում։ Մոտակայքում անցնում է Բալթիկ և Սև ծովերի ջրբաժանը։ Լճի ավազանը գտնվում է Սվենցյանի բարձրավանդակի հյուսիս-արևելքում։ Մոտակայքով անցնում է Բալթիկ և Սև ծովերի ջրբաժանը: Ծովի մակարդակից բարձր է 175,5 մ։ Հայելու մակերեսը կազմում է 0,59 կմ²։ Երկարությունը 2,13 կմ է, առավելագույն լայնությունը՝ 0,57 կմ։ Ափագծի երկարությունը 4,8 կմ է։ Առավելագույն խորությունը՝ 24,7 մ, միջինը՝ 9,7 մ։ Լճի ջրի ծավալը 5,75 մլն մ³ է։ Ջրահավաք ավազանի մակերեսը 4,2 կմ² է։ Կազմաբանություն Լճակային տիպի գոգավորություն, անհամաչափ ձևի, որը բաղկացած է երեք լճակներից և ձգվում է հյուսիս-արևմուտքից դեպի հարավ-արևելք։ Գոգավորության լանջերը հիմնականում ավազոտ և ավազակավային են։ Արևմտյան և հարավային լանջերը՝ 10-12 մ բարձրությամբ, զառիթափ են, ծածկված անտառով։ Հյուսիսային և արևելյան լանջերը ընդամենը 3-6 մ բարձրությամբ են, մեղմաթեք, վարելահողային։ Ափագիծը թույլ կորագիծ է։ Ափերը հիմնականում զառիթափ են, ծածկված անտառով և շրջապատված նեղ հեղեղատով։ Հյուսիս-արևմուտքում և հարավում ափերը ցածր են, տորֆային, իսկ հեղեղատի լայնությունը մեծանում է մինչև 150 մ։ Մինչև 2 մ խորությունները զբաղեցնում են լճի մակերեսի մինչև 15%-ը։ Արևմտյան ափի երկայնքով ծանծաղուտը նեղ է (5-ից մինչև 25 մ) և կտրուկ կերպով ավարտվում է, իսկ արևելյան ափի երկայնքով՝ մինչև 70 մ լայնությամբ և սահուն կերպով անցնում է սուբլիտորալ։ Հատակը բարդ ձև ունի։ Առավելագույն խորությունը նշվել է կենտրոնական հատվածում, իսկ հյուսիսարևմտյան և հարավային հատվածներում կազմում է համապատասխանաբար 14,4 և 14,6 մ։ Հատվածները բաժանված են հատակի բարձրացումներով, որոնց տարածքում խորությունը չի գերազանցում 9 մ-ը։ Կենտրոնական հատվածում կան երկու մեծ ծանծաղուտներ, որտեղ խորությունը նվազում է մինչև 1,9 և 1,6 մ։ Մակերեսային ավազոտ հատվածի արևմտյան ափի երկայնքով հատակը տեղ-տեղ պատված է ժայռերով։ Հարավում և հյուսիս-արևմուտքում գտնվող մակերեսային ծովածոցերում ձևավորվում են նուրբ դետրիտային բարձր օրգանական սապրոպելներ։ Սուբլիտորալը մինչև 3-4 մ խորություն ծածկված է ավազոտ նստվածքներով, ավելի խորը՝ կարբոնատային՝ մինչև 90% կավիճի պարունակությամբ։ Խորության վրա հատակը ծածկված է կալցիումի բարձր պարունակությամբ սապրոպելների շերտով, որը գտնվում է ավազոտ հիմքի վրա։ Նստվածքների ընդհանուր հզորությունը հարավային լճակում հասնում է 7 մ։ Ջրաբանություն Ավազանի բարձր արևմտյան լանջերի շնորհիվ ջրի շերտը վատ է խառնվում քամուց։ Արդյունքում, տաք սեզոնին հաստատվում է ջերմաստիճանի հստակ արտահայտված շերտավորում։ Ջրի ջերմաստիճանը հատակային շրջաններում չի բարձրանում 5°C-ից բարձր նույնիսկ ամռանը։ Թթվածնի պարունակությունը մակերեսին բարձր է, իսկ հատակին մոտ՝ իջնում է մինչև 45%-ի։ Ջուրը առանձնանում է մաքրությամբ, թափանցիկությամբ՝ 4 մ-ից ավելի և ցածր գունավորությամբ (մինչև 20°): Լճի մեջ կոշտ ստորերկրյա ջրերի մուտքի շնորհիվ հանքայնացումը մի փոքր բարձրացված է և հասնում է 240 մգ/լ։ Օրգանական նյութի պարունակությունը աննշան է։ Ջրամբարը համարվում է մեզոտրոֆ՝ օլիգոտրոֆիայի նշաններով։ Ջրամբարը համարվում է թույլ հոսող։ Բացի ստորգետնյա ջրերից՝ ջրային հաշվեկշռի մուտքային մասի կազմակերպման գործում կարևոր դեր են խաղում երկու առվակները, որոնք թափվում են արևելքից և հարավից։ Ծախսային մասը որոշվում է ինչպես լճից դուրս եկող առվակով, այնպես էլ ջրի գոլորշիացմամբ հայելուց։ Առվակը դուրս է գալիս լճի հյուսիսարևմտյան ծայրից, հոսում է փոքրիկ անանուն լճով և թափվում Իվես լիճը։ Բուսական և կենդանական աշխարհ Ջրային բուսականությունը զբաղեցնում է լճի մակերեսի մինչև 20%-ը։ Վերգետնյա բուսականությունը, որի մեջ գերակշռում է եղեգը, ձևավորում է հիմնականում մինչև 40 մ լայնությամբ շերտ, որը տարածվում է մինչև 2 մ խորությամբ։ Տեղերում ձևավորվում են դեղին ջրաշուշանի, սպիտակ շուշանի և լողացող տերևներով այլ բույսերի շերտեր։ Մինչև 11 մետր խորության վրա հանդիպում է ֆոնտինալիս մամուռը, ինչը անսովոր է Բելառուսի լճերի համար։ Լիճը համեմատաբար աղքատ է պլանկտոնով։ Ֆիտոպլանկտոնի կենսազանգվածը կազմում է 1,7 գ/մ³, կենդանապլանկտոնինը՝ 0,4 գ/մ³։ Ֆիտոպլանկտոնը ներկայացված է 50 տեսակի ջրիմուռներով, որոնց թվում գերակշռում են կանաչ և դիատոմային ջրիմուռները։ Կենդանաբենթոսը ներկայացված է հիմնականում մոծակներով, թրթուրներով և առվակաբնակներով։ Ձկնատեսակներից տարածված են բրամը, պերկեսը, գայլաձուկը, շիղաձուկը, կարմրալողաթևիկը, մանրածածանը, գուստերան, սպիտակաձուկը, լինը, ինչպես նաև սիգը և մանիշաձուկը: Սակայն ջրավազանի ձկնատարությունը ցածր է։ Ափերին բնակվում են կուղբեր։ Բնության պահպանություն Սպիտակ լիճը մտնում է հանրապետական նշանակության նույնանուն հիդրոլոգիական արգելոցի կազմի մեջ, որը կազմավորվել է 1979 թվականին։ Ձկնորսությունը քաղաքացիներին թույլատրվում է միայն խստորեն սահմանված ժամկետներում։ Շարժիչով լողամիջոցների օգտագործումը և ձկների արդյունագործական որսը լիովին արգելված են: Լճափին զբոսաշրջային կայանների կազմակերպումը նույնպես արգելվում է: Հարևան գյուղատնտեսական հողերից եկող հոսքերից լիճը պաշտպանելու նպատակով հյուսիսային և արևելյան լանջերը մասամբ դարձել են վարվելահողեր, իսկ ափի երկայնքով ժայռերից և արմատախիլ արված թփերից կառուցվել է արհեստական պատվար: Ծանոթագրություններ Գրականություն Якушко О. Ф. и др. Белое // Озёра Белоруссии. - Минск: Ураджай, 1988. - 216 с. - ISBN 9785786003278.