Жалудок

Жалудо́к — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Жалудзянцы. Цэнтар пассавету Шчучынскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 972 чалавекі. Знаходзіцца за 22 км на ўсход ад Шчучына, за 7 км ад чыгуначнай станцыі Скрыбаўцы (лінія Масты — Ліда). Жалудок — мястэчка гістарычнай Лідчыны (частка Віленшчыны). Да нашага часу тут захаваліся палац Сьвятаполк-Чацьвярцінскіх у стылі мадэрн і касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі ў стылі клясыцызм, помнікі архітэктуры XIX — пачатку XX стагодзьдзя. Назва Паводле папулярнага меркаваньня, тапонім Жалудок утварыўся ад асновы жолуд. Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах: Жолудок (1553 год). Гісторыя Вялікае Княства Літоўскае Упершыню Жалудок упамінаецца ў 2-й палове XV ст. як уладаньне вялікіх князёў. У 1486 годзе ён атрымаў статус мястэчка. У 1490 годзе вялікі князь Казімер заснаваў тут касьцёл. У пачатку XVІ стагодзьдзя Жалудок стаў сталіцай павету Віленскага ваяводзтва (існаваў да 1567 году). Намесьнікамі жалудоцкімі былі: Марцін Храптовіч (1501—1508), Міхал Пацэвіч (паводле іншых зьвестак Мікалай Пацэвіч, 1510), Сымон Кібартавіч (1511), Васіль Палубінскі (1515—1533). Само мястэчка ў розныя часы знаходзілася ў валоданьні Лацкіх, Сапегаў, Францкевічаў. У 1506 годзе ў часе татарскага нападу, згарэў касьцёл; у 1529 годзе вялікі князь Жыгімонт Стары пацьвердзіў яму ўсе ранейшыя фундацыі і надаў новыя. У 1682 годзе Казімер і Аляксандра Фрацкевічы (паводле іншых зьвестак, жонка Казімера — Ганна з Нарушэвічаў) заснавалі ў Жалудку касьцёл і кляштар кармэлітаў «старых». Фундацыю на будаваньне кляштару сваёй пастановай пацьвердзіў Сойм у 1685 годзе. У 1690 годзе існаваў Жалудоцкі ключ — вялікае зямельнае ўладаньне на абодвух берагах Нёмана з панскім дваром, мястэчкам, вёскамі, ворнымі землямі і лясамі. Ключ налічваў 226 дамоў і быў адным з найбольшых шляхецкіх уладаньняў у Панямоньні. За часамі Вялікай Паўночнай вайны (1700—1721) у лютым 1706 году ў Жалудку знаходзілася галоўная кватэра караля Швэцыі Карла XII. У пачатку XVІІІ стагодзьдзя мястэчка перайшло ў валоданьне Тызэнгаўзаў. У гэты час Жалудок атрымаў барокавы плян і складаўся з палацава-паркавага ансамблю і сялібнага раёну, якія знаходзіліся на адлегласьці 1 км і зьвязваліся простай магістральлю. Цэнтар паселішча меў эліпсавідны пляц з гандлёвымі радамі пасярэдзіне, раскошнай мураванай паўкруглай карчмой на лініі авала, 6 вуліцамі-прамянямі. Пэрыфэрыйная акружная траса ўтварала выразны васьмікутнік. У мястэчку дзеялі школа і шпіталь. Пад уладай Расейскай імпэрыі У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Жалудок апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стаў цэнтрам воласьці Лідзкага павету Віленскай губэрні. На 1829 год у мястэчку было 57 будынкаў (29 хрысьціянскіх і 28 юдэйскіх). У 1835 годзе праз шлюб Германіцыі, дачкі Рудольфа Тызэнгаўза, палкоўніка артылерыі, зь Севярынам Урускім Жалудок перайоў да апошніх. Пазьней, калі Марыя Ўруская (1853—1931) выйшла замуж за Ўладзімера Чацьвярцінскага (1837—1918), мястэчка апынулася ў валоданьні роду Сьвятаполк-Чацьвярцінскіх. У 1853—1854 гадох тут збудавалі мураваны касьцёл. На 1861 год у Жалудку было 88 двароў, на 1863 год — 88 жылых дамоў. У 1886 годзе існавалі валасная ўправа, касьцёл, сынагога, юдэйскі малітоўны дом, 2 млыны, гарбарня, вінакурня, бровар, 23 крамы, 2 карчмы, 11 піцейных дамоў. На 1895 год — 130 двароў. Паводле вынікаў перапісу 1897 году — касьцёл, сынагога, малітоўны дом, расейская народная вучэльня, 2 млыны, гарбарня, бровар, вінакурня, больш за 20 крамаў і 10 корчмаў: праводзіліся таргі ў нядзелі і кірмаш. За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Жалудок занялі войскі Нямецкай імпэрыі. Найноўшы час 25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Жалудок абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР. У 1919—1920 гадох мястэчка знаходзілася пад польскай уладай. Паводле Рыскай мірнай дамовы 1921 году Жалудок апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стаў цэнтрам гміны Лідзкага павету Наваградзкага ваяводзтва. У гэты час у мястэчку было 274 будынкі, гмінная ўправа, касьцёл, лякарня, пошта; аднайменны фальварак налічваў 14 пабудоваў. У 1939 годзе Жалудок увайшоў у БССР, дзе 15 студзеня 1940 году атрымаў афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу і стаў цэнтрам раёну (існаваў да 1962 году). На 1940 год у мястэчку было 2 электрастанцыі, вінакурны завод, паравы млын, часальня воўны, 3 гарбарні, дом культуры, 2 няпоўныя сярэднія школы, амбуляторыя, радзільны дом, лякарня на 40 ложкаў, аптэка, паштова-тэлеграфная кантора, вэтэрынарны пункт. У Другую сусьветную вайну з 27 чэрвеня 1941 да 12 ліпеня 1944 году Жалудок знаходзіўся пад акупацыяй Трэцяга Райху. На 1 студзеня 2001 году ў Жалудку быў 421 двор. Насельніцтва Дэмаграфія XIX стагодзьдзе: 1829 год — 311 чал., у тым ліку 146 хрысьціянаў і 165 юдэяў; 1861 год — 581 чал.; 1863 год — 581 чал.; 1895 год — 674 чал.; 1897 год — 1860 чал., у тым ліку 1372 юдэі XX стагодзьдзе: 1905 год — 1969 чал.; 1909 год — 1969 чал.; 1919 год — 1557 чал.; 1921 год — 1552 чал. у мястэчку Жалудку і 242 чал. у фальварку Жалудку; 1940 год — 2436 чал.; 1971 год — 2,1 тыс. чал.; 1993 год — 1,8 тыс. чал.; 1997 год — 1,4 тыс. чал. XXI стагодзьдзе: 1 студзеня 2001 году — 1630 чал.; 2006 год — 1,5 тыс. чал.; 2007 год — 1,4 тыс. чал.; 2008 год — 1,4 тыс. чал.; 2009 год — 1290 чал. (перапіс); 2016 год — 1017 чал.; 2017 год — 1002 чал.; 2018 год — 972 чал. Інфраструктура У Жалудку працуюць мэдычная вучэльня, сярэдняя і музычная школы, дашкольная ўстанова, лякарня, дом культуры, 2 бібліятэкі, пошта. Забудова Вуліцы і пляцы Эканоміка Прадпрыемствы сацыяльна-побытавага абслугоўваньня. Турыстычная інфармацыя Славутасьці Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (1853) Могілкі юдэйскія Палацава-паркавы комплекс Сьвятаполкаў-Чацьвярцінскіх (1908) Сынагога (пачатак ХХ ст.) Галерэя Асобы Вольга Галіна (Александроўская) (1899—1980) — беларуская акторка Канстантын Тызэнгаўз (1786—1853) — навуковец-арнітоляг Валеры Антоні Ўрублеўскі (1836—1908) — дзяяч нацыянальна-вызвольнага руху Крыніцы Літаратура Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1998. — Т. 6: Дадаізм — Застава. — 576 с. — ISBN 985-11-0106-0 Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Шчучынскага р-на. — Мн.: БелЭн, 2001. — 592 с.: іл. ISBN 985-11-0218-0. Соркіна І. Мястэчкі Беларусі ў канцы ХVІІІ — першай палове ХІХ ст. — Вільня: ЕГУ, 2010. — 488 с. ISBN 978-9955-773-33-7. Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя. — 527 с. — ISBN 985-11-0041-2 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XIV: Worowo — Żyżyn. — Warszawa, 1895. Szymielewicz M. Szkice do monografii Żołudka // Ziemia lidzka. Nr. 4 (62), 2004 r. Вонкавыя спасылкі Жалудок, Radzima.org