Ktişveng Manastırı

Ktişveng Manastırı veya Gutevang Manastırı, Tokhisar Dağı'nın kuzeydoğu yamaçlarında, sık orman dokusu içerisinde konumlandırılmış 13. yüzyıla tarihlenen stratejik bir dini komplekstir. Bir episkoposluk merkezi (sedir) sıfatıyla idari bir önemi bulunan manastır, tesis edildiği ilk dönemlerde Arranşahların denetimi altındaydı. 8. yüzyıldan itibaren ise bu hanedanın Dizag kolunun hamiliği (himayesi) altına girerek bölgenin ruhani ve siyasi odak noktalarından biri haline gelmiştir. 13. yüzyılda yeni yapı birimlerinin eklenmesiyle genişleyen manastır, özellikle Dizag melikleri (kralları) Avan ve Yegan dönemlerinde kapsamlı bir imar sürecinden geçerek Kafkasya'nın en seçkin dini ve kültürel merkezlerinden biri konumuna yükselmiştir. Yapı cephelerine titizlikle yerleştirilen epigrafik kayıtlar ve yüksek sanatsal niteliğe sahip haçkarlar (haç taşları), bölgenin Orta Çağ'daki durumu hakkında önemli bilgiler vermektedir. Kompleksin ana unsuru katedral kilisesidir. Kilise, yerel sarımsı taştan inşa edilmiştir. Duvarın önündeki pilonları birbirine bağlayan kemerler, çok sivri olmayan ancak oldukça yüksekte bulunan kilise kubbesini de desteklemektedir. Silindirik bir tambur üzerine yerleştirilmiş olan kubbenin, iki katlı kiremitlerden oluşan yelpaze şeklinde bir çatısı bulunmaktadır. Tarihi Kaynaklara göre, Ktişveng, Karabağ'ın başlıca dini ve siyasi merkezlerinden biriydi. Movses Kagankatvatsi "Alban Ülkesinin Tarihi" adlı eserinde Partav kilise konseyinden bahsederken, "Gtichaveng tanuteri"nin konseye katılanlar arasında olduğunu belirtmektedir. Manastırın isimleri kaynaklarda Ktiş, Gtiş ve Giçaveng olarak da geçmektedir. Bir piskoposluk merkezi olarak manastır başlangıçta Arranşahların kontrolü altındaydı. 8. yüzyıldan itibaren Arranşahların Dizag kolunun himayesine girdi. Manastırın yakınında konumlanan Ktiş Kalesi, 9. yüzyıldan itibaren bölgenin nüfuzlu yöneticilerinden Yesai Abu Musa’nın ikametgahı ve idari merkezi olarak kullanılmıştır. 10. yüzyıl itibarıyla kale, bu tarihten itibaren bölgede tesis edilen Dizag Krallığı'nın siyasi merkezi ve yönetim dairesi konumuna yükselmiştir. 13. yüzyılda yeni yapı birimlerinin eklenmesiyle genişleyen manastır, özellikle Dizag melikleri (kralları) Avan ve Yegan dönemlerinde kapsamlı bir imar sürecinden geçerek Kafkasya'nın en seçkin dini ve kültürel merkezlerinden biri konumuna yükselmiştir. Manastırın cephelerine titizlikle yerleştirilen epigrafik kayıtlar ve yüksek sanatsal niteliğe sahip haçkarlar (haç taşları), bölgenin Orta Çağ'daki durumu hakkında önemli bilgiler vermektedir. Manastır duvarındaki epigrafik anıtlar, erken dönem manastır binalarının Müslümanların Azerbaycan'ı fethinden sonra yıkıldığını göstermektedir. Mevcut kilise binasının kuzey duvarındaki yazıta göre, Amaras Manastırı'ndan buraya taşınan iki piskopos kardeş Keşiş Sarkis ve Keşiş Vardanes, yıkılan eski kilisenin temelleri üzerine manastırın katedral kilisesini inşa etmişlerdir. İnşaat çalışmaları 1241 yılında başlamış ve 1248 yılında tamamlanmıştır. Kitabede ayrıca o dönemin siyasi olayları hakkında da bilgi verilmektedir: "Kilise, Okçular kabilesinin tüm ülkeyi harabeye çevirdiği ve Amara'yı yıktığı zor bir dönemde inşa edilmiştir." Amaras Manastırı'nın yıkılmasının ardından, Sarkis ve Vardanes kardeşler, daha önce orada hizmet etmiş olan keşişleri Ktişveng Manastırı'nda topladılar. Epigrafik kayıtlar; kilisenin inşa süreçleri ve kompleksin restorasyon faaliyetlerine dair detaylı teknik verilerin yanı sıra, Dizag Prensi Gagik'in varisleri tarafından manastıra devredilen arazilerin sınırlarını ve mahiyetini de belgelemektedir. Bu vakıf kayıtları, yerel hanedanların manastırın ekonomik sürdürülebilirliğini sağlama noktasındaki belirleyici rolünü ortaya koymaktadır. "Akvan Nehri'nden Eraskha'ya, Vakunis'ten Vakhaznaget'e, Karatnis'ten Khozanaget Nehri'ne, Zarist'ten Hakary'ye, Azaraget, Krataget, Dizag, Belukan, ayrıca Parakh, Gotanoch ve Yekhechadzor..." Kitabenin kapanış bölümünde, manastır mülkiyetine dahil edilen dört yerleşim birimi daha zikredilmektedir. Bunlardan Tuğ (Togh), Mohranis ve Akaku köyleri tarihsel varlıklarını günümüze değin sürdürürken; metinde Tuğ ile Büyük Tağlar (Mets Tagher) köyleri arasında konumlandırılan Tais köyü, günümüze ulaşamamıştır. Kaynakça Bibliyografya Мамедова, Гюльчохра (2004), Зодчество Кавказской Албании, Баку: Чашыоглу Каланкатуаци, Мовсес (1984), История страны Алуанк / Пер. Ш. В. Смбатяна, Ереван: Матенадаран Мкртчян, Ш.М (1989), Историко-Архитектурные Памятники Нагорного Карабаха, Ереван