សមុទ្រកាសព្យែន

សមុទ្រ​កាសព្យែន ឈ្មោះ​ជា​ភាសាអង់គ្លេស Caspian Sea គឺជា​ផ្ទៃ​ទឹក​បិទ​ធំ​ជាង​គេ​នៅ​លើ​ផែនដី​ គិត​តាម​ចំណាត់​ថ្នាក់​ផ្សេងៗ សមុទ្រ​កាសព្យែន ជា​បឹង​ធំជាង​គេ​បំផុត​។ បឹង​នេះ​ មាន​ផ្ទៃ ៣៧១០០០ គីឡូម៉ែត្រក្រឡា និង​ចំណុះ ៧៨២០០ គីឡូម៉ែត្រគុប​។ សមុទ្រ​កាសព្យែន ជា​សមុទ្រ​បិទ ពុំ​មាន​ទឹក​ហូរចេញ​ឡើយ ស្ថិត​នៅ​ខាងជើង​សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី និង​ខាងត្បូង​ប្រទេស​អ៊ីរ៉ង់ និង​មាន​ជម្រៅ​អតិបរមា​រហូត​ដល់ ១០២៥ ម៉ែត្រ​។ បឹង​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា​សមុទ្រ​ដោយ​ ប្រជាជន​រស់នៅ​តាម​ឆ្នេរ​សម័យ​បុរាណ​ ព្រោះ​តែ​ជាតិ​អំបិល និង​ដោយ​មើល​ឃើញ​នូវ​វិសាលភាព​ដ៏​ល្វឹងល្វើយ​គ្មាន​កោះ​គ្មាន​ត្រើយ​ដាច់​កន្ទុយ​ភ្នែក​។ សមុទ្រ​កាសព្យែន មាន​កំហាប់​អំបិល​ប្រហែល​ ១.២% គឺ​តិច​ជាង​ទឹក​សមុទ្រ​ធម្មតា​ជិត​បី​ដង​។ ឈ្មោះ​របស់​វា ត្រូវ​បាន​ដាក់​តាម​មនុស្ស​បុរាណ​ ដែល​ហៅ​ថា​ Caspians ។ ប្រវត្តិ​ភូមិសាស្ត្រ សមុទ្រ​កាសព្យែន ក៏​ដូច​សមុទ្រ​ខ្មៅ និង​សមុទ្រ​មេឌីទែរ៉ានេ​ដែរ ធ្លាប់​ជាប់​នឹង​មហាសមុទ្រ​។ វា​បាន​ក្លាយ​ទៅ​ជា​ផ្ទៃ​ទឹក​បិទ​ប្រហែល​ ៥.៥ លាន​ឆ្នាំ​មក​ហើយ ដោយ​សារ​ចលនា​រសាត់​នៃ​ទ្វីប​ ហើយ​កំហាប់​អំបិល​បាន​ថយ​ចុះ​ក្រោយពេល​ដាច់​ចេញ​ពី​មហាសមុទ្រ​។ នៅ​កំលុងពេល​អាកាសធាតុ​ក្ដៅ​ហួតហែង​ សមុទ្រ​បិទ​ ក៏​បាន​រីង ប៉ុន្តែ​គ្រាប់​អំបិល​ដ៏​ច្រើន​ត្រូវ​បាន​ខ្យល់​បក់​យក​ចេញ​ពី​ផ្ទៃ​សមុទ្រ​ ដែល​បាន​ស្ងួត ហើយ​ក្នុងពេលដែល​ អាកាសធាតុ​ត្រជាក់​សើម​ អាង​នៃ​សមុទ្រ​ត្រូវ​បាន​បំពេញ​ឡើងវិញ​។ ដោយសារ​លំហូរ​ទឹកសាប​នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​សមុទ្រ​កាសព្យែន ក្លាយ​ជា​បឹង​ទឹកសាប​នៅ​ផ្នែក​ខាងជើង​។ វា​មាន​ជាតិ​អំបិល​ខ្ពស់​នៅ​ច្រាំង​សមុទ្រ​ខាង​អ៊ីរ៉ង់ ដែល​ជា​កន្លែង​អាង​ស្តុក​ទឹក​ដែល​ធ្វើ​ឱ្យ​មាន​លំហូរ​ទឹក​សាប​តិចតួច​។ បច្ចុប្បន្ន​នេះ កំហាប់​អំបិល​នៃ​ទឹក​សមុទ្រ​កសព្យែន មាន​ប្រហែល​មួយ​ភាគ​បី​នៃ​មហាសមុទ្រ​នៅ​លើ​ផែនដី​។ ភូមិសាស្ត្រ សមុទ្រ​កាសព្យែន គឺជា​ផ្ទៃ​ទឹក​ធំ​ជាង​គេ​បង្អស់​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ដី​ទ្វីប នៅ​លើ​ពិភព​លោក​ ដោយ​មាន​ពី ៤០ ទៅ ៤៤ ភាគរយ​នៃ​ទឹក​បឹង​ទាំង​អស់​ក្នុង​លោក​។ ឆ្នេរ​សមុទ្រ​កាសព្យែន ជាប់​ទៅ​នឹង​ប្រទេស អាហ្សែបែហ្សង់ អ៊ីរ៉ង់ កាហ្សាក់ស្ថាន រុស្ស៊ី និង​តូមិននីស្ថាន​។ សមុទ្រ​កាសព្យែន ត្រូវ​បាន​ជា​តំបន់​រូបសាស្ត្រ​បី​ផ្សេង​គ្នា​គឺ​៖ តំបន់​ខាងជើង តំបន់​កណ្ដាល និង​តំបន់​ខាងត្បូង​។ ខ្សែ​បន្ទាត់​រវាង​តំបន់​ខាងជើង និង​តំបន់​កណ្ដាល គឺ ច្រក Mangyshlak ដោយ​រត់​កាត់ កោះ Chechen និង ជ្រោយ Tiub-Karagan ។ ខ្សែបន្ទាត់​រវាង​តំបន់​កណ្ដាល និង​ខាងត្បូង គឺ ច្រកApsheron (threshold) រត់​កាត់ កោះ Zhiloi និង ជ្រោយ Kuuli ។ ការ​បែងចែក​រវាង​តំបន់​ទាំងបី មាន​លក្ខណៈ​ប្លែក​គ្នា​យ៉ាង​ខ្លាំង​។ តំបន់​ខាងជើង រួម​បញ្ចូល​តែ​ល្បាក់​ខាងលើ​ប៉ុណ្ណោះ មាន​ជម្រៅ​រាក់​ខ្លាំង​ត្រឹមតែ ៥ ទៅ ៦ ម៉ែត្រ ហើយ​បរិមាណ​ទឹក​មាន​ប្រហែល​ ១% នៃ​ចំណុះ​ទឹក​ក្នុង​បឹង​ទាំងមូល​ប៉ុណ្ណោះ​។ នៅ​តំបន់​កណ្ដាល​នៃ​សមុទ្រ​កាសព្យែន មាន​ជម្រៅ​មធ្យម​ប្រហែល ១៩០ ម៉ែត្រ​។ តំបន់​ខាងត្បូង គឺជា​តំបន់​ដែល​មាន​ជម្រៅ​ជ្រៅ​ជាង​គេ​គឺ​ជ្រៅ​ជាង ១០០០ ម៉ែត្រ​។ តំបន់​កណ្ដាល និង​ខាងត្បូង មាន​បរិមាណ​ទឹក​ដល់​ទៅ ៣៣% និង ៦៦% នៃ​បរិមាណ​សរុប​នៃ​សមុទ្រ​កាសព្យែន​។ ផ្នែក​ខាងជើង​នៃ​សមុទ្រ​កាសព្យែន ជា​តំបន់​កំណក​នៅ​សិសិររដូវ ហើយ​នៅ​ពេល​ត្រជាក់​បំផុត​នៃ​សិសិររដូវ ដុំទឹកកក​នឹង​កើត​ឡើង​នៅ​ភាគ​ខាងត្បូង​ផង​ដែរ​។ មាន​ទន្លេ​ច្រើន​ជាង ១៣០ ហូរ​ចាក់​ទៅ​ក្នុង​សមុទ្រ​កាសព្យែន ក្នុង​នោះ​ទន្លេ​វ៉ុលកា (Volga) គឺជា​ទន្លេ​ធំជាង​គេ​បង្អស់​។ សមុទ្រ​កាសព្យែន មាន​កោះ​តូចៗ​ជាច្រើន​ ដែល​ភាគ​ច្រើន​ស្ថិត​នៅ​ភាគ​ខាងជើង ហើយ​បើ​រួមបញ្ចូល​គ្នា​មាន​ជិត ២០០០ គីឡូម៉ែត្រក្រឡា​។ នៅ​ជាប់​ភាគ​ខាងជើង​នៃ​សមុទ្រ​កាសព្យែន គឺជា​ទំនាប​កាសព្យែន ជា​តំបន់​ដែល​ទាប​ជាង​នីវ៉ូ​ទឹកសមុទ្រ ២៧ ម៉ែត្រ​។ តំបន់​វាលរាប​ហួតហែង នៃ​អាស៊ី​កណ្ដាល លាត​សន្ធឹង​ឆ្លងកាត់​ឆ្នេរ​ប៉ែក​ឦសាន ឯ​ជួរភ្នំ​កាវកាស (Caucasus Mountains) បាន​ក្ដោប​យក​ច្រាំង​ខាងលិច​។ ជីវសហព័ន្ធ នៅ​ខាងជើង និង​ខាងកើត ត្រូវ​បាន​អាស្រ័យ​ដោយ​ភាព​ត្រជាក់​នៃ​វាលលំហ​ក្នុង​ដី​ទ្វីប​។ ភាព​ខុសគ្នា​រវាង​អាកាសធាតុ នៅ​ភាគ​និរតី និង ខាងត្បូង ដែល​ទទួល​កម្ដៅ​មិន​ស្មើគ្នា អាស្រ័យ​ដោយ​ តំបន់​ដី​ខ្ពស់ៗ និង​ជួរភ្នំ​ចម្រុះ​។ បម្រែបម្រួល​អាកាសធាតុ​ដ៏​គំហុក នៅ​ជុំវិញ​សមុទ្រ​កាសព្យែន បាន​នាំ​ឱ្យ​មាន​ជីវចម្រុះ​ប្លែកៗ​គ្នា​យ៉ាង​ច្រើន​ នៅ​ក្នុង​តំបន់​។ ពពួក​សត្វ សមុទ្រ​កាសព្យែន ប្រមូលផ្ដុំ​ទៅ​ដោយ​ប្រភេទ​ត្រី Sturgeon យ៉ាង​ច្រើន ដែល​បាន​ផ្ដល់​ពង​សម្រាប់​ប្រឡាក់​។ ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​ថ្មីៗ​នេះ ដោយ​ការ​នេសាទ​ហួស​ប្រមាណ បាន​បណ្ដាល​ឱ្យ​បរិមាណ​ត្រី Sturgeon ធ្លាក់​រហូតដល់​ចំណុច​មួយ ដែល​ពួក​អ្នក​ការពារ​បរិស្ថាន​ចាត់​វិធានការ​ហាមឃាត់​ការ​នេសាទ​ត្រី Sturgeon រហូតដល់​ពេលណា​ដែល​បរិមាណ​ត្រី​ប្រភេទ​នេះ​កើន​ឡើង​វិញ​សិន​។ ទោះជា​យ៉ាងណា​តម្លៃ​ដ៏​ខ្ពស់​នៃ​ពងត្រី Sturgeon បាន​ជំរុញ​ឱ្យ​អ្នកនេសាទ ធ្វើការ​សូកប៉ាន់​ដល់​អាជ្ញាធរ ដោយ​មធ្យោបាយ​ផ្សេងៗ ជាហេតុ​បណ្ដាល​ឱ្យ​វិធានការ​នេះ​គ្មាន​ប្រសិទ្ធភាព​។ ពងត្រី​ដែល​ប្រមូល​បាន​ពី​ការ​នេសាទ បាន​បន្ថែម​នូវ​គ្រោះថ្នាក់​ថែមទៀត​ដល់​បរិមាណ​ត្រី​ដែល​នៅ​សេសសល់ តាំងតែពី​ត្រី Sturgeon ញី​ក្លាយ​ជា​គោលដៅ​នៃ​ការ​នេសាទ ដែល​បណ្ដាល​ឱ្យ​មាន​ការ​ថយ​ចុះ​នូវ​បរិមាណ​ត្រី​យ៉ាង​ច្រើន​។ ប្រភេទ​ឆ្មាទឹក​កាសព្យែន (Caspian seal) ដែល​មាន​តែ​នៅ​តំបន់​សមុទ្រ​កាសព្យែន​ប៉ុណ្ណោះ ជា​ប្រភេទ​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​ប្រភេទ​ឆ្មាទឹក​ដ៏​កម្រ​បំផុត ដែល​រស់នៅ​ក្នុង​ផ្ទៃ​ទឹក​ក្នុង​ទ្វីប​ដូចជា​ប្រភេទ​ឆ្មាទឹក​បៃហ្គាល់​ជាដើម​។ តំបន់​នេះ ក៏​បាន​ផ្ដល់​កំណើត​ដល់​ប្រភេទ​បក្សី​ជាច្រើន​ដូចជា សត្វរំពេ​កាសព្យែន (Caspian gull) និង​បក្សី​មួយ​ប្រភេទ​ដែល​តូចជាង (Caspian tern) ។ មាន​ប្រភេទ​និង​អំបូរ​ត្រី​ជាច្រើន​ទៀត​ដែល​រស់​នៅ​តែ​ក្នុង​សមុទ្រ​កាសព្យែន រួមមាន​៖ Kktum (ដែល​ត្រូវ​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា ត្រី​កាសព្យែន​ស) Caspian roach, Caspian bream និង Caspian Salmon ដែល​បី​ប្រភេទ​ចុងក្រោយ​នេះ​សុទ្ធ​សឹង​ជា​អំបូរ​ត្រី​ទឹកសាប​។ Caspian Salmon កំពុង​ស្ថិតនៅ​ក្នុង​ចំណុច​គ្រោះថ្នាក់​។ លក្ខណៈ​ជលសាស្ត្រ សមុទ្រ​កាសព្យែន មាន​លក្ខណៈ​ជា​សមុទ្រ​ផង និង​ជា​បឹង​ផង​។ ជារឿយៗ​វា​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ថ្នាក់​ថា​ជា បឹង​ធំ​បំផុត​ក្នុង​លោក ថ្វីបើ​វា​ពុំ​មែន​ជា​បឹង​ទឹកសាប​ក៏ដោយ​។ សមុទ្រ​កាសព្យែន បាន​ក្លាយ​ទៅ​ជា​ផ្ទៃ​ទឹក​បិទ​ប្រហែល ៥.៥ លាន​ឆ្នាំ​មក​ហើយ ដោយសារ​ចលនា​រសាត់​នៃ​ទ្វីប​។ ទន្លេ​វ៉ុលកា (ប្រហែល​៨០% នៃ​បរិមាណ​លំហូរ​ទឹក​ចូល) និង​ទន្លេ​អ៊ូរ៉ាល់ (Ural River) បាន​ហូរចាក់​ទៅ​បំពេញ​សមុទ្រ ប៉ុន្តែ​ពុំ​មាន​លំហូរ​ទឹក​ចេញ​ជា​លក្ខណៈ​ធម្មជាតិ​ណាមួយ​ជាជាង​ការ​រំហួត​ទេ​។ លើស​ពី​នេះ​ទៅ​ទៀត ប្រព័ន្ធ​សមុទ្រ​កាសព្យែន គឺជា​អាងទឹក​បិទ ដែល​មាន​កម្ពស់​ទឹក​ផ្ទាល់​ជា​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​មិន​អាស្រ័យ​នឹង​កម្ពស់​ទឹក​នៃ​មហាសមុទ្រ​ឡើយ​។ កម្ពស់​ទឹក​សមុទ្រ​កាសព្យែន បាន​ឡើង​ស្រក​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស​ជាច្រើន​ដង ក្នុង​រយៈពេល​ច្រើន​សតវត្ស​កន្លង​មក​នេះ​។ អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​រុស្ស៊ី​ជាច្រើន​បាន​អះអាង​ថា ការ​ឡើង​នៅ​យុគកណ្ដាល​នៃ​កម្ពស់​ទឹក​សមុទ្រ​កាសព្យែន បាន​បណ្ដាល​ឱ្យ​ទីក្រុង​ឆ្នេរសមុទ្រ Khazaria ក៏ដូចជា Atil ដែរ​បាន​ទទួលរង​ការ​លិចលង់​។ នៅ​ឆ្នាំ ២០០៤ កម្ពស់​ទឹក​មាន -២៨ ម៉ែត្រ ឬ ២៨ ម៉ែត្រ​ក្រោម​នីវ៉ូ​ទឹក​សមុទ្រ​។ ជាច្រើន​សតវត្ស​កន្លងមក​នេះ កម្ពស់​ទឹក​សមុទ្រ​កាសព្យែន បាន​ប្រែប្រួល ស្របគ្នា​នឹង​ការ​ចាក់​បំពេញ​ដោយ​ទន្លេ​វ៉ុលកា ដែល​អាស្រ័យ​ទៅ​នឹង​កម្ពស់​ទឹកភ្លៀង​នៅ​ក្នុង​តំបន់​តម្រង​ដ៏​ធំ​។ កម្រិត​ទឹកភ្លៀង មាន​ទំនាក់ទំនង​ទៅ​នឹង​បម្រែបម្រួល​ក្នុង​តំបន់​ទំនាប​អាត្លង់ទិក​ខាងជើង ដែល​នាំ​ទឹកភ្លៀង​ទៅ​ក្នុង​ផ្ទៃ​នៃ​តំបន់​តម្រង ហើយ​រង​ឥទ្ធិពល​ដោយ​ដំណើរ​វិវដ្ដ​នៃ​តំបន់​អាត្លង់ទិក​ខាងជើង​នេះ​។ លើស​ពី​នេះ​ទៅទៀត កម្ពស់​ទឹក​សមុទ្រ​កាសព្យែន ក៏​មាន​ទំនាក់ទំនង​ទៅ​នឹង​លក្ខខណ្ឌ​សម្ពាធ​បរិយាកាស​នៅ​តំបន់​អាត្លង់ទិច​ខាងជើង​ក្នុង​ចម្ងាយ​រាប់ពាន់​ម៉ាយ​ទៅ​ខាងជើង និង​ខាងលិច​។ កត្តា​ទាំងនេះ ធ្វើ​ឱ្យ​សមុទ្រ​កាសព្យែន​ក្លាយទៅជា​កន្លែង​ដ៏​សក្ដិសម​ដល់​ការ​សិក្សា​ពី​មូលហេតុ និង​ឥទ្ធិពល​នៃ​បម្រែបម្រួល​អាកាសធាតុ​សកល​។ វដ្ដ​នៃ​កម្ពស់​ទឹក​ក្នុង​រយៈពេល​ខ្លី​ចុងក្រោយ បាន​ចាប់ផ្ដើម​ជាមួយ​ការ​ស្រក​ចុះ​អស់ ៣ ម៉ែត្រ​ពី​ឆ្នាំ ១៩២៩ ដល់​ឆ្នាំ ១៩៧៧ ហើយ​បាន​ឡើង ៣ ម៉ែត្រ​មក​វិញ​ពី​ឆ្នាំ ១៩៧៧ ដល់ ឆ្នាំ ១៩៩៥​។ ចាប់តាំងពី​ពេល​នោះ​មក ត្រូវ​បាន​ជំនួស​ដោយ​បម្រែបម្រួល​ក្នុង​ទ្រង់ទ្រាយ​តូចជាង​។ ប្រវត្តិ​ប្រជាករ របក​គំហើញ​នៅ​ក្នុង​រូងភ្នំ​ហ៊ូតូ (the Huto cave) ក្បែរ​ក្រុង Behshar ខេត្ត Mazandaran ភាគ​ខាងត្បូង​សមុទ្រ​កាសព្យែន​ក្នុង​ប្រទេស​អ៊ីរ៉ង់ ដែល​គេ​សន្មត​ថា មាន​មនុស្ស​រស់នៅ​ក្នុង​តំបន់​នេះ តាំងតែ​ពី​សម័យ​ដើម​មក​ម្ល៉េះ គឺ​ប្រហែល ៧៥.០០០ ឆ្នាំ​មកហើយ​។ នៅ​សម័យ​បុរាណ ចំណោម​ពួក​ក្រិច និង​ពែក វា​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅថា Hyrocanian Ocean ។ នៅ​សម័យ​ពែក​បុរាណ (សព្វថ្ងៃ​ជា​ប្រទេស​អ៊ីរ៉ង) វា​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា Khazar Sea ឬ Mazandaran Lake ។ នៅ​បណ្ដា​ប្រទេស​និយាយ​ភាសា​តួគី (Turkic) វា​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា Khanzar Sea ។ ប្រភព​រុស្ស៊ី​បុរាណ បាន​ហៅ​វា​ថា Khvalyn (Khvalynian) Sea ក្រោយ​សម័យ Khvalis (ជនជាតិ​ដើម​នៃ Khvawarezmia) ។ ប្រភព​អារ៉ាប់​បុរាណ ហៅថា Bahr-e-Qazavin- the Caspian/Quazavin sea ។ ពាក្យ Caspian បាន​មកពី​ឈ្មោះ Caspi ជា​ក្រុម​មនុស្ស​បុរាណ ដែល​រស់នៅ​ភាគ​ខាងលិច​នៃ​សមុទ្រ​នៅ Transcaucasia ។ Strabo បាន​សរសេរ​ថា បណ្ដា​ប្រទេស​នៃ​អំបូរ​អាល់បានី (Albanians) ក៏​ជា​អាណាខេត្ត​ដែល​ហៅថា Caspiane ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​ឱ្យ​ក្រោយ​សម័យ​នៃ​កុលសម្ព័ន្ធ​កាសព្យែន (Caspian Tribe) ដូចគ្នា​នឹង​ឈ្មោះ​សមុទ្រ​ដែរ ប៉ុន្តែ​បច្ចុប្បន្ន​កុលសម្ព័ន្ធ​បាន​ផ្លាស់ប្ដូរ​ហើយ​។ បន្ថែម​លើ​នេះ​ទៅ​ទៀត the Caspian Gate ដែល​ជា​ឈ្មោះ​នៃ​តំបន់​មួយ​ក្នុង​ខេត្ត Tehran ប្រទេស​អ៊ីរ៉ង់ គឺជា​បំណែក​មួយទៀត​នៃ​ភស្តុតាង ដែល​ពួកគេ​បាន​ផ្លាស់​ទីលំនៅ​ទៅកាន់​ភាគ​ខាងត្បូង​នៃ​សមុទ្រ​កាសព្យែន​។ ទីក្រុង​ជិត​សមុទ្រ ទីក្រុង​សំខាន់ៗ​ដែល​ស្ថិត​នៅ​ក្បែរ​សមុទ្រ​កាសព្យែន: Azerbaijan Astara Avrora Baku Bank Gobustan Kala Khudat Khachmaz Lankaran Nabran Oil Rocks Sumqayit Iran Astaneh-ye Ashrafiyeh Astara Amol Babol Babolsar Bandar Anzali Bandar Torkaman Behshahr Chaloos Ghaem Shahr Gorgan Jooybar Kordkuy Lahijan Langrud Mahmood Abad Neka Nowshahr Nur Ramsar Rasht Rudbar Rudsar Sari Tonekabon Kazakhstan Atyrau (formerly Guriev) Aqtau (formerly Shevchenko) Russia Astrakhan Derbent Makhachkala Turkmenistan Türkmenbaşy (formerly Krasnovodsk) Hazar (formerly Çeleken) Esenguly Garabogaz (formerly Bekdaş) បណ្ដាកោះ សមុទ្រ​កាសព្យែន មាន​កោះ​ជាច្រើន​។ ភាគច្រើន​នៃ​កោះ​ទាំងនោះ មាន​ទំហំ​តូចៗ និង​ពុំ​មាន​ប្រជាជន​ដើម​រស់នៅ​ឡើយ ដែល​ស្ថិត​នៅ​សមុទ្រ​កាសព្យែន​ខាងជើង​។ បើទោះជា កោះ​ទាំងនោះ ពុំ​មាន​ប្រជាជន​ដើម​រស់នៅ តែ​មាន​ខ្លះ​ក្នុងចំណោម​ពួកគេ បាន​បោះ​ទីលំនៅ​ទីនោះ​។ កោះ​ជាច្រើន ដែល​នៅ​ក្បែរ​អាហ្សែបែហ្សង់ ផ្ដុំ​ទៅ​ដោយ​កត្តា ភូមិសាស្ត្រ​នយោបាយ និង​សេដ្ឋកិច្ច ដ៏​សំខាន់ ដោយសារ​ធនធាន​ប្រេង​របស់​វា​។ កោះ​ប៊ូឡា (Bulla) ស្ថិតនៅ​ដាច់​ពី​ឆ្នេរ​អាហ្សែបែហ្សង់ ជា​កន្លែង​សម្បូរ​ទៅ​ដោយ​ធនធាន​ប្រេង​ដ៏​ច្រើន​។ កោះ​ពីរ៉ាឡាហ៊ី (Parallahi) ដែល​នៅ​ដាច់​ពី​ឆ្នេរ​អាហ្សែបែហ្សង់ ក៏​សម្បូរ​ប្រេង​ផង​ដែរ វា​គឺជា​កន្លែង​ទី​មួយ ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​ថា​មាន​ប្រេង​នៅ​អាហ្សែបែហ្សង់ ហើយ​ក៏​ជា​កន្លែង​ទី​មួយ​ផង​ដែរ ដែល​គេ​បាន​ខួង​យក​ប្រេង​នៅ​ក្នុង​សមុទ្រ​កាសព្យែន​។ ណារហ្ស៊ីន (Nargin) ធ្លាប់​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​ជា​មូលដ្ឋាន​ អតីត​សហភាព​សូវៀត ហើយ​គឺជា​កោះ​ធំជាង​គេ​នៅ​ក្នុង​ឈូងសមុទ្រ​បាគូ (Baku Bay) ។ Ashuradeh បាន​តាំងនៅ​ជាប់នឹង​ចុង​ខាងកើត​បំផុត នៃ​ឧបទ្វីប Miankaleh ទៅ​ប៉ែក​ឦសាន​ នៃ​ឈូង​ហ្គ័រហ្គាន (Gorgan Bay) ក្បែរ​ឆ្នេរ​របស់​អ៊ីរ៉ង់​។ វា​ត្រូវ​បាន​កាត់ផ្ដាច់​ចេញពី​ឧបទ្វីប Miankaleh ក្រោយពេល​ដែល ប្រជាជន​ដែល​រស់នៅ​លើ​កោះ បាន​បង្កើត​ច្រក​សមុទ្រ​។ កោះ​ជាច្រើន ជាពិសេស​នៅ​ជិត​​អាហ្សែបែហ្សង់ បាន​រង​នូវ​ផល​ប៉ះពាល់​បរិស្ថាន​យ៉ាង​ធ្ងន់ធ្ងរ ដោយសារ​ការ​ផលិត​ប្រេង​។ ជា​ឧទាហរណ៍ កោះ​វ៉ុល (Vulf) បាន​បាត់បង់​នូវ​ភាវៈរស់​អស់​យ៉ាង​ច្រើន ដោយសារ​ការ​ផលិត​ប្រេង​នៅ​លើ​កោះ​ក្បែរ​ខាង ទោះជា​នៅ​មាន សត្វ​ឆ្មារទឹក និង​ប្រភេទ​សត្វ​ដទៃ​ទៀត​បាន​បន្ត​រស់នៅ​ក៏ដោយ​។ ធនធាន​អ៊ីដ្រូកាបូន ប្រវត្តិ​នៃ​ការអភិវឌ្ឍ ផ្ទៃ​សមុទ្រ​កាសព្យែន ជា​កន្លែង​សម្បូរ​ទៅ​ដោយ​ធនធាន​ថាមពល​។ អណ្ដូង​ជាច្រើន ត្រូវ​បាន​គេ​ជីក​ជា​ដំបូង​នៅ​សតវត្ស​ទី​១០​។ រហូត​ដល់​ទសវត្ស​ឆ្នាំ ១៥០០ ពួក​អឺរ៉ុប​បាន​ដឹង​ពី​ស្រទាប់​ប្រេង និង​ឧស្ម័ន ដ៏​សម្បូរ​បែប​នេះ នៅ​ជុំវិញ​សមុទ្រ​កាសព្យែន​។ ពាណិជ្ជករ​អង់គ្លេស Thomas Bannister និង Jeffrey Duckett បាន​ពណ៌នា​អំពី​តំបន់​ជុំវិញ​ឈូងសមុទ្រ​បាគូ​ថា​៖ «វត្ថុ​ចម្លែក​ដែល​បាន​ប្រទះ នៅ​ទីនេះ បាន​បញ្ចេញ​ឱ្យ​ដឹង នូវ​បរិមាណ​ប្រេង​ក្រោម​ដី​ដ៏​អស្ចារ្យ ដែល​អាច​ផ្ដល់​ឱ្យ​ប្រទេស​ទាំងអស់​ដុត​ប្រើប្រាស់​នៅ​ក្នុង​ផ្ទះ​របស់​គេ»​។ ប្រេង​នេះ មាន​ពណ៌ខ្មៅ ហើយ​ហៅថា Nefte ។ ក៏​មាន​ផង​ដែរ​នូវ​ប្រភេទ​ប្រេង​ដទៃ​ទៀត ដែល​មាន​ពណ៌ស និង​មាន​តម្លៃ នៅ​ក្នុង​ក្រុង​បាគូ​។ អណ្ដូងប្រេង​ក្នុង​សមុទ្រ និង​ម៉ាស៊ីនខួង​ដំបូង​បង្អស់ ត្រូវ​បាន​ផលិត​ឡើង​នៅ​ឈូង​ប៊ីប៊ី-ហេយបាត (Bibi-Heybat Bay) អាហ្សែបែហ្សង់​។ ក្នុង​ឆ្នាំ ១៨៧៣ ការ​រុករក និង​ការអភិវឌ្ឍ​បាន​ចាប់ផ្ដើម នៅ​កន្លែង​ខ្លះ​នៃ​តំបន់​ប្រេង​ដ៏​ធំ​បំផុត​នៅ​លើ​ពិភពលោក ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​នា​សម័យ​នោះ ស្ថិត​នៅ​ឧបទ្វីប Absheron ក្បែរ​ភូមិ villages of Balakhanli, Sabunchi, Ramana និង Bibi Heybat ។ លទ្ធភាព​នៃ​ការ​ផ្គត់ផ្គង់​ប្រេង​នា​ពេល​នោះ មាន​ច្រើន​ជាង ៥០០ លាន​តោន​។ មកដល់​ឆ្នាំ ១៩០០ បាគូ​មាន​អណ្ដូងប្រេង​ជាង ៣០០០ ក្នុង​នោះ មាន ២០០០ ត្រូវ​បាន​ដំណើរការ​ក្នុង​កម្រិត​ឧស្សាហកម្ម​។ នៅ​ចុង​សតវត្ស​ទី​១៩ កិត្តិនាម​នៃ​បាគូ ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា រាជធានី​មាស​ខ្មៅ បាន​ចែកចាយ​ប្រេង​ទៅ​ស្ទើរ​ពេញ​ពិភពលោក ដែល​បាន​ឱ្យ​កម្មករ​ជំនាញ និង​អ្នកឯកទេស​ជាច្រើន ប្រមូល​ផ្ដុំ​នៅ​ក្នុង​ទីក្រុង​។ មកដល់​សតវត្ស​ទី​២០ បាគូ​ជា​មជ្ឈមណ្ឌល​សកល សម្រាប់​ឧស្សាហកម្ម​ប្រេង​អន្តរជាតិ​។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩២០ នៅ​ពេល​ដែល​ពួក​បុលសេវិក (Bolsheviks) បាន​គ្រប់គ្រង​អាហ្សែបែហ្សង់ ទ្រព្យសម្បត្តិ​ឯកជន​ទាំងអស់ ត្រូវ​បាន​ដកហូត ដោយ​រួមបញ្ចូល​ទាំង​អណ្ដូងប្រេង និង​រោងចក្រ​។ ក្រោយមក​ទៀត ឧស្សាហកម្ម​ប្រេង​ទាំងអស់​នៃ​សាធារណរដ្ឋ​សូវៀត​មួយ​នេះ ត្រូវ​បាន​គ្រប់គ្រង​ផ្ទាល់​ដោយ​គោលការណ៍ នៃ​សហភាព​សូវៀត ​។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៤១ អាហ្សែបែហ្សង់ ផលិត​បាន ២៣.៥ លាន​តោន ហើយ​តំបន់​បាគូ បាន​ផ្ដល់​ជិត ៧២% នៃ​ផលិតផល​ប្រេង​សរុប​នៃ​​សហភាព​សូវៀត ​​។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៩៤ កិច្ចសន្យា​សតវត្ស ត្រូវ​បាន​ចុះហត្ថលេខា ដែល​បើកផ្លូវ​ឱ្យ​មាន​ការអភិវឌ្ឍ​ជា​លក្ខណៈ​អន្តរជាតិ​ដ៏​សំខាន់ នៃ​តំបន់​ប្រេង​បាគូ​។ បំពង់​បង្ហូរ​ប្រេង Baku-Tbilisi-Ceyhan គឺជា​បំពង់​ក្រោម​ដី​ដ៏​សំខាន់​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​អាហ្សែបែហ្សង់​បង្ហូរ​ប្រេង​ទៅ​កាន់​កំពង់ផែ​ Ceyhan នៅ​សមុទ្រ​មីឌីទែរ៉ានេ​របស់​តួគី​ ដែល​បើក​ឱ្យ​ដំណើរការ​កាលពី​ឆ្នាំ ២០០៦​។ បញ្ហា​បច្ចុប្បន្ន ប្រេង​ដែល​មាន​នៅ​ក្នុង​សមុទ្រ​កាសព្យែន ត្រូវ​បាន​គេ​ប៉ាន់ស្មាន​ថា​អាច​មាន​តម្លៃ​រហូតដល់ ១២ ពាន់​លាន​ដុល្លារ​។ ការ​រលំរលាយ​នៃ​សហភាព​សូវៀត នា​ពេល​ថ្មីៗ​នេះ បាន​បើកផ្លូវ​ឱ្យ​មាន​ការ​វិនិយោគ និង​ការអភិវឌ្ឍ​យ៉ាង​ខ្លាំងក្លា ដោយ​ក្រុមហ៊ុន​ប្រេង​អន្តរជាតិ​ជាច្រើន​។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៩៨ លោក Dick Cheney បាន​មាន​ប្រសាសន៍​ថា​៖ "ខ្ញុំ​មិន​អាច​គិត​សោះ នៅ​ខណៈ​មួយ​ដែល​យើង​មាន​តំបន់​ទើប​ងើប​ផុត​ថ្មីៗ​នេះ ក្លាយ​ទៅជា​គោលដៅ​ដ៏​សំខាន់​ដូច​ជា​សមុទ្រ​កាសព្យែន​នេះ​ឡើយ"​។ ដំណោះស្រាយ​ក្នុង​ការអភិវឌ្ឍ​នៅ​ក្នុង​តំបន់ គឺជា​ទស្សនវិស័យ​នៃ​សមុទ្រ​កាសព្យែន ហើយ​និង​ការ​កំណត់​ព្រំដែន​ទឹក​នៃ​រដ្ឋ​ជាប់​ដែនទឹក​ទាំង​៥​។ ជម្លោះ​បច្ចុប្បន្ន​ជុំវិញ​ព្រំដែន​ទឹក​រវាង តូមិននីស្ថាន និង​អ៊ីរង់​អាច​បណ្ដាល​ឱ្យ​ជះ​ឥទ្ធិពល​ដល់​ផែនការ​អភិវឌ្ឍ​នា​ពេល​អនាគត​។ វាទប្បដិវាទ​ទំនាស់​ជាច្រើន បច្ចុប្បន្ន​មាន​លើ​បញ្ហា​សំណើ​បង្កើត​បំពង់​បង្ហូរ​ប្រេង និង​ឧស្ម័ន​ចេញ​ទៅ​ក្រៅ​សមុទ្រ​កាសព្យែន​។ គម្រោង​ទាំងនេះ អនុញ្ញាត​ឱ្យ​ទីផ្សារ​លោក​ខាងលិច​ងាយស្រួល​ទទួលយក​ប្រេង​ពី​កាហ្សាក់ស្ថាន និង​អាច​ឈាន​ដល់ អ៊ូបេគីស្ថាន តូមិននីស្ថាន​។ សហរដ្ឋ​អាមេរិក បាន​ផ្ដល់​ការ​គាំទ្រ​ដល់​គម្រោង​ទាំង​នេះ​។ រុស្ស៊ី បាន​ជំទាស់​ជា​ផ្លូវការ​ដោយ​សំអាង​លើ​ការ​វិភាគ​បរិស្ថាន​ក្រោម​ដី ចំណាំ​ថា បំពង់​បង្ហូរ​ប្រេង និង​ឧស្ម័ន​ទាំងនេះ​នឹង​បំផ្លាញ​ដល់​ភាព​ផ្ដាច់មុខ​របស់​រុស្ស៊ី​ក្នុង​ការ​នាំ​អ៊ីដ្រូកាបូន​ចេញ​ឆ្ពោះ​ទៅ​ព្រំដែន​ខាងលិច​ពី​ក្នុង​តំបន់​។ ថ្មីៗ​នេះ​ទាំង​កាហ្សាក់ស្ថាន និង​តូមិននីស្ថាន បាន​បង្ហាញ​ការ​គាំទ្រ​ចំពោះ​គម្រោង​បង្កើត​បំពង់​បង្ហូរ​ប្រេង និង​ឧស្ម័ន​ទៅ​ក្រៅ​សមុទ្រ​កាសព្យែន​។ ប្រព័ន្ធ​ប្រឡាយ ថ្វើបើ សមុទ្រ​កាសព្យែន​ពុំ​មាន​លំហូរ​ចេញ​ក៏​ពិតមែន តែ​លំហូរ​ចូល​ដ៏​សំខាន់​របស់​វា (ទន្លេ​វ៉ុលកា) ត្រូវ​បាន​ភ្ជាប់​ដោយ​ផ្លូវ​នាវាចរ​ដ៏​សំខាន់​ជាមួយ​ទន្លេ​ដុន (និង​សមុទ្រ​ខ្មៅ​ថែមទៀត) និង​ជាមួយ​សមុទ្រ​បាល់ទិក (Baltic Sea) ជាមួយ​ដៃ​ប្រឡាយ ទៅ​ភាគ​ខាងជើង Dvina និង​ទៅកាន់​សមុទ្រ​ស (the White Sea) ។ លំហូរ​ចូល​ផ្សេងទៀត​ដូចជា ទន្លេ​គូម៉ា (Kuma River) ត្រូវ​បាន​ភ្ជាប់​ដោយ​ប្រឡាយ​សម្រាប់​ស្រោចស្រព​ជាមួយ​អាងទន្លេ​ដុន​បាន​យ៉ាង​ប្រសើរ​។ ប្រឡាយ​ដែល​បាន​ស្នើ​ក្នុង​អតីតកាល ប្រឡាយ​គោល​របស់​តូមិននីស្ថាន ដែល​បាន​គ្រោង​ចាប់​ដំណើរការ​សាងសង់​នៅ​ទសវត្ស​ឆ្នាំ ១៩៥០ អាច​នឹង​រត់​ពី Nukus នៃ​ទន្លេ Amu-Darya ទៅ Krasnovodsk នៃ​សមុទ្រ​កាសព្យែន​។ វា​នឹង​មិន​ត្រឹមតែ​ប្រើ​សម្រាប់​ការ​ស្រោចស្រព​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ ប៉ុន្តែ​ក៏​សម្រាប់​នាវាចរ​ផង​ដេរ ដោយ​ភ្ជាប់​ទន្លេ Amu-Darya និង​សមុទ្រ​អារ៉ាល់ ទៅ សមុទ្រ​កាសព្យែន​។ គម្រោង​ត្រូវ​បាន​គេ​បោះបង់ចោល​ភ្លាមៗ ក្រោយ​មរណភាព​របស់​ចូសែហ្វ ស្តាលីន ក្នុង​ការ​គាំទ្រ​ដល់​ប្រឡាយ Qaraqum ដែល​បាញ់​ឆ្ពោះ​ទៅកាន់​ទិស​ខាងត្បូង ដែល​បច្ចុប្បន្ន​មិន​បាន​ទៅ​ដល់​សមុទ្រ​កាសព្យែន​ទេ​។ នៅ​ទសវត្ស​ឆ្នាំ ១៩៣០ ដល់ ទសវត្ស​ឆ្នាំ ១៩៨០ គម្រោង​សម្រាប់​ប្រឡាយ Pechora-Kama ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ពិភាក្សា​ជា​ចំហ ហើយ​ការ​ពិសោធ​សាងសង់ ដោយ​ការ​បន្ទុះ​នុយក្លេអ៊ែរ​ខ្លះ ត្រូវ​បាន​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៧៩​។ សម្រាប់​គម្រោង​នេះ នាវាចរ​គឺជា​គោលដៅ​ទី​ពីរ គោលដៅ​ចម្បង​នៃ​គម្រោង​នេះ​គឺ​ការ​ទាញ​យក​ទឹក​ខ្លះ​ពី​ទន្លេ Pechora (ដែល​ហូរចាក់​ទៅ​មហាសមុទ្រ​អាកទិក) ដោយ​ឆ្លងកាត់ Kam ទៅ​ក្នុង​ទន្លេ​វ៉ុលកា​។ គោលដៅ​នេះ គឺ​មាន​ទាំង​ការ​ស្រោចស្រព និង​ការ​រក្សា​កម្ពស់​ទឹក​សមុទ្រ​កាសព្យែន ដែល​បាន​ត្រូវ​គេ​គិត​ថា​នឹង​ធ្លាក់​ចុះ​យ៉ាង​លឿន​ប្រកបដោយ​គ្រោះថ្នាក់​នៅ​ពេលណា​មួយ​។ ប្រឡាយ​អឺរ៉ាស៊ី នៅ​ខែ មិថុនា ឆ្នាំ ២០០៧ ដើម្បី​លើកកម្ពស់​ទីផ្សារ​នៃ​ប្រទេស​ដ៏​សម្បូរ​ប្រេង​របស់​គាត់ ប្រធានាធិបតី​កាហ្សាក់ស្ថាន Nurzarbaev បាន​ដាក់​សំណើ​នូវ​ប្រឡាយ ៧០០ គ.ម ដោយ​ភ្ជាប់​ពី​សមុទ្រ​កាសព្យែន​ទៅ​សមុទ្រ​ខ្មៅ​។ ដោយ​សង្ឃឹម​ថា ប្រឡាយ​អឺរ៉ាស៊ី នឹង​នាំ​ប្រទេស​ដីគោក​កាហ្សាក់ស្ថាន និង​ប្រទេស​អាស៊ីកណ្តាល​ផ្សេងទៀត អាច​ចូល​ទៅ​កាន់​រដ្ឋ​ជាប់​ដែនសមុទ្រ ដែល​ផ្ដល់​លទ្ធភាព​ដល់​ពួកគេ​ក្នុង​ការ​បង្កើន​ការ​ធ្វើ​ពាណិជ្ជកម្ម​ដ៏​សំខាន់​។ នៅ​ខណៈ​ដែល​ប្រឡាយ​នឺង​ត្រូវ​ទម្លុះ​ទឹកដី​រុស្ស៊ី វា​នឹង​ផ្ដល់​អត្ថប្រយោជន៍​ដល់​កាហ្សាក់ស្ថាន​ដោយ​ត្រូវ​ឆ្លងកាត់​ពី​កំពង់ផែ​សមុទ្រ​កាសព្យែន​របស់​ខ្លួន​។ គម្រោង​ដូចគ្នា​នេះ​សម្រាប់​ប្រឡាយ​យ៉ាង​ច្រើន ត្រូវ​បាន​គណៈកម្មាធិការ​ធនធាន​ទឹក នៃ​ក្រសួង​កសិកម្ម​កាហ្សាក់ស្ថាន និយាយ​ថា នឹង​កាត់តាម​ទំនាប Kuma-Manych ដែល​បច្ចុប្បន្ន ចំណង​រវាង​ទន្លេ​និង​បឹង​ជាច្រើន ត្រូវ​បាន​ភ្ជាប់​រួចរាល់​ហើយ ដោយ​ប្រឡាយ​សម្រាប់​ស្រោចស្រព (ប្រឡាយ Kuma-Manych) ។ ការអភិវឌ្ឍ​បន្ថែម​ទៅ​លើ​ប្រឡាយ វ៉ុលកា-ដុន នឹង​ក្លាយទៅជា​ជម្រើស​មួយ​ផ្សេងទៀត​។ ជម្លោះ​អន្តរជាតិ ការចរចា​ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​ការកំណត់​ព្រំដែន នៃ​សមុទ្រ​កាសព្យែន​បាន​អូសបន្លាយពេលវេលា​អស់​ជិត​មួយ​ទសវត្ស​មកហើយ​រហូតមកដល់​បច្ចុប្បន្ន រវាង​រដ្ឋ​ជាប់​ដែនទឹក​ទាំង​ប្រាំ​គឺ​៖ អាហ្សែបែហ្សង់ រុស្ស៊ី កាហ្សាក់ស្ថាន តូមិននីស្ថាន និង អ៊ីរ៉ង់​។ តួនាទី​នៃ​សមុទ្រ​កាសព្យែន គឺជា​គន្លឹះ​នៃ​ដំណោះស្រាយ​បញ្ហា​។ មាន​បញ្ហា​ចម្បង​បី ដែល​អាច​ធ្វើឲ្យ​រៀបរយ​ដោយ​តួនាទី​នៃ​សមុទ្រ​កាសព្យែន​គឺ​៖ សិទ្ធិ​ទាញយក​ធនធាន​ខនិជ (ប្រេង និង​ឧស្ម័នធម្មជាតិ) សិទ្ធិ​លើ​ការនេសាទ និង​សិទ្ធិ​ចូល​ទៅកាន់​ដែនទឹក​អន្តរជាតិ (ដោយ​ត្រូវ​ឆ្លងកាត់​ទន្លេ​វ៉ុលហ្កា​របស់ រុស្ស៊ី និង​ប្រព័ន្ធ​ប្រឡាយ​ដែល​តភ្ជាប់​ទៅកាន់​សមុទ្រខ្មៅ និង​សមុទ្រ​បាលទិក)​។ សិទ្ធិ​ក្នុង​ការឆ្លងកាត់​ទន្លេ​វ៉ុលហ្កា គឺជា​កត្តា​ដ៏​សំខាន់​សម្រាប់​រដ្ឋ​ដីគោក​ដូចជា​៖ អាហ្សែបែហ្សង់ កាហ្សាក់ស្ថាន និង តូមិននីស្ថាន​។ បញ្ហា​នេះ​អាស្រ័យលើ​ប្រទេស រុស្ស៊ី ព្រោះ​ចរាចរ​ដ៏​សំខាន់​នេះ​ស្ថិតនៅ​ក្នុង​ទឹកដីរុស្ស៊ី​។ ប្រសិនបើ ផ្ទៃទឹក​ត្រូវ​បាន​គេ​កំណត់​ថា​ជា​សមុទ្រ នោះ​នឹង​មាន​សន្ធិសញ្ញា​អន្តរជាតិ​មួយចំនួន​ចាប់​បង្ខំឲ្យ​ទទួលស្គាល់​សិទ្ធិ​ធ្វើ​នាវាចរ​សម្រាប់​នាវា​បរទេស​។ ប្រសិនបើ ផ្ទៃទឹក​ត្រូវ​បាន​គេ​កំណត់​ថា​ជា​បឹង នោះ​នឹង​ពុំមាន​សន្ធិសញ្ញា​អន្តរជាតិ​ណាមួយ ដែល​អាច​ចាប់​បង្ខំឲ្យ​ទទួលស្គាល់​សិទ្ធិ​នៃ​ការ​ធ្វើ​នាវាចរ​សម្រាប់​នាវា​បរទេស​ឡើយ​។ បញ្ហា​បរិស្ថាន ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​ភ្ជាប់ទៅនឹង​តួនាទី និង​បញ្ហា​ព្រំដែន​នៃ​សមុទ្រ​កាសព្យែន​ផងដែរ​។ វា​ត្រូវបាន​គេ​សម្គាល់​ឃើញថា ប្រទេស​រុស្ស៊ី​បាន​ទទួល​មរតក​យ៉ាងច្រើន​លើសលប់​ពី​កងទ័ពជើងទឹក​នៃ​សមុទ្រ​កាសព្យែន​របស់​អតីត​សហភាពសូវៀត (បច្ចុប្បន្ន​ប្រទេស​រុស្ស៊ី​នៅតែ​មាន​កងទ័ព​ខ្លាំងពូកែ​ជាងគេ​បំផុត​នៅក្នុង​សមុទ្រ​កាសព្យែន​ដដែល)​។ ទ្រព្យសម្បត្តិ​មួយចំនួន​តូច​ទៀត ត្រូវ​បាន​ប្រគល់​ទៅឲ្យ អាហ្សែបែហ្សង់ កាហ្សាក់ស្ថាន និង​ជាពិសេស​តូមិននីស្ថាន ដោយសារ​ពួកគេ​ពុំមាន​ទីក្រុង​កំពង់ផែ​សំខាន់ៗ​។ ដោយ​យោងតាម​សន្ធិសញ្ញា​ដែល​បាន​ចុះហត្ថលេខា​រវាង​ពែក (អ៊ីរ៉ង) និង​សហភាពសូវៀត សមុទ្រ​កាសព្យែន​គឺជា​បឹង​តាម​លក្ខណៈ​បច្ចេកទេស ហើយ​វា​ត្រូវ​បាន​ចែកជា​ពីរ​មណ្ឌល (សម្រាប់​ពែក និង​រុស្ស៊ី) ប៉ុន្តែ​ធនធាន​នានា (ពេលនោះ​សង្កត់ធ្ងន់​លើ​ផលនេសាទ) គឺ​សម្រាប់​ទាំងអស់គ្នា​។ បន្ទាត់​ព្រំដែន​រវាង​មណ្ឌល​ទាំងពីរ​ត្រូវបាន​កំណត់ជា​ខ្សែបន្ទាត់​អន្តរជាតិ​នៅក្នុង​ផ្ទៃ​បឹង​ទាំងមូល ដូចជា​ករណី​បឹងអាល់បឺត (Lake Albert) ដែរ​។ មណ្ឌល​របស់​រុស្ស៊ី​ត្រូវបាន​ចែក​ទៅជា​មណ្ឌល​រដ្ឋបាល​សម្រាប់​សាធារណរដ្ឋ​សូវៀត​ដែល​ជាប់​ដែនទឹក​សមុទ្រ​កាសព្យែន​ទាំង ០៤ ទៀត​។ ក្រោយ​ការរលំរលាយ​នៃ​សហភាពសូវៀត មិនមែន​រដ្ឋ​ឯករាជ្យ​ថ្មី​ទាំងអស់​សុទ្ធតែ​បាន​បន្ត​ទទួលស្គាល់​សន្ធិសញ្ញា​ចាស់​ទាំងអស់នោះ​ទេ​។ ដំបូងឡើយ ប្រទេស រុស្ស៊ី និង​អ៊ីរ៉ង់ បាន​ប្រកាស​បន្ត​ប្រកាន់យក​សន្ធិសញ្ញា​ចាស់​ដដែល (ប៉ុន្តែ​ពួកគេ​ពុំមាន​ព្រំដែន​រួម​ទៀតទេ ដូច្នេះ​សន្ធិសញ្ញា​នេះ​មិន​អាច​អនុវត្ត​បាន​ឡើយ​)​។ ទោះយ៉ាងណា បើ​សង្កេតមើល​ពី​ដើមហេតុ​នៃ​ជម្លោះ​នេះ ពុំ​មែន​ជា​បញ្ញា​របស់​អ៊ីរ៉ង​ទេ (ចាប់តាំងពី​អតីត​សហភាពសូវៀត បាន​បាត់បង់​ទឹកដី​ដូចជា អាហ្សែបែហ្សង់ កាហ្សាក់ស្ថាន និង​តូមិននីស្ថាន) អ៊ីរ៉ង់​ធ្លាប់​បាន​ដង្ហោយហៅ​ឲ្យ​មាន​ការបែងចែក​ស្មើភាព​គ្នា​រវាង​រដ្ឋ​ទាំងប្រាំ​គឺ​៖ អ៊ីរ៉ង់ អាហ្សែបែហ្សង់ តូមិននីស្ថាន កាហ្សាក់ស្ថាន និង​រុស្ស៊ី​។ ចាប់តាំងពី​សេចក្ដី​អំពាវនាវ​នេះ​មិន​ត្រូវ​បាន​អើពើ ហើយនិង​មាន​ការ​គំរាមកំហែង​ផ្នែក​យោធា​ពី​សំណាក់​រុស្ស៊ី​ប្រឆាំង​អ៊ីរ៉ង់ ឥឡូវនេះ​អ៊ីរ៉ង់​សុំតែ​ការ​ទទួលស្គាល់​សន្ធិសញ្ញា​ចាស់​រវាង​អ៊ីរ៉ង់-រុស្ស៊ី​ប៉ុណ្ណោះ ហើយ​បញ្ចុះបញ្ចូល​ឲ្យ​រុស្ស៊ី​ធ្វើការ​បែងចែក​ដែនទឹក​របស់ខ្លួន ៥០% ទៅ​ឲ្យ​រដ្ឋ​បី​ផ្សេង​ទៀត​មាន​៖ អាហ្សែបែហ្សង់ តូមិននីស្ថាន និង​កាហ្សាក់ស្ថាន​។ កាហ្សាក់ស្ថាន អាហ្សែបែហ្សង់ និង​តូមិននីស្ថាន បាន​ប្រកាស​ច្រានចោល​សន្ធិសញ្ញា​នេះ​។ ក្រោយ​តាមរយៈ​សំណើ​ខ្លះៗ​សម្រាប់​ការព្រមព្រៀង​រួមគ្នា​រវាង​រដ្ឋ​ទាំង ០៥ អំពី​ការ​កំណត់​មុខងារ​នៃ​សមុទ្រ​។ អាហ្សែបែហ្សង់ តូមិននីស្ថាន និង​កាហ្សាក់ស្ថាន បាន​ទទូច​ថា ការបែងចែក​មណ្ឌល​គួរតែ​កំណត់​យកតាម​ខ្សែមេដ្យាន (median line) លើសពីនេះ​ទៅទៀត​គួរតែ​ផ្ដល់​ឲ្យ​រដ្ឋ​នីមួយៗ​ទៅ​តាម​សមាមាត្រ​នៃ​ប្រវែង​ឆ្នេរ​របស់ខ្លួន​។ មណ្ឌល​ទាំងនោះ​នឹង​ក្លាយជា​ទឹកដី​អធិបតេយ្យភាព​នៃ​រដ្ឋ​នីមួយៗ (លើសពីនេះ គឺ​ការបង្កើត​ឲ្យមាន​ខ្សែព្រំដែន​អន្តរជាតិ និង​ក៏​អនុញ្ញាត​ឲ្យ​រដ្ឋ​នីមួយៗ​អាច​ទាញយក​ធនធាន​ទាំងអស់​ដែល​មាន​នៅក្នុង​មណ្ឌល​របស់ខ្លួន ដោយ​ឯកតោភាគី)​។ អ៊ីរ៉ង់​ទទូច​ថា ការបែងចែក​មណ្ឌល​គួរតែ​រដ្ឋ​នីមួយៗ​ទទួល​បាន​ម្នាក់ ២០% ស្មើគ្នា​នៃ​សមុទ្រ​កាសព្យែន​ទាំងមូល​។ ការ​ទាមទារ​នេះ​ផ្ដល់​អត្ថប្រយោជន៍​ដល់​អ៊ីរ៉ង់ ព្រោះតែ​អ៊ីរ៉ង់​មាន​សមាមាត្រ​នៃ​ប្រវែង​ឆ្នេរ​តូច​។ រុស្ស៊ី​បាន​ដាក់​សំណើ​នូវ​ដំណោះស្រាយ​ដូចជា​៖ បាតសមុទ្រ (រួមទាំង​ធនធាន​រ៉ែខនិជ) ត្រូវ​បែងចែក​ទៅតាម​ខ្សែបន្ទាត់​នៃ​មណ្ឌល (ដូច​ករណី​ទាំងពីរ​ខាងលើ)​។ ចំណែក​ផ្ទៃ​ខាងលើ (រួមទាំង​ការនេសាទ) ត្រូវ​ដាក់ជា​សម្បត្តិ​រួម​រវាង​រដ្ឋ​ទាំងអស់​។ ស្ថានភាព​បច្ចុប្បន្ន ប្រទេស​រុស្ស៊ី កាហ្សាក់ស្ថាន និង តូមិននីស្ថាន បាន​ឯកភាព​គ្នា​លើ​ដំណោះស្រាយ​អំពី​ការបែងចែក​មណ្ឌល​របស់​ពួកគេ​ហើយ​។ ពុំមាន​បញ្ហាចោទ​ឡើយ​រវាង កាហ្សាក់ស្ថាន និង តូមិននីស្ថាន ប៉ុន្តែ​ក្រោយមក​ពុំ​មាន​ការចូលរួម​ឡើយ ដូច្នេះ​លែង​មាន​ការ​ឯកភាព​គ្នា​ទៀតឡើយ​។ អាហ្សែបែហ្សង់ និង​អ៊ីរ៉ង់ បាន​ទាស់ទែង​គ្នា​លើ​បញ្ហា​តំបន់​ប្រេង​ខ្លះ ដែល​រដ្ឋ​ទាំងពីរ​បាន​ទាមទារ​។ ជាច្រើន​លើក​ច្រើន​គ្រា ដែល​កងនាវាល្បាត​របស់​អ៊ីរ៉ង់​បាន​បាញ់ប្រហារ​ទៅលើ​នាវា​អាហ្សែបែហ្សង់ ដែល​បាន​ចូល​ទៅ​ធ្វើការ​រុករក​ប្រេង​នៅក្នុង​តំបន់​ទំនាស់​។ ហើយ​ក៏​មាន​ភាពតានតឹង​ស្រដៀងគ្នា​នេះ​ដែរ​រវាង អាហ្សែបែហ្សង់ និង​តូមិននីស្ថាន​។ ទំនាស់​ខ្លះទៀត​គឺ​បញ្ហា​រវាង តូមិននីស្ថាន និង​អ៊ីរ៉ង់​។ ដោយ​មិន​អើពើ​អំពី​ជម្លោះ​នៅ​ផ្នែក​ខាងត្បូង​នៃ​សមុទ្រ​កាសព្យែន កិច្ចព្រមព្រៀង​ទ្វេភាគី​បាន​ធ្វើឡើង​ជាបន្តបន្ទាប់​នៅ​សមុទ្រ​កាសព្យែន​ភាគ​ខាងជើង​ដូច​ខាងក្រោម​៖ រុស្ស៊ី និង កាហ្សាក់ស្ថាន បាន​ចុះហត្ថលេខា​លើ​សន្ធិសញ្ញា ដោយ​ផ្អែកតាម​អ្វី​ដែល​ពួកគេ​បាន​បែងចែក​សមុទ្រ​កាសព្យែន​ភាគ​ខាងជើង រវាង​មណ្ឌល​របស់​ពួកគេ​ទាំងពីរ ដោយ​យក​ខ្សែមេដ្យាន​។ មណ្ឌល​នីមួយៗ គឺជា​កម្មសិទ្ធិ​ដាច់ដោយឡែក​របស់​រដ្ឋ​នីមួយៗ រាប់ទាំង​ធនធាន​ទាំងអស់ រួមទាំង​បាតសមុទ្រ និង​ផ្ទៃខាងលើ​ក៏​ជា​កម្មសិទ្ធិ​ដាច់ដោយឡែក​របស់​រដ្ឋ​នីមួយៗ​ដែរ​។ រុស្ស៊ី និង អាហ្សែបែហ្សង់ ក៏​បាន​ចុះហត្ថលេខា​លើ​សន្ធិសញ្ញា​ស្រដៀងគ្នា​នេះដែរ​អំពី​ព្រំដែន​រួម​របស់​ពួកគេ​។ កាហ្សាក់ស្ថាន និង អាហ្សែបែហ្សង់ ក៏​បាន​ចុះហត្ថលេខា​លើ​សន្ធិសញ្ញា​ស្រដៀងគ្នា​នេះដែរ​អំពី​ព្រំដែន​រួម​របស់​ពួកគេ​។ អ៊ីរ៉ង់ មិន​ទទួលស្គាល់​កិច្ចព្រមព្រៀង​ទ្វេភាគី​រវាង​រដ្ឋ​ជាប់​ដែនទឹក​ទាំងនោះ​ទេ​។ អ៊ីរ៉ង់​នៅតែ​បន្ត​ទទូច​ចង់បាន​កិច្ចព្រមព្រៀង​ពហុភាគី​មួយ រវាង​រដ្ឋ​ទាំង ០៥ (ដូច​ការទាមទារ​របស់ខ្លួន​ឲ្យ​មាន​ការបែងចែក ១ ភាគ ៥ សម្រាប់​រដ្ឋ​នីមួយៗ)​។ ឥរិយាបថ នៃ​ប្រទេស​តូមិននីស្ថាន នៅ​មិនទាន់​ត្រូវ​បាន​គេ​ដឹង​នៅឡើយ​។ ក្រោយពី​រុស្ស៊ី​បាន​យល់ព្រម​យក​ខ្សែមេដ្យាន​ដើម្បី​បែងចែក​មណ្ឌល​រួចមក ហើយនិង​សន្ធិសញ្ញា​ចំនួន ០៣ ត្រូវ​បាន​ចុះហត្ថលេខា​រវាង​រដ្ឋ​ជាប់​ដែនទឹក​ខ្លះ​នោះ ហាក់ដូចជា​រូបមន្ត​ប្រាកដនិយម​មួយ​សម្រាប់​កំណត់​ព្រំដែន​នៃ​សមុទ្រ​កាសព្យែន​។ មណ្ឌល​របស់​រុស្ស៊ី​បាន​កំណត់​រួចរាល់​ហើយ​។ មណ្ឌល​របស់​កាហ្សាក់ស្ថាន​មិនទាន់​ត្រូវ​បាន​កំណត់​រួចរាល់​ទាំងស្រុង​នៅឡើយ​ទេ ក៏ប៉ុន្តែ​ពុំ​មាន​ជម្លោះ​ជាមួយ​រដ្ឋ​ដទៃ​ទេ​។ មណ្ឌល​របស់ អាហ្សែបែហ្សង់ តូមិននីស្ថាន និង អ៊ីរ៉ង់ នៅ​ពុំ​ទាន់​បាន​កំណត់​រួចរាល់​ទាំងស្រុង​នៅឡើយ​ទេ​។ គេ​មិន​បាន​ដឹង​ច្បាស់​ទេ ថាតើ​បញ្ហា​នៃ​សិទ្ធិ​ធ្វើនាវាចរ​ពី​អាហ្សែបែហ្សង់ និង​កាហ្សាក់ស្ថាន ឆ្លងកាត់​ទន្លេ​វ៉ុលហ្កា​ត្រូវ​បាន​បញ្ចូល​ទៅ​ក្នុង​កិច្ចព្រមព្រៀង​របស់​ពួកគេ​ជាមួយ​រុស្ស៊ី​ដែរ​ឬទេ ហើយ​អ្វីទៅ​ជា​លក្ខខណ្ឌ​សម្រាប់​នាវា​ពី​តូមិននីស្ថាន និង​អ៊ីរ៉ង់​។ ការ​ជួបពិភាក្សា​រវាង​បណ្ដា​រដ្ឋ​នៃ​សមុទ្រ​កាសព្យែន​នៅ​ឆ្នាំ ២០០៧ បាន​ចុះហត្ថលេខា​លើ​កិច្ចព្រមព្រៀង​មួយ ដែល​រារាំង​នាវា​ណាមួយ​ដែល​មិនបាន​ប្រើ​ទង់ជាតិ​របស់​រដ្ឋ​នៃ​សមុទ្រ​កាសព្យែន ពី​ការ​មកដល់​នៅ​ដែនទឹក​សមុទ្រ​កាសព្យែន​។ ការដឹកជញ្ជូន មាន​សេវាកម្ម​នៃ​ការដឹកជញ្ជូន​តាម​នាវាចម្លង​ជាច្រើន ដែល​ដំណើរការ​នៅលើ​សមុទ្រ​កាសព្យែន​រួមមាន​៖ ការធ្វើដំណើរ​រវាង ទីក្រុង Turkmenbashi ប្រទេស​តូមិននីស្ថាន និង ទីក្រុង​បាគូ (Baku) ការធ្វើដំណើរ​រវាង ទីក្រុង​បាគូ (Baku) និង ទីក្រុង Aktau ការធ្វើដំណើរ​រវាង ទីក្រុង​ដែល​គេ​មិន​បាន​ស្គាល់ឈ្មោះ​ជាច្រើន​នៅក្នុង​ប្រទេស​អ៊ីរ៉ង់ និងរុស្ស៊ី​។