Yuvarlak Tapınak

Yuvarlak Tapınak, Nuha Üç Mukaddes Kilisesi (Rusça: Нухинская трехсвятительская церковь) ya da Nuha Mukaddes Kilisesi (Rusça: Нухинская Святительская церковь), Şeki şehrindeki Nuha Kalesi'nde bulunan, ulusal öneme sahip bir mimari anıttır. Günümüzde Şeki Halk Uygulamalı Sanatlar Müzesi'ne ev sahipliği yapmaktadır. Hakkında Dairesel Tapınak'ın ana kısmı (eklemeler hariç) bir kubbe ile örtülüdür ve bu bölüm, mimari tarzı ile yapımında kullanılan malzeme türleri bakımından kalenin diğer yapılarına kıyasla önemli ölçüde farklılık göstermektedir. Bu nedenle, bazı araştırmacılar kilisenin inşasını Kafkas Albanyası dönemine tarihlendirmektedir. Ancak 20. yüzyılın ortalarında Nuha Kalesi arazisini inceleyen uzmanlar, 6 hektarlık alanı kapsayan kalede cami ve Şeki Han Sarayı dışında kalan tüm yapıların Rus dönemine ait olduğunu tespit etmişlerdir. Dairesel Tapınak, 19. yüzyılın sonlarına doğru, yani 1853'ten 20. yüzyılın başlarına kadar, modern Şeki şehrinde faaliyet gösteren tek Ortodoks kilisesiydi. Kilise, özgün formunda düzgün kesme kireç taşından inşa edilmiş, merkezi (dairesel) planlı ve üzeri bir kubbe ile örtülü bir yapı olarak tasarlanmıştır. Daha sonra yapının üç tarafına nehir taşı ve tuğla kullanılarak eklemeler yapılmış ve yapı, yukarıdan bakıldığında haç şeklinde olacak biçimde genişletilmiştir. Bu çalışmalar 1853 yılına kadar sürmüştür. Nuha Kalesi'nin surları, yukarıdan bakıldığında Arap alfabesiyle "Muhammed… (han)" şeklinde okunacak şekilde inşa edilmiştir. Bu yorumda, kilise binasının orijinal dairesel şekliyle Arap alfabesindeki “Nun” harfinin sivri ucunu temsil ettiği ifade edilmektedir. Kilisenin orijinal dairesel kısmı, mimari tarzı ve yapımında kullanılan inşaat malzemeleri açısından kaledeki diğer binalardan önemli ölçüde farklılık göstermektedir. 1819 tarihli Nuha Kalesi açıklamasında kiliseden söz edilmemektedir. Kaledeki birçok yapı ve bunların konumları hakkında bilgi verildikten sonra, açıklamada ayrıca "Şeki liderlerine ait olan kaledeki diğer yapıların askerler ve Hoylar tarafından ele geçirildiği" ifade edilmektedir. Bu not, o dönemde kalede mevcut bazı yapıların açıklamada yer almamış olabileceğini göstermekte ve bu nedenle açıklamaya dayanarak 1819 yılında Nuha Kalesi'nde kilisenin varlığını belirlemenin imkânsız olduğunu ortaya koymaktadır. Günümüde eski Ortodoks tapınağı "Yuvarlak Tapınak" adıyla kayıtlıdır ve ulusal öneme sahip bir mimari anıt statüsündedir. Şeki Halk Uygulamalı Sanatlar Müzesi, eski kilise binasının içinde yer almaktadır. Adı Kilisenin adı 1861 tarihli bir kaynakta "Nuha Üçmukaddes Kilisesi" (Rusça: Нухинская трехсвятительская церковь), 1905 tarihli bir kaynakta ise "Nuha Mukaddes Kilisesi" (Rusça: Нухинская Святительская церковь) olarak geçmektedir. Bağlı olduğu piskoposluk Tapınak 1905 yılında Gürcistan piskoposluğuna bağlıydı. Rahipler ve diğer kilise görevlileri 1853 tarihli bir kaynakta Peder Evstafiy'in kilisedeki rahip olduğu belirtilirken 1861 tarihli bir kaynakta ise Evstafiy Khuchiev adlı bir kişiden bahsedilmektedir. 1894-1896 yılları arasında kilisede mezmur yazarının (Rusça: псаломщик) adı Gavriil Pechensky olarak kaydedilmiştir. 1905 tarihli bir kaynakta, David Utiyev adlı bir kişinin (David Utiyev, 1875'te Ingiloy Kilisesi'nde rahip olarak görev yapmış ve Tasmal köyü halkını Hristiyanlaştırmak için çalışmıştır) kilisenin rahibi olduğu belirtilmektedir. David Utiyev'in mezarı kilisenin güneybatı tarafında bulunmaktadır. Cami olduğuna dair iddialar 20. yüzyılın ortalarında Nuha Kalesi arazisini inceleyen uzmanlar, 6 hektarlık alanı kapsayan kalede cami ve Şeki Han Sarayı dışında kalan tüm yapıların Rus dönemine ait olduğunu tespit etmişlerdir, ancak 1853'ten beri kalede cami bulunmamaktadır. Bahsi geçen eski caminin Üç Mukaddesi Kilisesi olduğu anlaşılmaktadır. Bu çıkarım, Rus seyyah Segal (1902) ve dönemin aydınlarından Raşid Bey Efendiyev'in (1925) eserlerindeki kayıtlarla desteklenmektedir; her iki müellif de 1828 yılında Rus idaresinin, hanın saray kompleksinde yer alan camiyi bir Ortodoks kilisesine dönüştürdüğünü belirtmektedir. 1819 tarihli Nuha Kalesi tasviri, Muhammedhasan Han'ın ikametgâhının giriş kapısının hemen solunda hanın şahsi ibadethanesine (şapel) işaret etmektedir. Ancak tarihsel veriler, Üç Mukaddes Kilisesi ile bu yapının farklı birimler olduğunu kanıtlamaktadır: Hanın evi içerisinde yer alan ve 1990'lara kadar varlığını sürdüren yaklaşık 4 m²'lik (2x2 m) küçük kilise biriminin aksine; Üç Mukaddes Kilisesi, bu konumun en az 50 metre güneyinde, müstakil bir yapıda yer almaktadır. Kilise binasının doğu tarafındaki alan Rus İmparatorluğu döneminde Nuha'da ölen birçok yüksek rütbeli Rus yetkilinin mezarları günümüzde kilisenin doğusundaki arazide bulunmaktadır. Bölgenin bir zamanlar Rus mezarlığı olarak kullanıldığı ve daha pek çok Rus yetkilinin ve askerî personelin burada defnedilmiş olma olasılığı yüksektir. Kaynakça Ayrıca bakınız Kapadokyalı Babalar Kiş Kilisesi Nuha Kalesi