იაჰია იბნ მუჰამედ ალ-ჰაჯის მავზოლეუმი

იაჰია იბნ მუჰამედ ალ-ჰაჯის მავზოლეუმი (აზერბ. Məmmədbəyli türbəsi) — XIV საუკუნის მავზოლეუმი, რომელიც მდებარეობს ამიერკავკასიის სამხრეთით, მდინარე არაქსის მახლობლად, გორაკზე. იურიდიულად, ისტორიული ძეგლი მდებარეობს აზერბაიჯანის ზანგელანის რაიონის სოფელ მამედბეილში, სინამდვილეში, იმ ტერიტორიაზე, სადაც მავზოლეუმი მდებარეობს, კონტროლირდება არაღიარებული მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკა და შედის ყაშათაღის რეგიონში (სოფელი ვარდანანცი). ისტორია მავზოლეუმი 1305 წელს ააშენა არქიტექტორმა ალი მაჯდ ალ-დინმა აბრეშუმის გზაზე. 1975 წელს მავზოლეუმში ჩატარდა მიწისქვეშა დასუფთავების სამუშაოები, რის შედეგადაც აღმოაჩინეს საფლავი. არქიტექტურა მას აქვს მართკუთხა გეგმა, ზომები 2,95 მეტრი x 3,30 მეტრი. საფლავის შესასვლელი მდებარეობს დასავლეთ მხარეს. კარის სიგანე 76 სანტიმეტრი, ხოლო სიმაღლე 88 სანტიმეტრი. ისლამის წესების თანახმად, მავზოლეუმში შესასვლელი არ უნდა აღემატებოდეს 120 სანტიმეტრს, ისე რომ პირი, ვინც შემოვიდა, თაყვანს სცემდა პატივს მიცვალებულის ხსოვნას. შუა საუკუნეებში ფეოდალური თავადაზნაურობის, ცნობილი ადამიანების საფლავებზე აშენდა ასეთი მავზოლეუმები. მავზოლეუმის ზედა ნაწილი ახლა ოდნავ განადგურებულია. რვაკუთხა პრიზმის სახით აშენებული მავზოლეუმის ზედა ნაწილს ავსებს პირამიდის ფორმის სახურავი. მისი კედლები გარედან და შიგნიდან ძალიან დალაგებულია ქვაფენილიანი ქვებით, ხოლო საფლავი შიგნით არის კვადრატი. მავზოლეუმის კარი მდებარეობს 1.8 მეტრ სიმაღლეზე. შიდა სარდაფი არის სფერული, ხოლო გარედან არის პირამიდული. აგებულია მოსაპირკეთებელი ქვებისგან შიგნით და გარეთ. მათ შორის სივრცე დაცლილი იყო ცარიელი და შემდეგ შეავსეს ნაღმტყორცნებიდან. ასეთი კონსტრუქცია გვხვდება აზერბაიჯანის სხვა სამარხებშიც. ეს ტექნიკა ასევე გამოიყენეს საფლავის ზედა გუმბათის აშენებისას. გუმბათს აქაც აქვს ორი ფენა. შიდა გუმბათი სფერულია, ხოლო გარე გუმბათი პირამიდულია. ისინი ასევე ივსება ნაღმტყორცნებიდან. სოფლის უხუცესების თქმით, ამ ძეგლიდან სოფელ შარიფანამდე მიწისქვეშა გვირაბი იყო, რომელიც მდინარე არაქსის მეორე ნაპირზე მდებარეობს. 1975 წელს პირველად გაწმინდეს მიწისქვეშა ტერიტორია და აღმოაჩინეს საფლავი. მის შესასვლელ კართან არაბული წარწერაა. მასში ნათქვამია: „მე ვარ ამ სტრუქტურის მეპატრონე, სუსტი მონა, რომელსაც სჭირდება ალაჰის, უზენაესის, იაჰია იბნ მუჰამედ ალ-ჰაჯის წყალობა, რომელიც ალი მაჯდ ად-დინმა ააშენა რამადანის 704 წელს“. (28.III-27.IV.1305) წარწერის დასაწყისში და ჩარჩოში ყურანის ლექსებია. მის ინტერიერში მხოლოდ დეკორაციებია ოთხი მრგვალი მედალიონი, რომლებიც დაფარულია წარწერებით და ორნამენტებით. ეს მედალიონები მოთავსებულია მავზოლეუმის სფერული გუმბათის შიდა ზედაპირზე და შეიცავს წინასწარმეტყველ მუჰამედის, ოთხი მართალი ხალიფას სახელებს: აბუ ბაქრი, ომარი, ოსმან ალი და შიიტი იმამები ჰასანი და ჰუსეინი. რესურსები ინტერნეტში Мавзолей К. М. Мамед-заде. Строительное искусство Азербайджана. Стр. 40-41