Smarhon

Smarhon və ya Smorgon (belar. Смаргонь; rus. Сморгонь; lit. Smurgainys; pol. Smorgonie; idiş סמאָרגאָן‎) — Belarusun Qrodno vilayətində şəhər. Smarhon rayonunun inzibati mərkəzidir. Şəhər paytaxt Minskdən 107 km məsafədə yerləşir. 2025-ci ilin məlumatına görə əhalisinin sayı 35 072 nəfərdir. Tarixi Böyük Litva Knyazlığının tərkibində Smarhon Vilnüs voyevodalığının bir hissəsi idi. Smarhon rayonundakı yaşayış məntəqələrinin adlarının qırx faizi Litva mənşəlidir və vaxtilə Smarhon sakinləri litva dilinin şərqi aukştaytiya-vilnüs ləhcəsində danışırdılar. Şəhər 1830-cu ilə qədər Zenoviç, Radzivill və Pjezdetcki zadəgan ailələrinin şəxsi mülkü olmuşdur. Böyük Şimal müharibəsi zamanı İsveç kralı XII Karl və Polşa kralı Stanislav Leşçinski 1708-ci ildə bu şəhərdə görüşmüşlər. 1795-ci ildə Polşanın üçüncü bölüşdürülməsi zamanı şəhər Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil oldu. 1812-ci ildə Rusiyadan fəlakətli geri çəkilmə zamanı Napoleon Böyük Ordunun qalıqlarını 5 dekabrda Smarhonda qoyaraq Parisə qayıtdı. Şəhər 1880-ci ildə böyük yanğına məruz qalmışdır. 1921-ci ildən 1939-cu ilə qədər Smarhon İkinci Polşa Respublikasının tərkibində idi. İkinci Dünya müharibəsi zamanı, 1939-cu ilin sentyabrında şəhər Qırmızı Ordu tərəfindən tutuldu və 14 noyabr 1939-cu ildə Belarus SSR-ə birləşdirildi. 25 iyun 1941-ci ildən 4 iyul 1944-cü ilə qədər Smarhon Nasist Almaniyasının işğalı altında qalmış və Ostland Reyxskomissarlığının Litva Baş Komissarlığının bir hissəsi kimi idarə olunmuşdur. Smarhon həmçinin "Ayı Akademiyası" olaraq adlandırılan ayı təlimi məktəbinin qurulduğu yer kimi tanınır. Mədəniyyəti İkinci Dünya müharibəsinə qədər Smarhon özünün barankası (ənənəvi Şərqi Avropa üzük formalı çörək rulonları) ilə geniş tanınırdı. Rus qida tarixçisi Uilyam Poxlyobkin Smarhoni barankanın vətəni hesab edirdi. Ehtimal olunur ki, barankalar Ayı Akademiyasında ayıların bəslənməsi üçün istifadə edilirdi. Smarhon barankası haqqında yazılı qeydlər XIX əsrdə meydana çıxmışdır. Beynəlxalq əlaqələri Smarhon aşağıdakı şəhərlərlə qardaşlaşmışdır: Visaginas, Litva Alytus, Litva Krasnoznamensk, Rusiya Tanınmış şəxsləri Peter Blyum (1906–1992) — sehrli realizm üslubunda işləmiş ABŞ rəssamı. İsaak İtkind (1871–1969) — görkəmli Rusiya və Sovet heykəltəraşı. Abraham İsaak Kook (1865–1935) — ravvin, yəhudi ilahiyyatçısı, Fələstinin baş aşkenazi ravvini, Smarhon yeşivasında təhsil alıb. Moyşe Kulbak (1896–1937) — belaruslu yəhudi şair, yazıçı, NKVD tərəfindən edam edilib. Moşe Kusevitski (1899–1966) — Polşa-ABŞ yəhudi kantoşu. İda Mett (1901–1973) — Fransa mühacirətində yaşamış rusiyalı anarchist yazıçı və fəal. Şalom Levin (1916–1995) — İsrail Müəllimlər Birliyinin prezidenti, Knesset üzvü, pedaqoq. Şmuel Rodenski (1902–1989) — İsrail aktyoru. Karol Dominik Pjezdetcki (1782–1832) — Polşa qrafı, 1830–1831 üsyanının iştirakçısı. David Raziel (1910–1941) — Fələstində yəhudilərin azadlığı uğrunda döyüşçü, İrqun təşkilatının komandiri, İraqda anti-nasist missiyası zamanı həlak olub. Ester Raziel Naor (1911–2002) — İsrail siyasətçisi, İrqun müqavimət hərəkatının fəalı. Uilyam Şvarts (1896–1977) — ABŞ rəssamı. Nahum Sluş (1872–1966) — İsrail yazıçısı, tərcüməçi və arxeoloqu. Abraham Sutzkever (1913–2010) — yəhudi və Polşa şairi, İkinci Dünya müharibəsi partizanı. Qordin qardaşları, Abba (1887–1964) və Volf (1885–1974) — anarchist pedaqoqlar, fəallar və nəzəriyyəçilər. İstinadlar Xarici keçidlər