Tuba Şahi Camii

Tuba Şahi Camii ya da Tuba Şahi Mescidi (Azerice: Tuba Şahi məscidi, Farsça: مسجد طوبا شاه), Azerbaycan'ın başkenti Bakü'de, Hazar Rayonu'na bağlı Mardakan semtinde bulunan tarihî bir camidir. 1482 yılında tamamlanan yapı, Şirvanşahlar dönemine ait Dörtgen Mardakan Kalesi'nin yakınında inşa edildi. Cami, adını inşasını sipariş eden Tuba Şahi Hatun'dan alır. Yapı üzerindeki kitabeye göre inşa tarihi 1481-1482 yıllarıdır. Cami, paralelkenar planlı ve belirgin bir kütle düzenine sahiptir. Merkezde yer alan ibadet salonu, köşelerdeki taşıyıcı unsurlara oturan bir kubbe ile örtülüdür. Bu ana mekâna dört yönden dikdörtgen planlı yan odalar bitişiktir. 1720-1721 yıllarında Bakü hükümdarı Muhammed Han'ın emriyle yapıda onarım çalışmaları gerçekleştirildi. Yapı, Azerbaycan Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu tarafından onaylanan yerel öneme sahip tarihî ve mimarî anıtlar listesinde yer almaktadır. Tarihi Cami, yapının inşasını yaptıran Tuba Şahi Hatun'un adını taşımaktadır. Yapıda bulunan kitabe, caminin hicrî takvimle 886 (1481/1482) yılında inşa edildiğini göstermektedir. Bir diğer kitabe ise çatıya çıkan dar spiral merdivenin girişinde yer almakta olup, semtte daha önce var olan eski bir camiye aittir. Bu kitabede, söz konusu yapının hicrî takvimle 774 yılı Muharrem ayında (1372/1373) inşa edildiği belirtilmektedir. Kitabede banî olarak Mahmud Abayil'in oğlu Hoca Nureddin'in oğlu Sadr Hacı Bahaeddin'in adı kaydedildi. Abşeron bölgesini betimleyen İlya Berezin, Mardakan'ı özellikle vurgular. Berezin'e göre, Abşeron'daki yerleşimler arasında Mardakan en güzel semtlerden biridir. Nüfusu az olan bu semtte, hicrî takvimle 886 yılında inşa edilmiş zarif bir cami bulunmaktadır. Şirvanşahlar dönemine ait olan bu yapı, hicrî takvimle 1113 yılında (1720/1721) Bakü hükümdarlarından Muhammed Han tarafından onarıldı. Bu bilgi, cami ve kale üzerindeki kitabelerde yer almaktadır. M. A. Şihaliyev ile A. U. Yuzbaşov'a göre, cami ve kale geçmişte, tek katlı evlerin sıralandığı sokaklarla çevrili semtin başlıca yapılarıydı. Günümüzde cami, ana cephesi dışında iki katlı yapılarla çevrilmiş olsa da, karakteristik kubbesi hâlen belirgin biçimde öne çıkmaktadır. Mimari yapısı Cami, kubbe ile örtülü, paralelkenar dörtgen biçiminde açıkça tanımlanmış bir kütleye sahiptir. Yapının planı, yaklaşık 113 m × 129 m (371 ft × 423 ft) ölçüleriyle kareye yakın bir düzen göstermektedir. Namaz salonunun orta bölümü, yelkenler üzerine oturan bir kubbe ile örtülüdür. Kubbenin tabanı, yaklaşık 5 cm (2,0 in) genişliğinde bir raf gibi iç mekâna doğru taşmaktadır. Kubbe, genişliği 1 metreden fazla olan dört masif taş paye tarafından taşınır. Bu payeler, merkezi ibadet alanını köşe odalarından ayırır. Merkezdeki kare mekâna dört yönden, taş tonozlarla örtülü dikdörtgen planlı yan odalar bitişiktir. Köşelerde ise, lancet açıklıklar aracılığıyla ibadet salonuna bağlanan dört küçük dikdörtgen oda yer alır. Girişe bitişik ilk köşe bölümünün örtüsü sivri kemer biçimindedir. İkinci bölüm benzer bir örtü düzenine sahiptir. Üçüncü bölüm, sekizgen bir taban üzerine oturan kubbe ile örtülmüştür. Dördüncü bölümün tavanı ise, duvar sıralarının üst üste bindirilmesiyle oluşturulan yıldız biçimli bir kompozisyona sahiptir. Caminin doğu cephesinde yer alan portal, derin bir nişle vurgulanan büyük bir çıkıntı biçiminde tasarlandı. Portal nişinin örtüsü, oldukça karmaşık bir bezeme düzenine sahip yıldız biçimli bir kompozisyondan oluşur. Ziyaretçiler, giriş portalından önce bir köşe bölümüne ulaşır, buradan da caminin merkezi mekânına geçer. Yapı, yerel kireçtaşı ve kireç harcı kullanılarak inşa edilmiştir. Dört cephenin tamamı teska taşıyla kaplıdır. Caminin duvar kalınlığı ortalama 1,9 metre civarındadır. Anıtın detayları arasında, oldukça karmaşık bir geometrik süsleme olan pencere taş çubukları bulunmaktadır. Tüm açıklıklardan sadece ikisi aynı kafes desenine sahiptir. Bu tür taş ızgaralar, Şirvan-Abşeron mimari okulunun karakteristik özelliğidir ve hem erken dönemlerde hem de 15. yüzyılda Abşeron'daki anıtlarda sıklıkla görülür. Ayrıca bakınız Şirvanşahlar Devleti Azerbaycan'da İslam Azerbaycan'daki camiler listesi Kaynakça