Слаўгарад

Сла́ўгарад (трансліт.: Slaŭharad; да 23 мая 1945 года — Прапо́йск, лацінкай: Prapojsk) — горад абласнога падпарадкавання ў Магілёўскай вобласці Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Слаўгарадскага раёна, прыстань на рацэ Сож пры ўпадзенні ў яе ракі Проня. За 70 км на паўднёвы ўсход ад Магілёва і 58 км ад чыгуначнай станцыі Крычаў. Вузел аўтадарог на Магілёў, Рагачоў, Чэрыкаў. Назва і перайменаванне Найранейшая засведчаная форма назвы горада — Прапошаск («Пропошеск», XIV ст.). Пераход у «Прапойск» адбыўся так жа сама, як ад летапіснай формы Лагожаск («Логожеск», ад назвы рэчкі Лагаза) — да сучаснай назвы Лагойск. Рачной назвы тыпу «Прапоша» не захавалася. Але ў «Спісе гарадоў рускіх блізкіх і далёкіх», дзе згадваецца Прапошаск, усе назвы з утваральнікам -ск- перададзеныя дакладна, таму такая ж вартая даверу перадача можа быць і з назвай «Прапошаск». Беларускі географ В. Жучкевіч спрабаваў развязаць гэтую праблему, звярнуўшы ўвагу на супольны пачатны элемент у назвах Прапойска і ракі Проні, каля сутокаў якой з Сажом паселішча ўзнікла (але, на сваю думку, пастуляваў адпачатную назву Проні як "Пропань"). Утварэнне назваў з дапамогай утваральніка -ск- характэрнае для больш позняга перыяду ў этнасаўтварэнні на тэрыторыі сучаснай Беларусі, з якім звязана пранікненне славянскага этнічнага элементу. Да гэтай групы назваў адносяцца Віцебск, Полацк, Друцк і інш. (утвораныя ад назваў рэк Віцьба, Палата, Друць). У папярэдні, балцкі перыяд назвы надрэчных паселішчаў утвараліся пераважна бяссуфіксным спосабам: Ліда, Орша, Дзісна і інш. (ад адпаведных рачных назваў). Такімі двума спосабамі ніжэй па Сажы ўтвораныя назвы Карма і Чачэрск. У гэтым рэгіёне днепра-сожскага міжрэчча асабліва сканцэнтравана ўтвораных суфіксальным чынам тапонімаў тыпу Доўск, Крыўск, Свенск, Турск і інш. Перайменавалі Прапойск у Слаўгарад дзеля таго, што расійскаму вуху ў назве горада пачулася рускае слова «пропойца» (у беларускай мове такога слова няма). У 1945 годзе разглядалі пытанне пра наданне ганаровай назвы воінскаму падраздзяленню, якое вызначылася ў баях за Прапойск, і палічылі, што дэфініцыя «Прапойская дывізія» будзе абразлівай. Гісторыя Першы пісьмовы ўспамін пра Прапойск датуецца 1136, калі паселішча ўваходзіла ў Смаленскае княства. У XIII—XVIII стагоддзях існаваў Прапойскі замак. У XIV ст. Прапойск далучыўся да Вялікага Княства Літоўскага, дзе стаў цэнтрам воласці. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) горад як цэнтр староства ўвайшоў у Рэчыцкі павет Менскага ваяводства. У 1601—1602 мясцовасць пацярпела ад голаду і эпідэмій, у Трынаццацігадовую вайну — ад маскоўскіх захопнікаў. На 1690 у мястэчку 3 царквы: Прачысцкая, Святога Міколы і Святога Юр’я. У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) Прапойск апынуўся ў складзе Расійскай імперыі, у Быхаўскім павеце Беларускай, пазней Магілёўскай губерні. Расійскія ўлады падаравалі горад Галіцыным. Па стане на 1787 у Прапойску дзейнічалі дзве царквы і касцёл. На 1886 у горадзе было 115 двароў; існавалі валасная ўправа, школа, бальніца, пошта, скураны, кафляны, канатны заводы, два млыны. У 1913 г. дзейнічала 1-класная жаночая двухкамплектная царкоўна-прыходская школа. 1 студзеня 1919 згодна з пастановай I з’езду КП(б) Беларусі Прапойск увайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала горад разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Прапойск вярнулі ў БССР, дзе ён стаў цэнтрам раёна (у 1962—1965 гадах уваходзіў у склад Быхаўскага раёна). У 1938 паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадскога тыпу. У Другую сусветную вайну з 30 жніўня 1941 да 25 лістапада 1943 Прапойск знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. 23 мая 1945 згодна з воляй Сталіна назву паселішча замянілі на Слаўгарад і зноў надалі яму статус горада. У 1962—1965 гг. у Быхаўскім раёне. Рэспубліка Беларусь 20 кастрычніка 1995 года адміністрацыйныя адзінкі Слаўгарадскі раён і горад Слаўгарад, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр, аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку — Слаўгарадскі раён. Насельніцтва XIX стагоддзе: 1880—2123 чал., з іх 1 071 праваслаўны, 10 каталікоў, 1042 іўдзеі; 1881 — 3,4 тыс. чал.; 1886—922 чал.; 1897 — 1,0 тыс. чал. XX стагоддзе: 1939 — 4,7 тыс. чал.; 1959 — 6,6 тыс. чал.; 1970 — 5,6 тыс. чал.; 1991 — 7,3 тыс. чал.; 1995 — 7,6 тыс. чал. XXI стагоддзе: 2000 — 8,1 тыс. чал.; 2004 — 8 тыс. чал.; 2006 — 8,2 тыс. чал.; 2009 — 8,3 тыс. чал.; 2015 — 7725; 2016 — 7812 чал.; 2017 — 7750 чал.; 2025 — 7647. Эканоміка Прадпрыемствы харчовай, будаўнічых матэрыялаў прамысловасці. ААТ «Слаўгарадрайаграпрамтэхніка» ААТ «ПМК — 96 „Водбуд“» Інфраструктура Дзейнічаюць цэнтр культуры і народнай творчасці, 2 бібліятэкі. У Слаўгарадзе працуюць 2 сярэднія, музычная і дзіцяча-юнацкая спартыўная школы. Медыцынскія паслугі аказвае гарадская бальніца. Спыніцца можна ў гасцініцы «Сож». Забудова Слаўгарад развіваецца паводле планіровачных праектаў 1970—1980-х з улікам гістарычнай забудовы. Тэрыторыя выцягнулася ўздоўж ракі. У цэнтры будаваліся 2- і 5-павярховыя дамы. У астатняй частцы пераважае 1-павярховая забудова сядзібнага тыпу. Утварыўся мікрараён з 3-5-павярховымі жылымі будынкамі. Сфарміраваліся 2 прамысловыя зоны. Славутасці Слаўгарадскі парк — помнік садова-паркавага мастацтва. Свята-Раства-Багародзіцкая царква (1791—1793) Будынак паштовай станцыі Будынак царкоўнапрыходскай школы (кан. 18 ст.) Гістарычная забудова горада (XVIII — пач. XX стагоддзяў; фрагменты) Галерэя Узнагароды У 2025 годзе да 80-й гадавіны заканчэння Вялікай Айчыннай вайны горад Слаўгарад узнагароджаны вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны». Вядомыя асобы Іван Іванавіч Грыгаровіч (1790—1852) — беларускі археолаг, гісторык, краязнавец Васіль Мікалаевіч Бібікаў (1910—1989) — генерал-лейтэнант авіяцыі Восіп Антонавіч Казлоўскі (1757—1831) — беларускі, польскі і расійскі кампазітар, арганіст. Валянціна Уладзіміраўна Іванькова Леанід Міхайлавіч Гоманаў Аляксандр Міхайлавіч Гоманаў Георгій Іванавіч Жыхараў (1915—1973) — беларускі дырыжор, музыкант, дзеяч аматарскага мастацтва. Алег Мікалаевіч Коратцаў Іван Паўлавіч Зяцькоў Генадзь Антонавіч Говар Даніла Сямёнавіч Варанцоў Аляксандр Цімафеевіч Вазіла (1888—1937) — грамадскі дзеяч, паэт, публіцыст. Аляксандр Іванавіч Гоеў Фёдар Вітальевіч Мацішаў Юрый Віктаравіч Меляшкевіч (нар. 1982) — грамадскі і палітычны дзеяч. Анатоль Кірылавіч Мурашкевіч (нар. 1937) — беларускі архітэктар. Сямён Фёдаравіч Рэзнік Фелікс Уладзіміравіч Шкірманкоў (1926—2021) — беларускі пісьменнік Аляксандр Ільіч Антаненка (нар. 1953) — беларускі эканаміст і палітык. Гл. таксама Гарады Магілёўскай вобласці Гарады Беларусі Крыніцы Літаратура Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — 591 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8. Прапойск // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 463. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2. Propojsk // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom IX: Poźajście — Ruksze (польск.). — Warszawa, 1888. S. 51—52. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 15—16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13). Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 508—509. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14). Слаўгарад // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 667. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9. Спасылкі На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Слаўгарад Геаграфічныя звесткі па тэме Слаўгарад на OpenStreetMap м. Прапойск на Radzima.org Слаўгарад на сайце Глобус Беларусі (руск.) Архівавана 13 чэрвеня 2016. Присожский край. Газета города Славгорода и Славгородского района Могилевской области. Архівавана 15 верасня 2012. Інфармацыя пра «яўрэйскі» Слаўгарад Архівавана 10 кастрычніка 2013. Надвор’е ў горадзе Слаўгарад