Kelbecer (rayon)

Kelbecer Rayonu (Azerbaycan Türkçesi: Çay üstündə qala=nehir üzerinde kale anlamında), Azerbaycan'da rayon olarak adlandırılan birinci derece idari bölümlerden birisidir. 8 Ağustos 1930 tarihinde rayon statüsü almıştır. Doğu Zengezur Ekonomik Bölgesine dahildir. 1992 yılında Azerbaycan parlamentosunun kararıyla Ağdere (önceki Mardakert) rayonunun 20 köyü Kelbecer rayonuna katılmıştır. Etimoloji Eski Türk dilinde "Kalbajar" yer adının kökeni (oikonomia'nın ilk biçimi Kevlicher olarak kabul edilmiştir) "nehir üzerindeki kale" anlamına gelir. Kevli "nehir üstü", cher/car ise "kale" demektir. Yerleşimin bulunduğu kayalıkta, Tatarcay Nehri boyunca sıralanmış eski yapay mağaralar bulunmaktadır. Bu nedenle uzmanlar, yer adını eski Türk dillerindeki kevil/kevl ve jar (kaya, vadi) bileşenleriyle ilişkilendirmektedir. Tarihi Erken zamanlarda burada Vaykunik ili, daha sonra Haçen Prensliği mevcut idi. Kelbecer, tarihsel ve coğrafi olarak Karabağ Hanlığı'nın bir parçasıydı. 19. yüzyılın ortalarında bölgeye Kürtler yerleşti. Hanlık 1822'de kaldırılana kadar bu topraklar Karabağ Hanlığı'nın yönetimi altında kaldı ve daha sonra 1874'ten itibaren Yelizavetpol Guberniyasınin Cavanşir Uyezdine dahil edildi. Rayon, 7 Temmuz 1923'ten 23 Temmuz 1930'a kadar Azerbaycan SSR'nin Kürdistan bölgesinin (daha sonra Kürdistan Uyezdi) bir parçasıydı.. 1930'da Azerbaycan SSR içinde 1.936 km²'lik bir alana sahip Kelbecer bölgesi kuruldu ve idari merkezi, 1980'de şehir statüsü kazanan Kelbecer şehri oldu. Yakın dönem tarihi Azerbaycan Cumhuriyeti Milli Meclisinin 13 Ekim 1992 tarihli kararıyla Ağdere Rayonu feshedilmiş, Charaktar, Vaguas (şimdiki Gozlu), Kotavan (şimdiki Gozlukorpu), Verin Oratağ (şimdiki Yuxary Oratağ), Arutunagomer (şimdiki Gizilgaya), Gochogot (şimdiki Yayıcı), Pogosagomer (şimdiki Devedashi), Drombon (şimdiki Heyvalı), Childıran, Mehmana, Arachadzor (şimdiki adı Dovshanli), Hayad, Tomaqahog (şimdiki Bazarkend), Shahmasur (şimdiki Shahmansurlu), Vankli (şimdiki Vängli), Garnakar (şimdiki Çormanli), Imarat Garvand, Zardakhach, Chapar, Aterk (şimdiki Hasanriz), Nareshtar (şimdiki Narınclar), Damgalı, Kolatağ Köyleri Kelbecere verildi. Birinci Karabağ Savaşı zamanı Kelbecer Muharebesi sonucu 4 Nisan 1993 tarihinde Ermenistan Silahlı Kuvvetleri'nin desteğindeki Ermeni güçler tarafından işgal edilmiştir. Azerbaycan güçleri rayonu geri almak için 15 Aralık 1993- 24 Şubat 1994 tarihleri arasında Kelbecer Operasyonunu başlatarak rayonun %30'unu işgalden kurtarsa da neticede taarruz öncesi mevkilere dönülmek zorunda kalınmıştır. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin 30 Nisan 1993 tarihli 822 sayılı kararında tüm işgal kuvvetlerinin çekilmesi talep edilmiştir. 2020 yılı sonbaharına dek bu rayonun doğu kesimi uluslararası alanda tanınmayan, de facto Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin Mardakert İli'nin bir parçası, batı kesimini ise Şaumyan İli'nin bir parçası olarak yönetilmekteydi. Rayonun ermenice ismi "Karvaçar" idi. 2020 yılı 27 Eylül'de başlayan ve 2 Ekim 2020'ye kadar devam eden Murovdağ Operasyonu sonucu sonucunda Murov Sıradağları'nda bulunan Murov Zirvesi işgalden kurtarıldı. Amma bu yöndeki tatbikatlar sonucu büyük bir başarı sağlanamadı ve savaş bir mevzi çatışmasına dönüştü. İkinci Karabağ Savaşı sonrası Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ve Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan'ın imzaladığı ve 27 Eylül 2020'de başlayan Dağlık Karabağ savaşını sona erdiren anlaşması uyarınca, Ermeni kuvvetleri Kelbecer rayonunun batısından 25 Kasım 2020 tarihine dek geri çekildi ve bölge Azerbaycan'a tek bir kurşun atılmadan geri verilerek 27 yıllık Ermeni işgali sonlandırılmıştır. Devir teslimin 15 Kasım'da yapılması planlanmış olsa da, Ermenistan tarafının Rusya aracılığıyla Azerbaycan'a yaptığı talep üzerine bu süre 25 Kasım'a uzatıldı. Doğu tarafı ise 2023 Eylül'üne dek Rus barış gücü denetiminde Ermenilerde kalmıştır. Eylül 2022 Azerbaycan-Ermenistan çatışmaları'nın yaşandığı bölgelerden biri Kelbecer oldu. Azerbaycan ordusu Laçin, Kelbecer ve Zengilan yönlerinde bir dizi yükseklikleri ele geçirdi. 2023 Dağlık Karabağ çatışmaları sonrası rayonun doğusu da Azerbaycan kontrolüne verildi. Azerbaycan askerleri rayonun doğusuna girerek bölgede bulunan Qozlukörpü köyü merkezinde Üç renkli Azerbaycan bayrağını dalgalandırmıştır. 5 Aralık 2023 tarihinde cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in imzaladığı kararnameye göre Kelbecere verilen bölgeler geri alındı, Ağdere rayonu eski sınırlarına göre yeniden oluşturuldu. Coğrafya Kelbecer, Azerbaycan'ın en yüksek dağlık bölgesidir. En yüksek zirveleri Cemişdağ (3724 m) ve Delidağ (3616 m) dağlarıdır. Bölgenin büyük bir kısmı ormanlıktır. Kelbecer, batıda Ermenistan Cumhuriyeti, kuzeyde Daşkesan, Göygöl, Goranboy, kuzeydoğuda Terter, doğuda Ağdam, Hocalı ve güneyde Laçin ile sınır komşusudur. Kelbecer ilçesi, altın ve krom yatakları da dahil olmak üzere maden cevheri ve mineraller açısından zengindir. Endüstriyel öneme sahip cıva rezervleri Kelbecer ilçesindeki Şurbulag ve Ağyatag'ta bulunmaktadır. Alagollar, Garagol, Zalkha Gölü gibi göller de mevcuttur. Bölge ağırlıklı olarak otlak dağ çayırları ve kahverengi dağ orman topraklarıyla kaplıdır. Ormanların toplam alanı yaklaşık 30 bin hektardır. Murovdağ (Gamışdağ 3724 m, Böyük Hinaldağ d. 3367m), Doğu Göyçe, Mikhtoken, Karabağ Sıradağları ve Karabağ Volkanik Platosu'nun bir kısmı (Dalıdağ d. 3616m) bulunmaktadır. Kıpçak Geçidi, Ağababa Dağı, Ayiçingili, Buzluk Dağı, Şilit, Çilgez, Dikpillekan, Egeryurd, Gömurdağ, Hocayurd, İlandağ, Keçeldağ, Ketidağ, Kilselidağ, Kırgız Dağı, Goçdağ, Göngurdağ, Laçın Dağı, Memmedveli Dağı, Oyuğludağ, Rumbahar, Sağsagan, Sarıbulag, Sarımsağlı, Sıçanlıdağ, Süzlük, Timarri, Yüzbulağ zirveleri de bulunmaktadır. Jura, Kretase, Paleojen, Neojen ve Antropojen dönemlerine ait tortul, volkanik kökenli tortul ve volkanik kayaçlar yaygın olarak bulunur. Ömer Geçidi Kelbecerden geçmekdedir. Nüfus Karabağ Savaşı'ndan önce nüfusunun %98'ini Azeriler oluşturmuştur. İşgalin sonuncunda 53.962 kişi tamamen sürgün edilmiştir. 15 Kasım 2020'ye kadar Azerbaycan'ın işgal edilmiş diğer rayonları gibi, Kelbecer rayonunda geçici yerleşimlerde faaliyetler devam etmekteydi. 1 Ocak 2007 tarihinde Kelbecer rayonunun mülteci nüfusu 74.885 kişiydi. Su kaynakları Kelbecer metal doğal kaynakları ve maden sularıyla tanınyor. Rayona bağlı İstisu kasabasında "İstisu" maden su kaynağı bulunur. SSCB döneminde buraya bir sanatoryum ve İstisu tatil köyü kurulmuştur. Böylece Kelbecer rayonu Sovyetler'in bilinen turizm merkezlerinden biri olmuştur. Kelbecer bölgesi nehirler bakımından zengindir. Bunların en büyüğü Tartarçay Nehri'dir. Başlıca kolları Levçay (36 km uzunluğunda), Ağdabançay (19 km uzunluğunda), Turagayçay (35 km uzunluğunda), Dal Gilişli Nehri, Alolar Suyu ve Zeylik Nehirleridir. Haçınçay nehri, Tutgu Nehri'nin doğu kesiminde bulunan dağlardan (Oyukhlu ve Yıldırım Dağları) kaynaklanır ve Ağdaban yönüne doğru akar. Kültür Kelbecer'de Alban dönemine ait birçok tarihi anıt bulunmaktadır. Bunların en ünlüsü ise Hudaveng Manastırıdır. Bu anıt kompleksi, Kelbecer ilçesinin doğusunda, ilçeye 29 kilometre uzaklıkta yer almaktadır. "Hudadeng" olarak da adlandırılan bu anıt kompleksi, 6.-7. yüzyıllarda bir Arnavut prensi tarafından inşa edilmiş ve 15. yüzyılda Arnavut prensliğinin dini tapınağı olmuştur. Daha sonra tapınak birkaç kez yenilenmiş, eklemeler yapılmış ve son olarak Alban hükümdarı Hasan Celal tarafından yeniden inşa edilmiştir. Kubbe şeklinde inşa edilen bu kompleksin yapımında ahşap malzeme de kullanılmıştır. Binanın duvarlarında yağlı boya ile yapılmış birçok resim ve yazıt bulunmaktadır. Anıtın yapımında kullanılan taşlar, Tatar Nehri kıyısındaki bir vadide toplanan, kaya gibi sertleşmiş ve kristalleşmiş kilden oluşmuştur. Bir diğer Alban tapınağı ise Kelbajar bölgesindeki Veng köyünde bulunmaktadır. Tarihi anıtlar Gencesar Manastırı — Vengli köyü Khokhanaberd Kalesi — Vengli köyü Khachin Prenslik Sarayı — Vengli köyü Havaptuk Manastırı — Vengli köyü Vaçar yerleşim yeri — Pazarkent köyü Mamakan Hatun Kilisesi — Pazarkent köyü St. Stepanos Kilisesi — Pazarkent köyü Büyük Arran Manastırı — Kolatak köyü Kolatak Manastırı — Kolatak köyü Harva Kilisesi — Dovşanlı köyü Hudaveng Manastırı — Baghlipey köyü Aziz Meryem Manastırı — Zar köyü Hatıreveng Manastırı — Gözlü köyü Vaguas Manastırı — Gözlü köyü Kırmızı Manastır — Gözlü köyü Akan Kalesi — Hasanriz köyü Kırmızı Taş Manastırı — Çapar köyü Çeraktar Manastırı — Çeraktar köyü Kurtarıcı Kilisesi — Yayıcı köyü Notlar Ayrıca bakınız Kelbecer'in Kurtuluşu Madalyası Susuzluk Olayı Zar Mağarası Büyük Alagöl Hejarê Şamil