Xankendi

Xankendi yamasa Stepanakert — Ázerbayjannıń Tawlı Qarabaǵ aymaǵındaǵı qala. Qala 2023-jılǵı Ázerbayjannıń regiondaǵı hújiminen aldın ǵárezsizligin járiyalap alǵan (tán alınbaǵan) Arcax Respublikasınıń qadaǵalawında bolǵan hám onıń paytaxtı esaplanǵan. Qala Qarabaǵ taw dizbeginiń shıǵıs janbawırlarındaǵı oypatlıqta, Qarqar (Qarqarshay) dáryasınıń shep jaǵasında jaylasqan. Házirgi Xankendi ornındaǵı aymaq dáslep Vararakn dep atalatuǵın armyan xalıq punkti bolǵan. Sovetler dáwirinde qala Tawlı Qarabaǵ avtonomiyalı wálayatınıń paytaxtı etip belgilengen hám ekonomikalıq hám de sanaat iskerliginiń orayına aylanǵan. Qala Tawlı Qarabaǵtı Armeniya menen birlestiriwge shaqırǵan armyan demonstraciyalarınıń orayı bolıp xızmet etip, siyasiy iskerliktiń qaynaǵan noqatına aylandı. Xankendi Sovet Awqamınıń tarqalıwı hám Birinshi Tawlı Qarabaǵ urısınıń baslanıwınan keyin úlken zıyan kórdi hám Arcax Respublikasınıń dúziliwi menen jergilikli armyanlardıń qolına ótti. Sovet hám Arcax dáwirlerinde qala bilimlendiriw hám mádeniyattıń regionallıq orayı bolǵan. Bul jerde Arcax universiteti, muzıka mektepleri hám Mádeniyat sarayı jaylasqan. Ekonomikası xızmet kórsetiw tarawına tiykarlanǵan bolıp, hár túrli kárxanalar, sonıń ishinde azıq-awqatlardı qayta islew, sharap islep shıǵarıw hám jipek toqıwshılıǵı eń áhmiyetlileri bolǵan. 2021-jılǵı maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, Xankendiniń xalqı 75 000 adamdı quraǵan. Tariyxı Qurılıwı hám Sovet dáwiri Orta ásirlerge tiyisli armyan dereklerine kóre, bul xalıq punkti dáslep Vararakn (armyan: Վարarakn) dep atalǵan armyan awılı bolǵan. X–XVI ásirler aralıǵında bul awıl armyanlardıń Xachen knyazlıǵı quramında bolǵan. Ásirler dawamında ol izbe-iz Qarabaǵ meliklikleri hám Qarabaǵ xanlıǵı qolına ótti, al 1822-jılı Rossiya imperiyasınıń baqlawına ótti. Rossiya imperiyasında bul qala Elizavetpol guberniyasınıń Shusha uezdi quramına kirdi. XIX ásir jazıwshısı Raffidiń maǵlıwmatlarına bola, 1826-jılı jergilikli armyan melikleri awılda óz armiyası menen Qarabaǵqa bastırıp kirgen parsı miyrasxor shahzadası Abbas Mırza menen ushırasıp, parsılar menen jarasıw hám Qarabaǵdıń armyan xalqı qáwipsizligin támiyinlew máselelerin talqılaǵan. 1847-jılı Vararakn 132 úyden ibarat awıl bolıp, onıń 80i armyan, 52si orıs xojalıǵı edi; awılda armyan shirkewi hám qábiristanlıǵı bolǵan. Tap sol jılı awıldıń atı Vararaknnan Xankendi dep ózgertildi. 1886-jılǵa kelip, bul xalıq punkinde 52 úy bar edi. Xankendi xalqı, tiykarınan, otstavkadaǵı soldatlar hám olardıń áwladlarınan ibarat bolıp, olar Rossiya pravoslav shirkewine sıyınatuǵın edi. Xalıq diyqanshılıq, hár túrli ónermentshilik, júk tasıw, kvartiralardı girewge beriw (tiykarınan, áskerlerge) hám basqa da jumıslar menen shuǵıllanǵan. 1898-jıldan keyin patsha húkimeti Xankendini Rossiyanıń áskeriy garnizonına aylantırdı. Garnizon kazarmalar, gospitallar hám shirkewden, sonday-aq, áskeriy bólimlerdi azıq-awqat penen támiyinleytuǵın oficerlerdiń shańaraqları hám az sanlı jergilikli xalıq jasaytuǵın bir neshe úyden ibarat edi. Jergilikli xalıq armyanlar hám ázerbayjanlılardan ibarat bolǵan. Eskertiwler Derekler Sırtqı siltemeler Xankendi municipaliteti (hy) Qala orayınıń 360° panoramalıq kórinisi (en) 11-yanvar 2016 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. Arcax turizm mákemesi (en) 24 Oktyabr 2020 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. Xankendi Lonely Planet saytında (en)