Ағдам ауданы

Ағдам ауданы (әз. Ağdam rayonu) — Әзербайжан Республикасының орталық бөлігіндегі аудан. Әкімшілік орталығы — Ағдам қаласы. Географиялық орналасуы Ағдам ауданы Қарабақтың орталығында, Қарабақ тау жотасының солтүстік-шығыс етегінде және Кура-Аракс ойпатының батыс бөлігінде орналасқан. Аудан 1093,9 км² аумақты алып жатыр, көбінесе жазық және жартылай таулы жер бедері бар. Биіктігі теңіз деңгейінен 410 метр, ең жоғары биіктігі 1365 метр. Аудан арқылы Қарқаршай және Хачинчай өзендері ағады. Климаты жалпы жылы және қоңыржай, құрғақ, субтропикалық. Биіктік артқан сайын климат жұмсақ болады. Ең көп жауын-шашын тау бөктеріндегі аудандарда түседі, жылдық жауын-шашын мөлшері 300-ден 550 мм-ге дейін жетеді. Халқы 1979 жылы аудан халқының саны 108 554 адамды құрады. 1989 жылы халық саны 131 293-ке дейін өсті, оның 28 000-ы Ағдам қаласында, ал 103 000-нан астамы ауылдар мен басқа да ауылдық жерлерде тұрды. Ағдам басып алынғаннан кейін, армяндар басып алған аумақтардағы барлық әзербайжан тұрғындары көшуге мәжбүр болды. 2009 жылғы әзербайжан халық санағы бойынша, ауданның номиналды халқы 175 400 адамды құрады. 2020 жылы Ағдам ауданының халқы 204 000 адамды құрады. Әкімшілік құрылымы Ауданға Ағдам қаласы және Шотланлы, Шураабад, Умудлу, Гасымлы, Гурдлар, Шелли, Поладлы, Шихбабалы, Муганлы, Паправенд, Гарапиримли, Сарыджалы, Гуллар, Гарадаглы, Гюлаблы, Абдал, Новрузлу, Кенгерли, Ширванлы, Гарагашлы, Юсифджанлы, Гёйтепе, Джавахирли, Кёсалылар, Абдынлы, Сырхавенд, Гарашлар, Боширлер, Меликли, Баш Гюнейпейе, Ени Гаралар, Хатынбейли, Дадашлы, Гасанханлы, Кёкельтме Бирлийи, Газанчы, Ачарлы, Гаразейналлы, Орта Гюнейпейе, Баллыгая, Гузанлы, Имамгулубейли, Чуллу, Эйвазлы, Учоглан, Алыбейли, Кичикли, Баллар, Бахарлы, Ортагышлаг, Беюкбойлу, Гарабаглы, Рзалар, Эвоглу, Зенгишалы, Махрызлы, Эфетли, Гаджимамедли, Исалар, Кюдюрлю, Гаджитуралы, Гахраманбейли, Мамедбагирли, Чеменли, Шукюрагалы, Хындырыстан, Сарычобан, Пашабейли, Бахары, Бейбабалар, Баш Гервенд, Орта Гервенд, Аяг Гервенд, Чыраглы, Ахмедагалы, Мирешелли, Кёлгышлаг, Юсифли, Кеблегусейнли, Биринджи Юзбашылы, Икинджи Юзбашылы, Сеидли, Сарыгаджилы, Бозпапаглар, Гияслы, Кештазлы, Этйемезли, Алимедетли, Алиагалы, Галайчылар, Хачындербетли, Моллалар, Кюрдлер, Джинли, Магсудлу, Эйвазханбейли, Шишпапаглар, Тернёют, Талышлар, Тепемехле, Шахбулаг, Тукезбанлы, Салахсамедлер, Хыдырлы, Ахмедавар, Чухурмехле, Гюллюдже, Илхычылар, Сума, Тагыбейли, Бойахмедли, Гызыл Кенгерли, Салахлы Кенгерли, Софулу, Багбанлар, Сайбалы, Исмаилбейли, Пирзадлы, Шыхлар, Немирли, Тезекенд, Маныклы, Мерзили ауылдары кіреді. Тарихы Аудан 1930 жылы құрылған. 1989 жылғы Бүкілодақтық халық санағы бойынша аудан халқының саны 131 293 адамды құрады, оның 28 мыңы Ағдам қаласында, ал 103 мыңнан астамы ауылдық жерлерде тұрды. 1993 жылы 23 шілдеде Армения қарулы күштері Ағдам ауданының көп бөлігін басып алды. Ағдамның 1094 шаршы шақырымының 882 шаршы шақырымы, бір қала және 80 ауыл басып алынды. 128 000 адам, оның ішінде 17 000 қарт адам басқа жерлерге көшірілді. 20 қарашада Әзербайжан қарулы күштері Қарабақ бойынша үшжақты келісім аясында Ағдам ауданына кірді. 9 қарашада Армения, Әзербайжан және Ресей осы жылдың қыркүйегінде басталған Таулы Қарабақтағы соғыс қимылдарын тоқтату туралы келісімге қол қойды. 2020 жылдың 20 қарашасында Ағдам ауданы толығымен Әзербайжанның бақылауына өтті. Экономикасы Ағдам ауданында астық шаруашылығы, жүзім шаруашылығы, мақта шаруашылығы, мал шаруашылығы және жібек шаруашылығы дамыған. 2021 жылдан бастап Ағдам ауданы Қарабақ экономикалық ауданының құрамына кіреді. 2020 жылы Ағдам ауданы Әзербайжанның бақылауына қайтарылғаннан кейін, президент Ильхам Әлиевтің басшылығымен ауқымды құрылыс және қалпына келтіру жұмыстары басталды. Мемлекеттік статистика комитетінің мәліметтері бойынша, 2024 жылы Қарабақты қалпына келтіруге 3,5 миллиард доллар бөлінді, оның 480 миллион доллары Ағдам аймағына жұмсалды. Ағдам индустриалды паркі инвесторларды тарту үшін құрылды. Қазіргі уақытта 28 компания оған 260 миллион манат (шамамен 153 миллион АҚШ доллары) инвестиция салды. Инфрақұрылымы Ауданда 148 жалпы білім беретін мектеп, мамандандырылған орта музыка мектебі, 24 клуб, драма театры, нан мұражайы, көркемсурет галереясы, өлкетану мұражайы, Гурбан Пиримов үй мұражайы және 69 медициналық мекеме бар. Хачындербетли ауылындағы Гутлу Муса ұлының мазары (1314) және Кенгерлі ауылындағы кесене (XIV ғасыр) аудандағы ежелгі сәулет ескерткіштері болып табылады. Паправенд ауылында XIII ғасырдағы екі кесене, мешіт және басқа да ескерткіштер бар. Дереккөздер