پفالتس علیا

پالاتینات علیا یا فالتس علیا (به آلمانی: Oberpfalz) یکی از سرزمین‌های تاریخی و استراتژیک در قلب امپراتوری مقدس روم بود که برای سده‌ها به عنوان قلمرو اصلی شاخه بزرگ خاندان ویتلسباخ شناخته می‌شد. این منطقه که در شمال بایرن و هم‌مرز با پادشاهی بوهم قرار داشت، به دلیل معادن غنی آهن و سنگ، به «انبار آهن» امپراتوری شهرت یافته بود و نقش مهمی در اقتصاد نظامی آلمان ایفا می‌کرد. پالاتینات علیا در طول تاریخ خود، به‌ویژه در جریان جنگ سی‌ساله، شاهد جابه‌جایی‌های قدرت میان انتخابگران پالاتین و دوک‌های بایرن بود و به عنوان یکی از کانون‌های اصلی منازعات مذهبی میان کاتولیک‌ها و کالوینیست‌ها، تأثیر عمیقی بر جغرافیای سیاسی اروپای مرکزی گذاشت. خاستگاه تاریخی و حاکمیت خاندان ویتلسباخ ریشه‌های سیاسی پالاتینات علیا به سده سیزدهم میلادی و تقسیمات موروثی خاندان ویتلسباخ بازمی‌گردد. با امضای پیمان پاویا در سال ۱۳۲۹، این منطقه رسماً از بدنه اصلی دوک‌نشین بایرن جدا شد و به شاخه «پالاتین» این خاندان واگذار گردید. حاکمان این سرزمین که عنوان «کنت پالاتین راین» را یدک می‌کشیدند، امبرگ را به عنوان پایتخت و مرکز اداری خود برگزیدند. موقعیت این منطقه به عنوان یک برون‌بوم در شمال شرقی قلمروهای اصلی پالاتین، آن را به پلی استراتژیک میان اراضی راینلند و مسیرهای تجاری شرق امپراتوری تبدیل کرد که ثبات اقتصادی قابل‌توجهی را برای حاکمانش به ارمغان آورد. عصر اصلاحات و تحولات مذهبی در سده شانزدهم، پالاتینات علیا به یکی از مراکز اصلی گسترش پروتستانتیسم، به ویژه مذهب کالوینیسم در آلمان تبدیل شد. انتخابگرانی همچون فریدریش سوم با ترویج دکترین اصلاح‌طلبی، ساختار مذهبی و آموزشی منطقه را به کلی دگرگون کردند. این تغییر مذهبی با مقاومت‌های داخلی و فشارهای خارجی از سوی امپراتوران هابسبورگ روبرو شد، اما به دلیل حمایت‌های سیاسی انتخابگران پالاتین، منطقه به یکی از سنگرهای «اتحاد پروتستان» بدل گشت. دانشگاه‌ها و مدارس امبرگ در این دوران کانون بحث‌های کلامی بودند که تأثیرات آن تا دورترین نقاط امپراتوری مقدس روم گسترش یافت. جنگ سی‌ساله و الحاق به بایرن پالاتینات علیا در جریان جنگ سی‌ساله (۱۶۱۸–۱۶۴۸) یکی از بحرانی‌ترین دوران‌های تاریخ خود را تجربه کرد. پس از شکست فریدریش پنجم (پادشاه زمستانی) در نبرد کوه سفید، این منطقه توسط نیروهای کاتولیک اشغال شد و طبق فرامین امپراتور فردیناند دوم، حاکمیت آن در سال ۱۶۲۳ به ماکسیمیلیان یکم واگذار گردید. این جابه‌جایی قدرت با «ضد اصلاحات» گسترده و بازگشت اجباری مذهب کاتولیک همراه بود. بر اساس معاهده وستفالیا در سال ۱۶۴۸، الحاق پالاتینات علیا به دوک‌نشین بایرن تثبیت شد و این سرزمین پیوند سیاسی دیرینه خود با پالاتینات راین را برای همیشه از دست داد. شکوفایی در عصر باروک و ادغام مدرن پس از پایان جنگ‌های مذهبی، پالاتینات علیا تحت حاکمیت انتخابگران بایرن وارد عصر جدیدی از بازسازی و شکوفایی معماری باروک شد. شهرهایی همچون امبرگ و زالتسبورگ شاهد ساخت کلیساها و قصرهای باشکوهی بودند که نماد اقتدار کاتولیک و قدرت خاندان ویتلسباخ محسوب می‌شدند. با انحلال امپراتوری مقدس روم و تشکیل پادشاهی بایرن در سده نوزدهم، این منطقه به عنوان یکی از استان‌های اصلی (Regierungsbezirk) سازماندهی شد. امروزه پالاتینات علیا با حفظ هویت تاریخی متمایز خود، یکی از قطب‌های صنعتی و فرهنگی ایالت بایرن به شمار می‌رود که پیوند میان سنت‌های قرون‌وسطایی و توسعه مدرن آلمان را به خوبی به تصویر می‌کشد. یادداشت‌ها جستارهای وابسته تاریخ آلمان گاه‌شمار تاریخ آلمان منابع