Ішкі қала (Баку)

Ішкі қала (әз. İçərişəhər – Ичеришехер) сондай-ақ Ескі қала (әз. Qədim şəhər), халық арасында Қалам немесе Қала (әз. Qala) деп те аталады — Бакудың ең ежелгі бөлігі, сонымен қатар тарихи және сәулет қорығы. Ол жақсы сақталған бекініс қабырғаларымен қоршалған. Ауданы 221 000 м2 болатын қорық аумағында 1300-ден астам адам тұрады. Қорық аумағы қола дәуірінен бастап мекендеген. Археологиялық зерттеулер нәтижесінде VIII-IX ғасырларда Ішкі қаласының территориясы тығыз қоныстанғаны, қолөнер мен сауда дамығаны анықталды. Ширваншаһтар өзінің резиденциясын 15 ғасырда Шамахиден Бакуге ауыстырғаннан кейін, ескі қаланың өмірінде "кристалдану" кезеңі басталды. 1748-1806 жылдары Баку және оның орталығы Баку хандығының астанасы болды. 1806 жылы Бакуді Ресей империясының әскерлері жаулап алғаннан кейін және мұнай бумы (19 ғасырдың аяғы-20 ғасырдың басы) қаланы дамыту және кеңейту процесі басталды, адамдар ескі қаланың қабырғаларына мықтап қоныстанды. Әзербайжан сәулет өнерінің інжу-маржандары – Ішкі қаласында орналасқан әйгілі сәулет ескерткіштері, Қыз мұнарасы және Ширваншаһтардың сарайы. Олардан басқа, қорықта ондаған тарихи және сәулет ескерткіштері бар-мешіттер, керуен-сарайлар, моншалар, тұрғын үйлер, бірнеше мұражайлар, елшіліктер, қонақ үйлер, сауда орындары, кафелер мен мейрамханалар бар. 1977 жылы Ішкі қала тарихи-сәулет қорығы деп жарияланды. Ал 2000 жылы Қыз мұнарасы мен Ширваншаһтар сарайы кешенімен бірге ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік мұра тізіміне енген алғашқы нысан болды. Тарихы Ерте тарих Баку бекініс қабырғасы мен шұңқырымен қоршалған ежелгі қоныстардан пайда болған қалалардың бірі. Бакудің елді мекен және қала ретінде пайда болу уақыты туралы мәселе оның археологиялық тұрғыдан нашар зерттелуіне байланысты әлі анықталған жоқ. Бұл жерлерге адамдар Баку тұзының болуына және теңіз жағалауында әдемі табиғи айлағы бар пайдалы орынға тартылды деп саналады. Ширваншаһтар сарайының ауласындағы археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған б. з. д. ІІІ – І ғғ. құмыра, б. з. д. ІV – І ғғ. және б. з. д. І ғғ. қыш ыдыстардың сынықтары сияқты олжалар. Мұхаммед мешітінің аумағынан табылған темір жебелер, темір дәуіріндегі әйел саз мүсіні, Ішкі қала бағандарының ежелгі негіздері ескі Баку бекінісін ежелгі кезеңнің қаласы ретінде даталауға мүмкіндік береді. I ғасырда Баку шағын порт қаласы болды. Орта ғасырлар кезеңінде Сасанидтер кезінде де, Бакудегі орталығы бар Абшерон түбегі Ширван аймағына кіретін жеке әкімшілік бірлік – сасанид мемлекетінің жеке провинциясы болды. Арабтар жаулап алғаннан кейін Ширван облысының билеушілері (Бакуден басқа Шамахтар, Дербент және басқа қалалар) Ширваншаһтар болды. Әл-Белазури, Әл-Масуди және басқа араб жазушылары Хосров Ануширван патшаларды таңдап, тағайындады, олардың әрқайсысына шахта берді. Олардың арасында Ширван патшасы, Ширван Шаһ деп аталады. Бакудегі VII – X ғасырлардағы оқиғалар туралы тек үзінді мәліметтер бар. Қала солтүстіктен түріктер мен рустар жасаған рейдтерге ұшырағаны белгілі. Сонымен, 914 жылы Баку жағалауына орыстар шабуыл жасады. Масудидің айтуынша, орыстар Баку деген атпен белгілі Ширваншаһ патшалығындағы мұнай жағалауына жетті. Каспий теңізінде флоты болмаған Ширваншаһ Әли ибн Хайсам оларға қарсы өз әскерін баркалар мен сауда кемелерінде жіберді. Рустар ширваншаһтың әскеріне шабуыл жасады және Масудидің айтуынша, мыңдаған мұсылмандар өлтіріліп, батып кетті. Баку мен Абшеронға жасалған рейдтер кейінірек қайталанды. Әл-Мұқаддаси X ғасырдағы Баку қаласы туралы "теңіздегі, Облыстың жалғыз айлағы" деп жазады. Бірақ VIII – IX ғасырдың басында Баку айтарлықтай теңіз айлағы болмағаны және елдің ірі сауда орталықтарының қатарына кірмегені белгілі. Бакудің басқа қалалармен сауда байланыстары туралы сасанидтердің (V – VII ғғ.) билік ету кезеңіне жататын, сондай-ақ Аббасидтер мен ширваншаһтар кезінде соғылған монеталар айтады. Араб жазушылары қаланы X ғасырдың аяғында ғана маңызды порт ретінде атап өте бастады. Төбеде орналасқан қала берік бекініс қабырғасымен қоршалған. Ширваншаһтар сарайының Оңтүстік – Шығыс қасбетінен табылған ортағасырлық қаланың қабаты VIII ғасырға жатады. Ішкі қаланың әртүрлі учаскелерінде табылған тостаған ойықтары VIII ғасырдан бұрын қоныс тепкенін көрсетеді. Қаланың алғашқы кезеңіне жататын жер үсті сәулет ескерткіштері сақталмаған. Ширваншаһтар басқармасы X – XI ғасырларда Араб халифатының ыдырауына байланысты бірқатар облыстардың билеушілері, соның ішінде ширваншахтар да дербес билік жүргізе бастады. Баку мен Шамахе бұл кезде бай қалалар болған және шетелдіктердің шабуылына ұшыраған. Сонымен, 1030 жылы Баку қаласында рустар мен ширваншаһ I Минучихра ибн Йазид әскері арасында шайқас болды. Рустардың жеңісі оларға Арас өзенінің бойымен жүріп, Байлаканды игеруге мүмкіндік берді. Бір жылдан кейін рустар Баку арқылы Ширванға тағы да шабуыл жасады, бірақ Шеддадидтер әулетінің Арран билеушісі Мұса ибн Фадл олармен күресіп, оларды елден қуып шығарды. XI ғасырдың 40-жылдарында ширваншаһтар оғыз-түріктерінің шабуылынан қорқып, қалалардың айналасында бекіністер сала бастады. Сонымен қатар, ақпарат көздері алғаш рет олардың енуі туралы хабарлайды. XI ғасырдың басында оғыздардың бір тармағы селжуктер күшті империя құрып, алдыңғы Азия елдеріне қауіп төндіре бастады. 1066 жылы қара тегин бастаған оғыздар Ширван мен Бакуге шабуыл жасады. Қара-тегіннен кейін Ширванға Қаймас және Алып Арслан сияқты салжұқтардың басқа жетекшілері жорықтар жасады. Ширваншаһтар әлі де тәуелсіз билеушілер ретінде билік етті. Ирак-араб және Парсы билеушісі Сау-тегін билікке келгеннен кейін ғана ширваншаһ Фарибуз салжұқтардың вассалы болды. XII ғасырдың екінші ширегінде Шамсуддин Елдегіз бүкіл Ширванды, соның ішінде Бакуды басып алды. XII ғасырдың соңында Ширваншаһтар номиналды түрде тәуелсіз болады, бірақ іс жүзінде Елдегізидтердің қол астында болады. 1191 жылы Шамахи қаласы жер сілкінісінен қатты жойылғаннан кейін, ширваншаһ I Ахситан өзінің резиденциясын Бакуге көшірді деп саналады. Ширваншаһтар қаланы бірқатар құрылымдармен безендіріп, оны нығайтты. XII ғасырдың бірінші жартысында қаланың бекініс қабырғалары тұрғызылып, бірқатар бекініс жұмыстары жүргізілді. Қорғаныс жүйесіне Қыз мұнарасы да кірді. Салжұқтарға қарсы күресте ширваншаһтар грузин билеушілерімен одақтас болғаны белгілі. Грузин шежіресі 1222 жылы Тамараның ұлы грузин патшасы IV Георгий Лаша Бакуге үйлену тойына қатысады деп хабарлайды. Қаланың Ширванның бай қалаларының бірі және Каспий теңізіндегі маңызды порт ретіндегі маңызы осы уақытта артып келеді. Парсы ақыны Хагани Ширвани ширваншаһ Ахситан ибн Минучихраны мадақтап, Бакуді бекініс және Шығыстың маңызды қаласы ретінде айтады, оны Хорасанның мықты бекіністі қаласы Бестаммен салыстырады. 1220 жылы моңғолдар Ширванға басып кірді. Сераб пен Байлаканды басып алып, олар Шамаханы жеңіп, Дербент өткелінен өтті. Моңғолдардың екінші шабуылы 1231 жылы болды. Гәнжә, Барда, Байлакан, Шабран сияқты ірі қалалар моңғолдардың жойқын шабуылынан кейін ұзақ уақыт қалпына келе алмады. XV ғасырдың араб географы Абд ар-Рәшид Әл-Бакуви моңғолдар ұзақ уақыт бойы теңізден қатты бекіністі – бакуды ала алмады, олардың тұрғындары оларға қатты қарсылық көрсетті. Бүкіл елді жаулап алғаннан кейін ғана қала бағынуға мәжбүр болды. 1258 жылы Шыңғысханның немересі Хулагу хан, Аббасилердің халифатын аяқтап, Хулагуидтер әулетін құрып, Бағдатты басып алды. Елхандар Закавказьені басып алды және олар Жошыиттердің бұл жерлерге құқығын мойындамағандықтан, Елхан мемлекеті мен Алтын Орда арасында жүз жылға жуық қақтығыстар болды. Осы жылдар ішінде мемлекеттер арасындағы шекара Дербент маңында, Баку маңында өтті. Ширваншаһтар сол кезде өз иелігінде моңғолдардың вассалдары ретінде билік жүргізді, Елхан билеушілерінің жорықтарына қатысты. Елхандар тұсында Баку монғол егемендерінің қыстауы болған. 1297 жылы Бакуге қыстау ниетімен Газан хан келді. Итальяндық саяхатшы Одорико Порденоне хан туралы былай деп жазады: XIV ғасырдың басында моңғол билігі құлағаннан кейін Ширваншаһтар Елхан мемлекетінің аумағында құрылған Чобанидтермен, содан кейін Жалайырлармен күресті. Сұлтан Шейх Увейстің есімімен қалада табылған 1360 жылғы монеталар олардың Бакуді жаулап алуы туралы айтады. Ширван сонымен бірге Тоқтамыс пен Әмір Темірдың шабуылына ұшырады, оның болуы туралы XIV ғасырдың аяғында оның атынан соғылған монеталар хабарлады. Ширваншаһ Шейх Ибраһим Әмір Темірдың жағында Османдық сұлтан Баязидке қарсы соғысқа қатысып, онымен бірге 1400 жылы Әмір Темір Сирияға кірген кезде Алеппоға келді. Әмір Темір қайтыс болғаннан кейін Ширван тәуелсіздік алады. Қара-Юсуф елін жаулап алғаннан кейін де ширваншах Ибраһим тек Қарақоюнлылар мемлекетінің билеушілерінің ресми вассалдар болды және Ширванның Шеке қаласынан Дербентке дейінгі билеушісі болды. XV ғасырдың басында Ширван шетелдік қамырдан босатылды және XVI ғасырдың басына дейін, жүз жыл бойы ел тәуелсіз мемлекет болды. Елді 1465 жылға дейін басқарған Ибраһимнің ұлы I Халилуллаһ тәуелсіз болып, Қарақоюнлылар егемендерімен күрескен Әмір Темірдің әулетіні қолдады. Халилуллаһ Қарабақтағы Шахрухтың ставкасына келгенде, соңғысы онымен бірге болғысы келді және оны Әмір Темірдың шөбересімен айналысты. Халилуллаһ Ширвана қалаларында, әсіресе Бакуде үлкен құрылыс жұмыстарын жүргізді, ол сол кезде мемлекеттің астанасы болды. Ол кезде Ширваншаһтар сарайы ансамблінің, керуен-сарайлар мен көпірлердің құрылысы басталды. Қазіргі кезең 1952-1957 жылдары Ішкі қаланың бекініс қабырғалары қалпына келтірілді. 1977 жылы Ішкі қаласына тарихи-сәулет қорығы мәртебесі беріліп, 1985 жылы мемлекеттік тарихи-сәулет қорығы деп жарияланды. 2003 жылы 17 ақпанда Президент Хейдар Әлиев "Баку қаласындағы Ішкі қаласы тарихи-сәулет қорығын қорғау және қалпына келтіру жөніндегі кейбір шаралар туралы" бұйрыққа қол қойды. Жарлықтан кейін мұнда құрылыс жұмыстары тоқтатылып, қаланың тарихи келбетін сақтау үшін мақсатты шаралар жүзеге асырыла бастады. 2005 жылдың 10 ақпанында Президент Ильхам Әлиев "Әзербайжан Республикасының Министрлер Кабинеті жанынан "Ішкі қала" мемлекеттік тарихи-сәулет қорығын құру туралы" өкімге қол қойды. Бұйрыққа сәйкес Ішкі қаласы мемлекеттік тарихи-сәулет қорығы құрылды. 2009 жылғы 17 желтоқсанда Президенттің "Ішкі қала" мемлекеттік тарихи-сәулет қорығын дамыту жөніндегі шаралар туралы өкіміне сәйкес тарихи-сәулеттік маңызы жоқ бұзылған және бұзылу қаупі бар ғимараттардың орнында дәстүрлі көше желілерін сақтай отырып, туристік инфрақұрылым объектілерінің құрылысына, тұрғын үй ғимараттарын жөндеуге және инженерлік желілерді ауыстыруға қаражат бөлінді коммуникация, аумақты абаттандыру. "Ішкі қала" тарихи-сәулет қорығын қорғау, қалпына келтіру және онда археологиялық жұмыстар жүргізу мәселелері Әзербайжан Республикасының тиісті нормативтік-құқықтық актілері мен халықаралық шарттарының талаптарына сәйкес шешіледі. Қолданыстағы заңнамаға сәйкес қорық аумағындағы ғылыми, тарихи немесе мәдени маңызы бар барлық ескерткіштер мемлекеттің қорғауында болады, оларды жоюға, көшіруге және ауыстыруға тыйым салынады. Қазіргі уақытта қорық басқармасы Ішкі қаланы қорғаумен, зерттеумен және насихаттаумен айналысады. Ішкі қаладағы Мұхаммед мешітін (сәулетші – Мұхаммед ибн Әбу бакр) неміс Remmers компаниясы мен аустриялық Atelier Erich pummer GmbH компаниясының мамандары қалпына келтірді. 2011 жылдың ақпан айында Ішкі қалада Асаф Зейнолла көшесіндегі № 20 үй жөнделді, оның іргетасы нығайтылды, жаңа технологиялардың көмегімен ғимарат қасбетінің тарихи келбеті қалпына келтірілді. Ғимарат 1890 жылы салынған. Қалпына келтіру жұмыстары Әзербайжан Республикасы Министрлер Кабинетінің Баку қаласының орталығын консервациялаудың егжей-тегжейлі жоспарына"сәйкес орындалды. Ішкі қала мәдениетте Ішкі қала кешенінің үзінділері басқа мәдени және өнер ескерткіштерінде жиі кездеседі. Кешен сызықтары кілемдерде, картиналарда және өнер туындыларында кеңінен қолданылады. Кешен Әзербайжанның халықаралық әлемде танылуының символдарының біріне айналды. Ішкі қаланың суреттері әрдайым тарих бойында осы аймақта болған мемлекеттердің монеталарында бейнеленген. Кешеннің құрамына кіретін қыз мұнарасы 1991 жылы мемлекеттік тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін Әзербайжан Республикасының алғашқы қағаз ақшаларында көрініс тапты. Ескі қаланың схемалық бейнесі Әзербайжан Республикасындағы 2005 жылғы ақша реформасынан кейін жаңа 10-Манат банкнотасында бейнеленген. Кинематограф Белгілі Әзербайжан және кеңестік фильмдердің кейбір көріністері Ичери шехерде түсірілді. Бұл фильмдердің ішінде "Гауһар қол", "Амфибиялық адам", "Айболит-66", "Тегеран-43", "Қорықпа, Мен сенімен біргемін" және басқаларын атауға болады. Леонид Гайдайдың шешімі бойынша "Гауһар қол" (бөтен қала — Ыстанбұлда) фильміндегі әйгілі оқиға Ішкі қалада түсірілді. Фильмде Ішкі қаланы ежелгі көшелері, Ширваншаһтар сарайы, мешіт мұнаралары және бекініс қабырғалары көрсетілген. Фильм түсірілген әйгілі орыс және кейіпкерге ғашық Юрий Никулин. Ол "Черт побери" деген сөзді айтқан жерде сүйікті актерге ескерткіш орнатылды. "Аршин Мал Алан" (фильм, 1945) , режиссері: Рза Тахмасиб, Николай Лещенко "Жоқ, солай болсын" (фильм, 1956) , реж. Гусейн Сеидзаде "Телефоншы қыз" (фильм, 1962) , реж. Гасан Сейидбейли "Ахмед Қайда?"(фильм, 1963), реж. Әділ Ескендіров "Аршин Мал Алан" (фильм, 1965) , реж. Тофик Тагизаде "Балалық шақтың соңғы түні"(фильм, 1968) , реж. Ариф Бабаев "Оңтүстік қалада" (фильм, 1969) , реж. Эльдар Гүлиев "Шариклимен нан" (фильм, 1969) , реж. Шәміл Махмұдбеков "Күн өтті" (фильм, 1971) , реж. Ариф Бабаев "Ең маңызды сұхбат" (фильм, 1971) , реж. Эльдар Гүлиев "Амфибия адамы" (1961), реж. В. Чеботарев және Г. қазан ( Мосфильм ) "Айболит-66" (1966 ж. Р. Быков(Мосфильм "Гауһар қол" (фильм, 1968) , реж. Л. Гайдай (Мосфильм "Тегеран-43" (1981), реж. А. Алов және В. Каюмов (Мосфильм) Деректі фильмдер Ішкі қала (Ичери Шехер) (фильм, 1964), реж. Алибала Алекперов Ішкі қала (Ичери Шехер) (фильм, 1978), реж. Никат Бакидзада Ішкі қала бойынша серуендеу (2003), реж. Джавид Имамвердиев "Бір бекіністің құпиясы "немесе" егер Ішкі қалада тіл болса... " (фильм, 2013), реж. Вусала Алибейли Көрнекті орындар Дереккөздер