موجیب ڕەحمان

شێخ موجیب ڕەحمان (١٧ی ئازاری ١٩٢٠ – ١٥ی ئابی ١٩٧٥)، ھەروەھا بە بانگەباندو ناسراوە، سیاسەتمەدار، شۆڕشگێڕ، دەوڵەتمەدار و چالاکوانێکی بەنگلادیشی بووە کە سەرۆکی دامەزرێنەری بەنگلادیشە. لە ساڵی ١٩٧٢ەوە وەک سەرۆک و سەرۆکوەزیرانی بەنگلادیش سەرکردایەتی وڵاتەکەی کردووە تا لە ساڵی ١٩٧٥ لە کودەتایەکدا تیرۆرکرا. موجیب لە خێزانێکی موسڵمانی بەنگالی لە تونگیپارا لەدایکبووە و لە ساڵانی کۆتایی ڕاجی بەریتانیادا وەک چالاکوانێکی خوێندکاری لە پارێزگای بەنگال دەرکەوتووە. ئەندامی کۆمەڵەی موسڵمانانی سەرتاسەری ھیندستان بووە و پشتگیری لە ناسیۆنالیزمی موسڵمانان کردووە و لە سەرەتای ژیانی سیاسیدا داکۆکی لە دامەزراندنی پاکستان کردووە. لە ساڵی ١٩٤٩ بوو بە بەشێک لە کوتلەیەکی لیبڕاڵ و عەلمانی و چەپ کە دواتر بوو بە کۆمەڵەی عەوامی. لە ساڵانی ١٩٥٠دا بۆ پەرلەمانی پاکستان ھەڵبژێردرا و لەوێ بەرگری لە مافەکانی بەنگالی ڕۆژھەڵات کرد. موجیب لە سەردەمی ڕاجی بەریتانیا و دەسەڵاتی پاکستاندا ١٣ ساڵی لە زینداندا بەسەر بردووە. لە ساڵانی شەستەکان موجیب بیرۆکەی ناسیۆنالیزمی بەنگالی وەرگرت و زۆری نەخایاند بوو بە سەرکردەی بێ مشتومڕی ڕۆژھەڵاتی پاکستان. بەھۆی دژایەتیکردنی ھەڵاواردنە سیاسی و نەتەوەیی و دامەزراوەییەکانی ڕۆژاوای پاکستان لە دژی بەنگالییەکانی ڕۆژھەڵاتی پاکستان، بووە جێی بایەخ و سەرکردایەتی بزووتنەوەی ئۆتۆنۆمی شەش خاڵیی کرد و ھەروەھا تەحەدای ڕژێمی ئەیوب خان سەرۆکی پاکستانی کرد. لە ساڵی ١٩٧٠ سەرکردایەتی کۆمەڵەی عەوامی کرد و لە یەکەم ھەڵبژاردنی گشتی پاکستانی سەرکەوتنی بەدەستھێنا. کاتێک حوکمی سەربازی پاکستان دەستاودەستی دەسەڵاتی ڕەتکردەوە، لە ساڵی ١٩٧١دا وتارەکەی ٧ی ئازاری پێشکەشکرد و تێیدا بە شێوەیەکی ناڕوون بانگەوازی بۆ بزووتنەوەی سەربەخۆیی کرد. لە سەعاتەکانی درەنگانی ٢٥ی ئازاری ١٩٧١ سوپای پاکستان شێخ موجیبی بە تۆمەتی خیانەت دەستگیر کرد و جینۆسایدێکی دژی خەڵکی مەدەنی بەنگالی ڕۆژھەڵاتی پاکستان ئەنجامدا. لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی دواتر (٢٦ی ئازاری ١٩٧١)، شیخ موجیب جاڕنامەی سەربەخۆیی بەنگلادیشی دەرکرد، کە دواتر لەلایەن ئەفسەری سوپای بەنگالی ڕائید زیار ڕەحمانەوە بەناوی شێخ موجیبەوە پەخشکرا، کە دواجار بووە ھۆی دەستپێکردنی شەڕی ڕزگاری خوازی بەنگلادیش. ناسیۆنالیستە بەنگالییەکان بە سەرۆکی حکوومەتی کاتی بەنگلادیشیان ناساند، لەکاتێکدا لە زیندانێکدا لە ڕۆژاوای پاکستان زیندانی کرابوو. دوای سەربەخۆیی بەنگلادیش، موجیب لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٧٢ وەک سەرکردەی وڵاتێکی وێرانکراوی شەڕ گەڕایەوە بۆ بەنگلادیش. لە ساڵانی دواتردا ڕۆڵێکی گرنگی بینی لە بنیاتنانەوەی بەنگلادیش و بنیاتنانی دەستوورێکی عەلمانی بۆ وڵات و گۆڕینی ئامێری دەوڵەتی سەردەمی پاکستان و بیرۆکراسی و ھێزە چەکدارەکان و دەسەڵاتی دادوەری بۆ دەوڵەتێکی سەربەخۆ و دەستپێکردنی یەکەم ھەڵبژاردنی گشتی و ئاساییکردنەوەی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان لەگەڵ زۆربەی وڵاتانی جیھان. سیاسەتی دەرەوەی ئەو لەو سەردەمەدا بە بنەمای «دۆستایەتی بۆ ھەمووان و دژایەتی بۆ ھیچ کەسێک» زاڵ بوو. ئەو وەک ھاوپەیمانێکی نزیک لەگەڵ ھیندستانی گاندی و یەکێتی سۆڤیەتی برێژنێڤ مایەوە، لە ھەمان کاتدا ھاوسەنگی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئەمریکادا دروست کرد. یەکەم وتاری بەنگالی پێشکەش بە کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان کرد لە ساڵی ١٩٧٤. حکوومەتەکەی موجیب تاڕادەیەکی زۆر سەرکەوتوو نەبوو لە سنووردارکردنی مەحسوبیەتی سیاسی و ئابووری و گەندەڵی لە بەنگلادیش دوای سەربەخۆیی، کە دواجار بووە ھۆی سەرھەڵدانی یاخیبوونێکی چەپ. بۆ دامرکاندنەوەی یاخیبوونەکە، ھێزێکی تایبەتی نیمچە سەربازی ھاوشێوەی گێستاپۆ پێکھێنا، کە بەشداربوو لە پێشێلکردنی جۆراوجۆری مافی مرۆڤ، کۆمەڵکوژی، بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ، کوشتن لە دەرەوەی دادگا و دەستدرێژی سێکسی. ڕژێمی چوار ساڵەی موجیب تاکە قۆناغی سۆسیالیستی بوو لە مێژووی بەنگلادیشدا، کە بە خراپ بەڕێوەبردن و شکستی ئابووری گەورە ناسرابوو، کە بووە ھۆی بەرزبوونەوەی ڕێژەی مردن لە برسێتی کوشندە لە ساڵی ١٩٧٤. لە ساڵی ١٩٧٥ شۆڕشی دووەمی دەستپێکرد، کە بەپێی ئەو شۆڕشە ڕژێمێکی یەک حزبی دامەزراند و ھەموو جۆرە ئازادییە مەدەنییەکان و دامەزراوە دیموکراتییەکانی ھەڵوەشاندەوە، بەو ھۆیەوە «ئۆتۆکراسی بە دامەزراوەیی کرد» و خۆی کردە سەرۆکی «بێ خەوش»ی بەنگلادیش، بە شێوەیەکی کاریگەر بۆ ھەتا ھەتایە، کە بۆ ماوەی حەوت مانگ بەردەوام بوو. لە ١٥ی ئابی ١٩٧٥ لەگەڵ زۆربەی ئەندامانی خێزانەکەی لە شوێنی نیشتەجێبوونی خۆی لە دانمۆندی ٣٢ لە کودەتایەکدا تیرۆرکرا. میراتی دوای سەربەخۆیی شێخ موجیب بە خراپ بەڕێوەبردنی ئابووری و برسێتی ساڵی ١٩٧٤ و پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ و پاوانخوازی لە نێوان بەنگلادیشییەکاندا دەمێنێتەوە. سەرەڕای ئەوەش زۆربەی بەنگلادیشییەکان ستایشی ئەو دەکەن کە وڵاتەکەی لە ساڵی ١٩٧١دا بەرەو سەربەخۆیی بردووە و سەروەری بەنگالییەکانی گەڕاندەوە دوای زیاتر لە دوو سەدە دوای شەڕی پلاسی لە ساڵی ١٧٥٧، کە بەھۆیەوە نازناوی بانگاباندو (ھاوڕێی بەنگال)ی پێدرا. لە ڕاپرسییەکەی بی بی سی ساڵی ٢٠٠٤دا وەک گەورەترین بەنگالی لە ھەموو سەردەمێکدا ھەڵبژێردرا. وتارەکەی لە ٧ی ئازاری ساڵی ١٩٧١ لەلایەن یونسکۆوە بەھۆی بەھا مێژووییەکەیەوە دانپێدانراوە، و لە تۆماری یادەوەری جیھانیدا ھاتووە. زۆرێک لە ڕۆژنامە و سەفەرنامەکانی ساڵانێکی زۆر دوای کۆچی دوایی بڵاوکراونەتەوە و بۆ چەند زمانێک وەرگێڕدراون. سەرچاوەکان کتێبنامە Mujibur Rahman، Sheikh (٢٠١٢). The Unfinished Memoirs. Dhaka: The University Press Limited. ژپنک ٩٧٨٩٨٤٥٠٦١١٠٠. Kādira، Muhāmmada Nūrula (٢٠٠٤). Independence of Bangladesh in 266 days: history and documentary evidence. Dhaka: Mukto Publishers. ژپنک ٩٧٨-٩٨٤-٣٢-٠٨٥٨-٣. Karim، S. A. (٢٠٠٥). Sheikh Mujib: Triumph and Tragedy. The University Press Limited. ژپنک ٩٧٨٩٨٤٠٥١٧٣٧٤. Milam، William B. (٢٠٠٩). Pakistan and Bangladesh: Flirting with Failure. Columbia University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٣١-٧٠٠٦٦-٥. Kaushik، S. L.؛ Patnayak، Rama (١٩٩٥). Modern Governments and Political Systems: governments and politics in South Asia. Frank، Katherine (٢٠٠١). Indira: The Life of Indira Nehru Gandhi. HarperCollins. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٩٥-٧٣٠٩٧-٣. Ahmed، Moudud (١٩٨٣). Bangladesh: Era of Sheikh Mujibur Rahman. The University Press Limited. ژپنک ٩٧٨-٩٨٤-٥٠٦-٢٢٦-٨. Ahmed، Salahuddin (٢٠٠٣). Bangladesh: Past and Present. New Delhi: A.P.H. Publishing Corporation. ژپنک ٩٧٨٨١٧٦٤٨٤٦٩٥. Enayetur Rahim and Joyce L. Rahim، ed. (٢٠١٣). Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman and Struggle for Independence: UK Foreign and Commonwealth Office, De-classified Documents, 1962–1971. Hakkani Publishers. ژپنک ٩٧٨-٧-٠٢-١٤٠٠٦٧-٥. Meghna Guhathakurta and Willem van Schendel (٢٠١٣). The Bangladesh Reader: History, Culture, Politics. Duke University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٢٢٣-٥٣١٨-٨. Maidul Islam (٢٠١٥). Limits of Islamism. Cambridge University Press. ژپنک ٩٧٨-١-١٠٧-٠٨٠٢٦-٣. Jahan، Rounaq (٢٠٠٠). Bangladesh: promise and performance. Zed Books. ژپنک ٩٧٨-١-٨٥٦٤٩-٨٢٥-٨. Gupta، Jyoti Sen (١٩٨١). Bangladesh, in Blood and Tears. Naya Prokash. Heitzman، James؛ Library of Congress، Federal Research Division؛ Nyrop، Richard F.؛ Worden، Robert L. (١٩٨٩). Bangladesh: a country study. DA pam. Washington, D.C.: Library of Congress. بەستەرە دەرەکییەکان Sheikh Mujib (1971–1975) Sheikh Mujibur Rahman at Banglapedia Sheikh Mujib لە بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان Japanese documentary film Rahman – The Father of Bengal (1973) لە یووتیووب Welcome Bangabandhu (1973) لە یووتیووب "Coverage of the declaration of Bangladeshi independence on US media" لە یووتیووب "A french documentary on Mujib's homecoming (Bengali subtitled)" لە یووتیووب Portraits of موجیب ڕەحمان لە National Portrait Gallery, London دەروازەی ژیاننامە دەروازەی ئیسلام دەروازەی سیاسەت دەروازەی ھیندستان دەروازەی پاکستان ھێمای دەروازەدەروازەی زانستی سیاسەت