بنگلاديش

بنگلاديش، سرڪاري طور عوامي جمهوريه بنگلاديش، ڏکڻ ايشيا جو هڪ ملڪ آهي. اهو دنيا جو اٺون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي ۽ سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد ملڪن مان هڪ آهي، جتي لڳ ڀڳ 176 ملين آبادي 148,461 چورس ڪلوميٽر (57,321 چورس ميل) ايراضيءَ ۾ رهي ٿي. بنگلاديش جون زميني سرحدون اتر، اولهه ۽ اوڀر ۾ ڀارت سان ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ ميانمار سان ملن ٿيون. ان جي ڏکڻ ۾ بنگال جي نار سان سامونڊي ڪنارو آهي. اهو ڀوٽان ۽ نيپال کان سليگڙي لنگهه وسيلي الڳ آهي، ۽ اتر طرف چين کان ڀارتي رياست سڪم وسيلي جدا آهي. ڍاڪا، ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر، ملڪ جو سياسي، مالي ۽ ثقافتي مرڪز آهي. چٽاگانگ ملڪ جو ٻيو وڏو شهر ۽ ملڪ جو سڀ کان مصروف بندرگاهه آهي. هاڻوڪي بنگلاديش جو علائقو قديم تاريخ ۾ ڪيترين هندو ۽ ٻڌ گهراڻن جو مضبوط مرڪز رهيو. 1204ع ۾ مسلمانن جي فتح کان پوءِ، هن علائقي ۾ سلطنتي ۽ مغل حڪمراني قائم ٿي. مغل سلطنت جي سڀ کان وڏي صوبي طور بنگال دنيا جي سڀ کان خوشحال ۽ واپاري طور سرگرم علائقن مان هڪ بڻجي اڀريو، جيڪو پنهنجي ترقي يافته ڪپڙي جي صنعت ۽ زرعي پيداوار لاءِ مشهور هو. 1757ع ۾ پلاسي جي جنگ ايندڙ ٻن صدين لاءِ برطانوي نوآبادياتي حڪمراني جي شروعات ثابت ٿي. هن دور ۾ سرمائي جي وڏي پيماني تي ٻاهر منتقلي ٿي، جنهن کي برطانيا ۾ صنعتي انقلاب جي مالي مدد لاءِ استعمال ڪيو ويو، جڏهن ته بنگال موتمار ڏڪارن جي دورن سبب تباهه ٿيو. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ، اوڀر بنگال نئين ٺهيل پاڪستان جي ڊومينين جو اوڀر ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو حصو بڻيو، جنهن کي پوءِ اوڀر پاڪستان جو نالو ڏنو ويو. اولهه پاڪستان ۾ قائم حڪومت طرفان ٻن ڏهاڪن کان وڌيڪ سياسي دٻاءُ ۽ نظامي نسل پرستي کان پوءِ، اوڀر پاڪستان ۾ 1971ع جي عدم تعاون تحريڪ سان شهري بيچيني پيدا ٿي، جيڪا حڪومت جي پرتشدد فوجي ڪارروائي کان پوءِ بنگلاديش آزادي جنگ جو سبب بڻي. مڪتي باهني، ڀارتي فوجن جي مدد ۽ سهڪار سان، هڪ ڪامياب هٿياربند انقلاب وڙهيو؛ ۽ پاڪستان طرفان ڪيل بنگلاديش نسل ڪشي جي باوجود، بنگلاديش 16 ڊسمبر 1971ع تي هڪ خودمختيار قوم بڻجي ويو. آزاديءَ کان پوءِ شيخ مجيب الرحمان ملڪ جي اڳواڻي ڪئي، جيستائين 1975ع ۾ سندس قتل ٿيو. پوءِ صدارت ضياءُ الرحمان ڏانهن منتقل ٿي، جنهن کي پاڻ به 1981ع ۾ قتل ڪيو ويو. 1980ع واري ڏهاڪي تي حسين محمد ارشاد جي آمريت غالب رهي، جنهن کي 1990ع ۾ عوامي بغاوت ذريعي هٽايو ويو. 1991ع ۾ جمهوريت جي بحاليءَ کان پوءِ، بيگمن جي جنگ يعني خالده ضياءُ ۽ شيخ حسينا جي رقابت ايندڙ 34 سالن تائين ملڪ جي سياست کي شڪل ڏني. حسينا کي 5 آگسٽ 2024ع تي عوامي بغاوت ۾ هٽايو ويو. بنگلاديش ويسٽ منسٽر نظام تي ٻڌل هڪ وحداني پارلياماني جمهوريه آهي. اهو وچولي طاقت آهي ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻئي نمبر وڏي معيشت رکي ٿو. بنگلاديش دنيا جي چوٿين نمبر وڏي مسلمان آبادي جو گهر آهي. اهو ڏکڻ ايشيا جي ٽئين نمبر وڏي فوج رکي ٿو ۽ گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارين ڪارروائين ۾ سڀ کان وڏو حصو ڏيندڙ ملڪ آهي. بنگلاديش اٺ ڊويزنن، 64 ضلعن، 500 سب ضلعن ۽ 4,599 يونين ڪائونسلن تي مشتمل آهي، ۽ دنيا جي سڀ کان وڏي مينگروو ٻيلي جو گهر آهي. ان وٽ دنيا جي سڀ کان وڏي پناهگير آبادي مان هڪ آهي ۽ اهو اڃا تائين مقامي سطح تي پکڙيل ڪرپشن، انساني حقن جي ڀڃڪڙين، مذهبي تشدد، سياسي عدم استحڪام ۽ موسمي تبديلي جي منفي اثرن جهڙن چئلينجن کي منهن ڏئي رهيو آهي. بنگلاديش سارڪ ۽ ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن جو ميمبر ملڪ آهي. نالي جي بڻ بنياد بنگلاديش ("بنگالي ملڪ") جي نالي جي بڻ بنياد کي ويهين صديءَ جي شروعات تائين ڳولي سگهجي ٿو، جڏهن بنگالي محب وطن گيتن، جهڙوڪ رابندرناٿ ٽئگور جي آجي بنگلاديشير هردوئي ۽ قاضي نذرالاسلام جي نمو نمو نمو بنگلاديش مومو ۾، ترتيبوار 1905ع ۽ 1932ع ۾، هي اصطلاح استعمال ٿيو. 1950ع واري ڏهاڪي کان، بنگالي قومپرستن اوڀر پاڪستان ۾ سياسي جلسن ۾ هي اصطلاح استعمال ڪرڻ شروع ڪيو. بنگلا اصطلاح بنگال علائقي ۽ بنگالي ٻولي ٻنهي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. بنگلا اصطلاح جي اصل واضح ناهي؛ مختلف نظرين موجب ان جو تعلق ڪانسي جي دور جي ڪنهن پروٽو-ڊراوڙي قبيلي، ۽ لوهه جي دور جي ونگا سلطنت سان جوڙيو ويندو آهي. هن اصطلاح جو سڀ کان پراڻو ڄاتل استعمال 805ع واري نيسري پليٽ ۾ ملي ٿو. ونگلا ديسا اصطلاح يارهين صديءَ جي ڏکڻ هندستاني رڪارڊن ۾ ملي ٿو. چوڏهين صديءَ ۾ بنگال سلطنت دوران هن اصطلاح کي سرڪاري حيثيت ملي. شمس الدين الياس شاهه 1342ع ۾ پاڻ کي "بنگلا جو پهريون شاهه" قرار ڏنو. اسلامي دور ۾ بنگال لفظ هن علائقي لاءِ سڀ کان عام نالو بڻجي ويو. سورهين صديءَ جي تاريخدان ابوالفضل بن مبارڪ پنهنجي آئين اڪبري ۾ لکي ٿو ته پڇاڙي "ال" جو اضافو ان حقيقت مان ٿيو ته هن زمين جا قديم راجا ٽڪرين جي هيٺاهين وارن هيٺاهن علائقن ۾ مٽيءَ جا دڙا ٺاهيندا هئا، جن کي "ال" چيو ويندو هو. اهو ذڪر غلام حسين سليم جي رياض السلاطين ۾ پڻ ملي ٿو. هند-آريائي پڇاڙي ديش سنسڪرت لفظ deśha مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ "زمين" يا "ملڪ" آهي. تنهنڪري بنگلاديش نالي جي معنيٰ "بنگال جي زمين" يا "بنگال جو ملڪ" آهي. تاريخ ابتدائي تاريخ هن علائقي تي پکڙجندڙ پهرين وڏي مقامي سلطنت موريا سلطنت (ت. 320–185 ق.م.) هئي. ان جي زوال کان پوءِ ساماتاتا نالي بادشاھت اڀري، جيڪا گپت سلطنت (تقريباً 319–540ع) جي باجگذار رياست هئي. هرشا (606–647ع) ساماتاتا کي پنهنجي نسبتاً ڍري انتظامي سياسي ڍانچي ۾ شامل ڪيو. ٻڌ ڌرم واري پالا سلطنت 750ع کان 1150ع تائين هن علائقي تي حڪومت ڪئي. بعد ۾ ان کي هندو سينا خاندان ختم ڪيو، جنهن 1204ع تائين حڪومت ڪئي، جڏهن غوري خاندان جي محمد بختيار خلجي جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيندڙ مسلمان فتحن هن علائقي تي قبضو ڪيو. وچئين دور ان کان پوءِ بنگال دهلي سلطنت (1206–1526ع) جو حصو بڻيو. 1341ع ۾ فخرالدين مبارڪ شاهه آزاد بنگال سلطنت قائم ڪئي. آزاد بنگال سلطنت تي لڳاتار ٻن خاندانن، حسين شاهي خاندان ۽ الياس شاهي خاندان حڪومت ڪئي، جڏهن ته گنيشا خاندان جو مختصر دور پڻ رهيو. جاگرافيائي توسيع ۽ معاشي خوشحاليءَ جي زماني ۾ يورپي ۽ چيني سياحن ان کي "واپار لاءِ دنيا جو سڀ کان مالدار ملڪ" قرار ڏنو. 1576ع ۾ مغل سلطنت بنگال تي قبضو ڪيو. اٺارهين صديءَ تائين بنگال صوبو مغل سلطنت جو سڀ کان مالدار صوبو بڻجي ويو ۽ ان کي "ملڪن جي جنت" ۽ "هندستان جو اناج گهر" سڏيو ويو. هتي جي رهواسين جو معيارِ زندگي دنيا جي بهترين معيارن مان هڪ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هي علائقو ڪپهه جي ڪپڙي (خاص طور ململ)، ريشم ۽ ٻيڙيون ٺاهڻ جو وڏو عالمي برآمد ڪندڙ ۽ پيدا ڪندڙ هو. 1700ع جي شروعات ۾ مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ هي علائقو بنگال جي نوابن جي ماتحت هڪ نيم خودمختيار رياست بڻجي ويو، جنهن جو بنياد مرشد قلي خان 1717ع ۾ رکيو. برطانوي نوآبادياتي دور 23 جون 1757ع تي سراج الدوله جي اڳواڻيءَ واري رياست کي ايسٽ انڊيا ڪمپني پلاسي جي جنگ ۾ شڪست ڏني. اها جنگ بنگال ۽ سڄي هندستاني برصغير تي برطانوي راڄ قائم ڪرڻ ۾ اهم ثابت ٿي. بنگال برطانيا جي صنعتي انقلاب ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر ان جي قيمت وڏي پئماني تي سرمائي جي نيڪالي، صنعتڪشي جي زوال ۽ بنگالي ڪپڙي جي صنعت جي تباهيءَ جي صورت ۾ ادا ڪئي وئي. 1770ع جي هولناڪ عظيم بنگال ڏڪار ۾ اندازاً هڪ ڪروڙ تائين ماڻهو فوت ٿيا، جيڪو بنگال پريزيڊنسي جي ڪل آباديءَ جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي جي برابر هو. پاڪستان جو حصو لڳ ڀڳ ٻن صدين جي سڌي برطانوي حڪمراني کان پوءِ، جديد بنگلاديش جون سرحدون هندستان جي ورهاڱي دوران 15 آگسٽ 1947ع تي ريڊڪلف لائين تحت بنگال جي ورهاڱي سان مقرر ٿيون. ان وقت هي علائقو اوڀر بنگال جي نالي سان نئين ٺهيل پاڪستان جي ڊومينين جو اوڀر ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو حصو بڻيو، جڏهن ته ٻيو حصو اولهه پاڪستان هو. اوڀر ۽ اولهه پاڪستان جي وچ ۾ هڪ هزار ميلن کان وڌيڪ جاگرافيائي فاصلو هو، جيڪو بعد ۾ شديد معاشي اڻبرابريءَ جو بنيادي سبب بڻيو. خواجه ناظم الدين اوڀر بنگال جو پهريون وزيراعليٰ ٿيو ۽ فريڊرڪ چالمرز بورن ان جو گورنر مقرر ٿيو. 1949ع ۾ آل پاڪستان عوامي مسلم ليگ قائم ٿي. 1950ع ۾ اوڀر بنگال قانون ساز اسيمبلي زمينداري نظام ۽ مستقل بندوبست کي ختم ڪندي زرعي سڌارا نافذ ڪيا. 1953ع ۾ عوامي مسلم ليگ جو نالو تبديل ڪري وڌيڪ "سيڪيولر" عوامي ليگ رکيو ويو. سانچو:مکيه ثقافتي، لساني، سياسي ۽ معاشي امتياز، 1952ع جي بنگالي ٻولي تحريڪ، 1966ع جي ڇهن نڪتن واري تحريڪ، 1970ع جي چونڊن ۾ عوامي ليگ جي شاندار ڪاميابي ۽ پوءِ آپريشن سرچ لائيٽ جي فوجي ڪارروائيءَ، بنگلاديش جي آزاديءَ جي جدوجهد کي جنم ڏنو. 25 مارچ 1971ع تي پاڪستاني حڪومت طرفان فوجي آپريشن شروع ڪيو ويو. 26 مارچ 1971ع تي پاڪستاني فوج پاران شيخ مجيب الرحمان جي گرفتاري کان پوءِ، آزادي پسند اڳواڻ ميجر ضياءُ الرحمان مجيب جي طرفان بنگلاديش جي آزاديءَ جو اعلان نشر ڪيو. ان کان پوءِ نَو مهينن تي مشتمل خوني بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ شروع ٿي، جنهن دوران نسلي بنگالين جي خلاف بنگلاديش نسل ڪشي به ٿي. آخرڪار 16 ڊسمبر 1971ع تي پاڪستاني هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ بنگلاديش هڪ خودمختيار ۽ آزاد رياست طور وجود ۾ آيو. آزاد بنگلاديش بنگلاديش جو آئين 4 نومبر 1972ع تي نافذ ڪيو ويو. آزاديءَ کان پوءِ، مجيب جي اڳواڻيءَ واري حڪومت وڏي پيماني تي ڪرپشن ۽ بدانتظامي ۾ ملوث ٿي، جنهن سبب سڄي ملڪ ۾ لاقانونيت ۽ معاشي تباهي پيدا ٿي. هڪ پارٽي سوشلزم قائم ڪرڻ جون ڪوششون ۽ 1974ع جو وڏو ڏڪار مجيب جي مقبوليت ۾ نمايان گهٽتائي کان پوءِ 1975ع ۾ سندس قتل جو سبب بڻيا. ان کان پوءِ صدارت ضياءُ الرحمان ڏانهن منتقل ٿي، جنهن عوامي نظم بحال ڪيو، زراعت کي صنعتي بنيادن تي آندو، بنگلاديش نيشنلسٽ پارٽي قائم ڪئي ۽ ڏکڻ ايشيائي علائقائي تعاون تنظيم جي قيام جي شروعات ڪئي. ضياءُ الرحمان 1 سيپٽمبر 1978ع تي بنگلاديش نيشنلسٽ پارٽي جو بنياد وڌو. 1981ع ۾ رحمان جي قتل کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪو حسين محمد ارشاد جي ماتحت فوجي آمريت جو دور رهيو، جنهن ۾ بنيادي ڍانچي جي ترقي، اختيارن جي منتقلي جون سڌارا، قومي ملڪيت ۾ آيل صنعتن جي نجڪاري ۽ 1988ع ۾ اسلام کي رياستي مذهب قرار ڏيڻ شامل هئا. بحالي کان پوءِ پارلياماني جمهوريت 1991ع ۾ واپس آئي، ۽ اقتدار بي اين پي جي خالده ضياءُ ۽ عوامي ليگ جي شيخ حسينا جي وچ ۾ مٽاسٽا ٿيندو رهيو. هن دور کي بيگمن جي جنگ سڏيو ويو، جنهن 2024ع تائين 34 سالن لاءِ بنگلاديش جي سياست ۽ تاريخ کي شڪل ڏني. 2008ع جي عام چونڊن کان پوءِ عوامي ليگ ٻيهر اقتدار ۾ آئي. شيخ حسينا جي اڳواڻيءَ هيٺ ملڪ معاشي ترقي ڏٺي، پر ساڳئي وقت جمهوري پٺتي هٽڻ، وڌندڙ آمريت پسندي، وڏي پيماني تي ڪرپشن ۽ وسيع انساني حقن جون ڀڃڪڙيون پڻ ڏٺيون. مختلف رپورٽن موجب حسينا ۽ عوامي ليگ حڪومت، ڀارت سان سهڪار جي مدد سان، 2009ع بنگلاديش رائفلز بغاوت منظم ڪئي ته جيئن اهڙن قابل فوجي آفيسرن کي ماريو وڃي، جن کي حسينا پنهنجي اقتدار لاءِ خطرو سمجهندي هئي؛ ان سان بنگلاديش فوج غير مستحڪم ٿي ۽ عملي طور هڪ پارٽي حڪمراني مضبوط ٿي. حسينا 2014ع، 2018ع ۽ 2024ع جي عام چونڊن ۾ لڳاتار ٻيو، ٽيون ۽ چوٿون مدو کٽيو؛ اهي سڀئي چونڊون جعلي هيون ۽ نه آزاد نه منصفاڻي. آمرانه حڪومت خلاف جولاءِ بغاوت کان پوءِ، حسينا کي استعيفا ڏيڻ ۽ ڀارت ڀڄڻ تي مجبور ڪيو ويو، جيڪو 5 آگسٽ 2024ع تي ٿيو. آگسٽ 2024ع ۾ هڪ عبوري حڪومت قائم ٿي، جنهن ۾ نوبل انعام يافته محمد يونس کي چيف ايڊوائيزر بڻايو ويو. 2026ع جي عام چونڊن کان پوءِ بنگلاديش نيشنلسٽ پارٽي (بي اين پي) ٻيهر اقتدار ۾ آئي ۽ چيئرمين طارق رحمان 17 فيبروري 2026ع تي بنگلاديش جي وزيراعظم طور حلف کنيو. بنگلاديش جماعت اسلامي مکيه مخالف ڌر بڻجي وئي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان، آزاد منڊي جي پاليسين ۽ معاشي آزادڪاري جي قدمن سبب، بنگلاديش اهم معاشي واڌ حاصل ڪئي آهي. اهو دنيا جي تيز ترين وڌندڙ معيشتن مان هڪ طور اڀريو، جنهن جي پٺيان ان جي وڏي ڪپڙي جي صنعت آهي، جيڪا دنيا ۾ ٻئي نمبر تي وڏي آهي. اهو ڏکڻ ايشيا جي ٻئي نمبر وڏي معيشت طور اڀريو آهي، ۽ 2018ع کان پاڙيسري ڀارت جي نامياري في ماڻهو جي ڊي پي کان اڳتي نڪري ويو آهي. بنگلاديش پنهنجي غربت جي شرح گهٽائڻ ۾ نمايان ڪاميابيون حاصل ڪيون آهن، جيڪا 1971ع ۾ 80 سيڪڙو هئي، 1991ع ۾ 44.2 سيڪڙو ٿي، ۽ 2022ع ۾ 18.7 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي. 21هين صديءَ دوران ان جي انساني ترقياتي اشاري جي واڌ رڳو چين کان گهٽ رهي. سبز منتقلي جي حصي طور، بنگلاديش جو صنعتي شعبو سبز ڪارخانا ٺاهڻ ۾ اڳواڻ طور اڀريو آهي، ۽ ملڪ وٽ دنيا ۾ تصديق ٿيل سبز ڪارخانن جو سڀ کان وڏو تعداد آهي. ان 2017ع کان روهنگيا نسل ڪشي کان ڀڄندڙ هڪ ملين کان وڌيڪ روهنگيا پناهگيرن کي به پناهه ڏني آهي، جنهن ان جي وسيلن تي دٻاءُ وڌو ۽ ان جي انساني همدردي واري عزم کي نمايان ڪيو. جاگرافي بنگلاديش بنگال جي نار تي ڏکڻ ايشيا ۾ واقع آهي. اهو لڳ ڀڳ مڪمل طور پاڙيسري ڀارت سان گهيريل آهي، ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ ميانمار سان ان جي هڪ ننڍڙي سرحد آهي، جيتوڻيڪ اهو نيپال، ڀوٽان ۽ چين جي تمام ويجهو واقع آهي. ملڪ کي ٽن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. ملڪ جو گهڻو حصو زرخيز گنگا ڊيلٽا تي مشتمل آهي، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو دريائي ڊيلٽا آهي. ملڪ جا اتر اولهه ۽ وچ وارا حصا مدهوپور ۽ بارند پليٽون سان ٺهيل آهن. اتر اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارا علائقا سدا بهار جبلن جي سلسلن جو گهر آهن. گنگا ڊيلٽا گنگا، جنهن جو مقامي نالو پدما يا پوددا آهي، برهمپتر، جنهن کي جمنا يا جومونا به چيو وڃي ٿو، ۽ ميگھنا درياهن ۽ انهن جي معاون درياهن جي ميلاپ سان ٺهندو آهي. گنگا، جمنا سان ملي ٿي، جيڪا برهمپتر جو مکيه وهڪرو آهي، ۽ پوءِ ميگھنا سان ملي آخرڪار بنگال جي نار ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. بنگلاديش کي "دريائن جي ڌرتي" چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي 57 کان وڌيڪ سرحد پار درياهه آهن، جيڪي ڪنهن به قومي رياست لاءِ سڀ کان وڌيڪ آهن. پاڻيءَ جا معاملا سياسي طور پيچيده آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بنگلاديش ڀارت کان هيٺاهين وهڪري ۾ واقع آهي. بنگلاديش گهڻو ڪري زرخيز ۽ هموار ميداني زمين تي مشتمل آهي. ان جو گهڻو حصو سمنڊ جي سطح کان 12 m (39 ft) کان گهٽ اوچائي تي آهي، ۽ اندازو آهي ته جيڪڏهن سمنڊ جي سطح 1 m (3.3 ft) وڌي وڃي ته ملڪ جي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو زمين ٻڏي ويندي. ملڪ جو 12 سيڪڙو حصو جابلو نظامن سان ڍڪيل آهي. ملڪ جون هاور آبي زمينون عالمي ماحولياتي سائنس لاءِ اهميت رکن ٿيون. بنگلاديش جو سڀ کان اوچو هنڌ سڪا هافونگ آهي، جيڪو ميانمار جي سرحد ڀرسان واقع آهي، ۽ ان جي اوچائي 1,064 m (3,491 ft) آهي. اڳ ۾ ڪيوڪراڊونگ يا تازنگ ڊونگ کي سڀ کان اوچو هنڌ سمجهيو ويندو هو. بنگلاديش ۾ ٻيلن جو ڍڪ ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 14 سيڪڙو آهي، جيڪو 2020ع ۾ 1,883,400 هيڪٽرن (ha) ٻيلن جي برابر هو، جڏهن ته 1990ع ۾ اهو 1,920,330 هيڪٽر (ha) هو. 2020ع ۾ قدرتي طور ٻيهر وڌندڙ ٻيلن 1,725,330 هيڪٽرن (ha) کي ڍڪيو، جڏهن ته پوکيل ٻيلن 158,070 هيڪٽرن (ha) کي ڍڪيو. قدرتي طور ٻيهر وڌندڙ ٻيلن مان 0 سيڪڙو کي ابتدائي ٻيلو قرار ڏنو ويو، يعني اهڙو ٻيلو جيڪو مقامي وڻن جي قسمن تي مشتمل هجي ۽ جتي انساني سرگرميءَ جا واضح نشان نه هجن، ۽ لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو ٻيلن وارو علائقو محفوظ علائقن اندر مليو. 2015ع لاءِ، ٻيلن جي 100 سيڪڙو ايراضي عوامي ملڪيت هيٺ ڄاڻائي وئي. آبهوا سرطان جو مدار بنگلاديش مان گذري ٿو، تنهنڪري بنگلاديش جي آبهوا گرم خطي واري آهي؛ آڪٽوبر کان مارچ تائين هلڪو سيارو ۽ مارچ کان جون تائين گرم ۽ گهم وارو اونهارو هوندو آهي. ملڪ ۾ ڪڏهن به هوائي گرمي پد 0 °C (32 °F) کان هيٺ رڪارڊ نه ٿيو آهي؛ سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 1.1 °C (34.0 °F) هو، جيڪو اتر اولهه واري شهر ديناجپور ۾ 3 فيبروري 1905ع تي رڪارڊ ٿيو. گرم ۽ گهم واري چوماسي موسم جون کان آڪٽوبر تائين جاري رهي ٿي ۽ ملڪ جي اڪثر برسات جو سبب بڻجي ٿي. قدرتي آفتون، جهڙوڪ ٻوڏون، اڀرندي طوفان، ٽورنيڊو ۽ مدي لهرون لڳ ڀڳ هر سال اچن ٿيون، جن سان گڏ ٻيلن جي ڪٽائي، مٽيءَ جي زوال ۽ خرابي ۽ ڪٽاءُ جا اثر پڻ شامل ٿين ٿا. 1970ع ۽ 1991ع وارا طوفان خاص طور تباهه ڪندڙ هئا؛ پوئين طوفان ۾ لڳ ڀڳ 140,000 ماڻهو مارجي ويا. سيپٽمبر 1998ع ۾ بنگلاديش جديد تاريخ جي سڀ کان شديد ٻوڏ کي ڏٺو، جنهن کان پوءِ ملڪ جا ٻه ٽهائي حصا پاڻيءَ هيٺ اچي ويا، ۽ 1,000 ماڻهو فوت ٿيا. آفتن جي خطري ۾ گهٽتائي لاءِ مختلف بين الاقوامي ۽ قومي قدمن جي نتيجي ۾، ٻوڏن ۽ طوفانن سبب انساني جاني نقصان ۽ معاشي نقصان سالن سان گهٽيا آهن. 2007ع ڏکڻ ايشيائي ٻوڏون ملڪ جي ڪيترن علائقن کي تباهه ڪري ويون، پنج ملين ماڻهن کي بي گهر ڪيو ۽ لڳ ڀڳ 500 ماڻهو مارجي ويا. موسمي تبديلي بنگلاديش کي انهن ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جيڪي موسمي تبديليءَ لاءِ سڀ کان وڌيڪ نازڪ آهن. هڪ صديءَ دوران 508 طوفانن بنگال جي نار واري علائقي کي متاثر ڪيو آهي، جن مان 17 سيڪڙو بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي بنگلاديش جي زمين تي پهتا. وڌندڙ برساتن، سمنڊ جي سطح ۾ اضافي ۽ اڀرندي طوفانن مان پيدا ٿيندڙ قدرتي خطرا موسمي تبديليءَ سان وڌڻ جا امڪان آهن، ۽ اهي هر هڪ زراعت، پاڻي ۽ خوراڪ جي سلامتي، انساني صحت ۽ رهائش تي سنگين اثر ڇڏيندا. اندازو آهي ته 2050ع تائين سمنڊ جي سطح ۾ ٽي فوٽ اضافو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو زمين کي ٻوڙي ڇڏيندو ۽ 30 ملين کان وڌيڪ ماڻهن کي بي گهر ڪندو. بنگلاديش ۾ سمنڊ جي سطح ۾ اضافو واري خطري کي منهن ڏيڻ لاءِ بنگلاديش ڊيلٽا پلان 2100 شروع ڪيو ويو آهي. حياتياتي گوناگوني بنگلاديش انڊوملايائي علائقو ۾ واقع آهي، ۽ اهو چئن خشڪي وارن ماحولياتي علائقن ۾ اچي ٿو: هيٺين گنگا ميدانن جا نم پن ڇڻڻ وارا ٻيلا، ميزورام–منيپور–ڪاچن مينهن وارا ٻيلا، سندربن تازو پاڻي دلدلي ٻيلا، ۽ سندربن مينگروو. ان جي ماحوليات ۾ ڊگهو سامونڊي ڪنارو، گهڻا درياهه ۽ معاون درياهه، ڍنڍون، آبي زمينون، سدا بهار ٻيلا، نيم سدا بهار ٻيلا، جابلو ٻيلا، نم پن ڇڻڻ وارا ٻيلا، تازو پاڻي دلدلي ٻيلا ۽ ڊگهي گاهه واري هموار زمين شامل آهن. بنگلاديش جو ميدان پنهنجي زرخيز دريائي لَٽَ واري مٽيءَ لاءِ مشهور آهي، جيڪا وسيع پوک کي سهارو ڏئي ٿي. ملڪ ۾ سرسبز ٻوٽن جو غلبو آهي، ۽ ڳوٺ اڪثر آم، ڪٺل، بانس، ڇاليا، ناريل ۽ کجور جي باغن ۾ لڪل هوندا آهن. ملڪ ۾ ٻوٽن جي زندگيءَ جون 6000 تائين جنسون آهن، جن ۾ 5000 گلدار ٻوٽا شامل آهن. آبي ذخيرن ۽ آبي زمينن جا نظام ڪيترن آبي ٻوٽن لاءِ رهائشگاهه فراهم ڪن ٿا. واٽر للي ۽ ڪنول چوماسي موسم ۾ نمايان طور وڌن ٿا. ملڪ ۾ 60 جهنگلي جيوت پناهه گاهون آهن. بنگلاديش سندربن جي گهڻي حصي جو گهر آهي، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو مينگروو ٻيلو آهي، ۽ ڏکڻ اولهه واري ساحلي علائقي ۾ 6,000 چورس ڪلوميٽر (2,300 چورس ميل) ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. اهو ٽن محفوظ پناهه گاهن ۾ ورهايل آهي: ڏکڻ، اوڀر، ۽ اولهه علائقا. هي ٻيلو يونيسڪو عالمي ورثي واري ماڳ آهي. اتر اوڀر وارو سليٽ علائقو هاور آبي زمينن جو گهر آهي، جيڪو هڪ منفرد ماحولياتي نظام آهي. ان ۾ اڀرندي ۽ نيم اڀرندي مخروطي ٻيلا، هڪ تازو پاڻي دلدلي ٻيلو، ۽ گڏيل پن ڇڻڻ وارا ٻيلا پڻ شامل آهن. ڏکڻ اوڀر وارو چٽاگانگ علائقو سدا بهار ۽ نيم سدا بهار جابلو جهنگلن تي مشتمل آهي. وچ بنگلاديش ۾ ميداني سال ٻيلو شامل آهي، جيڪو غازيپور، ٽنگائل ۽ ميمڻ سنگهه ضلعن سان گڏ پکڙيل آهي. سينٽ مارٽن ٻيٽ ملڪ جو واحد مرجاني ريف آهي. بنگلاديش جي ٻيلن، دلدلن، وڻڪار وارن علائقن ۽ جبلن ۾ جهنگلي جيوت گهڻي مقدار ۾ موجود آهي. جانورن جي وڏي اڪثريت 150,000 چورس ڪلوميٽر (58,000 چورس ميل) جي رهائشگاهه اندر رهي ٿي. بنگال ٽائيگر، بادلدار چيتو، کاري پاڻيءَ جو مگرمڇ، ڪارو پينٿر ۽ مڇي خور ٻلي سندربن جا اهم شڪاري جانور آهن. اتر ۽ اوڀر بنگلاديش ايشيائي هاٿي، هولاڪ گبن، ايشيائي ڪارو رڇ ۽ اورينٽل پائڊ هورن بل جو گهر آهي. چيتل هرڻ ڏکڻ اولهه وارن وڻڪار وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ٻين جانورن ۾ ڪاري وڏي گلھري، ٽوپي دار لنگور، بنگال لومڙي، سامبر هرڻ، جهنگلي ٻلي، ڪنگ ڪوبرا، جهنگلي سوئر، نيولا، پينگولين، پائٿن ۽ واٽر مانيٽر شامل آهن. بنگلاديش ۾ ايراواڊي ۽ گنگا ڊولفن جي سڀ کان وڏين آبادين مان هڪ موجود آهي. ملڪ ۾ ٻه جيون جون 53، رينگڻ وارن جانورن جون 139، سامونڊي رينگڻ وارن جانورن جون 19 ۽ سامونڊي ٿڃائتن جون 5 جنسون آهن. ان ۾ پکين جون 628 جنسون پڻ آهن. گذريل صديءَ دوران بنگلاديش ۾ ڪيترائي جانور ختم ٿي ويا، جن ۾ هڪ سينگ ۽ ٻه سينگ وارا گينڊا ۽ عام مور شامل آهن. انساني آبادي شهري علائقن ۾ مرڪوز آهي، جنهن ڪري ٻيلن جي ڪٽائي ڪنهن حد تائين محدود رهي آهي. تيز شهري واڌ قدرتي رهائشگاهن لاءِ خطرو بڻجي وئي آهي. ملڪ ۾ ماحولياتي مسئلا وسيع آهن؛ ڪپڙي جي صنعت سبب ڌليشوري درياهه جي آلودگي ۽ چڪريا سندربن ۾ جهينگن جي پوک کي عالمن ماحولياتي قتل طور بيان ڪيو آهي. جيتوڻيڪ ڪيترائي علائقا قانون هيٺ محفوظ آهن، پر ڪجهه بنگلاديشي جهنگلي جيوت هن واڌ سبب خطري ۾ آهي. بنگلاديش ماحوليات تحفظ ايڪٽ 1995ع ۾ نافذ ڪيو ويو. حڪومت ڪيترن علائقن کي ماحولياتي طور نازڪ علائقو قرار ڏنو آهي، جن ۾ آبي زمينون، ٻيلا ۽ درياهه شامل آهن. سندربن ٽائيگر پروجيڪٽ ۽ بنگلاديش بيئر پروجيڪٽ تحفظ کي مضبوط ڪرڻ واريون اهم شروعاتون آهن. بنگلاديش 3 مئي 1994ع تي ريو حياتياتي گوناگوني بابت ڪنوينشن جي توثيق ڪئي. 2014 مطابق ملڪ پنهنجي قومي حياتياتي گوناگوني حڪمت عملي ۽ عمل منصوبي کي نظرثاني ڪرڻ لاءِ تيار هو. حڪومت ۽ سياست آئين موجب بنگلاديش هڪ وحداني رياست ۽ قانوني طور نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ ويسٽ منسٽر طرز جو پارلياماني نظام ۽ عام ووٽ جو حق موجود آهي. حڪومت کي ٽن ٿنڀن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: انتظاميه، مقننه ۽ عدليه. اهي سڀ جوابدهي، شفافيت ۽ اختيارن جي نگراني ۽ توازن کي يقيني بڻائڻ لاءِ ڪم ڪن ٿا. آزاديءَ کان وٺي عوامي ليگ (AL) ۽ بنگلاديش نيشنلسٽ پارٽي (BNP) بنگلاديش جي سڀ کان طاقتور سياسي پارٽين مان ٻه رهيون آهن. حڪومت جو پهريون ٿنڀو انتظامي عضوو آهي، جنهن کي ملڪ جي انتظام جي ذميواري ڏني وئي آهي. انتظامي اختيار گهڻو ڪري وزيراعظم وٽ هوندا آهن، جيڪو حڪومت جو سربراهه هوندو آهي ۽ ڪابينا جي نگراني ڪندو آهي. پارلياماني حڪومت جو مدو پنج سال هوندو آهي. مختلف وزير انتظامي عضوي جو وڏو حصو بڻجن ٿا، سرڪاري کاتن جي نگراني ڪن ٿا ۽ پاليسيون ٺاهين ٿا. سول سروس وزيرن کي پاليسي لاڳو ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي. سڀ اختيار پاليسيون ٺاهڻ، عوامي خدمتون سنڀالڻ ۽ قومي ترقياتي منصوبا لاڳو ڪرڻ لاءِ گڏجي ڪم ڪن ٿا. صدر رسمي رياست جو سربراهه آهي، جنهن جي اختيارن ۾ پارليامينٽ مان منظور ٿيل بلن کي قانون بڻائڻ لاءِ صحيح ڪرڻ، حڪومت جي استحڪام ۽ تسلسل کي برقرار رکڻ، هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر اِن چيف طور فرض انجام ڏيڻ ۽ سڀني يونيورسٽين جو چانسلر هجڻ شامل آهي. حڪومت جو ٻيو ٿنڀو مقننه عضوو آهي، جنهن کي جاتيا سنگساد، يعني قوم جو گهر، پڻ چيو ويندو آهي. شهري پارليامينٽ جا ميمبر چونڊين ٿا. هڪ ايواني پارليامينٽ ۾ 350 ميمبر آهن، جن ۾ 300 ميمبر فرسٽ پاسٽ دي پوسٽ نظام تحت چونڊيا وڃن ٿا، ۽ 50 ميمبر عورتن جي بااختياري لاءِ مخصوص سيٽن تي مقرر ٿين ٿا. بنگلاديش جي آئين جو آرٽيڪل 70 پارليامينٽ جي ميمبرن کي پنهنجي پارٽي جي خلاف ووٽ ڏيڻ کان روڪي ٿو. پارليامينٽ جي صدارت اسپيڪر ڪندو آهي، جيڪو صدر کان پوءِ ٻئي نمبر تي هوندو آهي. حڪومت جو ٽيون ٿنڀو عدليه آهي، جيڪا قانون جي تشريح، تڪرارن جي حل ۽ انصاف برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. سپريم ڪورٽ سڀ کان اعليٰ عدالت آهي، جيڪا اپيليٽ ڊويزن ۽ هاءِ ڪورٽ ڊويزن ۾ ورهايل آهي. ان جي اڳواڻي چيف جسٽس ڪندو آهي. عدليه وٽ ڪنهن قانون جي آئيني حيثيت جاچڻ ۽ قانوني علاج مهيا ڪرڻ جو اختيار آهي. اها شهرين جا حق بچائي ٿي، قانون جي منصفاڻي لاڳو ٿيڻ کي يقيني بڻائي ٿي ۽ حڪومت اندر اختيارن جو توازن برقرار رکي ٿي. عدالتن وٽ عدالتي جائزي ۾ وسيع اختيار آهن، ۽ عدالتي نظير کي آئين جي آرٽيڪل 111 تحت حمايت حاصل آهي. عدليه ۾ ضلعي ۽ ميٽروپوليٽن عدالتون شامل آهن، جيڪي ديواني ۽ فوجداري عدالتن ۾ ورهايل آهن. ججن جي کوٽ سبب عدليه ۾ ڪيسن جو وڏو ڍير موجود آهي. انٽرنيشنل IDEA جي گلوبل اسٽيٽ آف ڊيموڪريسي (GSoD) انڊيڪسز ۽ ڊيموڪريسي ٽريڪر موجب، بنگلاديش مجموعي جمهوري معيارن ۾ هيٺين حد ۾ اچي ٿو، خاص طور سياسي نمائندگي ۾ ڪمزوريون آهن، جن ۾ معتبر چونڊون، شامل ووٽ جو حق ۽ چونڊيل حڪومت شامل آهن. انتظامي ورهاست بنگلاديش کي اٺ انتظامي ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، ۽ هر ڊويزن جو نالو ان جي مرڪزي شهر تي رکيل آهي: باريسال، سرڪاري طور باريشال، چٽاگانگ، سرڪاري طور چٽوگرام، ڍاڪا، کُلنا، ميمڻ سنگهه، راجشاهي، رنگپور، ۽ سليٽ. ڊويزنون ضلعن، يعني ضلعن، ۾ ورهايل آهن. بنگلاديش ۾ 64 ضلعا آهن، ۽ هر ضلعو اپازيلا، يعني سب ضلعن، يا ٿانا ۾ ورهايل آهي. هر پوليس اسٽيشن جي اندر وارو علائقو، سواءِ ميٽروپوليٽن علائقن جي، يونينن ۾ ورهايل آهي، ۽ هر يونين ڪيترن ڳوٺن تي مشتمل هوندي آهي. ميٽروپوليٽن علائقن ۾ پوليس اسٽيشنون وارڊن ۾ ورهايل آهن، جيڪي وري محلن ۾ ورهايل آهن. ڊويزن يا ضلعي سطح تي ڪو به چونڊيل نمائندو ناهي، ۽ انتظام رڳو سرڪاري عملدارن تي مشتمل هوندو آهي. هر يونين، يا وارڊ، ۾ چيئرمين ۽ ڪيترن ميمبرن لاءِ سڌيون چونڊون ٿينديون آهن. 1997ع ۾ پارليامينٽ قانون منظور ڪيو، جنهن تحت هر يونين ۾ 12 مان ٽي سيٽون عورتن لاءِ مخصوص ڪيون ويون. پرڏيهي لاڳاپا بنگلاديش کي عالمي سياست ۾ هڪ وچولي طاقت سمجهيو ويندو آهي. اهو هند-پئسفڪ جي جيوسياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڏکڻ ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وچ ۾ حڪمت عمليءَ واري هنڌ تي واقع آهي. بنگلاديش 1972ع ۾ قومن جي دولت مشترڪه ۾ ۽ 1974ع ۾ گڏيل قومن ۾ شامل ٿيو. اهو موسمي تبديلي، ايٽمي هٿيارن جي عدم ڦهلاءُ، واپاري پاليسي ۽ غير روايتي سلامتي جي مسئلن تي گهڻ طرفي سفارتڪاري تي ڀاڙي ٿو. بنگلاديش سارڪ جي قيام ۾ اڳواڻي ڪئي، جيڪو هندستاني برصغير ۾ علائقائي سفارتڪاري جو اهم فورم آهي. اهو 1974ع ۾ اسلامي تعاون تنظيم ۾ شامل ٿيو، ۽ ڊيولپنگ-8 جو باني ميمبر آهي. تازو بنگلاديش عالمي بئنڪ جي سهڪار سان علائقائي واپار ۽ ٽرانسپورٽ رابطن کي هٿي ڏيڻ تي ڌيان ڏنو آهي. اهو پنهنجي اهم پرڏيهي پاليسي مقصدن مان هڪ طور آسيان ۾ شامل ٿيڻ جي ڪوشش پڻ ڪري رهيو آهي. ڍاڪا بمسٽيڪ جو صدر دفتر رکي ٿو، جيڪا بنگال جي نار سان لاڳاپيل ملڪن کي گڏ ڪندڙ تنظيم آهي. پاڙيسري ميانمار سان لاڳاپا 2016–2017ع کان سخت ڇڪتاڻ جو شڪار آهن، جڏهن 700,000 کان وڌيڪ روهنگيا پناهگير غيرقانوني طور بنگلاديش ۾ داخل ٿيا. بنگلاديش جي پارليامينٽ، حڪومت ۽ سول سوسائٽي روهنگيا خلاف ميانمار جي فوجي ڪارروائين تي بين الاقوامي تنقيد جي اڳواڻيءَ ۾ رهيون آهن، ۽ انهن جي واپسيءَ جي حق جو مطالبو اراڪان ڏانهن ڪيو آهي. بنگلاديش پنهنجي سڀ کان وڏي پاڙيسري ملڪ ڀارت سان اهم ٻطرفا ۽ معاشي لاڳاپا رکي ٿو، جيڪي اڪثر پاڻيءَ جي سياست، گنگا ۽ تيستا جي مسئلن، ۽ بنگلاديشي شهرين جي سرحدي قتلن سبب ڇڪتاڻ جو شڪار ٿين ٿا. بنگلاديش جا پاڪستان سان لاڳاپا مسئلن جو شڪار آهن، خاص طور تي ان ڪري جو پاڪستان 1971ع واري بنگلاديش نسل ڪشي کان انڪار ڪري ٿو. اهو چين سان گرم لاڳاپا برقرار رکي ٿو، جيڪو ان جو سڀ کان وڏو واپاري ڀائيوار ۽ سڀ کان وڏو هٿيار فراهم ڪندڙ ملڪ آهي. جاپان بنگلاديش کي سڀ کان وڌيڪ معاشي امداد ڏيندڙ ملڪ آهي، ۽ ٻنهي ملڪن وچ ۾ حڪمت عملي ۽ معاشي ڀائيواري آهي. وچ اوڀر جي ملڪن سان سياسي لاڳاپا مضبوط آهن. بنگلاديش کي پنهنجي ترسيل رقم جو 59 سيڪڙو وچ اوڀر مان ملي ٿو، جيتوڻيڪ خراب ڪم ڪندڙ حالتون وچ اوڀر ۾ رهندڙ چئن ملين کان وڌيڪ بنگلاديشي مزدورن کي متاثر ڪن ٿيون. بنگلاديش عالمي موسمي سفارتڪاري ۾ ڪلايميٽ ولنرئبل فورم جي اڳواڻ طور اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. فوج بنگلاديش هٿياربند فوجون برطانوي فوج ۽ برطانوي هندستاني فوج جو ادارياتي ڍانچو ورثي ۾ حاصل ڪيو آهي. 2024ع ۾ بنگلاديش هٿياربند فوجون جي سرگرم اهلڪارن جو انگ لڳ ڀڳ 230,000 هو، جنهن ۾ هوائي فوج جا 21,000 ۽ بحريه جا 27,000 اهلڪار شامل هئا. روايتي دفاعي ڪردارن کان علاوه، فوج آفتن جي امدادي ڪارروائين ۾ شهري اختيارين جي مدد ڪئي آهي ۽ سياسي بيچيني جي دورن ۾ اندروني سلامتي پڻ فراهم ڪئي آهي. ڪيترن سالن کان، بنگلاديش گڏيل قومن جي امن فوجن ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو حصو ڏيندڙ ملڪ رهيو آهي. بنگلاديش جو فوجي بجيٽ جي ڊي پي جو 1.3 سيڪڙو آهي، جيڪو 2021ع ۾ 4.3 بلين آمريڪي ڊالرن جي برابر هو. بنگلاديش بحريه، جيڪا بنگال جي نار جي وڏين بحرين مان هڪ آهي، فريگيٽن، آبدوزن، ڪورويٽن ۽ ٻين جهازن جي بيڙي تي مشتمل آهي. بنگلاديش هوائي فوج وٽ گهڻ مقصدي جنگي جهازن جو هڪ ننڍو بيڙو آهي. بنگلاديش جي فوجي سامان جو گهڻو حصو چين کان اچي ٿو. تازن سالن ۾، بنگلاديش ۽ ڀارت گڏيل فوجي مشقون، فوجي اڳواڻن جا اعليٰ سطحي دورا، دهشتگردي جي روڪٿام ۾ سهڪار ۽ ڳجهي ڄاڻ جي مٽاسٽا وڌائي آهي. بنگلاديش اتر اوڀر ڀارت ۾ استحڪام ۽ سلامتي کي يقيني بڻائڻ لاءِ اهم آهي. اوڀر برصغير ۾ بنگلاديش جي حڪمت عملي واري اهميت چين جي ويجهڙائي، برما سان سرحد، مکيه ڀارت ۽ اتر اوڀر ڀارت جي جدا ٿيڻ، ۽ بنگال جي نار ۾ ان جي سامونڊي علائقي تي دارومدار رکي ٿي. 2002ع ۾ بنگلاديش ۽ چين دفاعي سهڪار جو معاهدو ڪيو. آمريڪا بنگلاديش سان اسٽيٽس آف فورسز ايگريمينٽ، ايڪويزيشن اينڊ ڪراس-سروسنگ ايگريمينٽ ۽ جنرل سيڪيورٽي آف ملٽري انفارميشن ايگريمينٽ بابت ڳالهين جي ڪوشش ڪئي آهي. 2019ع ۾ بنگلاديش گڏيل قومن جي ايٽمي هٿيارن جي پابندي بابت معاهدو جي توثيق ڪئي. آبادي بنگلاديش جي آبادي 2022ع جي آدمشماري ۾ 169.8 ملين رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2023ع ۾ وڌي 171.4 ملين ٿي وئي. اهو دنيا جو اٺون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ، ايشيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ، ۽ دنيا جو سڀ کان وڌيڪ گهاٽي آبادي وارو وڏو ملڪ آهي، جتي 2020ع ۾ مکيه آبادي گهاٽائي 1,265 ماڻهو/km2 هئي. بنگلاديش جي ڪل زرخيزي شرح (TFR)، جيڪا ڪڏهن دنيا جي سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي، نمايان گهٽتائي مان گذري آهي؛ اها 1985ع ۾ 5.5 کان 1995ع ۾ 3.7 ۽ پوءِ 2022ع ۾ 1.9 تائين گهٽجي وئي، جيڪا 2.1 واري متبادل سطح کان هيٺ زرخيزي کان به گهٽ آهي. آبادي جو گهڻو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿو، جڏهن ته 2023ع مطابق صرف 40٪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي. بنگلاديش جي وچولي عمر لڳ ڀڳ 28 سال آهي؛ ڪل آبادي جو 26٪ حصو 14 سالن يا ان کان گهٽ عمر جو آهي، ۽ 2023ع صرف 6٪ ماڻهو 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا آهن. بنگلاديش هڪ نسلي ۽ ثقافتي طور هم جنس سماج آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ بنگالي آبادي جو 99٪ آهن. آديواسي آبادي ۾ چاڪما، مارما، سانٿال، مرو، تانچنگيا، باوم، تريپوري، خاصي، خومي، ڪوڪي، گارو ۽ بشنوپريا منيپوري شامل آهن. چٽاگانگ پهاڙي علائقن ۾ مقامي ماڻهن جي خودمختياري تحريڪ سبب 1975ع کان 1997ع تائين بدامني ۽ بغاوت رهي. جيتوڻيڪ 1997ع ۾ امن معاهدو ٿيو، پر علائقو اڃا به فوجي موجودگي هيٺ آهي. اردو ڳالهائيندڙ رهجي ويل پاڪستانين کي 2008ع ۾ سپريم ڪورٽ طرفان شهريت ڏني وئي. بنگلاديش 2017ع کان وٺي 700,000 کان وڌيڪ روهنگيا پناهگيرن جي ميزباني پڻ ڪري ٿو، جنهن سبب اهو دنيا جي سڀ کان وڏين پناهگير آبادين وارن ملڪن مان هڪ آهي. شهري مرڪز بنگلاديش جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شهر ڍاڪا آهي، جنهن جي انتظام لاءِ ٻه شهري ڪارپوريشنون قائم آهن، جيڪي شهر جي اترين ۽ ڏاکڻي حصن جي نگراني ڪن ٿيون. بنگلاديش ۾ ڪُل 13 شهري ڪارپوريشنون آهن، جتي ميئرن جون چونڊون ٿينديون آهن: ڍاڪا ڏکڻ، ڍاڪا اتر، چٽاگانگ، ڪوميلا، خولنا، ميمن سنگهه، سلهٽ، راجشاهي، باريسال، رنگپور، گازيپور، بوگرا ۽ نارائن گنج. ميئر پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا ويندا آهن. بنگلاديش ۾ مجموعي طور 506 شهري مرڪز آهن، جن مان 43 شهرن جي آبادي 100,000 کان وڌيڪ آهي. ٻولي بنگلاديش جي سرڪاري ۽ غالب ٻولي بنگالي آهي، جيڪا آبادي جي 99 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن جي مادري ٻولي آهي. بنگالي کي هڪ لهجن جو تسلسل (Dialect Continuum) طور بيان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ سڄي ملڪ ۾ مختلف لهجا ڳالهايا وڃن ٿا. ملڪ ۾ دولسانيت (Diglossia) پڻ موجود آهي، جنهن تحت گهڻا ماڻهو معياري ڳالهائجندڙ بنگالي سمجهي يا ڳالهائي سگهن ٿا، ساڳئي وقت پنهنجي علائقائي لهجي يا ٻوليءَ جي صورت پڻ استعمال ڪن ٿا. انهن ۾ چٽاگانگي شامل آهي، جيڪا چٽاگانگ جي ڏکڻ اوڀر واري علائقي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. نواخالي، جيڪا نواخالي ضلعي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي، ۽ سلهٽي، جيڪا اتر اوڀر واري سلهٽ ڊويزن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. انگريزي بنگلاديش جي عدالتي ۽ تعليمي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ ماضي ۾ برطانوي سلطنت جو حصو رهيو آهي. اها وڏي پيماني تي ڳالهائي ۽ سمجهي وڃي ٿي، ۽ سڀني اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين ۾ لازمي مضمون طور پڙهائي وڃي ٿي، جڏهن ته انگريزي-ذريعو تعليمي نظام پڻ وڏي پيماني تي اختيار ڪيو وڃي ٿو. قبائلي ٻوليون، جيتوڻيڪ آهستي آهستي خطري ۾ پئجي رهيون آهن، تڏهن به ملڪ جي لساني ورثي جو اهم حصو آهن. انهن ۾ چاڪما ٻولي شامل آهي، جيڪا هڪ اوڀر هند-آريائي ٻولي آهي ۽ چاڪما ماڻهن جي مادري ٻولي آهي. ٻين قبائلي ٻولين ۾ گارو، ميتيئي، ڪوڪ بوروڪ ۽ راخين شامل آهن. آسٽرو ايشيائي ٻولين مان سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي سانتالي ٻولي آهي، جيڪا سانٿال ماڻهن جي مادري ٻولي آهي. رهجي ويل پاڪستاني ۽ پراڻي ڍاڪا جي ڪجهه آبادي اڄ به اردو کي پنهنجي مادري ٻولي طور استعمال ڪن ٿا. تنهن هوندي به، اردو جي استعمال بابت سماجي تنقيد ۽ ناپسنديدگي اڃا تائين وڏي حد تائين موجود آهي. مذهب اسلام بنگلاديش جو سرڪاري مذهب آهي. بهرحال، آئين سيڪيولرزم (مذهبي غيرجانبداري) کي پڻ برقرار رکي ٿو ۽ سڀني مذهبن لاءِ برابر حقن جي ضمانت ڏئي ٿو. هر شهري کي پنهنجي پسند جو مذهب اختيار ڪرڻ ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي آزادي حاصل آهي. اسلام ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن تي لڳ ڀڳ 91.1٪ آبادي عمل ڪري ٿي. بنگلاديش جي مسلمانن جي وڏي اڪثريت بنگالي مسلمان آهي، جيڪي سني اسلام سان وابسته آهن. بنگلاديش دنيا جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ مسلمان اڪثريت وارو ملڪ آهي ۽ مجموعي مسلمان آبادي جي لحاظ کان چوٿين نمبر تي اچي ٿو. بنگالي هندو ملڪ جي ٻي وڏي مذهبي اقليت آهن ۽ دنيا جي هندن جي آبادي جي لحاظ کان ٽئين وڏي هندو برادري ٺهن ٿا. 2022ع جي بنگلاديشي آدمشماري موجب هندو آبادي جو 7.95٪ آهن. جڏهن ته 2011ع جي بنگلاديشي آدمشماري ۾ هندو آبادي جو 8.54٪ هئا. ٻڌمت ملڪ جو ٽيون سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن تي صرف 0.6٪ آبادي عمل ڪري ٿي. بنگلاديشي ٻڌ ڌرم جا پوئلڳ خاص طور تي چٽاگانگ ٽڪريون واري علائقي جي قبائلي قومن ۽ سامونڊي چٽاگانگ ۾ رهندڙ بنگالي ٻڌ ڌرمي اقليت ۾ مرڪوز آهن، جيڪي گهڻو ڪري ٿيراوادا روايت جي پيروي ڪن ٿا. عيسائيت چوٿون وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 0.3٪ آهن. انهن مان گهڻا هڪ ننڍڙي بنگالي عيسائي برادري سان تعلق رکن ٿا. آبادي جو لڳ ڀڳ 0.1٪ حصو ٻين مذهبن تي عمل ڪري ٿو، جهڙوڪ روح پرستي، يا ڪنهن به مذهب سان وابسته نه آهي. تعليم بنگلاديش جو آئين بيان ڪري ٿو ته سڀني ٻارن کي مفت ۽ لازمي تعليم فراهم ڪئي ويندي. بنگلاديش ۾ تعليم جي نگراني بنگلاديش جي تعليم واري وزارت ڪندي آهي. بنگلاديش جي پرائمري ۽ عوامي تعليم واري وزارت مقامي سطح تي ابتدائي تعليم ۽ سرڪاري مالي سهائتا حاصل ڪندڙ اسڪولن بابت پاليسين جي نفاذ جي ذميوار آهي. ابتدائي ۽ ثانوي تعليم لازمي تعليم آهي، جيڪا رياست جي خرچ تي هلائي ويندي آهي ۽ سرڪاري اسڪولن ۾ مفت فراهم ڪئي ويندي آهي. 2021ع تائين بنگلاديش جي خواندگي جي شرح 76٪ هئي؛ مردن ۾ 79٪ ۽ عورتن ۾ 71.9٪. ملڪ جو تعليمي نظام ٽن وڏن درجن تي ٻڌل آهي ۽ ان کي وڏي پيماني تي سرڪاري مالي سهائتا حاصل آهي. حڪومت ابتدائي، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي سطحن تي ڪيترائي تعليمي ادارا هلائي ٿي ۽ ڪيترن نجي ادارن کي پڻ امداد فراهم ڪري ٿي. تنهن هوندي به تعليم تي سرڪاري خرچ دنيا ۾ سڀ کان گهٽ خرچن مان هڪ آهي، جيڪو مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جو صرف 1.8٪ آهي. تعليمي نظام پنجن مرحلن ۾ ورهايل آهي: ابتدائي تعليم (پهرين کان پنجين جماعت) جونيئر ثانوي تعليم (ڇهين کان اٺين جماعت) ثانوي تعليم (نائين ۽ ڏهين جماعت) اعليٰ ثانوي تعليم (يارهين ۽ ٻارهين جماعت) اعليٰ تعليم (يونيورسٽي سطح) ابتدائي سطح جا شاگرد جونيئر ثانوي سطح ۾ داخلا لاءِ پرائمري ايجوڪيشن ڪمپليشن (PEC) امتحان پاس ڪندا آهن. ان کان پوءِ جونيئر ثانوي شاگرد جونيئر اسڪول سرٽيفڪيٽ (JSC) امتحان ڏيندا آهن ته جيئن نائين جماعت ۾ داخلا وٺي سگهن. ڏهين جماعت جا شاگرد سيڪنڊري اسڪول سرٽيفڪيٽ (SSC) امتحان پاس ڪري يارهين جماعت ۾ داخل ٿيندا آهن. آخرڪار ٻارهين جماعت ۾ شاگردن کي هائير سيڪنڊري سرٽيفڪيٽ (HSC) امتحان پاس ڪرڻو پوندو آهي ته جيئن اعليٰ تعليم يا يونيورسٽين ۾ داخلا لاءِ درخواست ڏئي سگهن. يونيورسٽيون ٽن قسمن جون آهن: سرڪاري يونيورسٽيون (حڪومت جي ملڪيت ۽ بنگلاديش يونيورسٽي گرانٽس ڪميشن جي مالي سهائتا سان) نجي يونيورسٽيون بين الاقوامي يونيورسٽيون (بين الاقوامي ادارن پاران هلندڙ) ملڪ ۾ 55 سرڪاري، 115 نجي ۽ 2 بين الاقوامي يونيورسٽيون آهن. نيشنل يونيورسٽي، بنگلاديش داخلا وٺندڙ شاگردن جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جي ٻي وڏي يونيورسٽي آهي. ڍاڪا يونيورسٽي، جيڪا 1921ع ۾ قائم ٿي، ملڪ جي سڀ کان پراڻي سرڪاري يونيورسٽي آهي. بي يو اي ٽي (BUET) انجنيئرنگ تعليم لاءِ ملڪ جي سڀ کان نمايان يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي. چٽاگانگ يونيورسٽي، جيڪا 1966ع ۾ قائم ٿي، ملڪ جو سڀ کان وڏو يونيورسٽي ڪيمپس رکي ٿي. بي يو پي (BUP) هٿياربند فوجن سان لاڳاپيل سڀ کان وڏي سرڪاري يونيورسٽي آهي. ڍاڪا ڪاليج، جيڪو 1841ع ۾ قائم ٿيو، برصغير جي قديم ترين تعليمي ادارن مان هڪ آهي. طبي تعليم 39 سرڪاري، 6 هٿياربند فوجن سان لاڳاپيل ۽ 68 نجي طبي ڪاليجن ذريعي فراهم ڪئي ويندي آهي. سڀئي طبي ڪاليج بنگلاديش جي صحت ۽ خانداني ڀلائي واري وزارت سان لاڳاپيل آهن. نارٿ سائوٿ يونيورسٽي کي عام طور ملڪ جي اڳواڻ نجي يونيورسٽي طور ڏٺو ويندو آهي. صحت بنگلاديش جو آئين پنهنجي سڀني شهرين لاءِ صحت جون خدمتون بنيادي حق طور ضمانت ڏئي ٿو. بنگلاديش جي صحت ۽ خانداني ڀلائي واري وزارت ملڪ ۾ صحت جون خدمتون فراهم ڪندڙ سڀ کان وڏو ادارياتي ادارو آهي، جنهن ۾ ٻه ڊويزنون شامل آهن: صحت خدمتون ڊويزن ۽ طبي تعليم ۽ خانداني ڀلائي ڊويزن. تنهن هوندي به بنگلاديش جون صحت جون سهولتون اڃا تائين مڪمل طور تي ڪافي نه سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ معيشت جي واڌ ۽ غربت ۾ نمايان گهٽتائي سان انهن ۾ سڌارو آيو آهي. ملڪ کي صحت جي افرادي قوت جي شديد کوٽ کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، ڇاڪاڻ ته باقاعده تربيت يافته صحت فراهم ڪندڙ مجموعي صحت عملي جو تمام ننڍو حصو آهن. ڳوٺاڻن ڊاڪٽرن جي علاج واري عمل ۾ اڃا به نمايان خاميون موجود آهن ۽ دوائن جي غير مناسب ۽ نقصانڪار تجويز عام آهي. بنگلاديش جو صحت جو نظام سرڪاري ناڪافي مالي مدد سبب متاثر آهي. 2021ع مطابق صحت تي خرچ مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جو صرف 2.36٪ هو، جڏهن ته صحت لاءِ گهريلو سرڪاري خرچ مجموعي صحت خرچن جو 16.88٪ هئا. ذاتي خرچن مان ادا ڪيل صحت خرچ مجموعي خرچن جو لڳ ڀڳ 73٪ هئا. خانگي صحت خرچ مجموعي صحت خرچن جو تقريباً 75.48٪ هئا. ملڪ ۾ هر 10,000 ماڻهن لاءِ صرف 5.3 ڊاڪٽر موجود هئا، جڏهن ته هر 1,000 ماڻهن لاءِ لڳ ڀڳ 6 ڊاڪٽر ۽ 6 نرسون موجود هيون. اسپتالن ۾ هر 1,000 ماڻهن لاءِ صرف 9 بسترا موجود هئا. ماهر جراحي عملي جو انگ هر 100,000 ماڻهن لاءِ صرف 3 هو، جڏهن ته هر 1,000 ماڻهن لاءِ لڳ ڀڳ 5 برادري صحت ڪارڪن موجود هئا. 2022ع ۾ تقريباً 60٪ آبادي کي محفوظ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي حاصل هئي. 2002ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته پيئڻ جي پاڻي جو اڌ حصو آرسينڪ سان آلوده هو، جنهن ۾ في ليٽر 10 مائڪروگرام کان وڌيڪ مقدار موجود هئي. بنگلاديش دنيا جي بدترين هوا جي معيار وارن ملڪن مان هڪ آهي، خاص طور تي گهڻي آبادي وارن شهري علائقن، جهڙوڪ ڍاڪا ۽ ان جي ميٽروپوليٽن علائقي ۾. عالمي بينڪ جي اندازي موجب 2019ع ۾ فضائي آلودگي سبب بنگلاديش ۾ 80,000 کان 90,000 موت ٿيا. اها ملڪ ۾ موت ۽ معذوري جو ٻيو وڏو سبب هئي ۽ ان سبب ملڪ کي پنهنجي GDP جو لڳ ڀڳ 4–4.4٪ معاشي نقصان برداشت ڪرڻو پيو. 2022ع مطابق پيدائش وقت مجموعي متوقع عمر 74 سال هئي، جنهن ۾ مردن جي متوقع عمر 72 سال ۽ عورتن جي 76 سال هئي. ملڪ ۾ ٻارن جي شرحِ اموات نسبتاً بلند آهي. هر 1,000 جيئري ڄمڻن تي شيرخوار ٻارن جي اموات جي شرح 24 ۽ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي اموات جي شرح 29 هئي. 2020ع مطابق مائرن جي اموات جي شرح هر 100,000 جيئري ڄمڻن تي 123 هئي. بنگلاديش ڪيترن ئي ملڪن، خاص طور تي ڀارت، لاءِ طبي سياحت جو هڪ اهم ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترائي شهري پنهنجي ملڪ جي صحت واري نظام تي اطمينان ۽ اعتماد نٿا رکن. موت جا مکيه سبب ڪورونري شريانن جي بيماري، فالج ۽ دائمي ساھ جون بيماريون آهن، جيڪي بالغ مردن ۽ عورتن جي مجموعي موتن جو ترتيبوار 62٪ ۽ 60٪ حصو بڻجن ٿيون. غذائي کوٽ بنگلاديش ۾ هڪ وڏو ۽ مستقل مسئلو آهي، جيڪو خاص طور تي ڳوٺاڻن علائقن کي متاثر ڪري ٿو. آبادي جي اڌ کان وڌيڪ حصي کي غذائي کوٽ جو شڪار سمجهيو وڃي ٿو. شديد غذائي کوٽ 450,000 ٻارن کي متاثر ڪري ٿي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 20 لک ٻار وچولي درجي جي شديد غذائي کوٽ جو شڪار آهن. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن مان 52٪ رت جي گهٽتائي، 41٪ واڌ ويجھ ۾ رڪاوٽ، 16٪ شديد ڪمزوري ۽ 36٪ گهٽ وزن جو شڪار آهن. عورتن مان چوٿون حصو گهٽ وزن وارو آهي ۽ تقريباً 15٪ جو قد معمول کان گهٽ آهي، جڏهن ته اڌ کان وڌيڪ عورتون پڻ رت جي گهٽتائي جو شڪار آهن. 2024ع جي عالمي بک اشاري ۾ بنگلاديش 127 ملڪن مان 84هين نمبر تي رهيو. معيشت بنگلاديش هڪ هيٺين وچولي آمدني واري مخلوط منڊي معيشت رکندڙ ملڪ آهي۔ نالي ماتر جي ڊي پي موجب بنگلاديش دنيا جي 36هين وڏي معيشت ۽ خريداري قوت برابري (PPP) موجب 24هين وڏي معيشت رکي ٿو۔ بنگلاديش جي مزدور قوت 71.4 ملين ماڻهن تي مشتمل آهي، جيڪا دنيا ۾ ستين وڏي مزدور قوت آهي؛ جڏهن ته 2024 مطابق بيروزگاري جي شرح 3.6٪ هئي۔ ملڪ جا زرِ مبادلا جا ذخيرا گهٽجڻ باوجود، ڏکڻ ايشيا ۾ هندستان کان پوءِ ٻئي نمبر تي آهن۔ بنگلاديش جي جلاوطن برادري 2024ع دوران تقريباً 27 ارب آمريڪي ڊالر بنگلاديش ڏانهن ترسيل رقم جي صورت ۾ موڪليا۔ بنگلاديشي ٽڪا ملڪ جي قومي ڪرنسي آهي۔ 2023 مطابق، خدمتن وارو وڏو شعبو ڪل جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 51.5٪ حصو ڏئي ٿو، ان کان پوءِ صنعتي شعبو 34.6٪ سان ٻئي نمبر تي آهي، جڏهن ته زرعي شعبو صرف 11٪ جي ڊي پي پيدا ڪري ٿو۔ تنهن هوندي به روزگار جي لحاظ کان اهو سڀ کان وڏو شعبو آهي ۽ ملڪ جي لڳ ڀڳ اڌ مزدور قوت کي روزگار فراهم ڪري ٿو۔ ملڪ جي برآمداتي آمدني جو 84٪ کان وڌيڪ حصو بنگلاديش جي ڪپڙي جي صنعت مان حاصل ٿئي ٿو۔ بنگلاديش دنيا جو ٻيون نمبر وڏو تيار پوشاڪ برآمد ڪندڙ ملڪ آهي ۽ عالمي تيز فيشن صنعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، جتي اها مختلف مغربي فيشن برانڊن کي شيون برآمد ڪري ٿي۔ بنگلاديش جوٽ، چانور، مڇي، چانهه ۽ گلن جو اهم پيدا ڪندڙ ملڪ پڻ آهي۔ ٻين وڏين صنعتن ۾ جهاز سازي، دواسازي، فولاد، برقيات ۽ چمڙي جون شيون شامل آهن۔ چين بنگلاديش جو سڀ کان وڏو واپاري ڀائيوار آهي، جيڪو ڪل واپار جو 15٪ حصو رکي ٿو، جڏهن ته هندستان 8٪ سان ٻئي نمبر تي آهي۔ خانگي شعبو ملڪ جي جي ڊي پي جو 80٪ حصو پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته سرڪاري ملڪيت وارين ڪمپنين جو ڪردار مسلسل گهٽجي رهيو آهي۔ بنگلاديش جي معيشت گهڻو ڪري خانداني ملڪيت واريون واپاري جماعتون ۽ ننڍن ۽ وچولي درجي جي ڪاروبارن تي ٻڌل آهي۔ بنگلاديش جون ڪجهه وڏيون عوامي شيئر مارڪيٽ ۾ درج ڪمپنيون بيڪسيمڪو، بي آر اي سي بينڪ، بي ايس آر ايم، جي پي ايڇ اسپات، گرامينفون، سمٽ گروپ ۽ اسڪوائر فارماسيوٽيڪل آهن۔ ڍاڪا اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ چٽگانگ اسٽاڪ ايڪسچينج ملڪ جون ٻه اهم سرمائي مارڪيٽون آهن۔ بنگلاديش ۾ مواصلات جي صنعت دنيا جي تيزي سان وڌندڙ صنعتن مان هڪ آهي، جتي نومبر 2024ع جي آخر تائين موبائيل فون استعمال ڪندڙن جو انگ 188.78 ملين تائين پهچي ويو۔ سياسي عدم استحڪام، وڌندڙ مهانگائي، گھڻي بدعنواني، بجلي جي اڻپوري فراهمي، ۽ سڌارن جي سست رفتار سان عملداري معاشي واڌ ويجهه لاءِ اهم چئلينج آهن۔ بنگلاديش کي گلوبل انوويشن انڊيڪس ۾ 2024ع ۽ 2025ع دوران 106هين درجو حاصل ٿيو۔ توانائي بنگلاديش، جتي 2009ع ۾ روزانو ڪيترائي ڀيرا بجلي بند ٿيڻ جا واقعا ٿيندا هئا، 2022ع تائين 100٪ بجلي پهچ حاصل ڪري چڪو هو. اهو آهستي آهستي سبز معيشت ڏانهن منتقل ٿي رهيو آهي ۽ دنيا جو سڀ کان وڏو آف-گرڊ شمسي بجلي پروگرام رکي ٿو، جنهن مان 20 ملين ماڻهو فائدو وٺن ٿا. ملڪ ۾ پيداوار لاءِ پالڪي نالي هڪ برقي ڪار تيار ڪئي پئي وڃي. بايو گئس کي نامياتي ڀاڻ ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو پيو وڃي. روسي ڪمپني روس ائٽم جي مدد سان تعمير ٿيندڙ روپور ائٽمي بجلي گهر ملڪ جو پهريون فعال ائٽمي بجلي گهر هوندو. ان جي ٻن ڪل يونٽن مان پهريون يونٽ 2025ع ۾ ڪم شروع ڪرڻ جي اميد رکي ٿو. بنگلاديش وٽ اڃا به قدرتي گئس جا وڏا اڻ استعمال ٿيل ذخيرا موجود آهن، خاص طور تي پنهنجي سامونڊي علائقي ۾. ڳولا جي کوٽ ۽ ثابت ٿيل ذخيرن ۾ گهٽتائي سبب بنگلاديش کي ٻاهرين ملڪن مان ايل اين جي درآمد ڪرڻي پئي آهي. گئس جي کوٽ روسي-يوڪريني جنگ سبب وڌيڪ وڌي وئي. عالمي مارڪيٽ ۾ قيمتن جي تيز واڌ سبب، مسلسل لوڊشيڊنگ جي باوجود، بنگلاديش جولاءِ 2022ع ۾ عارضي طور اسپاٽ قيمت تي ايل اين جي خريد ڪرڻ بند ڪري ڇڏي. قيمتون گهٽجڻ کان پوءِ فيبروري 2023ع ۾ هن وري اسپاٽ قيمت تي ايل اين جي خريد ڪرڻ شروع ڪئي. جڏهن ته بنگلاديش جون سرڪاري ملڪيت واريون ڪمپنيون بنگلاديش جي لڳ ڀڳ اڌ بجلي پيدا ڪن ٿيون، خانگي ملڪيت واريون ڪمپنيون، جهڙوڪ سمٽ گروپ ۽ اورين گروپ، بجلي پيدا ڪرڻ سان گڏ مشينري، ريئڪٽر ۽ سامان فراهم ڪرڻ ۾ وڌندڙ اهم ڪردار ادا ڪري رهيون آهن. بنگلاديش بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت 2009ع ۾ 5 گيگاواٽ کان وڌائي 2022ع ۾ 25.5 گيگاواٽ ڪئي. ملڪ ان کي 2041ع تائين وڌيڪ وڌائي 50 گيگاواٽ ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. آمريڪي ڪمپنيون جهڙوڪ شيوران ۽ جنرل اليڪٽرڪ بنگلاديش جي ملڪي قدرتي گئس پيداوار جو لڳ ڀڳ 55٪ فراهم ڪن ٿيون ۽ بجلي منصوبن ۾ سڀ کان وڏن سيڙپڪارن مان آهن. بنگلاديش جي لڳل گئس سان هلندڙ بجلي پيداوار جي صلاحيت جو 80٪ آمريڪا ۾ تيار ٿيل ٽربائينن مان اچي ٿو. سياحت سياحت جي صنعت تيزيءَ سان وڌي رهي آهي ۽ مجموعي ملڪي پيداوار (جي ڊي پي) ۾ لڳ ڀڳ 3.02٪ حصو ڏئي ٿي. 2019ع ۾ بنگلاديش جي بين الاقوامي سياحتي آمدني 391 ملين آمريڪي ڊالر هئي. ملڪ وٽ يونيسڪو جا ٽي عالمي ورثي وارا ماڳ آهن: مسجدن جو شهر، ٻڌ وهار ۽ سندر بن؛ جڏهن ته ست ماڳ عبوري فهرست ۾ شامل آهن. عالمي سفر ۽ سياحت ڪائونسل (WTTC) جي 2019ع واري رپورٽ موجب، بنگلاديش ۾ سفر ۽ سياحت جي شعبي 2018ع دوران سڌي طرح 11,80,500 نوڪريون پيدا ڪيون، جيڪي ملڪ جي ڪل روزگار جو 1.9٪ هيون. ساڳئي رپورٽ موجب، بنگلاديش ۾ هر سال لڳ ڀڳ 125,000 بين الاقوامي سياحن جي آمد ٿئي ٿي. 2012ع ۾ ملڪي خرچن سفر ۽ سياحت سان لاڳاپيل سڌي مجموعي ملڪي پيداوار (جي ڊي پي) جو 97.7٪ پيدا ڪيو هو. ثقافت موڪلون ۽ ميلا روايتي ميلن ۾ پهيلو بوئشاکھ (بنگالي نئون سال) شامل آهي، جيڪو بنگالي ثقافت جو سڀ کان وڏو ميلو آهي ۽ وڏي پيماني تي جشن ملهايو ويندو آهي. پوهيلا فالگون بنگلاديش ۾ ويلنٽائن ڏهاڙو سان گڏ ايندو آهي ۽ موسيقي، ناچ ۽ ٻين ثقافتي سرگرمين سان ملهايو ويندو آهي. ٻين ميلن ۾ نوبنّو ۽ پوش پربن شامل آهن، جيڪي نئين فصل جي لاباري جي خوشيءَ ۾ ملهايا ويندا آهن. شڪرائين هڪ ساليانو جشن آهي، جنهن دوران پتنگ اڏايا ويندا آهن. اهو بنگالي ڪئلينڊر جي نائين مهيني پوش جي پڄاڻيءَ تي ملهايو ويندو آهي. هي ميلو ڀارت ۽ نيپال ۾ ملهايل مڪر سنڪرنتي سان به هم وقت هوندو آهي. مذهبي ميلن مان مسلمانن جا ٻه سڀ کان وڏا عيدون عيدالفطر ۽ عيدالاضحيٰ آهن. عيدالفطر رمضان جي مهيني جي پڄاڻيءَ تي ملهايي ويندي آهي، جڏهن ته عيدالاضحيٰ قربانيءَ جو ميلو آهي. ٻنهي عيدن جي موقعي تي ملڪ ۾ سڀ کان ڊگهيون سرڪاري موڪلون ڏنيون وينديون آهن. ٻين اسلامي ميلن ۾ مولد النبي (عيد ميلاد النبي)، عاشورا، چنڊ رات، شب برات، شب معراج، شب قدر ۽ عالمي اجتماع شامل آهن. هندن جو سڀ کان وڏو ميلو درگا پوجا آهي. ٻين اهم هندو ميلن ۾ ڪرشن جنماشتمي، ڪالي پوجا، سرسوتي پوجا ۽ رتھ ياترا شامل آهن. بدھ مت جي پوئلڳن جو سڀ کان وڏو ميلو بدھ پورنيما آهي، جيڪو گوتم بدھ جي جنم ڏينهن جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. عيسائين ۾ ڪرسمس، جيڪو بڙو ڏينهن جي نالي سان مشهور آهي، ۽ ايسٽر سڀ کان وڌيڪ ملهايا ويندڙ مذهبي جشن آهن. قومپرستانه قومي ڏينهن ۾ ٻولي تحريڪ جو ڏهاڙو شامل آهي، جيڪو هر سال 21 فيبروري تي 1952ع جي بنگالي ٻولي تحريڪ جي شهيدن جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. 1999ع ۾ يونيسڪو هن ڏينهن کي مادري ٻوليءَ جو عالمي ڏينهن قرار ڏنو. آزادي ڏهاڙو 26 مارچ تي پاڪستان کان آزاديءَ جي اعلان جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. فتح ڏهاڙو 16 ڊسمبر تي بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ ۾ فتح جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. انهن ٽنهي قومي ڏينهن تي شهيد مينار، ڍاڪا ۽ قومي شهيد يادگار تي عوامي تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جتي شهيدن کي ڀيٽا پيش ڪئي ويندي آهي. ادب بنگالي ادب بنگالي ثقافت جو هڪ اهم حصو آهي. ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور جون چرياپد نظمون بنگالي ٻوليءَ جا قديم ترين محفوظ مثال آهن. بنگال سلطنت جي دور ۾ وچئين دور جي بنگالي ليکڪن تي عربي ۽ فارسي ادب جو گهرو اثر پيو. وچئين دور جي اهم ادبي ڪاميابين ۾ منگل ڪاويا شامل آهن. بنگال جي نئين سجاڳي (18هين صديءَ جي آخر کان 20هين صديءَ جي شروعات تائين) جديد بنگالي ادب تي گهرو اثر ڇڏيو. مائيڪل مدھوسودن دت بنگالي شاعريءَ ۾ آزاد بحر متعارف ڪرايو. مير مشرف حسين پهريون وڏو بنگالي مسلمان اديب هو. رابندرناٿ ٽيگور ادب جو نوبل انعام حاصل ڪندڙ پهريون ايشيائي ۽ غير يورپي شخص هو. قاضي نذرالاسلام انقلابي شاعر هو، جنهن نوآباديات ۽ فاشزم خلاف سياسي مزاحمت جي حمايت ڪئي. جيبنانندا داس کي ٽيگور ۽ نذرال کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ مشهور بنگالي شاعر سمجهيو وڃي ٿو. بيگم روڪيا کي بنگلاديش جي نسواني ادب جي باني ليکڪا طور ڏٺو وڃي ٿو. آزاديءَ کان پوءِ همايون احمد سڀ کان وڌيڪ مقبول ليکڪ بڻيو. هر سال اڪوشي ڪتاب ميلو ۽ ڍاڪا ادبي ميلو، جيڪي بنگلا اڪيڊمي جي نگراني هيٺ منعقد ٿيندا آهن، ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن ادبي ميلن مان شمار ٿين ٿا. اڏاوت بنگلاديش جي اڏاوت بنگال خطي ۽ وسيع هندستاني ننڍي کنڊ جي اڏاوت سان ڳنڍيل آهي. ان تي ملڪ جي ثقافت، مذهب ۽ تاريخ جو اثر آهي. هندو ۽ بدھ اڏاوتي باقيات مهاستان ڳڙھ مان مليا آهن، جيڪو ٽين صدي ق.م. سان لاڳاپيل آهي. نندي پد ۽ سواستڪ جا نشان واري-بتشور کنڊرات ۾ پٿر جي جنڊن تي مليا آهن، جيڪي لوهي دور، 400 کان 100 ق.م. تائين، هن علائقي ۾ هندومت جي موجودگي ڏيکارين ٿا. اٺين صديءَ ۾ بدھ پال سلطنت جي دور ۾ ٺهيل سومپورا مهاويهار اسلام کان اڳ واري دور جو هڪ شاندار مثال آهي. ٻين بدھ ويهاران ۾ مينامتي جو شلبن بهار ۽ بڪرمپور جو بڪرمپور ويهار شامل آهن. تازين کوٽائين اسلام کان اڳ جي ننڍن مندرن جا به نوان ثبوت ظاهر ڪيا آهن، جيڪي هن علائقي جي هندو، بدھ ۽ جين آباديءَ جي خدمت ڪندا هئا. هند-اسلامي اڏاوت 13هين صديءَ کان ڏسي سگهجي ٿي، خاص ڪري بنگال سلطنت جي منفرد مسجد اڏاوت ۾؛ ان جو هڪ مثال باگرهات جي مسجدن جو شهر ۾ سٺ گنبذن واري مسجد آهي، جيڪو يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ آهي. مغل بنگال ۾ علائقي اندر مغل اڏاوت پکڙجي وئي. ڍاڪا جا مثال پراڻو ڍاڪا ۾ برا ڪٽرا ۽ ڇوٽو ڪٽرا، محمدپور ۾ ست گنبذ مسجد ۽ ڪرزن هال ۾ موسيٰ خان مسجد شامل آهن. مغل دور جي اهم قلعن ۾ پراڻو ڍاڪا جو لال باغ قلعو، منشي گنج جو ادراڪپور قلعو، ۽ ترتيبوار نارايڻ گنج جا حاجي گنج قلعو ۽ سوناکاندا قلعو شامل آهن. ڪانتاجيو مندر ۽ ڍاڪي شواري مندر وچئين دور جي پوئين حصي جي هندو مندر اڏاوت جا بهترين مثال آهن. بنگالي مقامي اڏاوت بنگلو جي ابتدا لاءِ مشهور آهي. سونارگائون ۾ پانام نگر سلطنت، مغل، برطانوي ۽ گڏيل نوآبادياتي روايتن جا اڏاوتي اثر ڏيکاري ٿو. هند-ساراسيني اڏاوت برطانوي راڄ دوران ترقي ڪئي، جنهن جا مثال ڍاڪا يونيورسٽي جو ڪرزن هال، چٽاگانگ ڪورٽ بلڊنگ، رنگپور ٽائون هال ۽ راجشاهي ڪاليج آهن. زميندار اشرافيه هن پوئين طرز ۾ ڪيترائي محل تعمير ڪيا، جن ۾ احسن منزل، بلياتي زميندار باري، تاجهات محل، روز گارڊن محل، ديگاپاتيا محل، پوٺيا راجباري، نٽور راجباري ۽ موهيرا زميندار باري شامل آهن. مزهرالاسلام کي بنگلاديش ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ جديديت پسند تحريڪ جو اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو. لوئس ڪان هڪ اهم پرڏيهي اڏاوتڪار هو، جنهن شير بنگلا نگر ۾ قومي پارليامينٽ عمارت جو نقشو ٺاهيو. بصري فنون، دستڪاريون ۽ لباس بنگلاديش ۾ فن جي لکيل تاريخ جو سراغ ٽين صدي ق.م. تائين ملي ٿو، جڏهن هن علائقي ۾ ٽيراڪوٽا جا مجسما ٺاهيا ويندا هئا. قديم دور ۾ پال سلطنت ۽ سينا خاندان جي دور ۾ نمايان هندو فن، جين فن ۽ بدھ فن ترقي ڪئي. بنگال سلطنت جي دور ۾ چوڏهين صديءَ کان اسلامي فن پڻ ارتقا ڪئي. مغلن جي حڪمراني دوران ڍاڪا ۾ نفيس ململ تي فارسي نمونن سان سينگاريل منفرد جامداني ڪپڙو اُڻيو ويندو هو. يونيسڪو 2013ع ۾ ان کي غير مادي ثقافتي ورثو قرار ڏنو. بنگلاديش راجشاهي ريشم پڻ پيدا ڪري ٿو، جيڪو پنهنجي نرمي ۽ نفيس نقش ٺاهڻ جي صلاحيت سبب مشهور آهي. هاٿي ڏند، پتل ۽ مٽيءَ جا ٿانوَ بنگلاديشي ثقافت ۾ گهريون پاڙون رکن ٿا. نقشي ڪنٿا، جيڪا بنگال ۾ رلين تي ڀرت ڀرڻ جي صدين پراڻي روايت آهي، سڄي بنگلاديش ۾ تيار ڪئي ويندي آهي. بنگلاديش ۾ جديد فن جي تحريڪ آزاديءَ کان اڳ واري اوڀر بنگال ۾، خاص طور تي زين العابدين جي اڳواڻانه ڪمن سان، وجود ۾ آئي. ٻين اهم مصورن ۾ ايس ايم سلطان، محمد قبريا، صفي الدين احمد، شهاب الدين احمد، ڪنڪ چنپا چڪما، قيوم چوڌري، رشيد چوڌري، قامرال حسن، رفيق النبي ۽ سيد جهانگير شامل آهن. نوويرا احمد کي بنگلاديش ۾ جديد مجسمه سازي جي باني سمجهيو ويندو آهي. ٻين مشهور مجسمه سازن ۾ نتون ڪنڊو، سيد عبدالله خالد، حميد الزمان خان، شميم سڪدر، فردوسي پريابهاشني ۽ عبدالرزاق شامل آهن. ڍاڪا يونيورسٽي جي فنون لطيفه شعبي پاران پهيلو بوئيشاکھ تي منعقد ٿيندڙ سالياني منگل شوبھا ياترا (بنگالي نئين سال جي جلوس) کي يونيسڪو 2016ع ۾ غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو. فن جي هڪ صورت طور ڦوٽوگرافي 21هين صديءَ ۾ تيزيءَ سان ترقي ڪئي آهي. هر ٻن سالن کانپوءِ ٿيندڙ ڇوبي ميلا بين الاقوامي ڦوٽوگرافي ميلو کي ايشيا جو سڀ کان وڏو ڦوٽوگرافي ميلو سمجهيو ويندو آهي. لونگي مردن لاءِ سڀ کان عام غير رسمي لباس آهي، جڏهن ته ڪرتو (پنجابي) ۽ پاجامو عيدن ۽ ٻين تہوارن تي مرد پائيندا آهن. ملڪ اندر تيار ڪيل سوٽ، ٽائي ۽ پتلون رسمي تقريبن ۾ مردن جو عام لباس آهن، جڏهن ته شادين ۾ روايتي شرواني ۽ چوڙيدار پڳ سان گڏ پاتا ويندا آهن. عورتون عام طور تي شلوار قميص سان گڏ اورڻو پائينديون آهن، جڏهن ته وڌيڪ رسمي تقريبن ۾ ساڙي استعمال ڪئي ويندي آهي. ڪجهه عورتون اسلامي لباس به اختيار ڪن ٿيون. اداڪاري وارا فن بنگلاديش جي ٿيٽر روايت ۾ مختلف صورتون شامل آهن، جن جي تاريخ چوٿين صدي عيسويءَ تائين پهچي ٿي. ان ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ جون صورتون، گيت ۽ ناچ تي ٻڌل پيشڪشون، علامتي ڪردار، طومارن تي تصويرن سان لاڳاپيل نمائشون، ڪٺ پتلي ناٽڪ ۽ جلوسي روايتون شامل آهن. ياترا بنگالي لوڪ ناٽڪ جي سڀ کان مشهور صورت آهي. هندستاني روايتي ناچ جي مختلف صنفن، جهڙوڪ ڪٿڪلي، ڀرت ناٽيم، اوڊيسي ۽ منيپوري ناچ کان علاوه، ملڪ ۾ مقامي ناچ جون روايتون پڻ وجود ۾ آيون آهن. بنگلاديش جي موسيقي کي روايتي، نيم روايتي، عبادتي ۽ مقبول موسيقي ۾ ورهائي سگهجي ٿو. بنگلاديش ۾ روايتي موسيقي هندستاني ننڍي کنڊ جي عبادتي موسيقي جي عام صنفن سان ظاهر ٿئي ٿي؛ جهڙوڪ هندستاني روايتي موسيقي جون صنفون دھرپد ۽ خيال. ٻين اهم صنفن ۾ قوالي ۽ ڪيرتن شامل آهن. ربندر سنگيت ۽ نذرل سنگيت اڄ به تمام گهڻا مقبول آهن. مقامي لوڪ موسيقي ۾ باول صوفي روايت نمايان آهي، جنهن کي 18هين صديءَ ۾ لالن مقبول بڻايو، ۽ يونيسڪو ان کي انساني زباني ۽ غير مادي ثقافتي ورثي جو شاهڪار قرار ڏنو آهي. لوڪ موسيقي جي ٻين مقامي صنفن ۾ ڀاٽيالي، ڀاوائيا، ڌمال، ڪوي گان، جاري گان، ساري گان، معرفتي ۽ گمڀيرا شامل آهن. لوڪ موسيقي سان گڏ مختلف ساز استعمال ڪيا ويندا آهن، جن ۾ ايڪتارا، دوتارا، ڍول، بانسري، منجيرا، خانجني، سرندا، خماڪ، ڊگڊگي، جوري، جهنجهڻي ۽ ماجيرا (جهانج جو هڪ قسم) شامل آهن. بنگلاديش وٽ هندستاني روايتي موسيقي جي پڻ مالا مال روايت آهي، جنهن ۾ ستار، طبلو، سرود ۽ سنتور جهڙا ساز استعمال ٿين ٿا. موسيقي سان لاڳاپيل ادارن ۽ درسگاهن جهڙوڪ بنگلاديش شلپاڪلا اڪيڊمي ۽ ڇايانٽ بنگالي لوڪ موسيقي جي روايتن کي محفوظ رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. صابينا ياسمين ۽ رونا ليلا کي ملڪ جي عظيم ترين خاتون پلے بيڪ گلوڪارن مان شمار ڪيو ويندو آهي. اينڊريو ڪشور، جيڪو هڪ ٻيو مشهور پلے بيڪ گلوڪار هو، کيس "پلے بيڪ جو بادشاهه" سڏيو ويندو هو. اعظم خان، جنهن کي "پاپ سمراٽ" ۽ "راڪ گرو" جا لقب ڏنا ويا، بنگلاديشي راڪ جي بنيادي شخصيتن مان هو. ايوب بچو ۽ جيمس جهڙن موسيقارن پڻ سڄي ملڪ ۾ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي. شايان چوڌري ارنوب انڊي راڪ موسيقي جي هڪ بااثر شخصيت رهيو آهي. 21هين صديءَ جي مشهور پاپ گلوڪارن ۾ حبيب واحد ۽ تحسن رحمان خان شامل آهن. هيڦي ميٽل موسيقي جي شعبي ۾ آرٽسيل ۽ وارفيز کي تمام گهڻو اثرائتو سمجهيو ويندو آهي. ميڊيا ۽ سئنيما بنگلاديش ۾ صحافت جي تاريخ 1860ع کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن ڍاڪا ۾ پهريون ڇاپخانو قائم ڪيو ويو. بنگلاديش جي ميڊيا گهڻ رخي، مقابلي واري، واپاري ۽ منافعي بخش آهي. ملڪ جون اهم خبررساں ايجنسين بنگلاديش سنگباد سنگسٿا (BSS) ۽ بي ڊي نيوز 24 ڊاٽ ڪام آهن. ٽيليويزن ميڊيا جي استعمال جو سڀ کان مقبول ذريعو آهي. بنگلاديش ٽيليويزن (BTV) واحد سرڪاري ٽيليويزن نيٽورڪ آهي، جنهن جي رسائي سڄي ملڪ تائين آهي. خانگي ٽيليويزن نيٽورڪن ۾ اي ٽي اين بنگلا، چينل آءِ، اين ٽي وي، آر ٽي وي، ايڪوشي ٽي وي، ايڪاتور ٽي وي، جمونا ٽي وي ۽ شوموئي ٽي وي شامل آهن. ڇپيل ميڊيا ٻيو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ذريعو آهي، ۽ اخبارون خانگي ملڪيت هيٺ هجڻ باوجود کليل راءِ رکندڙ آهن. انهن ۾ دي ڊيلي اسٽار، ڍاڪا ٽربيون، دي فنانشل ايڪسپريس، بنگلاديش پرتيدن، ڪالر ڪنٿو، پروٿوم آلو، دي ڊيلي اتفاق ۽ جوگانتور شامل آهن. بنگلاديش بيتار واحد سرڪاري ريڊيو سروس آهي. ريڊيو فورتي، ريڊيو ٽوڊي، ريڊيو آمار ۽ اي بي سي ريڊيو مشهور خانگي ريڊيو اسٽيشنون رهيون آهن، پر ريڊيو جي مقبوليت ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. مشهور پرڏيهي ميڊيا ذريعن ۾ بي بي سي نيوز (بي بي سي بنگلا)، سي اين اين، وائس آف آمريڪا ۽ الجزيره شامل آهن. خاص طور تي هندستاني ٽيليويزن ڊراما بنگلاديشي سيٽلائيٽ ٽيليويزن تي هڪ قسم جي "ثقافتي بالادستي" قائم ڪري چڪا آهن. صحافت جي آزادي اڃا تائين هڪ اهم مسئلو آهي، ڇاڪاڻ ته حڪومت پاران سنسرشپ ۽ صحافين کي هراسان ڪرڻ بابت خدشا موجود آهن. 2026ع جي ورلڊ پريس فريڊم انڊيڪس ۾ بنگلاديش 180 ملڪن مان 152هين نمبر تي رهيو، جيڪو دنيا جي هيٺين درجن بندين مان هڪ آهي. بنگلاديش جي فلمي صنعت جي تاريخ 1898ع ۾ بائيوسڪوپ جي نمائش سان شروع ٿئي ٿي. ڍاڪا جي نوابن 1900ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيترين خاموش فلمن جي تياري جي سرپرستي ڪئي. ڍاڪا جو پڪچر هائوس، جيڪو پهريون مستقل سئنيما گهر هو، 1913ع ۽ 1914ع جي وچ واري عرصي ۾ قائم ٿيو. سڪماري (سٺي ڇوڪري)، جيڪا 1929ع ۾ جاري ٿي، بنگلاديش ۾ تيار ڪيل پهرين فلم هئي. دي لاسٽ ڪس، جيڪا 1931ع ۾ جاري ٿي، پهرين مڪمل ڊگهي فيچر فلم هئي. 1947ع تائين ملڪ ۾ 80 سئنيما گهر موجود هئا. اوڀر پاڪستان ۾ پهرين بنگالي ٻوليءَ جي فلم مکھ او مکھوش (چهرو ۽ نقاب) 1956ع ۾ جاري ٿي. 1959ع ۾ رليز ٿيل آڪاش آر مٽي (آسمان ۽ ڌرتي) اهڙي قسم جي ٻي فلم هئي. بنگلاديش فلم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن 1957ع–1958ع ۾ اوڀر پاڪستان فلم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي نالي سان ڍاڪا ۾ قائم ڪئي وئي، جيڪا مڪمل فلم سازي مرڪز طور ڪم ڪندي هئي. ظهير ريحان هن دور ۾ ڪيترين اثرائتين فلمن جي هدايتڪاري ڪئي، جن ۾ ڪخونو آشيني (1961ع)، شنگم (1964ع، پاڪستان جي پهرين رنگين فلم)، ۽ جيبون ٿيڪي نيووا (1970ع) شامل آهن. 1960ع کان پوءِ ڍاڪا جي فلمي صنعت پاڻ کي بنگالي مسلمان سئنيما جي مرڪز طور قائم ڪيو. آزاديءَ کان پوءِ پهرين فلم اورا ايگارو جون هئي، جنهن جي هدايت چاشي نذرل اسلام ڪئي ۽ اها 1972ع ۾ جاري ٿي. فلمي صنعت جي عروج واري دور ۾، 1996ع کان 2003ع تائين هر سال لڳ ڀڳ 80 فلمون تيار ٿينديون هيون، پر ان کان پوءِ اهو انگ مسلسل گهٽجندو رهيو آهي. مشهور هدايتڪارن ۾ خان عطاور رحمان، عالمگير ڪبير، امجد حسين، همايون احمد، مرشد الاسلام، تنوير مقمل، طارق مسعود، صلاح الدين لاولو ۽ انعام الڪريم نرجھر شامل آهن. طارق مسعود کي سندس فلم ماتير موئنا (مٽيءَ جو پکي) تي 2002ع جي ڪان فلم ميلي ۾ فيپريسي انعام سان نوازيو ويو. فلم سوسائٽين بنگلاديش ۾ سئنيما جي واڌ ويجهه ۽ ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. کاڌ خوراڪ بنگلاديشي کاڌا، جيڪي ملڪ جي جاگرافيائي هنڌ، آبهوا ۽ تاريخ سان ٺهيا آهن، نهايت شاهوڪار ۽ گهڻ رخي آهن. بنيادي خوراڪ اڇا چانور آهي، جيڪا مڇيءَ سان گڏ کاڌ خوراڪ جو بنياد بڻجي ٿي. پنن واري ڀاڄين، آلو، ڪدون ۽ دالن جا مختلف قسم پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڳائو گوشت، ٻڪري جو گوشت، ڪڪڙ ۽ بدڪ جون ڪڙيون عام طور تي کاڌيون وڃن ٿيون، گڏوگڏ ڀرتان (چيڀاٽيل ڀاڄيون)، ڀاجين (تريل ڀاڄيون) ۽ ترڪارين (ڪڙي ٿيل ڀاڄيون) جا ڪيترائي قسم پڻ کائبا آهن. مغل اثر هيٺ آيل کاڌن ۾ قورمو، ڪاليا، بريانيون، پلاءُ، تهريون ۽ کچڙيون شامل آهن. استعمال ٿيندڙ مختلف مصالحن ۾ هيڊ، ميٿي، ڪلونجي، ڌاڻا، سونف، ڦوٽو ۽ مرچ پائوڊر وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا؛ هڪ مشهور مصالحو ملاوٽ پانچ فورن آهي. استعمال ٿيندڙ چٽڻين ۽ خوشبودار ٻوٽن ۾ ڳاڙهو بصر، سائا مرچ، ٿوم، ادرڪ، ڌاڻا پن ۽ پودينو شامل آهن. ناريل جو کير، سرنهن جو پيسٽ، سرنهن جا ٻج، سرنهن جو تيل، گيهه، اچار ۽ چٽڻيون پڻ هن کاڌ خوراڪ ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. ملڪ جي دريائي جاگرافي سبب مڇي پروٽين جو مکيه ذريعو آهي، ۽ اها اڪثر پنهنجي آڻن سميت کائي ويندي آهي. هلشا قومي مڇي آهي ۽ بيحد مقبول آهي. ٻين گهڻو کائجندڙ مڇين ۾ روهو، پنگاس ۽ تلپيا شامل آهن. لابسٽر، جهينگا ۽ سڪل مڇي (شٽڪي) پڻ مقامي کاڌن ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. چٽاگانگ ۾ ڳائو گوشت سان لاڳاپيل کاڌن ۾ ڪالا ڀونا ۽ ميزبان شامل آهن؛ ميزبان هڪ روايتي طور مشهور دعوت آهي، جنهن ۾ ميزبان گوشت پيش ڪيو ويندو آهي، جيڪو تيز ۽ مصالحيدار ڳائو گوشت جو سالن آهي. سلهٽ ۾ شتڪورا ليمون کاڌن کي ميرينيٽ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ ان جو مشهور مثال بيف هتڪورا آهي. چٽاگانگ هل ٽريڪٽس جي قبائلي برادرين ۾ بانس جي ڪونپلن سان کاڌو ٺاهڻ مشهور آهي. کلنا گوشت وارن کاڌن ۾ چوئي جهل (پائپر چابا) جي استعمال لاءِ مشهور آهي. ڪلائي روٽي، ڳوٺاڻي فليٽ بريڊ جو هڪ قسم، راجشاهي جي چپائي نواب گنج ۾ وڏي پيماني تي کائي وڃي ٿي. بنگلاديش ۾ مٺاڻن جي وسيع روايت آهي، جنهن ۾ روشگولا، روشملائي، چومچوم، سنديش، مشٽي دوئي، ڪالوجام ۽ جلابي جهڙيون مٺايون شامل آهن. پٿا چانورن يا ميون مان ٺهيل روايتي اُٻاريل مٺاڻون آهن. حلوو، شيمائي ۽ فالودو، جن مان پوئين ٻه سيميون جون صورتون آهن، مذهبي ميلن ۽ خوشين ۾ مشهور مٺاڻون آهن. روتي، نان، پراٺو، لوچي ۽ باڪر خاني اهم مقامي مانيون آهن. گرم کير واري چانهه ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ پيئجندڙ مشروب آهي، جيڪا گڏيل ڪچهرين جو مرڪز بڻيل آهي. بورھاني، مٺو ۽ لسي روايتي طور استعمال ٿيندڙ مشهور مشروب آهن. ڪباب تمام گهڻو مشهور آهن، خاص طور تي سيخ ڪباب، چپلي ڪباب، شامي ڪباب، چڪن ٽڪا ۽ ششليڪ، گڏوگڏ چاپ جا مختلف قسم. مشهور گهٽي کاڌن ۾ چٽ پٽي، جهل موري، شنگارا، سموسو ۽ فچڪا شامل آهن. رانديون ڳوٺاڻن علائقن ۾ ڪيترين ئي روايتي مقامي راندين جهڙوڪ ڪبڊي، بولي کيلا، لاٺي کيلا ۽ نوڪا بائيچ کي اڃا تائين وڏي مقبوليت حاصل آهي. جيتوڻيڪ ڪبڊي ملڪ جي قومي راند آهي، پر ڪرڪيٽ ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ مشهور راند سمجهي وڃي ٿي. بنگلاديش قومي ڪرڪيٽ ٽيم 1999ع ۾ پنهنجي پهرين ڪرڪيٽ عالمي ڪپ ۾ شرڪت ڪئي، ۽ ايندڙ سال ان کي ٽيسٽ ڪرڪيٽ جو درجو ڏنو ويو. بنگلاديش 2015ع جي 2015 ڪرڪيٽ عالمي ڪپ ۾ چوٿين مرحلي تائين پهتو، 2017 آءِ سي سي چيمپيئنز ٽرافي جي نيم فائنل تائين پهتو، ۽ ايشيا ڪپ جي فائنل ۾ ٽي ڀيرا (2012ع، 2016ع ۽ 2018ع) پهتو. شڪيب الحسن کي راند جي تاريخ جي بهترين آل رائونڊر رانديگرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 2020ع ۾ بنگلاديش قومي انڊر-19 ڪرڪيٽ ٽيم مردن جو 2020 انڊر-19 ڪرڪيٽ عالمي ڪپ کٽي ورتو. ساڳي ٽيم 2023ع ۽ 2024ع ۾ لڳاتار انڊر-19 مردن جو ايشيا ڪپ پڻ کٽيو. 2018ع ۾ بنگلاديش عورتن جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم 2018 عورتن جو ٽوئنٽي 20 ايشيا ڪپ کٽيو. فٽبال ڪرڪيٽ کان پوءِ بنگلاديش جي ٻي سڀ کان مشهور راند آهي. قومي فٽبال ٽيم جو پهريون روپ 1971ع جي آزاديءَ واري جنگ دوران شادھين بنگلا فٽبال ٽيم جي صورت ۾ ظاهر ٿيو. 25 جولاءِ 1971ع تي ٽيم جي ڪپتان ذاڪريا پِنٽو پاڙيسري هندستان ۾ ميچ کان اڳ بنگلاديش جو جهنڊو پرڏيهي سرزمين تي ڦڙڪائيندڙ پهريون شخص بڻيو. آزاديءَ کان پوءِ بنگلاديش قومي فٽبال ٽيم 1973ع ۾ پنهنجو پهريون بين الاقوامي مقابلو کيڏيو ۽ پوءِ اي ايف سي ايشيا ڪپ (1980ع) ۾ شرڪت ڪرڻ جو اعزاز حاصل ڪيو، اهڙي ريت اها ڏکڻ ايشيا جي صرف ٻي ٽيم بڻجي وئي جيڪا هن مقابلي ۾ پهتي. فٽبال ۾ بنگلاديش جون سڀ کان نمايان ڪاميابيون 2003 ساف گولڊ ڪپ ۽ 1999 ڏکڻ ايشيائي رانديون آهن. بنگلاديش عورتن جي قومي فٽبال ٽيم 2022ع ۽ 2024ع ۾ لڳاتار ساف عورتن جي چيمپيئن شپ کٽي. بنگلاديشي تيرانداز ايتي خاتون ۽ رومان سنا 2019 ڏکڻ ايشيائي رانديون دوران تيراندازي جي سڀني 10 مقابلن (انفرادي ۽ ٽيمي) ۾ سون جا تمغا کٽي تاريخ رقم ڪئي. قومي راندين جي ڪائونسل ملڪ جي 42 راندين جي وفاقن کي منظم ڪري ٿي. شطرنج پڻ بنگلاديش ۾ تمام گهڻي مقبول آهي. ملڪ وٽ شطرنج جا پنج گرينڊ ماسٽر آهن، جن مان نياز مرشد ڏکڻ ايشيا جو پهريون گرينڊ ماسٽر هو. 2010ع ۾ جبل چاڙهيندڙ موسيٰ ابراهيم مائونٽ ايورسٽ تي پهچندڙ پهريون بنگلاديشي بڻيو. واصفيا نذرين پهرين بنگلاديشي جبل چاڙهيندڙ آهي، جنهن ست چوٽيون (Seven Summits) ۽ ڪي ٽو سر ڪيا. مئي 2026ع ۾ بابر علي مائونٽ مڪالو سر ڪندڙ پهريون بنگلاديشي بڻيو. اهم شخصيتون شيخ مجيب الرحمان شيخ حسينه واجد بيگم خالده ضياء ڊاڪٽر محمد يونس (نوبل انعام ماڻيندڙ) رونا ليلا پڻ ڏسندا بنگلاديش جا صدر بنگلاديش جا وزير اعظم وڌيڪ مطالعي لاءِ حوالا خارجي ڳنڍڻا بنگلاديش لاءِ اهم ترقياتي اڳڪٿيون تان انٽرنيشنل فيوچرز سانچو:Bangladesh topics بنگلا ديش جي سرڪاري ويب سائيٽ