Гродно

Гродно (белар. Гродна) — Беларусьтегі қала, Гродно облысы мен Гродно ауданының әкімшілік орталығы. Гродно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 361 358 адамды құрады. Гродно Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша бесінші орында. Географиялық сипаттамасы Гродно Беларусьтің батысында, Минскіден 270 км қашықтықта, Гродно қыратының ішінде, ойпат жазықта орналасқан. Қаланың өзі ойпатта орналасқан және Неман өзенімен екі бөлікке бөлінген. Гродноның климаты қоңыржай континенталды, қысы салқын және жазы салыстырмалы түрде жылы, бірақ ылғалды. Тарихы Қаланың бастапқы атауы Городен ескі орыс тіліндегі «қала, қоршау» етістігінен шыққан. Кейінірек ол топонимнің поляк тіліндегі айтылуы болып табылатын Гродноға айналды. Қала аумағындағы ең көне тарихи халық Балтық тайпалары: литвалықтар және йотвингтер болды. Бірінші және екінші мыңжылдықтардың тоғысында дреговичтер осында қоныстана бастады. Кейіннен Неман және Городничанка өзендерінің жағасындағы славян қонысы Городен бекінісіне айналды (алғаш рет 1128 жылы айтылған), ол ұзақ уақыт бойы Киев Русінің шекара бекеті болды. 14 ғасырға дейін Городен Гродно княздігінің орталығы болып, оның тас жолдардың қиылысында орналасуы қолөнер мен сауданың дамуына серпін берді. XIII ғасырда татарлар, сондай-ақ галисия князьдері мен тевтон рыцарлары да осында келіп қаланы тонады. Литва Ұлы Герцогтігі XIV ғасырдың басында Гроднода өз билігін орнатты. Бір кездері ол Тракадан кейінгі мемлекеттегі екінші маңызды қала болды. 1569 жылы Люблин одағынан кейін Гродно Трака воеводтығының астанасы ретінде Польша-Литва Достастығының құрамына кірді. XVІІ және XVIII ғасырларда Гродно өрттерден, эпидемиялардан және Польша мен Ресей және Швеция арасындағы жойқын соғыстардан зардап шекті. 1795 жылы Гродно Ресей империясына қосылды. Бұл кезеңде экономикалық өрлеу болды. Литваның құрамында қысқа мерзімнен кейін (1918-20) ол Польшаға берілді. 1939 жылы оны КСРО, ал 1941 жылы Германия басып алды. 1944 жылы нацистерден азат етілген Гродно Беларусь КСР-нің құрамына кірді. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезіндегі неміс оккупациясы кезінде қала қатты зардап шекті. Соған қарамастан, Гродно қала тарихын көрсететін көптеген көрікті жерлерді сақтап қалды. 1991 жылдан бастап Гродно Беларусь Республикасының құрамында. Экономикасы Гроднода аймақ өнімінің шамамен 40%-ын өндіретін әртүрлі типтегі 72 зауыт орналасқан. Ең дамыған салаларға химия, машина жасау және металл өңдеу, сондай-ақ тоқыма және тамақ өнімдерін өңдеу жатады. Гродно тоқыма және галантерея өнеркәсібі тек Беларусьте ғана емес, сонымен қатар шетелде де танымал. Қала азот тыңайтқыштарын, азық-түлік өнімдерін, киім мен аяқ киім, жиһаз, машина жасау өнімдерін, темекі және шұлық өндірісіне маманданған. Қаланың қолайлы бизнес климаты кәсіпкерліктің дамуына және тиімді инвестицияларға ықпал етеді. Қалада жыл сайын 300-ден астам жеке компания тіркеледі. Қаланың экономикалық дамуына 2002 жылы құрылған «Гродноинвест» еркін экономикалық аймағы ықпал етеді. Оның тұрғындары салық және кедендік жеңілдіктерді қоса алғанда, арнайы құқықтық режимді пайдаланады. Транспорт Гродно аймағында жол инфрақұрылымы жақсы дамыған. Еуропа мен ТМД елдерін байланыстыратын халықаралық автомобиль жолдары аймақ арқылы өтеді. Гродно аймағында кең теміржол желісі бар. Халықаралық желілер аймақты Польша және Литвамен байланыстырады. Гродно қоғамдық көліктің кең ауқымын ұсынады — қаланың кез келген нүктесіне автобус, троллейбус немесе трамвай арқылы жетуге болады. Гродно теміржол вокзалымен Республиканың барлық облыс орталықтарымен тікелей байланыс бар. Қалалық вокзал күн сайын Минск, Витебск, Гомель, Могилев және басқа қалаларға пойыздарды қабылдап, жөнелтеді. Тікелей пойыздар Брест, Мәскеу және Санкт-Петербургке де қатынайды. Гродно әуежайы Гроднодан оңтүстік-шығысқа қарай 18 км жерде орналасқан және барлық типтегі ұшақтарды қабылдай алады. Қала автобус қызметі арқылы республиканың облыс орталықтарымен - Минск, Брест және Гродно облысының аудан орталықтарымен, сондай-ақ республиканың басқа аймақтарындағы қалалармен, сондай-ақ Друскининкай, Каунас, Рига, Лодзь, Варшава, Белосток және Прага сияқты халықаралық бағыттармен байланысты. Автовокзалдан күн сайын орта есеппен 3800 жолаушы шығады. Білім беру Гродно қаласының білім беру желісі 144 білім беру мекемесінен тұрады: 93 мектепке дейінгі білім беру мекемесі (оның ішінде 7 мектепке дейінгі балаларды дамыту орталығы және 4 арнайы мектепке дейінгі білім беру мекемесі); 42 жалпы орта білім беру мекемесі (оның ішінде 10 гимназия және 1 лицей); Балалар мен жасөспірімдерге арналған қосымша білім берудің 2 мекемесі; 4 арнайы білім беру мекемесі; 2 әлеуметтік-педагогикалық орталық; 1 сауықтыру лагері, «Зорка Юбилейная». Денсаулық сақтау Гродно халқына медициналық қызметтерді Гроднодағы муниципалдық денсаулық сақтау мекемелері көрсетеді. Оның ішінде Гроднода: 1 филиалы бар ересектерге арналған 7 қалалық емхана, 2 филиалы бар балалар орталық қалалық клиникалық емханасы, 2 филиалы бар орталық қалалық стоматологиялық клиника, 2 қалалық клиникалық аурухана және жедел жәрдем клиникалық ауруханасы. Жедел жәрдем ауруханасы қалада және оның айналасындағы аудандарда урологиялық және нейрохирургиялық науқастарға арналған 2 және 3 деңгейлі перинаталдық орталықты басқарады. Қалада бірегей операциялар жасалады, ал лапароскопиялық және микрохирургиялық әдістер офтальмологияда, гинекологияда және хирургияда кеңінен қолданылады. Дәріханалар желісіне 83 мемлекеттік және 114 коммерциялық дәріхана кіреді. Мәдениеті Мұражайлар Тек қаланың өзінде мектеп мұражайларымен қатар шамамен 40 мұражай мен мұражай көрмелері бар. Мемлекеттік тарихи-археологиялық мұражай — Гродно қаласының тарихи орталығында, қамал төбесінде орналасқан. Гродно тұрғыны Ю.Иодковскийдің еңбегінің арқасында 1921 жылы Жаңа қамалда алғашқы мұражай көрмесі ашылды. Мұражай коллекциясында барлығы 190 000-нан астам экспонат болды. Гродно мемлекеттік дін тарихы мұражайы — XVIII-XIX ғасырларға жататын сарай. 1977 жылы құрылған бұл Беларусь Республикасындағы дін мен мәдениет тарихын зерттеуге және құжаттауға арналған жалғыз мұражай. Мұражай коллекциясында 56 500 экспонат бар, оның ішінде қасиетті картиналар мен мүсіндер коллекциялары, көркем құймалар, этнографиялық заттар, сәндік-қолданбалы өнер және графикалық өнер бар. «Городница тарихы» мұражайы» — көрме Гроднодағы А.Тизенегауздың реформаторлық қызметіне арналған. Городницаның макеті, сондай-ақ, XVIII ғасырдағы Гродно патшалық зауыттарының тауарлары да қойылған. Гродно облыстық заманауи халық өнері мұражайы — 1965 жылы Гродно облыстық халық өнері үйінде құрылды. Оның коллекцияларында Гродно облысының қолөнершілері мен суретшілерінің шығармашылық жетістіктері көрініс табады. Бүгінде мұражай Гродно облыстық халық өнері орталығының көрме залы болып өзгертілді. Көрме іс-шаралары ежелгі заманнан бері қолданып келе жатқан және бүгінгі күнге дейін замандастарымыздың шығармашылығында жалғасып келе жатқан қолөнер мен өнерді кеңінен таныстыруға мүмкіндік береді. Театрлары Гроднода екі театр бар: Облыстық драма театры және Облыстық қуыршақ театры. Гродно Облыстық драма театры — 1947 жылдың қыркүйегінде ол Гродноға көшірілген Бобруйск Облыстық драма театрының негізінде құрылды. 1984 жылы жаңа ғимарат (сәулетші Г.Мочульский) салынды. Ол негізгі ғимараттан (негізгі аудитория, вестибюль және фойемен) және үш қабатты әкімшілік және қызмет көрсету ғимаратынан тұрады. Театр репертуарында балаларға, жасөспірімдерге және ересектерге арналған 35-тен астам қойылым бар. Гродно облыстық қуыршақ театры — 1980 жылы Ленинград театр, музыка және кинематография институтының қуыршақ театры кафедрасының және Гродно мәдени-ағарту училищесінің түлектері негізін қалаған театр ғимаратын 1772 жылы сәулетшілер Мезер мен Сакко қалаған. Тизенхаус театрына арналған бұл ғимарат Тизенхаус сарайының жалғасы ретінде ойластырылып, оған жабық жаяу жүргіншілер жолы арқылы қосылған. 1859 жылы қайта құрудан кейін ғимараттың көлемі кеңейтілді. 1940 жылы үшінші қабат қосылды. 1975 жылы сахна корпусы мен көрермендер залы кеңейтілді. Спорт Гроднода спорт резервтерін дайындауды 19 мамандандырылған білім беру және спорт мекемелері жүзеге асырады, оның ішінде: 18 мамандандырылған олимпиадалық резервтегі балалар мен жасөспірімдер мектебі; 1 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, оның төртеуі спорт клубымен байланысты. "Гродно мемлекеттік олимпиадалық резерв мектебі" білім беру мекемесі; "Гродно аймақтық Олимпиадалық резерв кешені орталығы" мемлекеттік мекемесі. Дене шынықтыру мен спортты дамыту үшін қалада 852 дене шынықтыру және спорт нысаны бар: дене шынықтыру және спорт нысандары, оның ішінде: 2 стадион; 2 жабық арена (футбол және жеңіл атлетика); 113 спорт залы (44 мамандандырылған); 226 дене шынықтыру және спортқа арналған бейімделген кеңістік; 265 ашық құрылым; 65 жүзу бассейні; 97 басқа спорт нысаны. Көрікті жерлері Гродноның ескі қамалы — XI ғасырда салынған тарихи қамал. Ғасырлар бойы ол бірнеше рет қиратылып, қайта салынған. Қазіргі уақытта қамалда тарихи-археологиялық мұражай орналасқан, бұл келушілерге кешенді зерттеуге және Гродноның тарихымен танысуға мүмкіндік береді. Гроднодағы Жаңа қамал — 18 ғасырда поляк королі Август III-тің жазғы резиденциясы ретінде салынған. Қазіргі уақытта қамалда Гродно мемлекеттік дін тарихы мұражайы орналасқан, онда әртүрлі мәдениеттер мен діндердің әсерлі діни заттарының коллекциялары сақталған. Фарни католик соборы — XVIII ғасырда салынған барокко соборы. Собор фрескалармен, құрбандық үстелімен және әртүрлі діни өнер туындыларымен безендірілген. Бұл Гроднодағы маңызды діни орын. Калож шіркеуі — Беларусьтегі ең көне сақталған шіркеулердің бірі. XII ғасырға жататын бұл шіркеу ерте славян сәулет өнерінің үлгісі болып табылады. Неман өзенінің жағасында орналасқан шіркеу туристер мен жергілікті тұрғындар үшін танымал орын. Гродно хайуанаттар бағы — мұнда әлемнің түкпір-түкпірінен келген 1000-нан астам жануарлар, соның ішінде арыстандар, жолбарыстар, аюлар және маймылдар мекендейді. Дереккөздер