Baden-Baden

Baden-Baden (foje esperantigita kiel Badeno, kvankam tio ankaŭ estas nomo de historia (federacia) lando) estas eksterdistrikta urbo kaj konata banloko en la federacia lando Baden-Virtembergo de Germanio. Fine de decembro 2024 ĝi havis 56 881 loĝantojn. Baden-Baden portas la kromnomon "rozurbo". Etimologio La urbo estis romia urbo en la romia provinco Germania Superior, havis la nomon Aquae (plurale banoj) kaj estis, krom la romiaj legianoj, plejparte setlita de keltoj kaj la ĝermana tribo sueboj (komparu la vorton ŝvaboj). Sendube la romia urbo ekzistis antaŭ la jaro 198, ĉar el tiu jaro konserviĝis ŝtona vojindikolo al la urbo res p(ublica) Aqu(ensis). En la 210-aj jaroj la imperiestro Karakalo konstruigis en la urbo Aquae vastajn termobanejojn, kaj ĝis plej malfrue la jaro 282 (kiam mortis la romia imperiestro Probo) la tuta regiono, kiun Tacito nomis agri decumates, estis sub armea kontrolo de la ĝermana tribo alemanoj, ne plu de la Romia Imperio. En la moderna germana lingvo, Baden estas substantivo kun la signifo "banado" sed Baden, la originala ĝermanlingva nomo de la urbo, estas la traduko de la latina formo Aquae kaj devenas de pli frua plurala formo de Bad ("bano"). La urbo en la mezepoko germanlingve nomiĝis Baden, sed pro klara kompreno oni ofte nomis ĝin "Baden en Baden", por distingi ĝin de Baden (Aŭstrio) aŭ Baden (Svislando). En 1932 la nomo de la urbo estis oficiale ŝanĝita al Baden-Baden. Nomo en Esperanto La esperantigita nomo de la urbo laŭ Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto (PIV), Badeno, nuntempe estas evitinda, ĉar ĝi devenis de ĝia malnova germana nomo "Baden", kiu jam ekde 1932 estis anstataŭigita de "Baden-Baden". Dum Esperanto-aranĝoj en Baden-Baden (ekzemple la Trilanda Renkontiĝo de GEJ en 2005 kaj la BAVELO-Seminario en 2006), oni ne esperantigis la nomon de la urbo. Geografio Badener Höhe (esperante= altaĵo de Badeno) estas monto en la norda Nigra Arbaro sur la teritorio de Baden-Baden kaj Forbach. Kun alteco de 1002,5 m ĝi estas la plej alta punkto en la urbo Baden-Baden. Turismo Vizitindaĵoj estas la tn. Trinkhalle (trinkfontano), Kurhaus (kuracloko), Friederichsbad (kuracloka banejo), malnova fortikaĵo, Festspielhaus (operejo) Neues Schloss (nova kastelo), Altes Schloss (malnova kastelo), florĝardeno Lichtentaler Allee, Fotogalerio Famuloj Reinhold Schneider, verkisto Karola Meeder (n. 1964), germana filmreĝisorino Pierre Boulez (1925-2016), franca komponisto restadis en Baden-Baden Vera Glagoleva (1956-2017), rusa filmreĝisorino, mortis tie Partneraj urboj Menton (Francio) de 1961 Moncalieri (Italio) de 1990 Karlovy Vary (Ĉeĥio) de 1998 Jalto (Ukrainio) de 2000 Literaturo (eo) Baden kaj la nova balneologia arkivo, radioprelego de d-ro Arthur Baur, SRI 1991-020-B-2 (de) Volkmar Eidloth: Baden-Baden, europäische Kurstädte und das Welterbe der UNESCO. Grundzüge einer länderübergreifenden gemeinschaftlichen Bewerbung (Baden-Baden, eŭropaj banurboj kaj Monda Heredaĵo de Unesko. Bazoj de translima komuna aspiro.), en: Denkmalpflege in Baden-Württemberg, 42. jarkolekto 2013, Heft 3, paĝoj 134–144 (surrete) Vidu ankaŭ Kastelo Hohenbaden Eksteraj ligiloj Oficiala retejo (germane) Pliaj informoj pri la urbo por vojaĝantoj (germane) Referencoj