Shusha

Shusha (ázerbayjan: Şuşa, ) yamasa Shushi (armyan: Շուշի) — Ázerbayjandaǵı qala, Tawlı Qarabaǵ regionında jaylasqan. Teńiz betinen 1 400–1 800 metr (4 600–5 900 fut) biyiklikte, Qarabaǵ tawlarında jaylasqan bul qala Sovet Awqamı dáwirinde tawlı kurort bolǵan. Derektiń kópshiligi Shushanıń tiykarı 1750-jılları Panah Áli xan tárepinen salınǵan dep kórsetedi, bul Shusha qalasınıń qurılısı menen sáykes keledi. Ayırım derekler bunı Panah Áli xan hám Melik Shahnazar, Melikom Varandanıń jergilikli armyan knyazı (melik) arasındaǵı awqam menen baylanıstıradı. Bul dereklerde qalanıń atı jaqın átiraptaǵı armyan awılı bolǵan Shosh yamasa Shushikentten kelip shıqqanı aytıladı (alternativ túsindirmeler ushın Úlgi:Section link bólimin qarań). Kerisinshe, ayırım derekler Shushanı 1720-jılları Qarabaǵdıń ózin-ózi basqarıwshı armyan meliklikleriniń áhmiyetli orayı retinde súwretleydi hám basqaları bul plato burınnan armyan qorǵanı bolǵan degen pikirdi bildiredi. XVIII ásirdiń ortasınan 1822-jılǵa shekem Shusha Qarabaǵ xanlıǵınıń paytaxtı bolǵan. Qala XIX ásirdiń birinshi yarımında Rossiya-Iran urısları nátijesinde Rossiya tárepinen Qajarlar Iranınan Kavkaz regionın iyelep alǵannan keyin Qubla Kavkazdıń mádeniy oraylarınıń birine aylandı. XIX ásir dawamında qala úlkeyip, kóplegen armyan hám ázerbayjanlı ziyalılarınıń, shayırlarınıń, jazıwshılarınıń hám muzikantlarınıń (sonıń ishinde ázerbayjanlı ashıqlar, muǵam qosıqshıları hám qobızshılar) úyi boldı. Qala eki topar ushın da diniy, mádeniy hám strategiyalıq áhmiyetke iye. Shusha, kóbinese, Ázerbayjan muzıkası hám poeziyasınıń besigi, sonday-aq, Ázerbayjan mádeniyatınıń jetekshi oraylarınıń biri dep esaplanadı. Sonday-aq, Shushada bir qatar Armyan Apostol shirkewleri, atap aytqanda, Gazanchecoc soborı hám Kanach Jam jaylasqan hám ol batıstaǵı Lachin dálizi arqalı Tawlı Qarabaǵ hám Armeniya arasındaǵı qurǵaqlıq baylanısı retinde xızmet etedi. Zamanagóy tariyx dawamında qala aralas armyan-ázerbayjanlı xalqına iye boldı. 1823-jılǵı qala haqqındaǵı dáslepki demografiyalıq maǵlıwmatlar qalada ázerbayjanlılar kópshilikti quraǵanın kórsetedi. Qalanıń armyan turǵınları 1920-jılǵı Shusha qırǵınına shekem turaqlı túrde kóbeyip, qala xalqınıń kópshiligin quradı; bul qırǵında qalanıń armyan bólegi ázerbayjanlı kúshler tárepinen joq etilip, 20 000 ǵa shekem armyan xalqınıń ólimine yamasa quwılıwına alıp keldi. Ekonomikası hám turizmi Qala armyanlar qadaǵalawında bolǵan waqıtta, «Shushi oyanıw» fondı, «ArmeniaFund» hám Arcax Respublikası húkimeti tárepinen qala ekonomikasın janlandırıw ushın háreketler islendi. Turizmge kirgizilgen investiciyalar nátijesinde «Shushi», «Avan Shushi Plaza» hám «Shushi Grand Hotel» miymanxanaları ashıldı. Sonday-aq, Arcax Respublikasında birinshi bolıp turistlik maǵlıwmatlar orayı jumıs basladı. Saqlanıp qalǵan eki armyan shirkewi (Gazanchecoc hám Kanach Jam) rekonstrukciya etildi, mektepler, muzeyler hám Naregaci kórkem óner institutı ashıldı. Qalanı qaytarıp alǵannan keyin, Ázerbayjan húkimeti «Xarı Bülbül» hám «Qarabaǵ» miymanxanaların rekonstrukciya etip, paydalanıwǵa tapsırdı. 2021-jıl avgust ayında Ázerbayjan Prezidenti Ilham Aliyev Shushadaǵı jańa miymanxana hám konferenciya orayınıń dáslepki irge tasın qoydı. Tuwısqan qalalar Dyundyosh, Vengriya Andong, Qubla Koreya Kayseri, Túrkiya Túrkistan, Qazaqstan Erzurum, Túrkiya Veliko-Tırnovo, Bolgariya Derekler Sırtqı siltemeler Shusha: A-dan Z-ge shekem Shusha – óliler qalası. Foto-reportaj. Shusha Travel-images.com saytı boyınsha Shoushi fondı 21-dekabr 2021-jıl sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. Shushi portalı 24-iyul 2013-jıl sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. Shushi regionı boyınsha armyan jollamasınnan úzindi Shushi haqqında Armeniapedia maǵlıwmatı «Jigirmanshi bájár» – Armyan kúshleri tárepinen iyelengennen 20 jıl ótkendegi Shushi haqqında foto-esse (randbild | 2011)