අසර්බයිජානය

අසර්බයිජානය, නිල වශයෙන් අසර්බයිජාන් ජනරජය, යනු බටහිර ආසියාවේ සහ නැගෙනහිර යුරෝපයේ මායිමේ පිහිටි අන්තර් මහාද්වීපික සහ ගොඩබිම් සහිත රටකි. එය දකුණු කොකේසස් කලාපයේ කොටසක් වන අතර නැගෙනහිරින් කැස්පියන් මුහුදෙන්, උතුරින් රුසියාවේ ඩැගෙස්තාන් ජනරජයෙන්, වයඹ දෙසින් ජෝර්ජියාවෙන්, බටහිරින් ආර්මේනියාව සහ තුර්කියෙන් සහ දකුණින් ඉරානයෙන් මායිම් වී ඇත. බකු යනු අගනුවර සහ විශාලතම නගරයයි. වර්තමාන අසර්බයිජානය ලෙස හඳුන්වන භූමිය මුලින්ම කොකේසියානු ඇල්බේනියාව විසින් සහ පසුව විවිධ පර්සියානු අධිරාජ්‍යයන් විසින් පාලනය කරන ලදී. 19 වන සියවස දක්වා එය කජාර් ඉරානයේ කොටසක් ලෙස පැවතුනද, 1804–1813 සහ 1826–1828 රුසෝ-පර්සියානු යුද්ධ නිසා කජාර් අධිරාජ්‍යයට එහි කොකේසියානු ප්‍රදේශ රුසියානු අධිරාජ්‍යයට පවරා දීමට සිදුවිය; 1813 දී ගුලිස්තානය සහ 1828 දී ටර්ක්මෙන්චේ ගිවිසුම් මගින් රුසියාව සහ ඉරානය අතර දේශ සීමාව නිර්වචනය කරන ලදී. 19 වන සියවසේදී රුසියාව විසින් යටත් කර ගන්නා තෙක් අරාස් කඳුවැටියට උතුරින් පිහිටි ප්‍රදේශය ඉරානයේ කොටසක් වූ අතර, එහිදී එය කොකේසස් උපරාජයේ කොටසක් ලෙස පරිපාලනය කරන ලදී. 19 වන සියවසේ අග භාගය වන විට, රුසියානු අධිරාජ්‍යය බිඳ වැටීමෙන් වසරකට පසු, 1918 දී අසර්බයිජාන් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය ට්‍රාන්ස්කෝකේසියානු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ෆෙඩරල් ජනරජයෙන් නිදහස ප්‍රකාශ කර පළමු ලෞකික ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මුස්ලිම් බහුතර රාජ්‍යය බවට පත් වූ විට, අසර්බයිජානියානු ජාතික අනන්‍යතාවයක් මතු විය. 1920 දී, රට යටත් කර අසර්බයිජාන් SSR ලෙස සෝවියට් සංගමයට ඇතුළත් කරන ලදී. නූතන අසර්බයිජාන් ජනරජය 1991 අගෝස්තු 30 වන දින, සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරීමට ටික කලකට පෙර එහි නිදහස ප්‍රකාශ කළේය. 1991 සැප්තැම්බර් මාසයේදී, නාගෝර්නෝ-කරබාක් කලාපයේ වාර්ගික ආර්මේනියානු බහුතරය ස්වයං-ප්‍රකාශිත ආර්ට්සාක් ජනරජය පිහිටුවා ගත් අතර, එය 1994 දී පළමු නාගෝර්නෝ-කරබාක් යුද්ධය අවසන් වීමත් සමඟ තථ්‍ය වශයෙන් ස්වාධීන විය, නමුත් කලාපය සහ අවට දිස්ත්‍රික්ක හත අසර්බයිජානයේ කොටසක් ලෙස ජාත්‍යන්තරව පිළිගැනුණි. 2020 දී දෙවන නාගෝර්නෝ-කරබාක් යුද්ධයෙන් පසුව, දිස්ත්‍රික්ක හත සහ නාගෝර්නෝ-කරබාක්හි කොටස් අසර්බයිජානියානු පාලනයට නැවත ලබා දෙන ලදී. 2023 දී අසර්බයිජානියානු ප්‍රහාරයක් ආර්ට්සාක් ජනරජය අවසන් කළ අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස නාගෝර්නෝ-කරබාක් ආර්මේනියානුවන් පලා ගියේය. අසර්බයිජානය ඒකීය අර්ධ ජනාධිපති ජනරජයකි. එය ස්වාධීන තුර්කි රාජ්‍ය හයෙන් එකක් වන අතර තුර්කි රාජ්‍ය සංවිධානයේ සහ ටර්ක්සෝයි ප්‍රජාවේ ක්‍රියාකාරී සාමාජිකයෙකි. අසර්බයිජානය රටවල් 182ක් සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා පවත්වන අතර එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, යුරෝපීය කවුන්සිලය, නොබැඳි ජාතීන්ගේ ව්‍යාපාරය, OSCE සහ NATO PfP වැඩසටහන ඇතුළුව ජාත්‍යන්තර සංවිධාන 38ක සාමාජිකත්වය දරයි. එය GUAM, ස්වාධීන රාජ්‍යයන්ගේ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය, සහ OPCW හි ආරම්භක සාමාජිකයන්ගෙන් එකකි. අසර්බයිජානය ලෝක වෙළඳ සංවිධානයේ නිරීක්ෂක රාජ්‍යයකි. රටේ ජනගහනයෙන් අතිමහත් බහුතරය (97%) මුස්ලිම්වරු වෙති. අසර්බයිජානයේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව නිල ආගමක් ප්‍රකාශයට පත් නොකරන අතර රටේ සියලුම ප්‍රධාන දේශපාලන බලවේග ලෞකික ය. අසර්බයිජානය සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටක් වන අතර මානව සංවර්ධන දර්ශකයේ 89 වන ස්ථානයේ සිටී. 1993 සිට බලයේ සිටින පාලක නව අසර්බයිජාන් පක්ෂයට ජනාධිපතිවරුන් වන හෙයිඩර් අලියෙව් සහ ඔහුගේ පුත් ඉල්හැම් අලියෙව් යටතේ අධිකාරීවාදය සම්බන්ධයෙන් චෝදනා එල්ල වී තිබේ. පාලක අලියෙව් පවුල අසර්බයිජානයේ මානව හිමිකම් වාර්තාවේ විවේචනයට ලක්ව ඇති අතර, ඒ මාධ්‍ය සීමා කිරීම් සහ එහි ෂියා මුස්ලිම් ජනගහනය මර්දනය කිරීම ඇතුළුවය. නිරුක්තිය අසර්බයිජානය යන පදය සෑදී ඇත්තේ ඇචෙමනිඩ් අධිරාජ්‍යය යටතේ පර්සියානු සැට්‍රැප් එකක් වන ඇට්‍රොපේට්ස් ගෙන් වන අතර එය මහා ඇලෙක්සැන්ඩර් යටතේ මීඩියා හි සැට්‍රැප් ලෙස නැවත ස්ථාපිත කරන ලදී. මෙම නාමයේ මුල් නිරුක්තිය එහි මූලයන් එක් කාලයක ආධිපත්‍යය දැරූ සොරොස්ට්‍රියානුවාදයේ ඇති බව සැලකේ. ඇවෙස්ටා හි ෆ්‍රවර්ඩින් යෂ්ට් ("ගාඩියන් දේවදූතයන්ට ගීතිකාව") හි, ඇවෙස්ටාන් භාෂාවෙන් "අපි ශුද්ධ ඇට්‍රොපේටීන්ගේ ෆ්‍රවාෂිට නමස්කාර කරමු" ලෙස පරිවර්තනය කරන âterepâtahe ashaonô fravashîm ýazamaide ගැන සඳහනක් ඇත. "ඇට්‍රොපේට්ස්" යන නම පැරණි ඉරාන, බොහෝ විට මධ්‍යස්ථ, "(ශුද්ධ) ගින්නෙන් ආරක්ෂා කර ඇත" හෝ "(ශුද්ධ) ගින්නේ දේශය" යන අර්ථය ඇති සංයුක්ත නාමයක ග්‍රීක අක්ෂර පරිවර්තනයකි. ග්‍රීක නාමය ඩයෝඩෝරස් සිකුලස් සහ ස්ට්‍රාබෝ විසින් සඳහන් කරන ලදී. සහස්‍ර ගණනාවක් පුරා, මෙම නම අටුර්පාටකන් (මධ්‍යම පර්සියානු), පසුව අධර්බාධගන්, අධෝර්බායිගන්, අසර්බායිඩ්ජාන් (නව පර්සියානු) සහ වර්තමාන අසර්බයිජාන් ලෙස පරිණාමය විය. අසර්බයිජාන් යන නම මුලින්ම මුසාවට් රජය විසින් 1918 දී සම්මත කරන ලදී. රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ බිඳවැටීමෙන් පසුව, ස්වාධීන අසර්බයිජාන් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය ස්ථාපිත කරන ලදී. එතෙක්, මෙම නාමය සමකාලීන වයඹදිග ඉරානයේ යාබද කලාපය හඳුනා ගැනීම සඳහා පමණක් භාවිතා කරන ලදී, අසර්බයිජාන් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයේ ප්‍රදේශය කලින් අරාන් සහ ෂිර්වාන් ලෙස හැඳින්විණි. එම පදනම මත ඉරානය අලුතින් සම්මත කරගත් රටේ නමට විරෝධය දැක්වීය. සෝවියට් පාලන සමයේදී, රට රුසියානු අක්ෂර පරිවර්තනයෙන් ලතින් භාෂාවෙන් අක්ෂර වින්‍යාසය Azerbaydzhan (රුසියානු: Азербайджа́н) ලෙසද භාවිතා කරන ලදී. 1940 සිට 1991 දක්වා රටේ නම සිරිලික් අක්ෂර වින්‍යාසයෙන් Азәрбајҹан ලෙසද භාවිතා කරන ලදී. ඉතිහාසය පෞරාණිකත්වය අසර්බයිජානයේ භූමියේ මානව ජනාවාස පිළිබඳ පැරණිතම සාක්ෂි ගල් යුගයේ අග භාගය දක්වා දිවෙන අතර එය අසික් ගුහාවේ ගුරුචේ සංස්කෘතියට සම්බන්ධ වේ. මුල් ජනාවාසවලට ක්‍රි.පූ. 9 වන සියවසේදී සිතියන්වරු ඇතුළත් වූහ. සිතියන්වරුන් අනුගමනය කරමින්, ඉරාන මේදවරු අරස් ගඟට දකුණින් පිහිටි ප්‍රදේශය ආධිපත්‍යය දැරූහ. මේදවරු ක්‍රි.පූ. 900 සහ 700 අතර විශාල අධිරාජ්‍යයක් ගොඩනඟා ගත් අතර, එය ක්‍රි.පූ. 550 දී පමණ අචෙමනිඩ් අධිරාජ්‍යයට ඒකාබද්ධ විය. සොරොස්ට්‍රියානුවාදය පැතිරීමට හේතු වූ අචෙමනිඩ්වරු විසින් මෙම ප්‍රදේශය යටත් කර ගන්නා ලදී. සසානිඩ් යුගයේ සිට සෆාවිඩ් යුගය දක්වා 252 දී සසානියානු අධිරාජ්‍යය කොකේසියානු ඇල්බේනියාව යටත් රාජ්‍යයක් බවට පත් කළ අතර, උර්නෙයාර් රජු 4 වන සියවසේදී නිල වශයෙන් ක්‍රිස්තියානි ආගම රාජ්‍ය ආගම ලෙස පිළිගත්තේය. සසානිඩ් පාලනය තිබියදීත්, කොකේසියානු ඇල්බේනියාව 9 වන සියවස දක්වා කලාපයේ ආයතනයක් ලෙස පැවති අතර, සසානිඩ් ඉරානයට සම්පූර්ණයෙන්ම යටත් වූ අතර, එහි රාජාණ්ඩුව රඳවා ගත්තේය. සසානියානු අධිරාජ්‍යයාගේ ප්‍රධාන යටත්වැසියෙකු වුවද, ඇල්බේනියානු රජුට අධිකාරියේ ස්වරූපයක් පමණක් තිබූ අතර, සසානියානු මාර්ස්බන් (හමුදා ආණ්ඩුකාරයා) බොහෝ සිවිල්, ආගමික සහ හමුදා බලතල දැරීය. 7 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, සසානියානුවන්ගේ යටත්වැසියෙකු ලෙස කොකේසියානු ඇල්බේනියාව, මුස්ලිම්වරුන් පර්සියාව යටත් කර ගැනීමත් සමඟ නාමික මුස්ලිම් පාලනයට යටත් විය. උමයියාද් කැලිෆේට් දකුණු කොකේසස්හි සිට සසානියානුවන් සහ බයිසැන්තියානුවන් යන දෙදෙනාම පලවා හැර, 667 දී ජුවාන්ෂර් රජුගේ නායකත්වයෙන් යුත් ක්‍රිස්තියානි ප්‍රතිරෝධය මර්දනය කිරීමෙන් පසු කොකේසියානු ඇල්බේනියාව යටත් රාජ්‍යයක් බවට පත් කළේය. අබ්බාසිඩ් කැලිෆේට් පරිහානියෙන් ඉතිරි වූ බල රික්තය සලාරිඩ්, සජිඩ් සහ ෂැඩාඩිඩ් වැනි බොහෝ දේශීය රාජවංශ විසින් පුරවන ලදී. 11 වන සියවස ආරම්භයේදී, මධ්‍යම ආසියාවෙන් සංක්‍රමණය වූ ඔගුස් තුර්කි ජාතිකයින්ගේ රළ විසින් භූමිය ක්‍රමයෙන් අල්ලා ගන්නා ලද අතර, ඔවුන් එකල තුර්කි ජාතික ජනවාර්ගික නාමයක් අනුගමනය කළහ. මෙම තුර්කි රාජවංශවලින් පළමුවැන්න සෙල්ජුක් අධිරාජ්‍යය වූ අතර එය 1067 වන විට එම ප්‍රදේශයට ඇතුළු විය. පූර්ව-තුර්කි ජනගහනය ඉන්දු-යුරෝපීය සහ කොකේසියානු භාෂා කිහිපයක් කතා කළ අතර, ඒ අතර ආර්මේනියානු සහ ඉරාන භාෂාවක් වන පැරණි අසේරි, අද අසර්බයිජානියානු භාෂාවේ මුල් පූර්වගාමියා වූ තුර්කි භාෂාවකින් ක්‍රමයෙන් ප්‍රතිස්ථාපනය විය. සමහර භාෂා විද්‍යාඥයින් ප්‍රකාශ කර ඇත්තේ ඉරාන අසර්බයිජානයේ සහ අසර්බයිජාන් ජනරජයේ ටාටි උපභාෂා, ටැට්වරුන් විසින් කතා කරන ලද ඒවා මෙන්, පැරණි අසේරිවරුන්ගෙන් පැවත එන බවයි. දේශීය වශයෙන්, පසුකාලීන සෙල්ජුක් අධිරාජ්‍යයේ දේපළ පාලනය කරන ලද්දේ සෙල්ජුක් සුල්තාන්වරුන්ගේ තාක්ෂණික යටත් වැසියන් වූ එල්ඩිගුසිඩ්වරුන් විසිනි, නමුත් සමහර විට තථ්‍ය පාලකයන් ද විය. සෙල්ජුක්වරුන් යටතේ, නිසාමි ගංජාවි සහ කකානි වැනි දේශීය කවියන් කලාපයේ පර්සියානු සාහිත්‍යයේ මල් පිපීමට හේතු විය. පසුව පර්සියානුකරණය වූ අරාබි සම්භවයක් ඇති දේශීය රාජවංශය වූ ෂිර්වන්ෂා, තිමූර්හි ටිමූරිඩ් අධිරාජ්‍යයේ යටත් රාජ්‍යයක් බවට පත් වූ අතර ගෝල්ඩන් හෝඩ් ටොක්තමිෂ්හි පාලකයා සමඟ ඔහුගේ යුද්ධයේදී ඔහුට සහාය විය. තිමූර්ගේ මරණයෙන් පසු, ස්වාධීන සහ ප්‍රතිවාදී ටර්කෝමන් රාජ්‍ය දෙකක් මතු විය: කර් කොයුන්ලු සහ අක් කොයුන්ලු. 861 සිට ඔවුන් කළ පරිදි, දේශීය පාලකයන් සහ යටත් වැසියන් ලෙස ඉහළ ස්වයං පාලනයක් ඉදිරි සියවස් ගණනාවක් පුරා පවත්වා ගනිමින්, ෂිර්වන්ෂාවරු ආපසු පැමිණියහ. 1501 දී, ඉරානයේ සෆාවිඩ් රාජවංශය ෂිර්වන්ෂාවරුන් යටත් කර එහි දේපළ ලබා ගත්තේය. ඊළඟ සියවසේදී, සෆාවිඩ්වරු කලින් සුන්නි ජනගහනය ෂියා ඉස්ලාමයට පරිවර්තනය කළහ, නූතන ඉරානයේ ජනගහනය සමඟ ඔවුන් කළාක් මෙන්. සෆාවිඩ්වරු ෂිර්වන්ෂාවරුන්ට 1538 දක්වා සෆාවිඩ් ආධිපත්‍යය යටතේ බලයේ සිටීමට ඉඩ දුන් අතර, සෆාවිඩ් රජු I වන ටහ්මාස්ප් ඔවුන්ව සම්පූර්ණයෙන්ම බලයෙන් පහ කර එම ප්‍රදේශය ෂිර්වන් පළාත බවට පත් කළේය. 1578–1590 ඔටෝමන්-සෆාවිඩ් යුද්ධයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සුන්නි ඔටෝමන්වරු කෙටි කලකට වර්තමාන අසර්බයිජානය අත්පත් කර ගැනීමට සමත් වූහ; 17 වන සියවසේ මුල් භාගය වන විට, සෆාවිඩ් ඉරාන පාලක I වන අබ්බාස් විසින් ඔවුන් නෙරපා හරින ලදී. සෆාවිඩ් රාජවංශයේ අභාවයෙන් පසු, 1722–1723 රුසෝ-පර්සියානු යුද්ධයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස බකු සහ ඒ අවට ප්‍රදේශ රුසියානුවන් විසින් කෙටි කලකට අත්පත් කර ගන්නා ලදී. වර්තමාන අසර්බයිජානයේ ඉතිරි කොටස 1722 සිට 1736 දක්වා ඔටෝමන්වරුන් විසින් අත්පත් කර ගන්නා ලදී. සෆාවිඩ් ඉරානයේ අසල්වැසි ප්‍රතිවාදීන් විසින් මෙවැනි කෙටි කාලීන මැදිහත්වීම් සිදු කළද, සෆාවිඩ්වරුන්ගේ මුල්ම පැමිණීමේ සිට 19 වන සියවස දක්වා මෙම භූමිය ඉරාන පාලනය යටතේ පැවතුනි. නූතන ඉතිහාසය සෆාවිඩ්වරුන්ගෙන් පසු, මෙම ප්‍රදේශය ඉරාන අෆ්ෂාරිඩ් රාජවංශය විසින් පාලනය කරන ලදී. 1747 දී නාඩර් ෂාගේ මරණයෙන් පසු, ඔහුගේ පැරණි යටත්වැසියන් බොහෝ දෙනෙක් අස්ථාවරත්වය පුපුරා යාමෙන් ප්‍රයෝජන ගත්හ. විවිධ ආකාරයේ ස්වයං පාලනයක් සහිත බොහෝ ඛානේට්වරු මතු වූහ. මෙම ඛානේට් වල පාලකයින් ඉරානයේ පාලක රාජවංශවලට සෘජුවම සම්බන්ධ වූ අතර ඉරාන ෂාහි යටත්වැසියන් සහ යටත්වැසියන් විය. මධ්‍යම ආසියාව සහ බටහිර අතර ජාත්‍යන්තර වෙළඳ මාර්ග හරහා ඛානේට්වරු ඔවුන්ගේ කටයුතු පාලනය කළහ. ඉන් පසුව, මෙම ප්‍රදේශය ඉරාන සැන්ඩ්ස් සහ කජාර්වරුන්ගේ අනුප්‍රාප්තික පාලනය යටතේ පැවතුනි. 18 වන සියවසේ අග භාගයේ සිට, අධිරාජ්‍ය රුසියාව ඉරානය සහ ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය කෙරෙහි වඩාත් ආක්‍රමණශීලී භූ-දේශපාලනික ස්ථාවරයකට මාරු විය. රුසියාව බොහෝ දුරට ඉරානයේ අතේ තිබූ කොකේසස් කලාපය අත්පත් කර ගැනීමට ක්‍රියාකාරීව උත්සාහ කළේය. 1804 දී රුසියානුවන් ඉරාන ගංජා නගරය ආක්‍රමණය කර කොල්ල කෑ අතර, එය 1804–1813 රුසෝ-පර්සියානු යුද්ධයට හේතු විය. යුධමය වශයෙන් උසස් රුසියානුවන් යුද්ධය ජයග්‍රහණයකින් අවසන් කළහ. කජාර් ඉරානයේ පරාජයෙන් පසු, ගුලිස්තාන ගිවිසුමට අනුව, ජෝර්ජියාව සහ ඩැගෙස්තානය සමඟ බොහෝ ඛනේට් වල ආධිපත්‍යය රුසියානු අධිරාජ්‍යයට භාර දීමට එයට සිදුවිය. 19 වන සියවසේදී රුසියාව එය අත්පත් කර ගන්නා තෙක් අරස් ගඟට උතුරින් පිහිටි ප්‍රදේශය ඉරාන භූමියක් විය. දශකයකට පමණ පසු, ගුලිස්තාන ගිවිසුම උල්ලංඝනය කරමින්, රුසියානුවන් ඉරානයේ එරිවන් ඛානේට් ආක්‍රමණය කළහ. මෙය දෙදෙනා අතර අවසන් සතුරුකම් ඇති කළේය, එනම් 1826–1828 රුසෝ-පර්සියානු යුද්ධය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස කජාර් ඉරානයට එරිවන් ඛානේට්, නක්චිවන් ඛානේට් සහ තාලිෂ් ඛානේට් හි ඉතිරි කොටස කෙරෙහි ස්වෛරීභාවය අත්හැරීමට සිදු විය. ඉරානයේ සිට සියලුම කොකේසියානු ප්‍රදේශ රුසියාවට ඇතුළත් කිරීමෙන් පසු, දෙක අතර මායිම අරස් ගඟේ ස්ථාපිත කරන ලදී. රුසියානු ආක්‍රමණය නොතකා, 19 වන සියවස පුරාම, රුසියානු ආක්‍රමණය නොතකා, බකු, ගංජා සහ ටිෆ්ලිස් (ටිබිලිසි, දැන් ජෝර්ජියාව) යන රුසියානු නගරවල ෂියා සහ සුන්නි බුද්ධිමතුන් අතර ඉරාන සංස්කෘතිය, සාහිත්‍යය සහ භාෂාව පිළිබඳ අවධානය පුළුල් ලෙස පැවතුනි. එම සියවස තුළම, පශ්චාත් ඉරාන රුසියානු-අධිකාරී නැගෙනහිර කොකේසියාවේ, 19 වන සියවස අවසානයේ අසර්බයිජානියානු ජාතික අනන්‍යතාවයක් මතු විය. රුසියානු ආක්‍රමණයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, අසර්බයිජානියානුවන් වර්තමානයේ ජාතීන් දෙකක් අතර බෙදී සිටිති: ඉරානය සහ අසර්බයිජානය. පළමුවන ලෝක සංග්‍රාමයේදී රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ බිඳවැටීමෙන් පසු, කෙටි කාලීන ට්‍රාන්ස්කෝකේසියානු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ෆෙඩරල් ජනරජය ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර එය වර්තමාන අසර්බයිජානය, ජෝර්ජියාව සහ ආර්මේනියා ජනරජයන් සමන්විත විය. ඉන් පසුව 1918 මාර්තු 30 සිට අප්‍රේල් 2 දක්වා බකු සහ බකු ආණ්ඩුකාර ප්‍රදේශයේ යාබද ප්‍රදේශවල මාර්තු දින සංහාර සිදු විය. 1918 මැයි මාසයේදී ජනරජය විසුරුවා හරින විට, ප්‍රමුඛ මුසාවත් පක්ෂය අසර්බයිජාන් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය (ADR) ලෙස නිදහස ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර, "අසර්බයිජාන්" යන නම භාවිතා කළ අතර, ADR ප්‍රකාශයට පත් කිරීමට පෙර සමකාලීන ඉරානයේ යාබද වයඹ දිග කලාපය හැඳින්වීමට පමණක් භාවිතා කරන ලදී. ADR යනු මුස්ලිම් ලෝකයේ පළමු නූතන පාර්ලිමේන්තු ජනරජයයි. පාර්ලිමේන්තුවේ වැදගත් ජයග්‍රහණ අතර කාන්තාවන්ට ඡන්ද අයිතිය ව්‍යාප්ත කිරීම, ADR කාන්තාවන්ට පිරිමින්ට සමාන දේශපාලන අයිතිවාසිකම් ලබා දුන් පළමු මුස්ලිම් ජාතිය බවට පත් කිරීම විය. මුස්ලිම් නැගෙනහිර ප්‍රදේශයේ ආරම්භ කරන ලද පළමු නූතන විශ්වවිද්‍යාලය වන බකු රාජ්‍ය විශ්වවිද්‍යාලය මෙම කාලය තුළ ආරම්භ කරන ලදී. 1920 අප්‍රේල් 28 වන දින බොල්ෂෙවික් 11 වන සෝවියට් රතු හමුදාව එය ආක්‍රමණය කර අසර්බයිජාන් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය පිහිටුවන තෙක් ස්වාධීන අසර්බයිජානය පැවතියේ මාස 23 ක් පමණි. අලුතින් පිහිටුවන ලද අසර්බයිජානියානු හමුදාවෙන් වැඩි කොටසක් කරබාක්හි ඇති වූ ආර්මේනියානු කැරැල්ලක් මැඩපැවැත්වීමේ නිරත වුවද, අසර්බයිජානියානුවන් 1918-20 කෙටි නිදහස ඉක්මනින් හෝ පහසුවෙන් අත්හැරියේ නැත. රුසියානු නැවත අත්පත් කර ගැනීමකට එරෙහිව අසර්බයිජානියානු සොල්දාදුවන් 20,000 ක් පමණ මිය ගියහ. ඊළඟ මුල් සෝවියට් කාලය තුළ, අසර්බයිජානියානු ජාතික අනන්‍යතාවය ව්‍යාජ ලෙස සකස් කරන ලදී. 1921 ඔක්තෝබර් 13 වන දින, රුසියාව, ආර්මේනියාව, අසර්බයිජානය සහ ජෝර්ජියාව යන සෝවියට් ජනරජයන් තුර්කිය සමඟ කාර්ස් ගිවිසුම ලෙස හැඳින්වෙන ගිවිසුමකට අත්සන් කළහ. කලින් ස්වාධීන අරාස් ජනරජය කාර්ස් ගිවිසුම මගින් අසර්බයිජාන් SSR තුළ නක්චිවන් ස්වයං පාලන සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය බවට පත්වනු ඇත. අනෙක් අතට, ආර්මේනියාවට සැන්ගෙසූර් කලාපය පිරිනමන ලද අතර තුර්කිය ග්යුම්රි (එවකට ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රොපොල් ලෙස හැඳින්විණි) ආපසු ලබා දීමට එකඟ විය. දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී, අසර්බයිජානය සෝවියට් සංගමයේ උපායමාර්ගික බලශක්ති ප්‍රතිපත්තියේ තීරණාත්මක කාර්යභාරයක් ඉටු කළ අතර, නැගෙනහිර පෙරමුණේ සෝවියට් සංගමයේ තෙල්වලින් සියයට 80 ක් බකු විසින් සපයන ලදී. 1942 පෙබරවාරි මාසයේදී සෝවියට් සංගමයේ උත්තරීතර සෝවියට් සභාවේ නියෝගය අනුව, අසර්බයිජානයේ තෙල් කර්මාන්තයේ සේවකයින් සහ සේවකයින් 500 කට වැඩි පිරිසකගේ කැපවීමට ඇණවුම් සහ පදක්කම් ප්‍රදානය කරන ලදී. ජර්මානු වෙර්මාච්ට් විසින් සිදු කරන ලද එඩෙල්වයිස් මෙහෙයුම බකු ඉලක්ක කළේ සෝවියට් සංගමයේ බලශක්ති (ඛනිජ තෙල්) ඩයිනමෝව ලෙස එහි වැදගත්කම නිසාය. 1941 සිට 1945 දක්වා දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී සියලුම අසර්බයිජානියානුවන්ගෙන් පහෙන් එකක් සටන් කළහ. ආසන්න වශයෙන් 681,000 ක් (කාන්තාවන් 100,000 කට වැඩි පිරිසක්) පෙරමුණට ගිය අතර, ඒ වන විට අසර්බයිජානයේ මුළු ජනගහනය මිලියන 3.4 කි. පෙරමුණේදී අසර්බයිජානියානුවන් 250,000 ක් පමණ මිය ගියහ. අසර්බයිජානියානුවන් 130 කට වැඩි පිරිසක් සෝවියට් සංගමයේ වීරයන් ලෙස නම් කරන ලදී. අසර්බයිජානියානු මේජර් ජෙනරාල් අසි අස්ලනොව් දෙවරක් සෝවියට් සංගමයේ වීරයා ලෙස සම්මාන ලැබීය. නිදහස මිහායිල් ගොර්බචෙව් විසින් ආරම්භ කරන ලද ග්ලාස්නොස්ට් දේශපාලනය අනුගමනය කරමින්, අසර්බයිජාන් එස්එස්ආර් හි ස්වයං පාලන කලාපයක් වන නාගෝර්නෝ-කරබාක් ඇතුළු සෝවියට් සංගමයේ විවිධ ප්‍රදේශවල සිවිල් නොසන්සුන්තාව සහ ජනවාර්ගික ගැටුම් වර්ධනය විය. දැනටමත් උණුසුම් ගැටුමකට මොස්කව් දක්වන උදාසීනත්වයට ප්‍රතිචාර වශයෙන් අසර්බයිජානයේ ඇති වූ කැළඹීම් හේතුවෙන් නිදහස සහ වෙන්වීම සඳහා ඉල්ලීම් ඇති වූ අතර එය බකුහි කළු ජනවාරි සිදුවීම් වලින් අවසන් විය. පසුව 1990 දී, අසර්බයිජාන් SSR හි උත්තරීතර කවුන්සිලය "සෝවියට් සමාජවාදී" යන වචන මාතෘකාවෙන් ඉවත් කර, "අසර්බයිජාන් ජනරජයේ ස්වෛරීභාවය ප්‍රකාශ කිරීම" සම්මත කර, අසර්බයිජාන් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයේ ධජය රාජ්‍ය ධජය ලෙස ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කළේය. 1991 දී මොස්කව්හි සිදු වූ අසාර්ථක සෝවියට් කුමන්ත්‍රණ උත්සාහයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, අසර්බයිජානයේ උත්තරීතර කවුන්සිලය 1991 ඔක්තෝබර් 18 වන දින නිදහස් ප්‍රකාශයක් සම්මත කර ගත් අතර එය දෙසැම්බර් මාසයේදී රටපුරා ජනමත විචාරණයකින් තහවුරු කරන ලද අතර, සෝවියට් සංගමය දෙසැම්බර් 26 වන දින නිල වශයෙන් පැවතීම නතර විය. ඔක්තෝබර් 18 වන දින රට එහි නිදහස් ප්‍රතිෂ්ඨාපන දිනය සමරයි. නිදහසේ මුල් වසර, ආර්මේනියාවේ සහාය ඇතිව නාගෝර්නෝ-කරබාක්හි වාර්ගික ආර්මේනියානු බහුතරයක් සමඟ පළමු නාගෝර්නෝ-කරබාක් යුද්ධයෙන් යටපත් විය. 1994 දී සතුරුකම් අවසන් වන විට, නාගෝර්නෝ-කරබාක් ඇතුළුව අසර්බයිජානියානු භූමියෙන් සියයට 14–16ක් ආර්මේනියානුවන් විසින් පාලනය කරන ලදී. යුද්ධය අතරතුර, මාලිබෙයිලි, ගුෂ්චුලර් සහ ගරාඩග්ලි හි සමූලඝාතන සහ කොජාලි සමූලඝාතන, බකු සංහාරය, මරගා සංහාරය සහ කිරොවාබාද් සංහාරය ඇතුළුව දෙපාර්ශ්වය විසින්ම බොහෝ කුරිරුකම් සහ සංහාර සිදු කරන ලදී. තවද, ඇස්තමේන්තුගත පුද්ගලයින් 30,000 ක් මිය ගිය අතර මිලියනයකට අධික පිරිසක් අවතැන් වූහ (අසර්බයිජානියානුවන් 800,000 කට වැඩි පිරිසක් සහ ආර්මේනියානුවන් 300,000 ක්). එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩල යෝජනා හතරක් (822, 853, 874 සහ 884) "අසර්බයිජානයේ සියලුම වාඩිලාගෙන සිටින ප්‍රදේශවලින් සියලුම ආර්මේනියානු හමුදා වහාම ඉවත් කර ගැනීම" සඳහා ඉල්ලීම් කළේය. 1990 ගණන්වලදී බොහෝ රුසියානුවන් සහ ආර්මේනියානුවන් සරණාගතයින් ලෙස අසර්බයිජානයෙන් පලා ගියහ. 1970 සංගණනයට අනුව, අසර්බයිජානයේ ජනවාර්ගික රුසියානුවන් 510,000 ක් සහ ආර්මේනියානුවන් 484,000 ක් සිටියහ. අලියෙව් පවුල් පාලනය, 1993–වර්තමානය 1993 දී, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීව තේරී පත් වූ ජනාධිපති අබුල්ෆාස් එල්චිබේ, කර්නල් සූරත් හුසේනොව්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් හමුදා කැරැල්ලකින් බලයෙන් පහ කරන ලද අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සෝවියට් අසර්බයිජානයේ හිටපු නායක හෙයිඩර් අලියෙව් බලයට පත් විය. 1994 දී, ඒ වන විට අගමැතිව සිටි හුසේනොව්, හෙයිඩර් අලියෙව්ට එරෙහිව තවත් හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් කිරීමට උත්සාහ කළ නමුත්, ඔහු අත්අඩංගුවට ගෙන රාජද්‍රෝහී චෝදනාවට ලක් කරන ලදී. 1995 දී, රුසියානු ඕමන් විශේෂ පොලිස් ඒකකයේ අණදෙන නිලධාරී රොව්ෂාන් ජවාඩොව් විසින් අලියෙව්ට එරෙහිව තවත් කුමන්ත්‍රණයක් උත්සාහ කරන ලදී. කුමන්ත්‍රණය වළක්වා ගත් අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ජවාඩොව් මිය ගොස් අසර්බයිජානයේ ඕමන් ඒකක විසුරුවා හරින ලදී. ඒ සමඟම, පාලන නිලධරයේ පැතිර ගිය දූෂණයෙන් රට දූෂිත විය. 1998 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, අලියෙව් දෙවන වාරය සඳහා නැවත තේරී පත් විය. හෙයිඩර් අලියෙව්ගේ පුත් ඉල්හාම් අලියෙව්, 2003 දී ඔහුගේ පියා මිය ගිය විට, නව අසර්බයිජාන් පක්ෂයේ සභාපතිවරයා මෙන්ම අසර්බයිජානයේ ජනාධිපති ධුරයට පත්විය. 2013 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ඔහු තුන්වන වරටත් ජනාධිපති ධුරයට නැවත තේරී පත් විය. 2018 අප්‍රේල් මාසයේදී, ප්‍රධාන විරුද්ධ පක්ෂ විසින් වංචනික ලෙස වර්ජනය කරන ලද මැතිවරණයෙන් අලියෙව් අඛණ්ඩව සිව්වන වරටත් බලය ලබා ගත්තේය. 2020 සැප්තැම්බර් 27 වන දින, නොවිසඳුණු නාගෝර්නෝ-කරබාක් ගැටුමේ ගැටුම් නාගෝර්නෝ-කරබාක් සම්බන්ධතා රේඛාව ඔස්සේ නැවත ආරම්භ විය. අසර්බයිජානයේ සහ ආර්මේනියාවේ සන්නද්ධ හමුදා දෙකම හමුදා සහ සිවිල් වැසියන්ට හානි වාර්තා කළහ. නාගෝර්නෝ-කරබාක් සටන් විරාම ගිවිසුම සහ අසර්බයිජානය සහ ආර්මේනියාව අතර සති හයක යුද්ධයේ අවසානය අසර්බයිජානයේ පුළුල් ලෙස සමරනු ලැබූ අතර, ඔවුන් සැලකිය යුතු භෞමික ජයග්‍රහණ ලබා ගත්හ. විශේෂයෙන් අසේරි-චිරාග්-ගුණේෂ්ලි තෙල් නිධිය සහ ෂා ඩෙනිස් ගෑස් නිධිය සූරාකෑම සමඟ, බොහෝ දියුණු ආර්ථිකයක් තිබියදීත්, අලියෙව් පවුල් පාලනය මැතිවරණ වංචා, ඉහළ මට්ටමේ ආර්ථික අසමානතාවය සහ දේශීය දූෂණය සම්බන්ධයෙන් විවේචනයට ලක්ව ඇත. 2023 සැප්තැම්බර් මාසයේදී, අසර්බයිජානය නාගෝර්නෝ-කරබාක්හි කැඩී ගිය ආර්ට්සාක් ජනරජයට එරෙහිව ප්‍රහාරයක් දියත් කළ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 2024 ජනවාරි 1 වන දින ආර්ට්සාක් විසුරුවා හැර නැවත ඒකාබද්ධ කරන ලද අතර සියලුම වාර්ගික ආර්මේනියානුවන් පාහේ කලාපයෙන් පලා ගියහ. 2025 අගෝස්තු 8 වන දින, අසර්බයිජානියානු ජනාධිපති ඉල්හාම් අලියෙව් සහ ආර්මේනියානු අගමැති නිකොල් පෂින්යන් ධවල මන්දිරයේදී ඒකාබද්ධ ප්‍රකාශයක් අත්සන් කළ අතර, ට්‍රම්ප් පරිපාලනය විසින් පහසුකම් සපයන ලද සාම ගිවිසුමකට කැපවී, දෙරට අතර දශක හතරකට ආසන්න ගැටුමක් අවසන් කරනු ඇත. භූගෝලය අසර්බයිජානය බටහිර ආසියාව සහ නැගෙනහිර යුරෝපය හරහා ගමන් කරන යුරේසියාවේ දකුණු කොකේසස් කලාපයේ පිහිටා ඇත. එය අක්ෂාංශ 38° සහ 42° N සහ දේශාංශ 44° සහ 51° E අතර පිහිටා ඇත. අසර්බයිජානයේ භූමි මායිම්වල පරිමිතිය කිලෝමීටර් 2,648 (සැතපුම් 1,645) වන අතර, එයින් කිලෝමීටර් 1,007 (සැතපුම් 626) ආර්මේනියාව සමඟ, කිලෝමීටර් 756 (සැතපුම් 470) ඉරානය සමග, ජෝර්ජියාව සමඟ කිලෝමීටර් 480, රුසියාව සමඟ කිලෝමීටර් 390 (සැතපුම් 242) සහ තුර්කිය සමඟ කිලෝමීටර් 15 (සැතපුම් 9) වේ. වෙරළ තීරය කිලෝමීටර් 800 (සැතපුම් 497) දක්වා විහිදෙන අතර, කැස්පියන් මුහුදේ අසර්බයිජානියානු කොටසේ පළලම ප්‍රදේශයේ දිග කිලෝමීටර් 456 (සැතපුම් 283) වේ. රටට ගොඩබිම් සහිත එක්ස්ක්ලේව් එකක් ඇත, නක්චිවන් ස්වයං පාලන ජනරජය. අසර්බයිජානයේ භෞතික ලක්ෂණ තුනක් ආධිපත්‍යය දරයි: නැගෙනහිරින් ස්වාභාවික මායිමක් වන වෙරළ තීරය කැස්පියන් මුහුද; උතුරින් මහා කොකේසස් කඳු වැටිය; සහ රටේ මධ්‍යයේ ඇති පුළුල් පැතලි බිම්. කඳු වැටි තුනක් ඇත: මහා සහ කුඩා කොකේසස් සහ තාලිෂ් කඳු, එක්ව රටෙන් ආසන්න වශයෙන් 40% ක් ආවරණය කරයි. උසම කඳු මුදුන බසාර්ඩුසු කන්ද මීටර් 4,466 (අඩි 14,652) වන අතර පහළම ස්ථානය කැස්පියන් මුහුදේ −28 m (−92 ft) වේ. පෘථිවියේ ඇති සියලුම මඩ ගිනි කඳු වලින් අඩක් පමණ අසර්බයිජානයේ සංකේන්ද්‍රණය වී ඇති අතර, මෙම ගිනි කඳු නව ස්වභාවධර්මයේ පුදුම 7 සඳහා නාමයෝජනා අතර විය. ප්‍රධාන ජල මූලාශ්‍ර වන්නේ මතුපිට ජලයයි. 8,350 ගංගාවලින් 24 ක් පමණක් දිගින් කිලෝමීටර 100 (සැතපුම් 62) ට වඩා වැඩිය. සියලුම ගංගා කැස්පියන් මුහුදට ගලා යයි. විශාලතම විල වර්ග කිලෝමීටර 67 (වර්ග සැතපුම් 26) වන අතර දිගම ගංගාව කුර් වන අතර එය කිලෝමීටර 1,515 (සැතපුම් 941) වන අතර එය ආර්මේනියාව සමඟ මායිම් වේ. අසර්බයිජානයේ කැස්පියන් මුහුද දිගේ දූපත් කිහිපයක් ඇති අතර ඒවා බොහෝ දුරට බකු දූපත් සමූහයේ පිහිටා ඇත. 1991 දී නිදහස ලැබීමෙන් පසු, අසර්බයිජානයේ පරිසරය ආරක්ෂා කිරීමට රජය පියවර ගෙන තිබේ. බකු-ටිබිලිසි-සෙයිහාන් නල මාර්ගය මගින් සපයන ලද ආදායම හරහා රාජ්‍ය අයවැය වැඩි වූ 2001 න් පසු ජාතික පරිසර ආරක්ෂාව වේගවත් විය. වසර හතරක් ඇතුළත, ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ දෙගුණ වී ඇති අතර දැන් රටේ භූමි ප්‍රමාණයෙන් සියයට අටක් වේ. 2001 සිට රජය විශාල සංචිත හතක් පිහිටුවා ඇති අතර පාරිසරික ආරක්ෂාව සඳහා වෙන් කර ඇති අයවැය අංශය දෙගුණයකට ආසන්නව වැඩි කර ඇත. භූ දර්ශනය අසර්බයිජානය විවිධාකාර භූ දර්ශන සඳහා නිවහන වේ. භූමියෙන් අඩකට වඩා කඳු වැටි, කඳු මුදුන්, උස්බිම් සහ සානු වලින් සමන්විත වන අතර ඒවා මීටර් 400–1,000 (මැද සහ පහළ පහත් බිම් ඇතුළුව) මට්ටම් දක්වා ඉහළ යයි, සමහර ස්ථානවල (තාලිස්, ජෙයිරන්චෝල්-අජිනෝහුර් සහ ලන්ගාබිස්-අලට් පෙරබිම්) මීටර් 100–120 දක්වා සහ අනෙක් ඒවා මීටර් 0–50 සහ ඊට ඉහළ (කොබුස්තාන්, අබ්ෂෙරොන්). අසර්බයිජානයේ ඉතිරි භූමි ප්‍රදේශය තැනිතලා සහ පහත් බිම් වලින් සමන්විත වේ. කොකේසස් කලාපය තුළ උන්නතාංශය කැස්පියන් මුහුදු වෙරළ තීරයේ මීටර් −28 සිට මීටර් 4,466 දක්වා (බසාර්ඩුසු කඳු මුදුන) වෙනස් වේ. දේශගුණයට ස්කැන්ඩිනේවියානු ප්‍රතිචක්‍රාවාටයේ සීතල ආක්ටික් වායු ස්කන්ධ, සයිබීරියානු ප්‍රතිචක්‍රාවාටයේ සෞම්‍ය වායු ස්කන්ධ සහ මධ්‍යම ආසියානු ප්‍රතිචක්‍රවාතයේ බලපෑම ඇත. අසර්බයිජානයේ භූ දර්ශනය රට තුළට වායු ස්කන්ධ ඇතුළු වන ආකාරය කෙරෙහි බලපායි. මහා කොකේසස් උතුරෙන් එන සීතල වායු ස්කන්ධවල සෘජු බලපෑම් වලින් රට ආරක්ෂා කරයි. එමඟින් රටේ බොහෝ කඳු පාමුල සහ තැනිතලා ප්‍රදේශවල උපනිවර්තන දේශගුණයක් ඇති වේ. මේ අතර, තැනිතලා සහ කඳු පාමුල ඉහළ සූර්ය විකිරණ අනුපාත මගින් සංලක්ෂිත වේ. පවතින දේශගුණික කලාප එකොළහෙන් නවයක්ම අසර්බයිජානයේ පවතී. නිරපේක්ෂ අවම උෂ්ණත්වයන් (−33 °C හෝ −27.4 °F) සහ නිරපේක්ෂ උපරිම උෂ්ණත්වයන් යන දෙකම නක්චිවන් ස්වයං පාලන ජනරජයේ කලාප වන ජුල්ෆා සහ ඕර්ඩුබාද් හි නිරීක්ෂණය විය. උපරිම වාර්ෂික වර්ෂාපතනය ලංකරන් (මි.මී. 1,600 සිට 1,800 දක්වා හෝ අඟල් 63 සිට 71 දක්වා) සහ අවම වශයෙන් අබ්ෂෙරොන් (මි.මී. 200 සිට 350 දක්වා හෝ අඟල් 7.9 සිට 13.8 දක්වා) හි වැටේ. ගංගා සහ විල් අසර්බයිජානයේ ජල පද්ධතිවල ප්‍රධාන කොටස සාදයි; ඒවා දිගු භූ විද්‍යාත්මක කාල රාමුවක් තුළ නිර්මාණය වූ අතර එම කාලය පුරා සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් විය. රට පුරා දක්නට ලැබෙන පුරාණ ගංගාවල නටබුන් මගින් මෙය සනාථ වේ. ස්වාභාවික බලවේග සහ මිනිසා විසින් හඳුන්වා දුන් කාර්මික ක්‍රියාකාරකම්වල බලපෑම යටතේ ජල පද්ධති නිරන්තරයෙන් වෙනස් වෙමින් පවතී. ඇළ මාර්ග සහ පොකුණු අසර්බයිජානයේ ජල පද්ධතිවල කොටසකි. ජල සැපයුම සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, අසර්බයිජානය ලෝකයේ සාමාන්‍යයට වඩා අඩුය, වසරකට වර්ග කිලෝමීටරයකට ආසන්න වශයෙන් ඝන මීටර් 100,000 (ඝන අඩි 3,531,467) ජලය ලැබේ. සියලුම විශාල ජල ජලාශ ඉදිකර ඇත්තේ කුර් මත ය. අසර්බයිජානයේ ජලවිද්‍යාව කැස්පියන් මුහුදු ද්‍රෝණියට අයත් වේ. කුරා සහ අරස් අසර්බයිජානයේ ප්‍රධාන ගංගා වේ. ඒවා කුරා-අරස් පහත් බිම් හරහා ගලා යයි. කැස්පියන් මුහුදට කෙලින්ම ගලා යන ගංගා ප්‍රධාන වශයෙන් මේජර් කොකේසස් සහ තාලිෂ් කඳුකරයේ ඊසානදිග බෑවුමෙන් ආරම්භ වී සමුර්–දෙවෙචි සහ ලංකරන් පහත් බිම් දිගේ ගලා යයි. "දැවෙන කන්ද" ලෙස පරිවර්තනය කර ඇති යනාර් ඩැග් යනු, බකු අසල කැස්පියන් මුහුදේ අබ්ෂෙරොන් අර්ධද්වීපයේ කඳු බෑවුමක අඛණ්ඩව දැල්වෙන ස්වාභාවික වායු ගින්නකි, එය "ගිනි දේශය" ලෙස හැඳින්වේ. සිහින්, සිදුරු සහිත වැලිගල් තට්ටුවකින් ගිනිදැල් වාතයට ගලා යයි. එය බකු ප්‍රදේශයට පැමිණෙන සංචාරකයින් සඳහා සංචාරක ආකර්ෂණයකි. ජෛව විවිධත්වය අසර්බයිජානයේ සත්ව ජීවිතයේ පොහොසත්කම සහ විවිධත්වය පිළිබඳ පළමු වාර්තා නැගෙනහිර සංචාරකයින්ගේ සංචාරක සටහන් වලින් සොයාගත හැකිය. වාස්තු විද්‍යාත්මක ස්මාරක, පුරාණ පාෂාණ සහ ගල් මත සත්ව කැටයම් වර්තමානය දක්වාම පවතී. අසර්බයිජානයේ ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ පිළිබඳ පළමු තොරතුරු 17 වන සියවසේ අසර්බයිජානයට ස්වභාව විද්‍යාඥයින් කළ සංචාර වලදී රැස් කරන ලදී. අසර්බයිජානයේ වාර්තා වී වර්ගීකරණය කර ඇති ක්ෂීරපායින් විශේෂ 106ක්, මත්ස්‍ය විශේෂ 97ක්, පක්ෂි විශේෂ 363ක්, උභයජීවී විශේෂ 10ක් සහ උරග විශේෂ 52ක් ඇත. අසර්බයිජානයේ ජාතික සත්වයා වන්නේ අසර්බයිජානයට ආවේණික කඳු-පඩිපෙළ ධාවන සහ අශ්වාරෝහක අශ්වයෙකි. කරබාක් අශ්වයා එහි හොඳ කෝපය, වේගය, අලංකාරය සහ බුද්ධිය සඳහා කීර්තියක් ඇත. එය පැරණිතම අභිජනනයකි, පුරාණ ලෝකයට අයත් සම්භවයක් ඇත, නමුත් අද අශ්වයා වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති විශේෂයකි. අසර්බයිජානයේ ශාක විශේෂ ඉහළ ශාක විශේෂ 4,500කට වඩා වැඩි ගණනකින් සමන්විත වේ. අසර්බයිජානයේ අද්විතීය දේශගුණය හේතුවෙන්, දකුණු කොකේසස්හි අනෙකුත් ජනරජවල ශාක විශේෂවලට වඩා ශාක විශේෂ ගණනින් බෙහෙවින් පොහොසත් ය. මුළු කොකේසස්හිම වැඩෙන විශේෂවලින් සියයට හැට හයක් අසර්බයිජානයේ සොයාගත හැකිය. රට පරිසර කලාප හතරක් තුළ පිහිටා ඇත: කැස්පියන් හිර්කානියානු මිශ්‍ර වනාන්තර, කොකේසස් මිශ්‍ර වනාන්තර, නැගෙනහිර ඇනටෝලියානු කඳුකර පඩිපෙළ සහ අසර්බයිජාන් පඳුරු කාන්තාරය සහ පඩිපෙළ. 2018 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශක සාමාන්‍ය ලකුණු 6.55/10 ක් වූ අසර්බයිජානය, රටවල් 172 න් ගෝලීය වශයෙන් 72 වන ස්ථානයට පත් කළේය. වන ආවරණය මුළු භූමි ප්‍රමාණයෙන් 14.% ක් පමණ වන අතර එය 2020 දී වනාන්තර හෙක්ටයාර 1,131,770 ට සමාන වන අතර එය 1990 දී හෙක්ටයාර 944,740 (හෙක්ටයාර) ට වඩා ඉහළ ගොස් ඇත. 2020 දී, ස්වභාවිකව පුනර්ජනනීය වනාන්තර හෙක්ටයාර 826,200 (හෙක්ටයාර) ක් ආවරණය කළ අතර රෝපණය කරන ලද වනාන්තර හෙක්ටයාර 305,570 (හෙක්ටයාර) ක් ආවරණය කළේය. ස්වභාවිකව පුනර්ජනනීය වනාන්තරවලින් 0% ක් ප්‍රාථමික වනාන්තර (මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පැහැදිලිව පෙනෙන ඇඟවීම් නොමැති දේශීය ගස් විශේෂ වලින් සමන්විත) ලෙස වාර්තා වූ අතර වනාන්තර ප්‍රදේශයෙන් 33% ක් පමණ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ තුළ දක්නට ලැබුණි. 2015 දී, වනාන්තර ප්‍රදේශයෙන් 100% ක් පොදු අයිතිය යටතේ පවතින බවත්, 0% පෞද්ගලික අයිතිය යටතේ පවතින බවත්, 0% ක හිමිකාරිත්වයක් වෙනත් හෝ නොදන්නා ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇති බවත් වාර්තා විය. රජය සහ දේශපාලනය අසර්බයිජානයේ රජය ප්‍රායෝගිකව ඒකාධිපති පාලන තන්ත්‍රයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි; එය නිතිපතා මැතිවරණ පැවැත්වුවද, මේවා මැතිවරණ වංචා සහ අනෙකුත් අසාධාරණ මැතිවරණ භාවිතයන්ගෙන් විනාශ වේ. 1993 සිට අඛණ්ඩව හෙයිඩර් අලියෙව් විසින් පිහිටුවන ලද අලියෙව් දේශපාලන පවුල සහ නව අසර්බයිජාන් පක්ෂය (යෙනී අසර්බයිකාන් පාර්ටියාසි, YAP) විසින් රජය පාලනය කර ඇත. එය "නිදහස් නොවන" ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇත්තේ ෆ්‍රීඩම් හවුස් විසිනි, එය 2024 දී ගෝලීය නිදහස් ලකුණු මත 7/100 ශ්‍රේණිගත කළ අතර, එහි පාලන තන්ත්‍රය ඒකාධිපති ලෙස හැඳින්වීය. දේශපාලන පද්ධතියේ ව්‍යුහාත්මක සැකැස්ම 1995 නොවැම්බර් 12 වන දින ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව සම්මත කිරීමෙන් අවසන් විය. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 23 වන වගන්තියට අනුව, රාජ්‍ය සංකේත වන්නේ ධජය, ලාංඡනය සහ ජාතික ගීය ය. රාජ්‍ය බලය නීතියෙන් සීමා කර ඇත්තේ අභ්‍යන්තර ගැටළු සඳහා පමණි, නමුත් ජාත්‍යන්තර කටයුතු ජාත්‍යන්තර ගිවිසුම්වල විධිවිධාන මගින් ද සීමා කර ඇත. අසර්බයිජානයේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ සඳහන් වන්නේ එය විධායක, ව්‍යවස්ථාදායක සහ අධිකරණ යන බල ශාඛා තුනක් සහිත ජනාධිපති ජනරජයක් බවයි. ව්‍යවස්ථාදායක බලය නක්චිවන් ස්වයං පාලන ජනරජයේ ඒක මණ්ඩල ජාතික සභාව සහ උත්තරීතර ජාතික සභාව විසින් දරනු ලැබේ. මිලි මජ්ලිස් ලෙස හඳුන්වන අසර්බයිජාන් පාර්ලිමේන්තුව, බහුතර ඡන්දයෙන් තේරී පත් වූ නියෝජිතයින් 125 දෙනෙකුගෙන් සමන්විත වන අතර, තේරී පත් වූ සෑම සාමාජිකයෙකුටම වසර පහක කාලයක් පවතී. මැතිවරණ සෑම වසර පහකට වරක් නොවැම්බර් පළමු ඉරිදා පැවැත්වේ. රජය පිහිටුවීම සඳහා පාර්ලිමේන්තුව වගකිව යුතු නොවේ, නමුත් ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට මිලි මජ්ලිස් විසින් අමාත්‍ය මණ්ඩලයේ අනුමැතිය අවශ්‍ය වේ. නව අසර්බයිජාන් පක්ෂය සහ පාලක රජයට පක්ෂපාතී ස්වාධීන පුද්ගලයින්, දැනට පාර්ලිමේන්තුවේ ආසන 125 න් සියල්ලම පාහේ හිමිකරගෙන සිටිති. 2010 පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයේදී, විරුද්ධ පක්ෂ වන මුසාවත් සහ අසර්බයිජානියානු ජනප්‍රිය පෙරමුණු පක්ෂය එක ආසනයක්වත් දිනා ගැනීමට අපොහොසත් විය. මැතිවරණයට පෙර සහ මැතිවරණ දිනයේදී යුරෝපීය නිරීක්ෂකයින් බොහෝ අක්‍රමිකතා සොයා ගත්හ. විධායක බලය සෘජු මැතිවරණ මගින් වසර හතක කාලයක් සඳහා තේරී පත් වූ ජනාධිපතිවරයා සහ අගමැති විසින් දරනු ලැබේ. ජනාධිපතිවරයාට සහ ජාතික සභාවට වගකිව යුතු සාමූහික විධායක ආයතනයක් වන කැබිනට් මණ්ඩලය පිහිටුවීමට බලය ඇත. කැබිනට් මණ්ඩලය ප්‍රධාන වශයෙන් අගමැති, ඔහුගේ නියෝජිතයින් සහ අමාත්‍යවරුන්ගෙන් සමන්විත වේ. අසර්බයිජානයේ 8 වන රජය එහි වත්මන් සැකැස්මේ පරිපාලනයයි. ජනාධිපතිවරයාට ජාතික සභාව විසුරුවා හැරීමට අයිතියක් නැත, නමුත් එහි තීරණ නිෂේධ කිරීමට අයිතිය ඇත. ජනාධිපති නිෂේධ බලය අභිබවා යාමට, පාර්ලිමේන්තුවට ඡන්ද 95 ක බහුතරයක් තිබිය යුතුය. අධිකරණ බලය ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා අධිකරණය, ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය සහ ආර්ථික අධිකරණය වෙත පැවරී ඇත. මෙම අධිකරණවල විනිසුරුවන් නම් කරනු ලබන්නේ ජනාධිපතිවරයා විසිනි. අසර්බයිජානයේ පාලන ක්‍රමය නාමිකව ද්වි-ස්ථර ලෙස හැඳින්විය හැක. රජයේ ඉහළම හෝ ඉහළම ස්ථරය වන්නේ ජනාධිපතිවරයාගේ ප්‍රධානත්වයෙන් යුත් විධායක බලයයි. ප්‍රාදේශීය විධායක අධිකාරිය යනු විධායක බලයේ අඛණ්ඩ පැවැත්මක් පමණි. 1999 ජුනි 16 වන දින සම්මත කරන ලද ප්‍රාදේශීය විධායක අධිකාරිය (යර්ලි ඉක්‍රා හකිමියාටි) පිළිබඳ ප්‍රාදේශීය රාජ්‍ය පරිපාලනයේ නෛතික තත්ත්වය මෙම විධිවිධානය තීරණය කරයි. 2012 ජුනි මාසයේදී, ජනාධිපතිවරයා විසින් ප්‍රාදේශීය කටයුතුවලදී ඔවුන්ගේ ප්‍රමුඛ ස්ථානය ශක්තිමත් කරමින්, ප්‍රාදේශීය විධායක බලධාරීන්ට අමතර බලතල ලබා දෙන රෙගුලාසියක් අනුමත කරන ලදී. ආරක්ෂක මණ්ඩලය ජනාධිපතිවරයා යටතේ සාකච්ඡාමය ආයතනය වන අතර, ඔහු එය ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට අනුව සංවිධානය කරයි. එය 1997 අප්‍රේල් 10 වන දින පිහිටුවන ලදී. පරිපාලන දෙපාර්තමේන්තුව ජනාධිපති කාර්යාලයේ කොටසක් නොවන නමුත් ජනාධිපතිවරයාගේ සහ ඔහුගේ කාර්යාලයේ මූල්‍ය, තාක්ෂණික සහ මූල්‍ය කටයුතු කළමනාකරණය කරයි. විදේශ සබඳතා කෙටි කාලීන අසර්බයිජාන් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය රටවල් හයක් සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා ඇති කර ගැනීමට සමත් වූ අතර, ජර්මනියට සහ ෆින්ලන්තයට රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික නියෝජිතයන් යවන ලදී. බිඳ වැටෙන සෝවියට් සංගමයෙන් අසර්බයිජානයේ නිදහස ජාත්‍යන්තරව පිළිගැනීමේ ක්‍රියාවලිය ආසන්න වශයෙන් වසරක් පැවතුනි. අසර්බයිජානය පිළිගත් මෑත කාලීන රට වූයේ 1996 නොවැම්බර් 6 වන දින බහරේනයයි. අන්‍යෝන්‍ය දූත මණ්ඩල හුවමාරුව ඇතුළුව පූර්ණ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා මුලින්ම ස්ථාපිත කරන ලද්දේ තුර්කිය, පකිස්ථානය, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය, ඉරානය සහ ඊශ්‍රායලය සමඟය. අසර්බයිජානය තුර්කිය සමඟ ඇති "විශේෂ සම්බන්ධතාවය" කෙරෙහි විශේෂ අවධානයක් යොමු කර ඇත. අසර්බයිජානය මේ වන විට රටවල් 158 ක් සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා පවත්වන අතර ජාත්‍යන්තර සංවිධාන 38 ක සාමාජිකත්වය දරයි. එය නොබැඳි ජාතීන්ගේ ව්‍යාපාරයේ සහ ලෝක වෙළඳ සංවිධානයේ නිරීක්ෂක තත්ත්වය දරන අතර ජාත්‍යන්තර විදුලි සංදේශ සංගමයේ වාර්තාකරුවෙකි. 2006 මැයි 9 වන දින එක්සත් ජාතීන්ගේ මහා මණ්ඩලය විසින් අසර්බයිජානය අලුතින් පිහිටුවන ලද මානව හිමිකම් කවුන්සිලයේ සාමාජිකත්වයට තේරී පත් විය. ධූර කාලය 2006 ජුනි 19 වන දින ආරම්භ විය. රටවල් 155 ක සහාය ඇතිව 2011 දී අසර්බයිජානය එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ ස්ථිර නොවන සාමාජිකයෙකු ලෙස ප්‍රථම වරට තේරී පත් විය. විදේශ ප්‍රතිපත්ති ප්‍රමුඛතා අතරට, පළමුවෙන්ම, එහි භෞමික අඛණ්ඩතාව ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කිරීම ඇතුළත් වේ; නාගෝර්නෝ-කරබාක් සහ නාගෝර්නෝ-කරබාක් අවට අසර්බයිජානයේ තවත් ප්‍රදේශ හතක් අත්පත් කර ගැනීමේ ප්‍රතිවිපාක ඉවත් කිරීම; යුරෝපීය සහ යුරෝ-අත්ලාන්තික් ව්‍යුහයට ඒකාබද්ධ වීම; ජාත්‍යන්තර ආරක්ෂාවට දායකත්වය; ජාත්‍යන්තර සංවිධාන සමඟ සහයෝගීතාවය; කලාපීය සහයෝගීතාවය සහ ද්විපාර්ශ්වික සබඳතා; ආරක්ෂක හැකියාව ශක්තිමත් කිරීම; දේශීය ප්‍රතිපත්ති ක්‍රම මගින් ආරක්ෂාව ප්‍රවර්ධනය කිරීම; ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ශක්තිමත් කිරීම; ජනවාර්ගික හා ආගමික ඉවසීම ආරක්ෂා කිරීම; විද්‍යාත්මක, අධ්‍යාපනික සහ සංස්කෘතික ප්‍රතිපත්ති සහ සදාචාරාත්මක වටිනාකම් ආරක්ෂා කිරීම; ආර්ථික හා සමාජ සංවර්ධනය; අභ්‍යන්තර හා දේශසීමා ආරක්ෂාව වැඩි දියුණු කිරීම; සහ සංක්‍රමණය, බලශක්ති සහ ප්‍රවාහන ආරක්ෂක ප්‍රතිපත්තිය. අසර්බයිජානය ජාත්‍යන්තර ත්‍රස්තවාදයට එරෙහිව සටන් කරන ජාත්‍යන්තර සන්ධානවල ක්‍රියාකාරී සාමාජිකයෙකු වන අතර සැප්තැම්බර් 11 ප්‍රහාරයෙන් පසු සහාය ලබා දුන් පළමු රටවලින් එකකි. කොසෝවෝ, ඇෆ්ගනිස්ථානය සහ ඉරාකයේ සාම සාධක කටයුතු සඳහා දායක වෙමින් නේටෝවේ සාමය සඳහා හවුල්කාරිත්ව වැඩසටහනේ ක්‍රියාකාරී සාමාජිකයෙකු වන රටකි. අසර්බයිජානය 2001 සිට යුරෝපීය කවුන්සිලයේ සාමාජිකයෙකු වන අතර යුරෝපීය සංගමය සමඟ හොඳ සබඳතා පවත්වාගෙන යයි. අවසානයේ යුරෝපා සංගම් සාමාජිකත්වය සඳහා ඉල්ලුම් කළ හැකිය. 2021 ජූලි 1 වන දින, එක්සත් ජනපද කොන්ග්‍රසය 2012 සිට වොෂින්ටනය අසර්බයිජානයට යවා ඇති හමුදා ආධාර කෙරෙහි බලපෑමක් ඇති කරන නීති සම්පාදනය කළේය. මෙයට හේතුව ආර්මේනියාවට ලැබෙන පැකේජ සැලකිය යුතු ලෙස කුඩා වීමයි. විදේශයන්හි තම අරමුණු ප්‍රවර්ධනය කිරීම සඳහා සහ රට තුළ මැතිවරණ නීත්‍යානුකූල කිරීම සඳහා විදේශ නිලධාරීන්ට සහ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රිකයින්ට අල්ලස් ලබා දීම සම්බන්ධයෙන් අසර්බයිජානය දැඩි ලෙස විවේචනයට ලක්ව ඇති අතර, එය කේවියර් රාජ්‍ය තාන්ත්‍රිකභාවය ලෙස හැඳින්වේ. අසර්බයිජානියානු රෙදි සෝදන යන්ත්‍ර මුදල් විශුද්ධිකරණ මෙහෙයුමට අසර්බයිජානියානු රජයේ මහජන සම්බන්ධතා අවශ්‍යතා සඳහා සේවය කිරීම සඳහා විදේශීය දේශපාලනඥයින්ට සහ මාධ්‍යවේදීන්ට අල්ලස් ලබා දීම ඇතුළත් විය. හමුදා අසර්බයිජාන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයේ ජාතික හමුදාව 1918 ජුනි 26 වන දින නිර්මාණය කරන ලදී. සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරීමෙන් පසු අසර්බයිජානය නිදහස ලබා ගත් විට, අසර්බයිජාන ජනරජයේ සන්නද්ධ හමුදා 1991 ඔක්තෝබර් 9 වන දින සන්නද්ධ හමුදා පිළිබඳ නීතියට අනුව නිර්මාණය කරන ලදී. කෙටි කාලීන ජාතික හමුදාව පිහිටුවීමේ මුල් දිනය හමුදා දිනය (ජුනි 26) ලෙස සමරනු ලැබේ. 2021 වන විට, අසර්බයිජානයේ එහි සන්නද්ධ හමුදාවන්හි ක්‍රියාකාරී පුද්ගලයින් 126,000 ක් සිටියහ. පැරාමිලිටරි භටයින් 17,000 ක් සහ සංචිත පුද්ගලයින් 330,00 ක් ද සිටිති. සන්නද්ධ හමුදාවන්ට ශාඛා තුනක් ඇත: භූමි බලකායන්, ගුවන් හමුදාවන් සහ නාවික හමුදාව. ඊට අමතරව, අවශ්‍ය විටෙක රාජ්‍ය ආරක්ෂාව සඳහා සම්බන්ධ විය හැකි හමුදා උප කණ්ඩායම් කිහිපයක් සන්නද්ධ හමුදාවන්ට අයත් වේ. මේවා අභ්‍යන්තර කටයුතු අමාත්‍යාංශයේ සහ වෙරළාරක්ෂක බලකාය ද ඇතුළත් රාජ්‍ය දේශසීමා සේවයේ අභ්‍යන්තර භට පිරිස් වේ. අසර්බයිජානියානු ජාතික ආරක්ෂක බලකාය යනු ජනාධිපතිවරයාට යටත් ආයතනයක් වන විශේෂ රාජ්‍ය ආරක්ෂක සේවයේ අර්ධ ස්වාධීන ආයතනයක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වන පැරාමිලිටරි බලකායකි. යුරෝපයේ සාම්ප්‍රදායික සන්නද්ධ හමුදා පිළිබඳ ගිවිසුමට අසර්බයිජානය අනුගත වන අතර සියලුම ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර අවි සහ අවි ගිවිසුම් අත්සන් කර ඇත. සාමය සඳහා හවුල්කාරිත්වය සහ පුද්ගල හවුල්කාරිත්ව ක්‍රියාකාරී සැලැස්ම/pfp සහ ipa වැනි වැඩසටහන් වලදී අසර්බයිජානය නේටෝව සමඟ සමීපව සහයෝගයෙන් කටයුතු කරයි. අසර්බයිජානය ඉරාකයේ එහි සාම සාධක හමුදා 151 ක් සහ ඇෆ්ගනිස්ථානයේ තවත් 184 ක් යොදවා ඇත. අසර්බයිජානය 2020 වන විට එහි ආරක්ෂක අයවැය සඳහා ඩොලර් බිලියන 2.24 ක් වියදම් කළේය, එය එහි මුළු දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 5.4% ක් වූ අතර, සහ සාමාන්‍ය රජයේ වියදමෙන් 12.7% ක් පමණ විය. අසර්බයිජානියානු ආරක්ෂක කර්මාන්තය කුඩා අවි, කාලතුවක්කු පද්ධති, ටැංකි, සන්නාහ සහ රාත්‍රී දර්ශන උපාංග, ගුවන් බෝම්බ, UAV/මිනිසුන් රහිත ගුවන් වාහන, විවිධ හමුදා වාහන සහ හමුදා ගුවන් යානා සහ හෙලිකොප්ටර් නිෂ්පාදනය කරයි. මානව අයිතිවාසිකම් සහ නිදහස ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව භාෂණයේ නිදහස සහතික කරන බව ප්‍රකාශ කරයි, නමුත් එය ප්‍රායෝගිකව ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ. 2014 දී මාධ්‍ය සහ මාධ්‍ය නිදහස වසර ගණනාවක් පහත වැටීමෙන් පසු, යුරෝපීය කවුන්සිලයේ අමාත්‍ය කමිටුවට (2014 මැයි-නොවැම්බර්) රට නායකත්වය දුන් විට පවා, ඕනෑම විරුද්ධත්වයක් සහ විවේචනයක් නිහඬ කිරීම සඳහා රජයේ ව්‍යාපාරයක් යටතේ මාධ්‍ය පරිසරය වේගයෙන් පිරිහී ගියේය. මාධ්‍යවේදීන්ට එරෙහි ප්‍රචණ්ඩත්වය සඳහා ව්‍යාජ නීතිමය චෝදනා සහ දඬුවම් නොලැබීම සාමාන්‍ය දෙයක් ලෙස පවතී. සියලුම විදේශීය විකාශන රට තුළ තහනම් කර ඇත. 2013 ෆ්‍රීඩම් හවුස් ෆ්‍රීඩම් ඔෆ් ද ප්‍රෙස් වාර්තාවට අනුව, අසර්බයිජානයේ මාධ්‍ය නිදහසේ තත්ත්වය "නිදහස් නොවේ", සහ අසර්බයිජානය රටවල් 196 න් 177 වන ස්ථානයේ සිටී. 2025 දී, අසර්බයිජානයේ දේශපාලන සිරකරුවන් 375 ක් සිටියහ. රේඩියෝ ෆ්‍රී යුරෝප්/රේඩියෝ ලිබර්ටි සහ වොයිස් ඔෆ් ඇමරිකා අසර්බයිජානයේ තහනම් කර ඇත. අසර්බයිජානයේ LGBT පුද්ගලයින්ට එරෙහිව වෙනස්කම් කිරීම පුළුල්ව පැතිර පවතී. ක්‍රිස්තියානි ධර්මය නිල වශයෙන් පිළිගැනේ. සිරගත කිරීමේ අවදානම යටතේ හමුවීමට අවසර දීම සඳහා සියලුම ආගමික ප්‍රජාවන් ලියාපදිංචි විය යුතුය. මෙම ලියාපදිංචිය බොහෝ විට ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ. මයිඩාන් රූපවාහිනී මාධ්‍යවේදීන්ට එරෙහිව ආරම්භ කරන ලද අපරාධ නඩුවක කොටසක් ලෙස අසර්බයිජානියානු මාධ්‍යවේදිනියක වන කයාලා අගයේවා 2024 දෙසැම්බර් මාසයේදී අත්අඩංගුවට ගන්නා ලදී. මාධ්‍යවේදීන් ආරක්ෂා කිරීමේ කමිටුවට අනුව, 2015 දී යුරෝපයේ වැඩිම මාධ්‍යවේදීන් සංඛ්‍යාවක් සිරගත කර ඇත්තේ අසර්බයිජානය වන අතර එය ඉරානය සහ චීනයට වඩා ලෝකයේ 5 වන වඩාත්ම වාරණය කරන ලද රටයි. අසර්බයිජානයේ COVID-19 වසංගතය වාර්තා කිරීම සම්බන්ධයෙන් විවේචනාත්මක මාධ්‍යවේදීන් කිහිප දෙනෙකු අත්අඩංගුවට ගෙන ඇත. ස්වාධීන අබ්සාස් මීඩියා, ටොප්ලම් ටීවී සහ මේඩන් ටීවී හි මාධ්‍යවේදීන්ට 2024 සහ 2025 දී ජාත්‍යන්තර මානව හිමිකම් සංවිධාන අසාධාරණ ලෙස විස්තර කළ නඩු විභාගවලදී නඩු පවරන ලදී. 2015 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ඇම්නෙස්ටි ජාත්‍යන්තර පර්යේෂකයෙකු විසින් නිකුත් කරන ලද වාර්තාවකින් පෙන්වා දෙන්නේ "... පසුගිය වසර කිහිපය තුළ අසර්බයිජානයේ මානව හිමිකම් දැඩි ලෙස පිරිහීම. කණගාටුදායක ලෙස අසර්බයිජානයට පෙර නොවූ විරූ මට්ටමේ මර්දනයකින් ගැලවීමට ඉඩ දී ඇති අතර එම ක්‍රියාවලියේදී එහි සිවිල් සමාජය පාහේ අතුගා දැමීමට ඉඩ දී ඇත." ඇම්නෙස්ටි හි 2015/16 වාර්ෂික වාර්තාවේ රට පිළිබඳව සඳහන් වූයේ "... දේශපාලන විසම්මුතියට හිංසා කිරීම දිගටම පැවතුනි. මානව හිමිකම් සංවිධානවලට ඔවුන්ගේ වැඩ නැවත ආරම්භ කිරීමට නොහැකි විය. වසර අවසානයේදී අවම වශයෙන් හෘද සාක්ෂියේ සිරකරුවන් 18 දෙනෙකු රැඳවුම් භාරයේ සිටියහ. ස්වාධීන මාධ්‍යවේදීන්ට සහ ක්‍රියාකාරීන්ට එරෙහිව පළිගැනීම් රට තුළ සහ විදේශයන්හි දිගටම පැවති අතර, ඔවුන්ගේ පවුලේ සාමාජිකයින්ට ද හිරිහැර හා අත්අඩංගුවට ගැනීම්වලට මුහුණ දීමට සිදු විය. ජාත්‍යන්තර මානව හිමිකම් නිරීක්ෂකයින් තහනම් කර රටින් නෙරපා හරින ලදී. වධහිංසා පැමිණවීම් සහ අනෙකුත් අයහපත් සැලකිලි පිළිබඳ වාර්තා දිගටම පැවතුනි." 2017 අප්‍රේල් මාසයේදී ගාඩියන් පුවත්පත වාර්තා කළේ, "ප්‍රමුඛ යුරෝපීයයන්ට ගෙවීමට, සුඛෝපභෝගී භාණ්ඩ මිලදී ගැනීමට සහ පාරාන්ධ බ්‍රිතාන්‍ය සමාගම් ජාලයක් හරහා මුදල් විශුද්ධිකරණය කිරීමට අසර්බයිජානයේ පාලක ප්‍රභූව රහසිගත ඩොලර් බිලියන 2.9 (£ බිලියන 2.2) ක උපාය මාර්ගයක් ක්‍රියාත්මක කළ බවයි.... කාන්දු වූ දත්තවලින් පෙනී යන්නේ අනුක්‍රමික මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම්, පද්ධතිමය දූෂණ සහ මැතිවරණ වංචා සම්බන්ධයෙන් චෝදනා ලැබූ අසර්බයිජානියානු නායකත්වය 2012 සිට 2014 දක්වා රහසිගත ගෙවීම් 16,000 කට වඩා සිදු කර ඇති බවයි. මෙම මුදලින් කොටසක් අසර්බයිජානයේ ජනාධිපති ඉල්හැම් අලියෙව් පිළිබඳ විවේචන අපසරනය කිරීමට සහ ඔහුගේ තෙල්වලින් පොහොසත් රට පිළිබඳ ධනාත්මක ප්‍රතිරූපයක් ප්‍රවර්ධනය කිරීමට ජාත්‍යන්තර ලොබි මෙහෙයුමක කොටසක් ලෙස දේශපාලනඥයින්ට සහ මාධ්‍යවේදීන්ට ගියේය." වෙස්වළාගත් මාර්ගයක් හරහා මුදල් ලැබුණු බැවින් සියලුම ලබන්නන් එහි මූලාශ්‍රය පිළිබඳව දැන සිටි බවට කිසිදු යෝජනාවක් නොතිබුණි. පරිපාලන අංශ ජනරජයේ සෘජු අධිකාරිය යටතේ ආර්ථික කලාප 14 ක් ඇත; රේයන් 66 ක් (රේයන්ලර්) සහ නගර 11 ක් (ෂෙහර්ලර්) ඇත. එපමණක් නොව, අසර්බයිජානයට නක්චිවන් හි ස්වයං පාලන ජනරජය (මුක්ස්ටාර් රෙස්පුබ්ලිකා) ඇතුළත් වේ. අසර්බයිජානයේ ජනාධිපතිවරයා මෙම ඒකකවල ආණ්ඩුකාරවරුන් පත් කරන අතර, නක්චිවන් රජය නක්චිවන් ස්වයං පාලන ජනරජයේ පාර්ලිමේන්තුව විසින් තෝරා පත් කර අනුමත කරනු ලැබේ. ආර්ථිකය 1991 දී නිදහස ලැබීමෙන් පසු, අසර්බයිජානය ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල, ලෝක බැංකුව, ප්‍රතිසංස්කරණය සහ සංවර්ධනය සඳහා වූ යුරෝපීය බැංකුව, ඉස්ලාමීය සංවර්ධන බැංකුව සහ ආසියානු සංවර්ධන බැංකුවේ සාමාජිකයෙකු විය. බැංකු පද්ධතිය අසර්බයිජාන මහ බැංකුව, වාණිජ බැංකු සහ බැංකු නොවන ණය සංවිධාන වලින් සමන්විත වේ. ජාතික (දැන් මධ්‍යම) බැංකුව 1992 දී නිර්මාණය කරන ලද්දේ සෝවියට් සංගමයේ හිටපු රාජ්‍ය ඉතිරිකිරීමේ බැංකුවේ අනුබද්ධිත අසර්බයිජාන රාජ්‍ය ඉතිරිකිරීමේ බැංකුව මත ය. මහ බැංකුව අසර්බයිජානයේ මහ බැංකුව ලෙස සේවය කරන අතර, ජාතික මුදල් ඒකකය වන අසර්බයිජානියානු මැනට් නිකුත් කිරීමට සහ සියලුම වාණිජ බැංකු අධීක්ෂණය කිරීමට බලය ලබා දී ඇත. ප්‍රධාන වාණිජ බැංකු දෙකක් වන්නේ යුනිබෑන්ක් සහ අබ්බාස් ඉබ්‍රහිමොව් විසින් පවත්වාගෙන යනු ලබන රජය සතු අසර්බයිජාන ජාත්‍යන්තර බැංකුවයි. වියදම් සහ ඉල්ලුම වර්ධනය මගින් තල්ලු කරන ලද, 2007 පළමු කාර්තුවේ උද්ධමන අනුපාතය 16.6% දක්වා ළඟා විය. නාමික ආදායම් සහ මාසික වැටුප් මෙම අගයට සාපේක්ෂව පිළිවෙලින් 29% සහ 25% කින් ඉහළ ගිය නමුත් තෙල් නොවන කර්මාන්තයේ මිල වැඩිවීම උද්ධමනය දිරිමත් කළේය. අසර්බයිජානය ඊනියා "ලන්දේසි රෝගයේ" සලකුණු පෙන්නුම් කරන්නේ එහි වේගයෙන් වර්ධනය වන බලශක්ති අංශය නිසා වන අතර එය උද්ධමනයට හේතු වන අතර බලශක්ති නොවන අපනයන වඩාත් මිල අධික කරයි. 2000 දශකයේ මුල් භාගයේදී, නිදන්ගතව ඉහළ උද්ධමනය පාලනය කරන ලදී. මෙය ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ ශක්තිමත් කිරීමට සහ අස්ථායී ආර්ථිකයක සලකුණු මකා දැමීමට 2006 ජනවාරි 1 වන දින නව අසර්බයිජානියානු මැනට් නම් නව මුදල් ඒකකයක් දියත් කිරීමට හේතු විය. 2012 වන විට අසර්බයිජානයේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය එහි 1995 මට්ටමට වඩා 20 ගුණයකින් වැඩි විය. බලශක්තිය සහ ස්වභාවික සම්පත් අසර්බයිජානයෙන් තුනෙන් දෙකක් තෙල් සහ ස්වාභාවික වායු වලින් පොහොසත් ය. තෙල් කර්මාන්තය පුරාණ යුගය දක්වා දිව යයි. අරාබි ඉතිහාසඥයෙකු සහ සංචාරකයෙකු වන අහමඩ් අල්-බලධුරි පුරාණ කාලයේ අබ්ෂෙරොන් අර්ධද්වීපයේ ආර්ථිකය ගැන සාකච්ඡා කරයි, විශේෂයෙන් එහි තෙල් ගැන සඳහන් කරයි. අසර්බයිජානයේ බොහෝ නල මාර්ග තිබේ. අසර්බයිජානයේ යෝධ ෂා ඩෙනිස් ගෑස් ක්ෂේත්‍රය යුරෝපයට සම්බන්ධ කරන දකුණු ගෑස් කොරිඩෝවේ ඉලක්කය වන්නේ, යුරෝපීය සංගමය රුසියානු ගෑස් මත යැපීම අඩු කිරීමයි. ලෙසර් කොකේසස් කලාපය රටේ රන්, රිදී, යකඩ, තඹ, ටයිටේනියම්, ක්‍රෝමියම්, මැන්ගනීස්, කොබෝල්ට්, මොලිබ්ඩිනම්, සංකීර්ණ ලෝපස් සහ ඇන්ටිමනි වලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් සඳහා හේතු වේ. 1994 සැප්තැම්බර් මාසයේදී, අසර්බයිජාන් ජනරජයේ රාජ්‍ය තෙල් සමාගම (SOCAR) සහ අමෝකෝ, බීපී, එක්සොන්මොබිල්, ලුකොයිල් සහ ඉක්විනෝර් ඇතුළු තෙල් සමාගම් 13 ක් අතර වසර 30 ක ගිවිසුමක් අත්සන් කරන ලදී. සෝවියට් සූරාකෑමෙන් ස්පර්ශ නොවූ ගැඹුරු ජල තෙල් බිම් ප්‍රයෝජනයට ගැනීමට බටහිර තෙල් සමාගම් සමත් වී ඇත. ජාත්‍යන්තර ශාස්ත්‍රඥයින් අසර්බයිජානය වඩාත් වැදගත් තෙල් ගවේෂණ සහ සංවර්ධන කලාපයක් ලෙස සලකති. සාර්ව ආර්ථික ස්ථාවරත්වය, තෙල් ආදායම් කළමනාකරණයේ විනිවිදභාවය සහ අනාගත පරම්පරාවන් සඳහා සම්පත් ආරක්ෂා කිරීම සහතික කිරීම සඳහා අසර්බයිජානයේ රාජ්‍ය තෙල් අරමුදල අයවැයෙන් පිටත අරමුදලක් ලෙස ස්ථාපිත කරන ලදී. ජෛව ධාරිතාවට ප්‍රවේශය ලෝක සාමාන්‍යයට වඩා අඩුය. 2016 දී, අසර්බයිජානයේ එහි භූමිය තුළ එක් පුද්ගලයෙකුට ජෛව ධාරිතාව ගෝලීය හෙක්ටයාර 0.8 ක් ක් වූ අතර එය ලෝක සාමාන්‍යයෙන් අඩක් වන පුද්ගලයෙකුට ගෝලීය හෙක්ටයාර 1.6 කි. 2016 දී අසර්බයිජානය පුද්ගලයෙකුට ගෝලීය හෙක්ටයාර 2.1 ක් ජෛව ධාරිතාව භාවිතා කළේය - ඔවුන්ගේ පරිභෝජනයේ පාරිසරික අඩිපාර. මෙයින් අදහස් කරන්නේ ඔවුන් අසර්බයිජානයට වඩා ජෛව ධාරිතාව වැඩි ලෙස භාවිතා කරන බවයි. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, අසර්බයිජානය ජෛව ධාරිතා හිඟයක් පවත්වාගෙන යයි. SOCAR හි උප සමාගමක් වන Azeriqaz, 2021 වන විට රට සම්පූර්ණයෙන්ම ගෑස්කරණය කිරීම සහතික කිරීමට අදහස් කරයි. නැගෙනහිර-බටහිර සහ උතුරු-දකුණු බලශක්ති ප්‍රවාහන කොරිඩෝවල අනුග්‍රාහකයන්ගෙන් එකකි. බකු–ටිබිලිසි–කාර්ස් දුම්රිය මාර්ගය කැස්පියන් කලාපය තුර්කිය සමඟ සම්බන්ධ කරයි. ට්‍රාන්ස්-ඇනටෝලියානු ගෑස් නල මාර්ගය සහ ට්‍රාන්ස් ඇඩ්‍රියාටික් නල මාර්ගය අසර්බයිජානයේ ෂා ඩෙනිස් ගෑස් වලින් තුර්කියට සහ යුරෝපයට ස්වාභාවික ගෑස් ලබා දෙයි. SOCAR සහ සම-ව්‍යාපාර (BP, Chevron, Inpex, Equinor, ExxonMobil, TP, ITOCHU සහ ONGC Videsh) විසින් 2017 සැප්තැම්බර් 14 වන දින අත්සන් කරන ලද සංශෝධිත PSA අනුව අසර්බයිජානය ACG සංවර්ධනය පිළිබඳ ගිවිසුම 2050 දක්වා දීර්ඝ කළේය. කෘෂිකර්මය අසර්බයිජානය කලාපයේ විශාලතම කෘෂිකාර්මික ද්‍රෝණිය ඇත. අසර්බයිජානයෙන් සියයට 54.9 ක් පමණ කෘෂිකාර්මික ඉඩම් වේ. 2007 ආරම්භයේදී භාවිතා කළ කෘෂිකාර්මික ප්‍රදේශය හෙක්ටයාර 4,755,100 ක් විය. එම වසරේම මුළු දැව සම්පත් මිලියන 136 m3 ලෙස ගණන් බලා ඇත. කෘෂිකාර්මික විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ ආයතන තණබිම් සහ තණබිම්, උද්‍යාන විද්‍යාව සහ උපනිවර්තන භෝග, හරිත එළවළු, මිදි වගාව සහ වයින් සෑදීම, කපු වගාව සහ ඖෂධීය ශාක කෙරෙහි අවධානය යොමු කර ඇත. සමහර ප්‍රදේශවල ධාන්‍ය, අර්තාපල්, සීනි බීට්, කපු සහ දුම්කොළ වගා කිරීම ලාභදායී වේ. පශු සම්පත්, කිරි නිෂ්පාදන සහ වයින් සහ ස්ප්‍රීතු ද වැදගත් ගොවිපල නිෂ්පාදන වේ. කැස්පියන් ධීවර කර්මාන්තය අවධානය යොමු කරන්නේ ස්ටර්ජන් සහ බෙලූගා හි අඩුවෙමින් පවතින තොග කෙරෙහි ය. 2002 දී අසර්බයිජානියානු වෙළඳ නාවික හමුදාවට නැව් 54 ක් තිබුණි. විදේශයන්ගෙන් කලින් ආනයනය කරන ලද සමහර නිෂ්පාදන දේශීයව නිෂ්පාදනය කිරීමට පටන් ගෙන තිබේ. ඒවා අතර කොකා-කෝලා බෝතල්ස් ලිමිටඩ් විසින් කොකා-කෝලා, බකි-කැස්ටෙල් විසින් බියර්, නෙහීර් විසින් පාකට් සහ අසර්බයිජානයේ EUPEC පයිප්ප ආලේපනයෙන් තෙල් පයිප්ප ඇතුළත් වේ. සංචාරක ව්‍යාපාරය 1980 ගණන්වල මෙම රට ප්‍රසිද්ධ සංචාරක ස්ථානයක් විය. 1990 ගණන්වල සෝවියට් සංගමයේ වැටීම සහ පළමු නාගෝර්නෝ-කරබාක් යුද්ධය සංචාරක කර්මාන්තයට සහ සංචාරක ගමනාන්තයක් ලෙස අසර්බයිජානයේ ප්‍රතිරූපයට හානි කළේය. සංචාරක කර්මාන්තය යථා තත්ත්වයට පත්වීමට පටන් ගත්තේ 2000 ගණන්වල වන අතර, එතැන් සිට රට සංචාරක පැමිණීම් සහ රාත්‍රී නවාතැන් සංඛ්‍යාවේ ඉහළ වර්ධන වේගයක් අත්විඳ ඇත. මෑත වසරවලදී, අසර්බයිජානය ආගමික, ස්පා සහ සෞඛ්‍ය සේවා සංචාරක සඳහා ජනප්‍රිය ගමනාන්තයක් බවට පත්ව ඇත. ශීත ඍතුවේ දී, ෂාඩැග් කඳු නිවාඩු නිකේතනය අති නවීන පහසුකම් සහිත ස්කීං ලබා දෙයි. රජය ප්‍රභූ සංචාරක ගමනාන්තයක් ලෙස සංවර්ධනය ඉහළම ප්‍රමුඛතාවයක් ලෙස සකසා ඇත. අසර්බයිජානියානු ආර්ථිකයට දායක වන විශාලතම තනි රට නොවේ නම්, ප්‍රධාන සංචාරක ව්‍යාපාරයක් බවට පත් කිරීම ජාතික උපාය මාර්ගයකි. මෙම ක්‍රියාකාරකම් අසර්බයිජානයේ සංස්කෘතික හා සංචාරක අමාත්‍යාංශය විසින් නියාමනය කරනු ලැබේ. වීසා රහිත ලකුණු ඇති රටවල් 63 ක් ඇත. ඊ-වීසා - අසර්බයිජාන් ජනරජයට වීසා අවශ්‍ය රටවල විදේශිකයින්ගේ සංචාරයක් සඳහා. ලෝක ආර්ථික සංසදයේ 2015 සංචාරක සහ සංචාරක තරඟකාරිත්ව වාර්තාවට අනුව, අසර්බයිජානය 84 වන ස්ථානයේ සිටී. ලෝක සංචාරක සහ සංචාරක කවුන්සිලයේ වාර්තාවකට අනුව, 2010 සහ 2016 අතර කාලය තුළ සංචාරක අපනයනවල ශක්තිමත්ම වර්ධනයක් පෙන්නුම් කරන ඉහළම රටවල් දහය අතර අසර්බයිජානය ද විය. ඊට අමතරව, 2016 දී පැමිණෙන ජාත්‍යන්තර සංචාරක වියදම් සඳහා ශක්තිමත් දර්ශක සහිතව, වේගයෙන්ම සංවර්ධනය වන සංචාරක සහ සංචාරක ආර්ථිකයන් ඇති රටවල් අතර අසර්බයිජානය පළමු ස්ථානයට (46.1%) පත්විය. ප්‍රවාහනය සේද මාවත සහ දකුණු-උතුරු කොරිඩෝව වැනි ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර රථවාහන ධමනිවල සන්ධිස්ථානයක අසර්බයිජානයේ පහසු පිහිටීම, රටේ ආර්ථිකය සඳහා ප්‍රවාහන අංශයේ උපායමාර්ගික වැදගත්කම ඉස්මතු කරයි. ප්‍රවාහන අංශයට මාර්ග, දුම්රිය මාර්ග, ගුවන් සේවා සහ සමුද්‍ර ප්‍රවාහනය ඇතුළත් වේ. එය අමුද්‍රව්‍ය ප්‍රවාහනයේ වැදගත් ආර්ථික මධ්‍යස්ථානයක් ද වේ. බකු-ටිබිලිසි-සෙයිහාන් නල මාර්ගය (BTC) 2006 මැයි මාසයේදී ක්‍රියාත්මක වූ අතර අසර්බයිජානය, ජෝර්ජියාව සහ තුර්කිය යන ප්‍රදේශ හරහා කිලෝමීටර් 1,774 (සැතපුම් 1,102) කට වඩා විහිදේ. BTC වාර්ෂිකව බොරතෙල් ටොන් මිලියන 50 ක් දක්වා ප්‍රවාහනය කිරීමට නිර්මාණය කර ඇති අතර කැස්පියන් මුහුදේ තෙල් බිම්වලින් ගෝලීය වෙළඳපොළට තෙල් රැගෙන යයි. අසර්බයිජානය, ජෝර්ජියාව සහ තුර්කිය හරහා විහිදෙන දකුණු කොකේසස් නල මාර්ගය 2006 අවසානයේ ක්‍රියාත්මක වූ අතර ෂා ඩෙනිස් ගෑස් ක්ෂේත්‍රයෙන් යුරෝපීය වෙළඳපොළට අමතර ගෑස් සැපයුම් ලබා දෙයි. ෂා ඩෙනිස් වසරකට ස්වාභාවික ගෑස් ඝන මීටර් බිලියන 296 ක් දක්වා නිෂ්පාදනය කරනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ. යුරෝපා සංගමයේ අනුග්‍රහය ලත් සේද මාවත ව්‍යාපෘතියේ අසර්බයිජානය ද ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. 2002 දී, රජය පුළුල් පරාසයක ප්‍රතිපත්ති සහ නියාමන කාර්යයන් සහිත ප්‍රවාහන අමාත්‍යාංශය ස්ථාපිත කළේය. එම වසරේම, රට මාර්ග ගමනාගමනය පිළිබඳ වියානා සම්මුතියේ සාමාජිකයෙකු බවට පත්විය. ප්‍රමුඛතා වන්නේ ප්‍රවාහන ජාලය වැඩිදියුණු කිරීම සහ ආර්ථිකයේ අනෙකුත් අංශවල සංවර්ධනයට වඩා හොඳින් පහසුකම් සැලසීම සඳහා ප්‍රවාහන සේවා වැඩිදියුණු කිරීමයි. 2012 කාර්ස්-ටිබිලිසි-බකු දුම්රිය මාර්ගය ඉදිකිරීමේ අරමුණ වූයේ නැගෙනහිරින් චීනයේ සහ කසකස්තානයේ දුම්රිය මාර්ග තුර්කිය හරහා බටහිරින් යුරෝපීය දුම්රිය පද්ධතියට සම්බන්ධ කිරීමෙන් ආසියාව සහ යුරෝපය අතර ප්‍රවාහනය වැඩිදියුණු කිරීමයි. 2010 දී පුළුල් මාපක දුම්රිය මාර්ග සහ විද්‍යුත්කරණය කරන ලද දුම්රිය මාර්ග පිළිවෙලින් කිලෝමීටර් 2,918 (සැතපුම් 1,813) සහ කිලෝමීටර් 1,278 (සැතපුම් 794) දක්වා විහිදී ගියේය. 2010 වන විට ගුවන් තොටුපළවල් 35 ක් සහ හෙලිපෝට් එකක් තිබුණි. විද්‍යාව සහ තාක්ෂණය 21 වන සියවසේදී, නව තෙල් හා ගෑස් උත්පාතයක් විද්‍යා හා තාක්ෂණ අංශවල තත්ත්වය වැඩිදියුණු කිරීමට උපකාරී විය. නවීකරණය සහ නවෝත්පාදනය ඉලක්ක කරගත් ව්‍යාපාරයක් රජය දියත් කළේය. තොරතුරු තාක්‍ෂණයෙන් සහ සන්නිවේදන කර්මාන්තයෙන් ලැබෙන ලාභ වර්ධනය වී තෙල් නිෂ්පාදනයෙන් ලැබෙන ලාභ හා සැසඳිය හැකි බව රජය ඇස්තමේන්තු කරයි. අසර්බයිජානයට විශාල හා ක්‍රමයෙන් වර්ධනය වන අන්තර්ජාල අංශයක් ඇත. 2012 දී, අවම වශයෙන් තවත් වසර පහක් සඳහා වේගවත් වර්ධනයක් පුරෝකථනය කරන ලදී. 2024 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ අසර්බයිජානය 95 වන ස්ථානයට පත්විය. සහ 2025 දී 94 වන ස්ථානයට පත්විය. රට එහි විදුලි සංදේශ අංශය සංවර්ධනය කිරීමේදී ප්‍රගතියක් ලබා ඇත. සන්නිවේදන සහ තොරතුරු තාක්ෂණ අමාත්‍යාංශය සහ ඇස්ටෙලෙකොම් හි එහි භූමිකාව හරහා ක්‍රියාකරුවෙකු ප්‍රතිපත්ති සම්පාදකයින් සහ නියාමකයින් යන දෙකම වේ. පොදු ගෙවීම් දුරකථන දේශීය ඇමතුම් සඳහා ලබා ගත හැකි අතර දුරකථන හුවමාරුවෙන් හෝ සමහර වෙළඳසැල් සහ කියෝස්ක් වලින් ටෝකනයක් මිලදී ගැනීම අවශ්‍ය වේ. ටෝකන මඟින් අවිනිශ්චිත කාලයක් සඳහා ඇමතුමක් ලබා දේ. 2009 වන විට, ප්‍රධාන දුරකථන මාර්ග 1,397,000 ක් සහ අන්තර්ජාල භාවිතා කරන්නන් 1,485,000 ක් සිටියහ. GSM සපයන්නන් හතර දෙනෙක් සිටිති: Azercell, Bakcell, Azerfon (Nar Mobile), Nakhtel ජංගම දුරකථන ජාල ක්‍රියාකරුවන් සහ එක් CDMA දුරකථන ජාල ක්‍රියාකරුවකු සිටී. 21 වන සියවසේදී, ප්‍රමුඛ අසර්බයිජානියානු භූ ගති විද්‍යාව සහ භූ තාක්‍ෂණික විද්‍යාඥයින් කිහිප දෙනෙකු, එල්චින් කලීලොව් සහ අනෙකුත් අයගේ මූලික කෘතිවලින් ආභාෂය ලබා, භූමිකම්පා පුරෝකථන මධ්‍යස්ථාන සහ භූමිකම්පා-ප්‍රතිරෝධී ගොඩනැගිලි සිය ගණනක් නිර්මාණය කළහ, ඒවා දැන් රිපබ්ලිකන් භූ කම්පන සේවා මධ්‍යස්ථානයේ වැඩි කොටසක් සමන්විත වේ. අසර්බයිජාන් ජාතික අභ්‍යවකාශ ඒජන්සිය 2013 පෙබරවාරි 7 වන දින ප්‍රංශ ගයනාවේ ගයනා අභ්‍යවකාශ මධ්‍යස්ථානයේ සිට 46° නැගෙනහිර කක්ෂීය ස්ථානවල පිහිටි එහි පළමු චන්ද්‍රිකාව වන AzerSat 1 කක්ෂයට දියත් කළේය. චන්ද්‍රිකාව යුරෝපය සහ ආසියාවේ සහ අප්‍රිකාවේ සැලකිය යුතු කොටසක් ආවරණය කරන අතර රූපවාහිනී සහ ගුවන් විදුලි විකාශනය මෙන්ම අන්තර්ජාලය සම්ප්‍රේෂණය කිරීමට සේවය කරයි. චන්ද්‍රිකාවක් කක්ෂයට දියත් කිරීම, අනාගතයේදී තවත් ව්‍යාපෘති සාර්ථකව ක්‍රියාත්මක කළ හැකි, තමන්ගේම අභ්‍යවකාශ කර්මාන්තයක් සහිත ජාතියක් බවට පත්වීමේ අසර්බයිජානයේ පළමු පියවරයි. ජන විකාශනය 2022 මාර්තු වන විට, 10,164,464 ක ජනගහනයෙන් 52.9% ක් නාගරික වන අතර ඉතිරි 47.1% ග්‍රාමීය වේ. 2019 ජනවාරි මාසයේදී, මුළු ජනගහනයෙන් 50.1% ක් කාන්තාවන් විය. එම වසරේම ස්ත්‍රී පුරුෂ අනුපාතය කාන්තාවකට පිරිමි 0.99 ක් විය. 2011 ජනගහන වර්ධන වේගය ලොව පුරා 1.09% ට සාපේක්ෂව 0.85% කි. ජනගහන වර්ධනය සීමා කරන සැලකිය යුතු සාධකයක් වන්නේ ඉහළ සංක්‍රමණ මට්ටමකි. 2011 දී අසර්බයිජානය −1.14/1,000 ක සංක්‍රමණයක් දුටුවේය. අසර්බයිජානියානු ඩයස්පෝරාව රටවල් 42 ක දක්නට ලැබෙන අතර, අනෙක් අතට අසර්බයිජානය තුළ ජනවාර්ගික සුළුතරයන් සඳහා බොහෝ මධ්‍යස්ථාන තිබේ, ඒවාට ජර්මානු සංස්කෘතික සමාජය "කරෙල්හවුස්", ස්ලාවික් සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය, අසර්බයිජාන-ඊශ්‍රායල ප්‍රජාව, කුර්දි සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය, ජාත්‍යන්තර තාලිෂ් සංගමය, ලෙස්ජින් ජාතික මධ්‍යස්ථානය "සමුර්", අසර්බයිජාන-ටාටාර් ප්‍රජාව සහ ක්‍රිමියානු ටාටාර් සමාජය ඇතුළත් වේ. සමස්තයක් වශයෙන්, අසර්බයිජානයට නගර 78 ක්, නගර දිස්ත්‍රික්ක 63 ක් සහ විශේෂ නීතිමය තත්ත්වයකින් යුත් නගරයක් ඇත. නාගරික ආකාරයේ ජනාවාස 261 ක් සහ ගම්මාන 4248 ක් මේවා අනුගමනය කරයි. ජනවාර්ගිකත්වය 2019 ජන සංගණනයට අනුව ජනගහනයේ ජනවාර්ගික සංයුතිය: 94.8% අසර්බයිජානියානුවන්, 1.7% ලෙස්ජින්ස්, 0.9% තාලිෂ්, 0.7% රුසියානුවන්, 0.5% අවාර්වරු, 0.4% තුර්කි ජාතිකයන්, 0.3% ටැට්වරු, 0.2% ටාටාර්වරු, 0.1% යුක්රේනියානුවන්, 0.1% ට්සකුර්වරු, 0.1% ජෝර්ජියානුවන්, 0.1% යුදෙව්වන් සහ 0.2% වෙනත් අය. භාෂා නිල භාෂාව තුර්කි භාෂාවක් වන අසර්බයිජානි ය. ජාතික ජනගහනයෙන් ආසන්න වශයෙන් 96% ක් එය ඔවුන්ගේ මව් භාෂාව ලෙස කතා කරති. රුසියානු භාෂාව තවමත් අසර්බයිජානයේ කතා කරයි. එය ජාතික ජනගහනයෙන් 0.8% ක මව් භාෂාවයි. 1989 දී, නාගෝර්නෝ-කරබාක් කලාපයේ බහුතර භාෂාව ආර්මේනියානු භාෂාව වූ අතර එය කලාපීය ජනගහනයෙන් 76% ක් පමණ කතා කළහ. පළමු නාගෝර්නෝ-කරබාක් යුද්ධයෙන් පසු, ආර්මේනියානු භාෂාව කතා කරන අය කලාපීය ජනගහනයෙන් 95% ක් පමණ රචනා කළහ. අවාර්, බුදුක්, ජෝර්ජියානු, ජුහුරි, කිනලුග්, ක්‍රිට්ස්, ලෙස්ජින්, රුටුල්, තාලිෂ්, ටැට්, ත්සකුර්, සහ උඩි ඇතුළු තවත් සුළුතර භාෂා දුසිමක් ස්වදේශීයව කතා කරයි. මේ සියල්ල කතා කරන්නේ සුළුතර ජනගහනයක් පමණි, ඔවුන්ගෙන් සමහරක් කුඩා වන අතර අඩු වෙමින් පවතී. ආගම අසර්බයිජානය වඩාත්ම ලෞකික මුස්ලිම් බහුතර රට ලෙස සැලකේ. ජනගහනයෙන් 97% ක් පමණ මුස්ලිම්වරු වෙති. මුස්ලිම්වරුන්ගෙන් 55-65% ක් පමණ ෂියාවරුන් යැයි ගණන් බලා ඇති අතර මුස්ලිම්වරුන්ගෙන් 45-55% ක් සුන්නිවරු වෙති. අසර්බයිජානියානු සුන්නිවරු ප්‍රධාන වශයෙන් හනාෆි පාසල අනුගමනය කරති. අසර්බයිජානයේ ලෞකික රජය ඉරාන බලපෑමට ලක් වූ ෂියා ඉස්ලාම් දෙකටම වඩා තුර්කි බලපෑමට ලක් වූ සුන්නි ඉස්ලාමයේ සුෆි අනුවාදය නිල වශයෙන් ප්‍රවර්ධනය කළ නමුත් ඕනෑම නිකායක ආගමික ක්‍රියාකාරකම් කෙරෙහි සුපරීක්ෂාකාරීව සිටියේය. එබැවින්, සුන්නි ඉස්ලාමයට පරිවර්තනය වීමේ අඛණ්ඩ වැඩිවීමක් පවතී, එය තුර්කිය සමඟ වැඩෙන සමීපතාවයේ සංකේතයක් ලෙස සැලකේ. රටේ විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් විසින් අනෙකුත් ඇදහිලි පිළිපදිති. එහි ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 48 වන වගන්තිය යටතේ, අසර්බයිජානය ලෞකික රාජ්‍යයක් වන අතර ආගමික නිදහස සහතික කරයි. 2006-2008 ගැලප් මත විමසුමකදී, අසර්බයිජානයෙන් ප්‍රතිචාර දැක්වූවන්ගෙන් 21% ක් පමණක් ආගම ඔවුන්ගේ දෛනික ජීවිතයේ වැදගත් කොටසක් බව ප්‍රකාශ කළහ. ජාතියේ ආගමික සුළුතරයන්ගෙන්, ඇස්තමේන්තුගත කිතුනුවන් 280,000 (3.1%) බොහෝ දුරට රුසියානු සහ ජෝර්ජියානු ඕතඩොක්ස් සහ ආර්මේනියානු අපෝස්තලික වේ (සියලුම ආර්මේනියානුවන් පාහේ නාගෝර්නෝ-කරබාක්හි වෙන් වූ කලාපයේ ජීවත් වෙති). 2003 දී, රෝමානු කතෝලිකයන් 250 ක් සිටියහ. 2002 වන විට අනෙකුත් ක්‍රිස්තියානි නිකායන් අතර ලුතරන්, බැප්ටිස්ට් සහ මොලොකන්වරු ඇතුළත් වේ. කුඩා රෙපරමාදු ප්‍රජාවක් ද ඇත. අසර්බයිජානයේ වසර 2,000 ක ඉතිහාසයක් ඇති පුරාණ යුදෙව් ජනගහනයක් ද ඇත; යුදෙව් සංවිධාන ඇස්තමේන්තු කරන්නේ ඊශ්‍රායලයෙන් සහ එක්සත් ජනපදයෙන් පිටත ඇති එකම යුදෙව් බහුතරයක් සිටින නගරය වන අසර්බයිජානයේ යුදෙව්වන් 12,000 ක් ඉතිරිව සිටින බවයි. අසර්බයිජානය බහායි, හරේ ක්‍රිෂ්ණා සහ යෙහෝවාගේ සාක්ෂිකරුවන්ගේ ප්‍රජාවන්ගේ සාමාජිකයින්ට මෙන්ම අනෙකුත් ආගමික ප්‍රජාවන්ගේ අනුගාමිකයින්ටද නිවහන වේ. සමහර ආගමික ප්‍රජාවන් ආගමික නිදහසෙන් නිල නොවන ලෙස සීමා කර ඇත. මේ කාරණය පිළිබඳ එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තු වාර්තාවක ඇතැම් මුස්ලිම් සහ ක්‍රිස්තියානි කණ්ඩායම්වල සාමාජිකයින් රඳවා තබා ගැනීම ගැන සඳහන් වන අතර, බොහෝ කණ්ඩායම් ආගම නියාමනය කරන ආයතනය වන අසර්බයිජාන් ජනරජයේ ආගමික සංගම් පිළිබඳ රාජ්‍ය කමිටුවේ ලියාපදිංචි වීමට අපහසු වී ඇත. අධ්‍යාපනය අසර්බයිජානුවන්ගෙන් සාපේක්ෂව ඉහළ ප්‍රතිශතයක් යම් ආකාරයක උසස් අධ්‍යාපනයක් ලබා ඇත, විශේෂයෙන් විද්‍යාත්මක හා තාක්ෂණික විෂයයන් තුළ. සෝවියට් යුගයේදී, සම්මත හෝඩියේ වෙනස්කම් දෙකක් තිබියදීත්, එනම් 1920 ගණන්වල පර්සෝ-අරාබි අක්ෂර මාලාවේ සිට ලතින් දක්වා සහ 1930 ගණන්වලදී රෝම සිට සිරිලික් දක්වා වුවද, සාක්ෂරතාවය සහ සාමාන්‍ය අධ්‍යාපන මට්ටම් ඒවායේ ඉතා පහළ ආරම්භක ස්ථානයේ සිට නාටකාකාර ලෙස ඉහළ ගියේය. සෝවියට් දත්ත වලට අනුව, 1970 දී පිරිමි සහ ගැහැණු (වයස අවුරුදු නවයේ සිට හතළිස් නවය දක්වා) සියයට 100 ක් සාක්ෂරතාවයෙන් පෙළුණි. 2009 එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩසටහන් වාර්තාවට අනුව, සාක්ෂරතා අනුපාතය සියයට 99.5 කි. නිදහසින් පසු, සෝවියට් සංගමයෙන් වෙන්වීම සඳහා පාර්ලිමේන්තුව සම්මත කළ පළමු නීතිවලින් එකක් වූයේ සිරිලික් වෙනුවට නවීකරණය කරන ලද ලතින් හෝඩියක් අනුගමනය කිරීමයි. ඊට අමතරව අසර්බයිජානියානු ක්‍රමය සුළු ව්‍යුහාත්මක වෙනසක් සිදු කර ඇත. මූලික වෙනස්කම් අතර ආගමික අධ්‍යාපනය නැවත ස්ථාපිත කිරීම (සෝවියට් යුගයේදී තහනම් කරන ලදී) සහ අසර්බයිජානියානු භාෂාව භාවිතය නැවත අවධාරණය කර ඇති සහ දෘෂ්ටිවාදාත්මක අන්තර්ගතය ඉවත් කර ඇති විෂයමාලා වෙනස්කම් ඇතුළත් වේ. ප්‍රාථමික පාසල් වලට අමතරව, අධ්‍යාපන ආයතනවලට පෙර පාසල්, සාමාන්‍ය ද්විතීයික පාසල් සහ විශේෂිත ද්විතීයික පාසල් සහ කාර්මික පාසල් ඇතුළු වෘත්තීය පාසල් දහස් ගණනක් ඇතුළත් වේ. නවවන ශ්‍රේණිය දක්වා අධ්‍යාපනය අනිවාර්ය වේ. සංස්කෘතිය අසර්බයිජානයේ සංස්කෘතිය බොහෝ බලපෑම්වල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස වර්ධනය වී ඇත; ඒ නිසා අසර්බයිජානුවන් බොහෝ ආකාරවලින් ද්වි-සංස්කෘතික වේ. ගෝලීයකරණය වූ පාරිභෝගික සංස්කෘතිය ඇතුළු බටහිර බලපෑම් නොතකා ජාතික සම්ප්‍රදායන් ආරක්ෂා වී ඇත. උදාහරණයක් ලෙස, නොව්රුස් බයිරාම් යනු සොරොස්ට්‍රියානුවාදයේ සාම්ප්‍රදායික අලුත් අවුරුදු සැමරුමෙන් ලබාගත් පවුලේ නිවාඩු දිනයකි. අසර්බයිජානියානු ජාතික සහ සාම්ප්‍රදායික ඇඳුම් වන්නේ චොකා සහ පැපකි ය. රාජ්‍ය අයවැයෙන් අරමුදල් සපයන රුසියානු, ජෝර්ජියානු, කුර්දි, ලෙස්ජියන් සහ තාලිෂ් භාෂාවලින් ගුවන් විදුලි විකාශන ඇත. බලකන් සහ කච්මාස් හි සමහර දේශීය ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථාන අවාර් සහ ටැට් භාෂාවෙන් විකාශන සංවිධානය කරයි. බාකු හි පුවත්පත් කිහිපයක් රුසියානු, කුර්දි (ඩෙන්ගි කුර්ඩ්), ලෙස්ජියන් (සමුර්) සහ තාලිෂ් භාෂාවලින් ප්‍රකාශයට පත් කෙරේ. යුදෙව් සමාජය "සොක්නට්" විසින් අසීස් පුවත්පත ප්‍රකාශයට පත් කරයි. ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය අසර්බයිජානියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සාමාන්‍යයෙන් නැගෙනහිර සහ බටහිර අංග ඒකාබද්ධ කරයි, පර්සියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ දැඩි බලපෑම් සමඟ. බාකු හි බිත්ති සහිත නගරයේ මේඩන් කුළුණ සහ ෂිර්වන්ෂාහි මාලිගය වැනි බොහෝ පුරාණ ගෘහ නිර්මාණ නිධන් සංරක්ෂණය කර ඇත. යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම තාවකාලික ලැයිස්තුවේ ඇතුළත් කිරීම් අතරට බාකු හි අටේෂ්ගා, මොමින් ඛතුන් සොහොන් ගෙය, හිර්කන් ජාතික වනෝද්‍යානය, බිනගඩි ඇස්ෆල්ට් විල, ලොක්බටන් මඩ ගිනි කන්ද, ෂුෂා ප්‍රාන්ත ඓතිහාසික හා වාස්තු විද්‍යාත්මක රක්ෂිතය, බාකු අදියර කන්ද, කැස්පියන් වෙරළ ආරක්ෂක ඉදිකිරීම්, ඕර්ඩුබාද් ජාතික රක්ෂිතය සහ ෂාකි ඛාන්ස්ගේ මාලිගය ඇතුළත් වේ. අනෙකුත් වාස්තු විද්‍යාත්මක නිධානයන් අතර මර්ඩකන්හි චතුරස්‍රාකාර මාලිගය, යුකාරි චාර්ඩග්ලර් හි පරිගල, අරස් ගඟ හරහා විහිදෙන පාලම් කිහිපයක් සහ සොහොන් කොත් කිහිපයක් ඇතුළත් වේ. 19 වන සහ 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, කුඩා ස්මාරක ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයක් නිර්මාණය කරන ලද නමුත්, බාකු සහ වෙනත් තැන්වල සුවිශේෂී නිවාස ඉදිකරන ලදී. මෑත කාලීන වාස්තු විද්‍යාත්මක ස්මාරක අතර, බාකු උමං මාර්ග ඒවායේ සුඛෝපභෝගී අලංකරණය සඳහා කැපී පෙනේ. නූතන අසර්බයිජානියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ කාර්යය වන්නේ නූතන සෞන්දර්යයේ විවිධාකාර යෙදීම, ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පියෙකුගේම කලාත්මක ශෛලිය සෙවීම සහ පවතින ඓතිහාසික-සංස්කෘතික පරිසරය ඇතුළත් කිරීමයි. හෙයිඩර් අලියෙව් සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය, ෆ්ලේම් ටවර්ස්, බාකු ක්‍රිස්ටල් හෝල්, බාකු වයිට් සිටි සහ සොකාර් කුළුණ වැනි ප්‍රධාන ව්‍යාපෘති රටේ අහස රේඛාව පරිවර්තනය කර එහි සමකාලීන අනන්‍යතාවය ප්‍රවර්ධනය කර ඇත. සංගීතය සහ නැටුම් අසර්බයිජානයේ සංගීතය වසර දහසකට ආසන්න කාලයක් පුරා දිවෙන ජන සම්ප්‍රදායන් මත ගොඩනැගී ඇති අතර, ඒකභාණ්ඩ ලාංඡනය වටා පරිණාමය වෙමින්, රිද්මයානුකූලව විවිධ තනු නිපදවයි. සංගීතයට ශාඛා මාදිලියේ පද්ධතියක් ඇත, එහිදී ප්‍රධාන සහ සුළු පරිමාණයන්හි වර්ණකරණය ඉතා වැදගත් වේ. ජාතික සංගීත භාණ්ඩ අතර තත් භාණ්ඩ 14 ක්, බෙර වාද්‍ය භාණ්ඩ අටක් සහ සුළං උපකරණ හයක් ඇත. ද ග්‍රෝව් ඩික්ෂනරි ඔෆ් මියුසික් ඇන්ඩ් මියුසිෂියන්ස් ට අනුව, "ජනවාර්ගිකත්වය, සංස්කෘතිය සහ ආගම අනුව අසර්බයිජානියානුවන් තුර්කියට වඩා සංගීතමය වශයෙන් ඉරානයට බොහෝ සමීප ය." මුගම් සාමාන්‍යයෙන් කවි සහ සංගීත භාණ්ඩ අතරමැදි සහිත කට්ටලයකි. මුගම් රඟ දක්වන විට, ගායකයින්ට ඔවුන්ගේ හැඟීම් ගායනය සහ සංගීතය බවට පරිවර්තනය කිරීමට සිදුවේ. මධ්‍යම ආසියානු රටවල මුගම් සම්ප්‍රදායන්ට වෙනස්ව, අසර්බයිජානියානු මුගම් වඩාත් නිදහස් ස්වරූපයක් ගන්නා අතර අඩු දෘඩතාවයකින් යුක්ත වේ; එය බොහෝ විට ජෑස් හි වැඩිදියුණු කළ ක්ෂේත්‍රයට සංසන්දනය කෙරේ. යුනෙස්කෝව අසර්බයිජානියානු මුගම් සම්ප්‍රදාය වාචික හා අස්පෘශ්‍ය මානව උරුමයේ විශිෂ්ට කෘතියක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කළේය. මේකානා යනු සාම්ප්‍රදායික අසර්බයිජානියානු සුවිශේෂී ජන සහායක නොවන ගීතයකි, සාමාන්‍යයෙන් විශේෂිත විෂයයක් පිළිබඳව වැඩිදියුණු කරන කිහිප දෙනෙකු විසින් ගායනා කරනු ලැබේ. අෂික් කවි, කතන්දර කීම, නැටුම් සහ ගායන සහ සංගීත භාණ්ඩ සංගීතය අසර්බයිජානියානු සංස්කෘතියේ සංකේතයක් ලෙස පවතින සාම්ප්‍රදායික රංගන කලාවකට ඒකාබද්ධ කරයි. එය සාස් ගායනා කර වාදනය කරන අද්භූත ට්‍රබඩෝර් හෝ සංචාරක බාර්ඩ් ය. මෙම සම්ප්‍රදායේ ආරම්භය පුරාණ තුර්කි ජනයාගේ ෂැමනිස්ටික් විශ්වාසයන්ගෙන් යුක්ත වේ. අෂික්වරුන්ගේ ගීත පොදු පදනම් වටා අර්ධ වශයෙන් වැඩිදියුණු කර ඇත. අසර්බයිජානයේ අෂික් කලාව 2009 දී යුනෙස්කෝව විසින් අස්පෘශ්‍ය සංස්කෘතික උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කරන ලදී. 1960 දශකයේ මැද භාගයේ සිට, බටහිර බලපෑමට ලක් වූ අසර්බයිජානියානු පොප් සංගීතය, එහි විවිධ ස්වරූපවලින්, අසර්බයිජානයේ ජනප්‍රිය වෙමින් පවතින අතර, රොක් සහ හිප් හොප් වැනි ප්‍රභේද බහුලව නිෂ්පාදනය කර රස විඳිති. අසර්බයිජානියානු පොප් සහ අසර්බයිජානියානු ජන සංගීතය බිහි වූයේ අලිම් කාසිමොව්, රෂීඩ් බෙහ්බුඩොව්, වාගිෆ් මුස්තෆාසාදේ, මුස්ලිම් මාගෝමයෙව්, ෂොව්කට් අලක්බරෝවා සහ රුබාබා මුරඩෝවා වැනි රංගන ශිල්පීන්ගේ ජාත්‍යන්තර ජනප්‍රියත්වයත් සමඟය. අසර්බයිජානය යුරෝවිෂන් ගීත තරඟයේ උද්යෝගිමත් සහභාගිවන්නෙකි. අසර්බයිජානය 2008 යුරෝවිෂන් ගීත තරඟයේදී සිය මංගල දර්ශනය ආරම්භ කළේය. රටේ ප්‍රවේශය 2009 දී තුන්වන ස්ථානය සහ ඊළඟ වසරේ පස්වන ස්ථානය ලබා ගත්තේය. එල් සහ නිකී 2011 යුරෝවිෂන් ගීත තරඟයේදී පළමු ස්ථානය දිනා ගත්තේ "රනිං ස්කේඩ්" ගීතය සමඟින් වන අතර, 2012 දී බාකු හි තරඟය පැවැත්වීමට අසර්බයිජානයට අයිතිය ලබා දුන්නේය. 2018 වසරේ තරඟය දක්වා පැවැත්වෙන සෑම අවසන් මහා තරඟයකටම ඔවුන් සුදුසුකම් ලබා ඇති අතර, ගායක අයිසෙල් විසින් රචිත X My Heart සමඟින් ඇතුළත් වේ. අසර්බයිජානියානු ජන නැටුම් දුසිම් ගණනක් ඇත. ඒවා විධිමත් සැමරුම් වලදී සිදු කරනු ලබන අතර නර්තන ශිල්පීන් ජාතික නැටුම් තුළ හොඳින් සංරක්ෂණය කර ඇති චොකා වැනි ජාතික ඇඳුම් අඳිති. බොහෝ නැටුම් ඉතා වේගවත් රිද්මයක් ඇත. කලාව අසර්බයිජානියානු කලාව ලුහුබැඳීම, ආභරණ, ලෝහ කැටයම් කිරීම, ලී, ගල් හෝ අස්ථි කැටයම් කිරීම, කාපට් සෑදීම, ලේස් කිරීම, රටා රෙදි විවීම සහ මුද්‍රණය කිරීම සහ ගෙතීම සහ එම්බ්‍රොයිඩර් වැනි පුළුල් පරාසයක අත්කම් වලින් නියෝජනය වේ. මෙම සෑම ආකාරයකම අලංකාර කලාවක්, අසර්බයිජානියානු ජාතියේ දායාදයන් පිළිබඳ සාක්ෂි, මෙහි බෙහෙවින් පක්ෂව පවතී. අසර්බයිජානයේ කලා හා ශිල්ප සංවර්ධනයට අදාළ බොහෝ රසවත් කරුණු විවිධ කාලවලදී මෙම ස්ථාන නැරඹීමට ගිය බොහෝ වෙළෙන්දන්, සංචාරකයින් සහ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රිකයින් විසින් වාර්තා කරන ලදී. අසර්බයිජානියානු කාපට් යනු විවිධ ප්‍රමාණයේ සාම්ප්‍රදායික අතින් සාදන ලද රෙදිපිළි වර්ගයක් වන අතර, ඝන වයනයක් සහ ගොඩවල් හෝ ගොඩවල් රහිත මතුපිටක් ඇති අතර, එහි රටා අසර්බයිජානයේ බොහෝ කාපට් සාදන කලාපවල ලක්ෂණයකි. 2010 නොවැම්බර් මාසයේදී යුනෙස්කෝව විසින් අසර්බයිජානියානු කාපට් අස්පෘශ්‍ය උරුමයේ විශිෂ්ට කෘතියක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. අසර්බයිජානියානු කාපට් විශාල කණ්ඩායම් කිහිපයක් සහ උප කාණ්ඩ රාශියක් යටතේ වර්ගීකරණය කළ හැකිය. අසර්බයිජානියානු කාපට් පිළිබඳ විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ ප්‍රමුඛ සෝවියට් යුගයේ විද්‍යාඥයෙකු සහ කලාකරුවෙකු වන ලතීෆ් කරිමොව්ගේ නම සමඟ සම්බන්ධ වේ. අසර්බයිජානය පුරාණ කාලයේ සිටම විවිධාකාර ශිල්පීය ක්‍රමවල මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී ඇත. පුරාවිද්‍යාව ක්‍රි.පූ. 2 වන සහස්‍රය දක්වා එම දිනයන්හි හොඳින් දියුණු වූ කෘෂිකර්මාන්තය, තොග එසවීම, ලෝහ වැඩ, මැටි භාණ්ඩ, පිඟන් මැටි සහ කාපට් රෙදි විවීම සඳහා සාක්ෂි දරයි. BTC නල මාර්ගයෙන් අනාවරණය කරගත් ඩෂ්බුලක්, හසන්සු, සයාම්චායි සහ ටොවුස්චායි හි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන මගින් මුල් යකඩ යුගයේ කෞතුක වස්තු අනාවරණය වී තිබේ. ක්‍රි.පූ. 1 සිට 4 වන සහස්‍රය දක්වා දිවෙන ගැමිගයා පෙට්‍රොග්ලිෆ්ස් අසර්බයිජානයේ ඕර්ඩුබාද් දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටා ඇත. ඒවා මුවන්, එළුවන්, ගොනුන්, බල්ලන්, සර්පයන්, පක්ෂීන්, අපූරු ජීවීන්ගේ රූප සහිත ඉවත් කරන ලද සහ කැටයම් කරන ලද පාෂාණ සිතුවම් 1,500 කින් පමණ සමන්විත වන අතර, මිනිසුන්, කරත්ත සහ විවිධ සංකේත බාසල්ට් පාෂාණ මත තිබී හමු විය. නෝර්වීජියානු ජනවාර්ගික විද්‍යාඥයෙකු සහ වික්‍රමාන්විත තෝර් හෙයර්ඩාල් ඒත්තු ගැන්වූයේ එම ප්‍රදේශයේ මිනිසුන් ක්‍රි.ව. 100 දී පමණ ස්කැන්ඩිනේවියාවට ගොස්, ඔවුන්ගේ බෝට්ටු තැනීමේ කුසලතා ඔවුන් සමඟ රැගෙන ගොස්, උතුරු යුරෝපයේ වයිකින් බෝට්ටු බවට පරිවර්තනය කළ බවයි. සියවස් ගණනාවක් පුරා, අසර්බයිජානියානු කලාව බොහෝ ශෛලීය වෙනස්කම් වලට භාජනය වී ඇත. සිතුවම් කලාව සාම්ප්‍රදායිකව වර්ණ හා ආලෝකයේ උණුසුමකින් සංලක්ෂිත වන අතර, එය අසීම් ​​අසීම්සාඩ් සහ බහ්රුස් කන්ගාර්ලිගේ කෘතිවලින් නිදර්ශනය වන අතර ආගමික චරිත සහ සංස්කෘතික ආකෘතීන් කෙරෙහි අවධානය යොමු කරයි. රොමේනස්ක් සහ ඔටෝමාන් යුගවල සිට සෝවියට් සහ බැරොක් යුග දක්වා වසර සිය ගණනක් තිස්සේ කොකේසස්හි අසර්බයිජානියානු සිතුවම් ප්‍රමුඛස්ථානයක් ගත් අතර, ඉන් දෙවැන්න අසර්බයිජානයේ මල් ඵල ගැන්වීය. කැපී පෙනෙන කලාකරුවන් අතර සත්තාර් බහ්ලුල්සාඩ්, ටොග්‍රුල් නරිමන්බෙකොව්, තහීර් සලාහෝව්, අලක්බාර් රෙසගුලියෙව්, මිර්සා ගඩිම් ඉරාවානි, මිකායිල් අබ්දුල්ලායෙව් සහ බෝයුකාගා මිර්සාසාඩ් ඇතුළත් වේ. සාහිත්‍යය ලිඛිත අසර්බයිජානියානු සාහිත්‍යයේ පැරණිතම පුද්ගලයා වූයේ පර්සියානු සහ අසර්බයිජානියානු ගසල් වලින් සමන්විත දිවානයක් රචනා කළ ඉස්සෙඩින් හසනොග්ලු ය. පර්සියානු ගසල් වලදී ඔහු පෑන නාමයක් භාවිතා කළ අතර ඔහුගේ අසර්බයිජානියානු ගසල් රචනා කරන ලද්දේ ඔහුගේම හසනොග්ලු යන නමිනි. මධ්‍යකාලීන කතුවරුන් අතර පර්සියානු කවියෙකු සහ දාර්ශනිකයෙකු වන නිසාමි, ඔහුගේ උපන් ස්ථානය අනුව ගංජාවි ලෙස හැඳින්වූ අතර, "The Treasure of Mysteries", "Khosrow and Shīrīn" සහ "Leyli and Mejnūn" ඇතුළු ආදර කවි පහකින් සමන්විත Khamsa ("The Quintuplet") හි කතුවරයා වූ ගන්ජා ද විය. සම්භාව්‍ය සාහිත්‍යය 14 වන සියවසේදී ටබ්‍රිස් සහ ෂිර්වාන් යන විවිධ මුල් මධ්‍යතන යුගයේ උපභාෂා මත පදනම්ව නිර්මාණය විය. මෙම යුගයේ කවියන් අතර ගාසි බුර්හනඩින්, හකිකි (ජහාන් ෂා කාරා කොයුන්ලුගේ පෑන නාමය) සහ හබිබි ද වූහ. 14 වන සියවසේ අවසානය, 14 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 15 වන සියවසේ මුල් භාගයේ ශ්‍රේෂ්ඨ අසර්බයිජානියානු හුරුෆි අද්භූත කවියෙකු වූ සහ තුර්කි සාහිත්‍ය ඉතිහාසයේ වඩාත් කැපී පෙනෙන මුල් දිවාන් ගුරුවරයෙකු වූ ඉමාදද්දීන් නසිමිගේ සාහිත්‍ය ක්‍රියාකාරකම්වල ආරම්භය විය. ඔහු පර්සියානු සහ අරාබි භාෂාවෙන් කවි රචනා කළේය. දිවාන් සහ ගසල් ශෛලීන් "ඛතායි" යන පෑන නාමයෙන් ලියූ කසෙම්-ඊ අන්වර්, ෆුසුලි සහ සෆාවිඩ් ෂා ඉස්මයිල් I යන කවියන් විසින් තවදුරටත් වර්ධනය කරන ලදී. ඩෙඩේ කෝර්කුට් පොත 16 වන සියවසේ පිටපත් කරන ලද අත්පිටපත් දෙකකින් සමන්විත වන අතර එය 15 වන සියවසට පෙර ලියා නොමැත. එය ඔගුස් නාමිකයන්ගේ වාචික සම්ප්‍රදාය පිළිබිඹු කරන කථා 12 ක එකතුවකි. 16 වන සියවසේ කවියෙකු වූ ෆුසුලි අරාබි, පර්සියානු සහ අසර්බයිජානියානු භාෂාවෙන් ඔහුගේ කාලානුරූපී දාර්ශනික සහ ගීතමය කසාල් නිෂ්පාදනය කළේය. ඔහුගේ පරිසරයේ සියුම් සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදායන්ගෙන් ඉමහත් ප්‍රයෝජන ලබා ගනිමින් සහ ඔහුගේ පූර්වගාමීන්ගේ උරුමය මත ගොඩනඟා ගනිමින්, ෆුසුලි ඔහුගේ සමාජයේ ප්‍රමුඛ සාහිත්‍ය චරිතයක් වීමට නියමිත විය. ඔහුගේ ප්‍රධාන කෘති අතරට ද දිවාන් ඔෆ් ගසල්ස් සහ ද කාසිඩාස් ඇතුළත් වේ. එම සියවසේදීම, අෂික් (අසර්බයිජානි: Aşıq) කාව්‍යමය ප්‍රභේදයේ වර්ධනයත් සමඟ අසර්බයිජානියානු සාහිත්‍යය තවදුරටත් සමෘද්ධිමත් විය. එම කාලය තුළම, ඛාටි (අරාබි: خطائی පව්කාරයා) යන අන්වර්ථ නාමයෙන් ෂා ඉස්මයිල් මම අසර්බයිජානියානු භාෂාවෙන් පද 1,400 ක් පමණ ලිවූ අතර, ඒවා පසුව ඔහුගේ දිවාන් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. මෙම කාල පරිච්ඡේදයේදී කොෂ්මා (අසර්බයිජානි: qoşma වැඩිදියුණු කිරීම) ලෙස හැඳින්වෙන අද්විතීය සාහිත්‍ය ශෛලියක් හඳුන්වා දෙන ලද අතර එය ෂා ඉස්මයිල් විසින් සහ පසුව ඔහුගේ පුත් සහ අනුප්‍රාප්තිකයා වූ I වන ෂා ටහ්මාස්ප් විසින් වර්ධනය කරන ලදී. 17 වන සහ 18 වන සියවස් වලදී, ෆුසුලිගේ අද්විතීය ප්‍රභේද මෙන්ම හික් කාව්‍යය ද ප්‍රමුඛ කවියන් සහ ලේඛකයින් වන ටබ්‍රිස්හි කොව්සි, ෂා අබ්බාස් සානි, ආගා මෙසිහ් ෂිර්වානි, නිෂාත්, මොල්ලා වලි විදාඩි, මොල්ලා පනා වාගිෆ්, අමානි, සෆාර් සහ තවත් අය විසින් භාර ගන්නා ලදී. තුර්කි ජාතිකයන්, ටර්ක්මන් ජාතිකයන් සහ උස්බෙක් ජාතිකයන් සමඟින්, අසර්බයිජානි ජාතිකයන් කොරොග්ලු වීර කාව්‍යය (අසර්බයිජානි: kor oğlu අන්ධයාගේ පුත්‍රයා) සමරති, එය ජනප්‍රවාදගත ජන වීරයෙකි. කොරොග්ලු වීර කාව්‍යයේ ලේඛනගත අනුවාද කිහිපයක් අසර්බයිජානයේ ජාතික විද්‍යා ඇකඩමියේ අත්පිටපත් ආයතනයේ පවතී. මාධ්‍ය අසර්බයිජානයේ පළමු පුවත්පත වන අකින්චි 1875 දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. රජයට අයත් රූපවාහිනී නාලිකා තුනක් ඇත: AzTV, Idman TV සහ Medeniyyet TV. එක් පොදු නාලිකාවක් සහ පෞද්ගලික නාලිකා 6 ක් ඇත: İctimai Television, Space TV, Lider TV, Azad Azerbaijan TV, Xazar TV, Real TV සහ ARB. සිනමාව අසර්බයිජානයේ චිත්‍රපට කර්මාන්තය 1898 දක්වා දිව යයි. සිනමාකරණයට සම්බන්ධ වූ පළමු රටවල් අතර අසර්බයිජානය ද විය, උපකරණය මුලින්ම දර්ශනය වූයේ බාකු හි ය. 1919 දී අසර්බයිජානය රුසියාවෙන් නිදහස ලැබීමේ පළමු සංවත්සරයේදී, මැයි 27 වන දින රූගත කරන ලද The Celebration of the Anniversary of Azerbaijan Independence වාර්තා චිත්‍රපටයක් රූගත කරන ලද අතර 1919 ජුනි මාසයේදී බාකු හි සිනමාහල් කිහිපයකදී තිරගත විය. 1920 දී සෝවියට් බලය ස්ථාපිත කිරීමෙන් පසු, අසර්බයිජානයේ විප්ලවවාදී කමිටුවේ සභාපති නරිමන් නරිමානොව්, අසර්බයිජානයේ සිනමාව ජනසතු කිරීමේ නියෝගයකට අත්සන් තැබීය. මෙය අසර්බයිජානියානු සජීවිකරණ නිර්මාණයට ද බලපෑවේය. 1991 දී, අසර්බයිජානය සෝවියට් සංගමයෙන් නිදහස ලැබීමෙන් පසු, නැගෙනහිර-බටහිර පළමු බාකු ජාත්‍යන්තර චිත්‍රපට උළෙල බාකු හිදී පැවැත්විණි. 2000 දෙසැම්බර් මාසයේදී, හිටපු ජනාධිපති හෙයිඩර් අලියෙව් අගෝස්තු 2 අසර්බයිජානයේ චිත්‍රපට නිෂ්පාදකයින්ගේ වෘත්තීය නිවාඩු දිනය ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කිරීමේ නියෝගයකට අත්සන් තැබීය. අද අසර්බයිජානියානු චිත්‍රපට නිෂ්පාදකයින් නැවතත් 1920 දී සෝවියට් සංගමය පිහිටුවීමට පෙර සිනමාකරුවන් මුහුණ දුන් ගැටළු වලට සමාන ගැටළු සමඟ කටයුතු කරයි. නැවතත්, චිත්‍රපටවල අන්තර්ගතය සහ අනුග්‍රහය පිළිබඳ තේරීම් දෙකම බොහෝ දුරට චිත්‍රපට නිෂ්පාදකයාගේ මුලපිරීම මත රඳා පවතී. ආහාර පිසීම අසර්බයිජානියානු ආහාර පිසීමේදී සෘතුමය එළවළු සහ හරිතයන් බහුලව භාවිතා වේ. මින්ට්, කොත්තමල්ලි (කොත්තමල්ලි), ඩිල්, බැසිල්, පාර්ස්ලි,ටැරගන්, ලීක්ස්, චයිව්ස්, තයිම්, මාජෝරම්, කොළ ළූණු සහ වෝටර්ක්‍රෙස් ඇතුළු නැවුම් ඖෂධ පැළෑටි ජනප්‍රිය වන අතර බොහෝ විට මේසය මත ප්‍රධාන කෑම වර්ග සමඟ ඇත. භූමියේ දේශගුණික විවිධත්වය සහ සාරවත් බව කැස්පියන් මුහුදේ මාළු, දේශීය මස් (ප්‍රධාන වශයෙන් එළුමස් සහ හරක් මස්) සහ සෘතුමය එළවළු සහ හරිතයන් මත පදනම් වූ ජාතික කෑම වර්ග වලින් පිළිබිඹු වේ. කුංකුම-සහල් ප්ලොව් යනු අසර්බයිජානයේ ප්‍රමුඛතම ආහාරය වන අතර කළු තේ ජාතික පානයයි. අසර්බයිජානියානුවන් බොහෝ විට සාම්ප්‍රදායික ආමුඩු (පෙයාර්ස් හැඩැති) වීදුරු භාවිතා කරන්නේ ඔවුන්ට ඉතා ශක්තිමත් තේ සංස්කෘතියක් ඇති බැවිනි. ජනප්‍රිය සාම්ප්‍රදායික කෑම වර්ග අතර බොස්බාෂ් (විවිධ එළවළු එකතු කිරීමත් සමඟ කලාපීය ප්‍රභේද කිහිපයක පවතින බැටළු සුප්), කුටබ් (හරිතයන් හෝ අඹරන ලද මස් පිරවූ බැදපු පිරිවැටුම) සහ දුෂ්බරා (බිම් මස් සහ කුළුබඩු වලින් පිරුණු ඩම්ප්ලිං) ඇතුළත් වේ. ක්‍රීඩාව නිදහස් විලාසිතා මල්ලවපොර සාම්ප්‍රදායිකව අසර්බයිජානයේ ජාතික ක්‍රීඩාව ලෙස සලකනු ලබන අතර, ජාත්‍යන්තර ඔලිම්පික් කමිටුවට සම්බන්ධ වීමෙන් පසු අසර්බයිජානය රන් හතරක් ඇතුළුව පදක්කම් දහහතරක් දිනා ඇත. වඩාත්ම ජනප්‍රිය ක්‍රීඩා වන්නේ පාපන්දු සහ මල්ලවපොර. ලියාපදිංචි ක්‍රීඩකයින් 9,122 ක් සිටින අසර්බයිජානයේ පාපන්දු සම්මේලන සංගමය රටේ විශාලතම ක්‍රීඩා සංගමයයි. ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම ජාතික පාපන්දු සමාජ හා සසඳන විට ජාත්‍යන්තර ක්ෂේත්‍රයේ සාපේක්ෂව අඩු කාර්ය සාධනයක් පෙන්නුම් කරයි. වඩාත්ම සාර්ථක සමාජ වන්නේ නෙෆ්ට්සි, කරබාග් සහ ගබාලා ය. 2012 දී, යුරෝපීය තරඟයක කණ්ඩායම් අදියරට පිවිසි පළමු අසර්බයිජානියානු කණ්ඩායම බවට නෙෆ්චි බාකු පත්විය. 2014 දී, කරබාග් UEFA යුරෝපා ලීගයේ කණ්ඩායම් අදියරට පිවිසෙන දෙවන අසර්බයිජානියානු සමාජය බවට පත්විය. 2017 දී, UEFA චැම්පියන්ස් ලීගයේ ප්ලේ-ඕෆ් වටයේදී කෝපන්හේගන් 2-2 (a) කින් පරාජය කිරීමෙන් පසු, කරබාග් කණ්ඩායම් අදියරට ළඟා වූ පළමු අසර්බයිජානියානු සමාජය බවට පත්විය. ෆුට්සල් යනු අසර්බයිජානයේ තවත් ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාවකි. අසර්බයිජාන ජාතික ෆුට්සල් කණ්ඩායම 2010 UEFA ෆුට්සල් ශූරතාවලියේ සිව්වන ස්ථානයට පත්වූ අතර, දේශීය සමාජයක් වන අරස් නැක්සිවන් 2009–10 UEFA ෆුට්සල් කුසලානයේ සහ 2013–14 UEFA ෆුට්සල් කුසලානයේ ලෝකඩ පදක්කම් දිනා ගත්තේය. 2013/2014 සහ 2014/2015 වාරවලදී ස්පාඤ්ඤ පාපන්දු සමාජයක් වන ඇට්ලෙටිකෝ ඩි මැඩ්රිඩ් හි ප්‍රධාන අනුග්‍රාහකයා වූයේ අසර්බයිජානයයි, එය 'ලෝකයේ අසර්බයිජානයේ ප්‍රතිරූපය ප්‍රවර්ධනය කළ යුතු' බව සමාජය විස්තර කළ හවුල්කාරිත්වයකි. අසර්බයිජානය ලෝක චෙස් ක්‍රීඩාවේ සාම්ප්‍රදායික බලාගාරවලින් එකක් වන අතර, ජාත්‍යන්තර චෙස් තරඟාවලි සහ තරඟ රැසකට සත්කාරකත්වය ලබා ඇති අතර 2009, 2013 සහ 2017 දී යුරෝපීය කණ්ඩායම් චෙස් ශූරතා ජයග්‍රාහකයින් බවට පත්ව ඇත. කැපී පෙනෙන චෙස් ක්‍රීඩකයින් අතර ටෙයිමූර් රඩ්ජබොව්, ෂාරියාර් මම්මඩියාරොව්, ව්ලැඩිමීර් මකොගොනොව්, වුගාර් ගෂිමොව් සහ හිටපු ලෝක චෙස් ශූර ගැරී කැස්පරොව් ඇතුළත් වේ. 2014 වන විට, 22 වන කාණ්ඩයේ ඉසව්වක් වන ෂම්කීර් චෙස් ක්‍රීඩාවේ නිජබිම සහ සියලු කාලයේ ඉහළම ශ්‍රේණිගත තරඟාවලි වලින් එකකි. බැක්ගැමන් ක්‍රීඩාව අසර්බයිජානයේ සංස්කෘතිය තුළ ද ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. මෙම ක්‍රීඩාව අසර්බයිජානයේ ඉතා ජනප්‍රිය වන අතර දේශීය ජනතාව අතර බහුලව ක්‍රීඩා කෙරේ. අසර්බයිජානියානු විශේෂඥයින් විසින් සංවර්ධනය කර විශ්ලේෂණය කරන ලද බැක්ගැමන් ක්‍රීඩාවේ විවිධ වෙනස්කම් ද ඇත. 2005 යුරෝපීය ශූරතාවලියේදී අසර්බයිජාන් කාන්තා වොලිබෝල් සුපර් ලීගය සිව්වන ස්ථානයට පත්විය. පසුගිය වසර කිහිපය තුළ, රබිටා බාකු සහ අසරේල් බාකු වැනි සමාජ යුරෝපීය කුසලාන වලදී විශිෂ්ට සාර්ථකත්වයක් අත්කර ගත්තේය. අසර්බයිජානියානු වොලිබෝල් ක්‍රීඩිකාවන් අතර වැලෙරියා කොරොටෙන්කෝ, ඔක්සානා පාර්කොමෙන්කෝ, ඉනෙස්සා කෝර්ක්මාස්, නටාලියා මාමඩෝවා සහ ඇල හසානෝවා වැනි අය ඇතුළත් වේ. අනෙකුත් අසර්බයිජානියානු ක්‍රීඩකයින් වන්නේ මල්ලවපොර ක්‍රීඩාවෙන් නැමිග් අබ්දුල්ලායෙව්, ටොග්‍රුල් අස්ගරොව්, රොව්ෂාන් බයිරමොව්, ෂරීෆ් ෂරිෆොව්, මරියා ස්ටැඩ්නික් සහ ෆරීඩ් මන්සුරොව්, ජූඩෝ ක්‍රීඩාවෙන් නසීම් හුසේනොව්, එල්නූර් මාමඩ්ලි, එල්කාන් මාමඩොව් සහ රුස්ටම් ඔරුජොව්, කරාටේ ක්‍රීඩාවෙන් රෆායෙල් අගයෙව්, බොක්සිං ක්‍රීඩාවෙන් මැගොමෙඩ්‍රසුල් මජිඩොව් සහ අගාසි මාමඩොව්, ඔලිම්පික් බර ඉසිලීමේදී නිසාමි පෂායෙව්, පැන්ක්‍රේෂන් හි අසාද් අස්ගරොව්, කික් බොක්සිං ක්‍රීඩාවේදී එඩ්වඩ් මාමඩොව් සහ කේ-1 සටන් කරුවෙකු වන සබිත් සමෙඩොව් ය. අසර්බයිජානයේ 2012 දී ඉදිකරන ලද ෆෝමියුලා වන් ධාවන පථයක් ඇත, සහ 2016 දී සහ 2017 සිට අසර්බයිජාන් ග්‍රෝන් ප්‍රී රට තුළ පැවැත්විණි. රට තුළ පැවැත්වෙන අනෙකුත් වාර්ෂික ක්‍රීඩා ඉසව් වන්නේ බාකු කුසලාන ටෙනිස් තරඟාවලිය සහ ටුවර් ඩි'අසර්බයිජාන් පාපැදි තරඟයයි. 2000 දශකයේ අග භාගයේ සිට අසර්බයිජානය ප්‍රධාන ක්‍රීඩා තරඟ කිහිපයක් පැවැත්වීය, ඒවාට 2013 F1 පවර්බෝට් ලෝක ශූරතාවලිය, 2012 FIFA U-17 කාන්තා ලෝක කුසලානය, 2011 AIBA ලෝක බොක්සිං ශූරතාවලිය, 2010 යුරෝපීය මල්ලවපොර ශූරතාවලිය, 2009 රිද්මයානුකූල ජිම්නාස්ටික් යුරෝපීය ශූරතාවලිය, 2014 යුරෝපීය ටයිකොන්ඩෝ ශූරතාවලිය, 2014 රිද්මයානුකූල ජිම්නාස්ටික් යුරෝපීය ශූරතාවලිය සහ 2016 ලෝක චෙස් ඔලිම්පියාඩ් ඇතුළත් වේ. 2015 යුරෝපීය ක්‍රීඩා උළෙල පැවැත්වීමට බාකු තෝරා ගන්නා ලදී. 2017 දී සිව්වන ඉස්ලාමීය සහයෝගිතා ක්‍රීඩා උළෙල සහ 2019 යුරෝපීය තරුණ ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙල, බාකු විසින් පවත්වන ලද අතර UEFA යුරෝ 2020 හි සත්කාරකත්වය ද දැරීය. සටහන් යොමු කිරීම්