1960

1960 сыл. Туох буолбута Тохсунньу Тохсунньу 1 — "Мирнинский рабочий" хаһыат бастакы нүөмэрэ тахсыбыт. Мирнэй куоратыгар нуучча тылынан нэдиэлэҕэ түөртэ тахсар. Тохсунньу 19 — Дьоппуон уонна Америка Холбоһуктаах Штааттара Хардарыта куттал суох буолуутун туһунан дуогабар түһэрсибиттэр. Бу кыттыгастыы дуогабар билиҥҥээҥҥэ диэри күүһүгэр сылдьар. Тохсунньу 22 — Билиҥҥи Мирнэй улууһун хоту өттүгэр Сохсолоох үрэҕэр «Айхал» диэн ааттаммыт кимберлиит туруупката булуллубут. Кэлин манна Айхал бөһүөлэгэ тутуллубута. Тохсунньу 23 — Океанологтар Жак Пикар уонна Дон Уолш «Триест» диэн батискаф иһигэр олорон Чуумпу далайга баар Мариана суолаҕар рекорд буолбут 10916 м дириҥҥэ түспүттэр. Тохсунньу 25 — ССРС-ка ГУЛАГ (Главное управление исправительно-трудовых лагерей, трудовых поселений и мест заключения) сабыллыбыт. Олунньу Олунньу 8 — Голливудка «Айхал аллеятыгар» бастакы 8 сулус олордуллубут. Олунньу 13 — Франция ядернай дэлби тэптэрии тургутуутун оҥорон, ядернай сэрии сэптээх төрдүс дойду буолбут. Олунньу 25 — Владимир Монастырев — 2003 сылтан Гуманитарнай чинчийии институутугар саха тылын быһаарыылаах тылдьытын секторын сэбиэдиссэйэ (2010 сылтан — лексикография сектора), филология билимин хандьыдаата. Кулун тутар Кулун тутар 10 — Канаада индеецтэрэ куоластыыр быраабы ылбыттар. Кулун тутар 13 — "Эдэр коммунист" хаһыат сүрүн эрэдээктэринэн Дмитрий Пухов анаммыт. Муус устар Муус устар 21 — Бразилия саҥа киин куоратынан онно анаан тутуллубут Бразилиа буолбут. Куорат түөрт сыл иһигэр архытыактар Оскар Нимейра салалтатынан тутуллубута Ыам ыйа Ыам ыйын 4 — ССРС-ка харчыны уларытыы туһунан уураах ылыныллыбыт. Ол уурааҕынан саҥа 1961 сылтан саҥа солкуобай олоххо киирбит. "Урукку" 10 солкуобай биир саҥа солкуобайга тэҥнэспит. Ыам ыйын 22 — "Улуу Чиили сирин хамсааһына" — 9.5 магнитудалаах аан дойду историятыгар саамай модун күүстээх сир хамсааһына буолбут. Мантан үөскээбит цунами Соҕуруу Америка кытылыттан Чуумпу акыйаан бары муннугар диэри тиийбит. Ыам ыйын 27 — Туурсуйаҕа байыаннай переворот буолбут. Бэс ыйа Бэс ыйын 8 — Лев Троцкайы өлөрбүт Рамон Меркадер Кириэмилгэ Сэбиэскэй Сойуус дьоруойун сулуһун туппут. Бэс ыйын 19 — Тустуук, хапсаҕайга икки төгүллээх өрөспүүбүлүкэ чөмпүйүөнэ Үөгэн нэһилиэгиттэн төрүттээх Михаил Толбонов Томпо оройуонун спартакиадатыгар кыайбыт. Бэс ыйын 22 — ССРС уонна Кытай официальнайдык сыһыаннарын быспыттар. Бу иннинэ ССРС хомуньуус баартыйатын баһылыга Никита Хрущёв Кытай хомуньуус баартыйатын баһылыган Мао Цзэдуну сталинист диэн ааттаабыта, ынарааҥҥыта Хрущебу ревизионист диэбитэ. От ыйа От ыйын 12 — «Орлёнок» диэн РСФСР сүрүн пионер лааҕыра олохтоммут. Атырдьах ыйа Атырдьах ыйын 3 — Нигер Францияттан тутулуга суох буолбут. Атырдьах ыйын 19 Свердловскай аттыгар суулларыллыбыт АХШ U-2 үспүйүөн сөмүлүөтүн лүөччүгэ Фрэнсис Пауэрс сууттаммыт, уон сыл хаайыыга ууруллубут. «Спутник-5» космос хараабыла арбыытаҕа тахсыбыт. Бу хараабылынан Белка уонна Стрелка диэн ыттар куйаарга көппүттэр уонна этэҥҥэ Сиргэ төннүбүттэр. Куйаартан тыыннаах төннүбүт бастакы харамай буолбуттар. Атырдьах ыйын 20 — Космостан аан бастаан тыыннаах харамайдар — Белка уонна Стрелка диэн ыттар — этэҥҥэ төннөн кэлбиттэр. Атырдьах ыйын 25 Римҥэ XVII Олимпиада саҕаламмыт. ССРС Кытай салайааччыьын Мао Цзэдуну догматизмҥа буруйдаабыт. Атырдьах ыйын 30 — Татаар бэйиэтин Габдуллаа Тукаай Казань куоракка туруоруллубут мэҥэтэ РСФСР култуурунай баайын эбийиэгинэн биллэриллибитэ. Балаҕан ыйа Балаҕан ыйын 10 — XVII сайыҥҥы Олимпийскэй оонньууларга марафоҥҥа сенсациялаах кыайыыны атах сыгынньах сүүрбүт Эфиопия спортсмена Абебе Бикила ылбыт. Кини "хара Африкаттан" сылдьар бастакы олимпийскай чөмпүйүөн буолбута. Балаҕан ыйын 14 — Ньиэп экспорттыыр дойдулар организациялара (ОПЕК) төрүттэммит. Онно киирбиттэр: Ирак, Иран, Кувейт, Сауд Арабията уонна Венесуэла. Организация сүрүн сыала-соруга — ньиэп сыанатын хонтуруоллааһын. Балаҕан ыйын 24 — Аан дойдуга бастакы атомнай авианосец USS Энтерпрайз ууга түһэриллибит. Билигин маннык авианосецтар АХШ аан дойду далайыгар баһыйар күүс буоларын хааччыйаллар. Балаҕан ыйын 26 — Куба баһылыга Фидель Кастро ХНТ устуоруйатыгар саамай уһун тылы эппит — 4 чаас 29 мүнүүтэ. Алтынньы Алтынньы 12 — ССРС баһылыга Никита Хрущев ХНТ-га аатырбыт тыл этиитэ. Филипиин этиитин утары саҥара туран, уутугар-хаарыгар киирэн, бачыыҥкатын устан остуолу тоҥсуйбут. Алтынньы 31 — Бүлүү өрүһүгэр ГЭС тутуллан бүппүт. Ахсынньы Ахсынньы 9 — Дьокуускайга Ирбэт тоҥу чинчийэр институт тэриллибит. Ахсынньы 14 — ЮНЕСКО Үөрэҕирии эйгэтигэр дискриминацияны утары охсуһуу туһунан конвенцияны ылыммыт. Төрөөбүттэр Романова Евдокия Петровна - саха живописеһа Сабырык (Родионов Константин Константинович) - Мэҥэ-Хаҥалас биллиилээх кыраайы үөрэтээччитэ Тохсунньу 2 — Ариадна Борисова — суруйааччы, тылбаасчыт, СӨ култууратын туйгуна. Тохсунньу 11 — Готовцева Лина Митрофановна — сомоҕо домохтору үөрэтэр саха лингвист учуонайа, филологическай билим кандидата. Тохсунньу 26 — Нина Васильева — Саха Сирин норуоттарын култуураларын уонна итэҕэлин устуоруйатыгар биллибит специалист, устуоруйа билимин хандьыдаата. Олунньу 1 — Афанасий Егоров — «Күөх өрөспүүбүлүкэ» уопсастыбаннай тэрилтэ салайааччыта, хас да «Эксмо» кыһаҕа тахсыбыт кинигэлэрдээх суруйааччы. Олунньу 25 — Монастырев Владимир Дмитриевич — филология билимин кандидата. Кулун тутар 3 — Петр Баснаев — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырын артыыһа, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа. Кулун тутар 27 — Баснаев Петр Николаевич — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа Муус устар 1 — Сергей Семенов, Эдьигээҥҥэ — гепатиттары чинчийэр учуонай, мэдиссиинэ билимин дуоктара. Муус устар 11 — Попова Лилия Леонидовна - саха живописеһа. Муус устар 23 — Христофорова-Сидельникова Матрёна Иннокентьевна — П. А. Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырын артыыһа. Муус устар 28 — Избекова Евдокия Игнатьевна — филология билимин кандидата. Бэс ыйын 16 — Быганова Вера Ивановна — филология билимин хандьыдаата. Атырдьах ыйын 3 — Александр Борисов (2019 өлб.) — СӨ судаарыстыба уонна түмэт дьайыксыта, П.И. Дудкин аатынан СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, СӨ сибээһин үтүөлээх үлэһитэ. Балаҕан ыйын 2 — СӨ үтүөлээх бырааһа, РФ дорубуйатын харыстабылын туйгуна Инна Мулина. Балаҕан ыйын 3 — Роман Готовцев — норуот маастара, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах хомус ууһа. Балаҕан ыйын 3 — Наталья Охлопкова — СӨ үтүөлээх экэнэмииһэ, СӨ НА акадьыамыга, РАЕН акадьыамыга, экэниэмикэ билимин дуоктара. Балаҕан ыйын 8 — Василий Нестеров — СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна. Балаҕан ыйын 9 — Ермолаев Семен Никонович (Сиэн Өкөр) — драматург, киносценарист, суруйааччы, суруналыыс. Алтынньы 27 — Валерий Шадрин — эбэҥки бастакы композитора, СӨ үтүөлээх диэйэтэлэ, СӨ култууратын туйгуна. Алтынньы 30 — Диего Марадона — Аргентина футболиһа уонна тренерэ, аан дойду чөмпүйүөнэ (1986). Сэтинньи 16 — Валерий Керемясов — тустуук, РСФСР көҥүл тустууга чөмпүйүөнэ, тустуу тириэнньэрэ, РФ физкультуратын уонна спордун үтүөлээх үлэһитэ, СӨ үтүөлээх тириэньэрэ. Петр Юмшанов, Владимир Торговкин, Герман Контоев, Владислав Андреев курдук ситиһиилээх тустууктары эрчийбитэ. Ахсынньы 18 — Валерий Луковцев — өр сыллар тухары (2020 сылга диэри) «Бичик» кинигэ кыһатын сүрүн эрэдээктэрэ, Баайаҕа нэһилиэгин (Таатта улууһа), Мэҥэдьэк нэһилиэгин (Ньурба улууһа) уонна Таатта улууһун Ытык киһитэ. Өлбүттэр Муус устар 7 — Дмитрий Гулиа (1874 төр.), Абхазия народнай бэйиэтэ, абхаз литэрэтиирэтин төрүттээччи. Муус устар 25 — Сергей Котиков, Саха сиригэр Дьокуускайга бастакы социал-демократтыы тэрилтэни (куруһуогу) тэрийээччи, политсыылынай, Сэбиэскэй Сойуус идэлээх сойуустарын тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ, уонна тэрилтэ устуоруйатыгар үлэлэрдээх киһи. Дьокуускайга кини суруйбут көрдөөх икки айымньыта туспа кинигэ буолан 1909 с. тахсыбыттара. От ыйын 27 — Носов Михаил Михайлович (1887 — 1960), Саха норуодунай худуоһунньуга, чинчийээччи-этнограф. Балаҕан ыйын 9 — Решетников Петр Михайлович (11.06.1915—09.09.1960) — Саха театрын артыыһа, киинэ артыыһа. Балаҕан ыйын 22 — Архип Кудрин — Абаҕыыныскай — саха бэйиэтэ, тылбаасчыт. Балаҕан ыйын 29 — Тыко Вылка (нууччалыы аата — Илья Константинович Вылка) — дьураак (ненец) худуоһунньуга, кэпсээнньитэ, литератууратын төрүттээччитэ, салайааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл.