آرامگاه کاخ شروان‌شاهان

مقبره کاخ شیروانشاه (ترکی آذربایجانی: Şirvanşahlar sarayı türbəsi) یا مقبره خاندان شیروانشاهان (ترکی آذربایجانی: Şirvanşahların ailə türbəsi türbəsi) یک بنای تاریخی مربوط به قرن پانزدهم است. این بنا که در شهر قدیمی واقع شده، بخشی از مجموعه کاخ شیروانشاهان است. این مقبره به همراه مسجد کاخ و حمام کاخ، یکی از سه ساختمان در حیاط این مجموعه است. این بنای تاریخی همچنین با تصمیم کابینه جمهوری آذربایجان مورخ ۲ آگوست ۲۰۰۱، شماره ۱۳۲، به عنوان یک بنای معماری ملی ثبت شد این مقبره همچنین بخشی از کاخ شروان‌شاهان است که در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد. تاریخچه کتیبهٔ ورودی بنا، اطلاعاتی دربارهٔ تاریخ و معماری آن در اختیار می‌گذارد. بر روی آن نوشته شده است: «پشتیبان دین، مرد پیامبر، سلطان بزرگ، شروانشاه خلیل‌الله — خداوند پادشاهی و فرمانروایی‌اش را پایدار دارد — فرمان داد این آرامگاه برای مادر و پسر هفت‌ساله‌اش ساخته شود. خداوند بر آنان رحمت آورد. این بنا در سال ۸۳۹ هجری قمری (۱۴۳۵–۱۴۳۶ میلادی) ساخته شد.» در سال ۱۹۵۴، شرق‌شناس «ا.ا. آلِسگِرزاده» این کتیبه‌ها را بر سردرایوان ورودی رمزگشایی کرد. سایر نوشته‌ها، نقل‌قول‌هایی از قرآن کریم هستند. بر روی مدالیونی که سردر را زینت می‌دهد، کتیبه‌ای وجود دارد که تنها با استفاده از آینه قابل خواندن است. در آن، نام معمار بنا آمده است: «الله، معمار محمدعلی.» از آنجا که در آن زمان، معماران اجازه نداشتند نام خود را آشکارا بر بناها بنویسند، آن را به این شیوه رمزی ثبت می‌کردند. استفاده بعدی از مقبره به عنوان مدرسه، وضعیت قبرها را بدتر کرد.در طول کاوش‌های باستان‌شناسی انجام شده در سال ۱۹۴۷، شش مقبره در زیر سطح کف کشف شد. تدفین‌ها بر پایهٔ کتیبه‌های ورودی، آشکار است که این آرامگاه برای مادر و پسر شروانشاه خلیل‌الله ساخته شده است. با این حال، اعضای دیگری از خاندان شروانشاهان نیز در آن به خاک سپرده شده‌اند. در جریان کاوش‌های باستان‌شناسی، لوح‌های سنگی‌ای در زیر کفِ برداشته‌شده کشف شد که برای پوشاندن هفت قبر به کار رفته بودند. تنها در پنج قبر بقایای استخوانی یافت شد، در حالی که دو قبر دیگر خالی بودند. خواندمیر، مورخ قرن پانزدهم، در اثر خود، حبیب‌السیر، نوشته است که شاه اسماعیل اول، حاکم صفوی، به عنوان توهین و انتقام پدر و پدربزرگش، قول داد که استخوان‌های خانواده شیروانشاه را بسوزاند و خاکستر کند. در طول تصرف باکو توسط صفویان در سال ۱۵۰۱، دو قبر باز شدند و استخوان‌های داخل آنها برداشته شد. به پنج قبر دیگر دست نزدند. بدر شیروانی، شاعر درباری، در مدح‌ها، قصاید و غزلیات خود، از مدفونان در این مقبره‌ها نام برده و آنها را توصیف کرده است. او یکی از مشهورترین شاعران شیروان در اواخر قرن چهاردهم و اوایل قرن پانزدهم میلادی بود. بدر در مجموعه آثار خود، نام و تاریخ تولد افرادی را که در این مقبره دفن شده‌اند، ذکر کرده است. در نخستین قبر، پسر شروانشاه، فرّخ یَمین، که حدود ۶ تا ۷ سال سن داشت، به خاک سپرده شده است. بر روی جمجمه و سینهٔ پیکر، بقایایی از مو باقی مانده بود. در هنگام پاک‌سازی استخوان‌ها، تکه‌هایی از کفن نیز شناسایی شد. بر اساس یکی از کتیبه‌های ستایش‌آمیز، پسر شروانشاه که میان سال‌های ۱۴۳۵ تا ۱۴۴۲ میلادی می‌زیست، در هفت‌سالگی درگذشت. نازکی دندان‌ها و استخوان‌ها نشان می‌دهد که قبر دوم متعلق به یک زن مسن بوده است. در یکی از ستایش‌ها، نام مادر شیروانشاه بیکا ذکر شده و اشاره شده است که او زنی بانفوذ بوده که در سال‌های ۱۴۳۵–۱۴۳۶ (هجری ۸۳۹) درگذشته است. در قبر سوم، خانیکا خانم، همسر شروانشاه شاهرخ، دفن شده است. بدر شیروانی نام او را در آثار خود ذکر می‌کرد. شیخ صلاح، پسر دو ساله شیروانشاه، در مقبره چهارم دفن شده است. او در سال‌های ۱۴۴۳–۱۴۴۵ (هجری ۸۴۷–۸۴۹) زندگی می‌کرده است. در داخل قبر، قطعاتی از سرامیک‌های لعاب‌دار و یک شمعدان پیدا شده است. پنجمین قبر متعلق به ابراهیم دوم (درگذشتهٔ ۱۴۳۲ میلادی) است که در سن ۱۹ سالگی درگذشت. درون این قبر، بقایایی از ابریشم، مهره‌های آبی‌رنگ و سنجاقی طلایی با سوزنی به طول ۳۶ سانتی‌متر یافت شد. بر روی این سنجاق، یک فیروزه و شش نگین یاقوت کبود نصب شده بود. در طرف مقابل ورودی، اسکلت بزرگی به طول ۲٫۱۰ متر کشف شد. گمان می‌رود که این قبر خلیل‌الله اول باشد. یک شانه و یک گوشواره طلا در این محل پیدا شد. ویژگی‌های معماری برنامه‌ریزی عمومی و ساخت و ساز تنها ورودی آرامگاه، ایوانی است که در نمای اصلی بنا قرار دارد. در دو سوی دالان ورودی، یعنی در سمت راست و چپ، دو اتاق کوچک دیده می‌شود که هر یک دری به سوی دالان دارند. گمان می‌رود این اتاق‌ها در گذشته متعلق به روحانیان یا خادمان مذهبی بوده‌اند. از دالان، بازدیدکنندگان وارد تالار اصلی یا سرداب می‌شوند. نقشهٔ تالار به شکل صلیبی طراحی شده و بخش میانی آن با گنبد سنگی پوشانده شده است. این گنبد بر روی بام و دیوارهای سنگی استوار شده است. در طرف مقابل در، بین شاخه‌های صلیب، دو اتاق کوچک درون دیوارهای سنگی ضخیم وجود دارد. گمان می‌رود که از این اتاق‌ها به عنوان حجره یا انبار برای نگهداری اشیاء مقبره استفاده می‌شده است. نمای بیرونی گنبد که قسمت بالایی وسط تالار را پوشانده بود، با کاشی‌های لعاب‌دار تزئین شده بود. با این حال، آن کاشی‌ها باقی نمانده‌اند. در قسمت بالای تزئینات سینه سردر روی گنبد چکنده‌سنگ، منطقه‌ای متشکل از کتیبه‌هایی با مضامین مذهبی وجود دارد و روی تیمپانی‌ها در دو طرف مدال‌هایی وجود دارد که به صورت داخلی نوشته شده‌اند. برای کاهش تفاوت با سایر تزئینات اطراف، حروف نوشته‌ها به‌طور ویژه مقیاس‌بندی و سبک‌بندی شده‌اند. کتیبه روی درب ورودی درگاه نشان می‌دهد که مقبره توسط شیروانشاه خلیل‌الله اول برای مادر و پسرش در سال ۸۳۹ هجری قمری (۱۴۳۵–۱۴۳۶ میلادی) ساخته شده است. تکتونیک حجم‌های معماری بر فضای داخلی غالب است. در اینجا سبک هنری و تکنیک‌های معماری اجرا شده توسط معمار علی نمایان می‌شود. دکوراسیون پورتال و نما این سردر، ترکیب‌بندی دیوانخانه در مجموعه کاخ شروان‌شاهان را تکرار می‌کند، اما در مقایسه با آن، ساده‌تر اجرا شده است. گنبد استالاکتیت از چهار استالاکتیت تشکیل شده است، دیوارهای جانبی صاف هستند، فقط تمپان‌های قوس‌های روی درب ورودی دارای تزئینات هستند و در قسمت‌های بالایی آن دو خط کتیبه حکاکی شده است. یک شکل شش ضلعی در تزئینات طاق‌نماهای روی درب ورودی گنجانده شده است. در داخل آنها، کلمه «علی» شش بار به وضوح تکرار شده است. ورودی حدود نیم متر از دیوار فاصله دارد. در جلوی این طاقچه، سنگفرشی وجود دارد که نقش نیمکت را برای مردم ایفا می‌کند و در سراسر نمای اصلی امتداد یافته و در داخل ورودی قرار دارد. این سازه مشخصه اکثر بناهای ساخته شده در آن دوران است. در بالای سردر، آیه ۹۲ سوره یوسف (یوسف/۱۲) حک شده است: «قال الله اکبر: الیوم یغفر لکم الله ان هو ارحم الراحمین» منابع