Şah Abbas Camii

Şah Abbas Camii ya da Şah Abbas Mescidi (Azerice: Şah Abbas Məscidi), diğer adıyla Gence Cuma Camii (Azerice: Cümə məscidi), Azerbaycan'ın Gence şehrinde bulunan bir Şii İslam camisidir. 1606 yılında Safevî hükümdarı Şah Abbas'ın emriyle yaptırılan cami, Şeyh Bahaüddin Amilî'nin projesine göre inşa edildi. Caminin genel mimari kompozisyonu, plan düzeni ile yapım ve sanatsal-dekoratif özellikleri bakımından Orta Çağ Azerbaycan mimarisinde gelişen portal-kubbe geleneğinin devamı niteliğindedir. Genel bakış 1776 yılında camiye iki minare eklenmiştir. Cami, Gence'de geleneksel olan kırmızı tuğladan inşa edildi. Camide uzun süre medrese olarak hizmet verdi ve bu dönemde Azerbaycan'ın ünlü şair ve bilim adamı Mirza Şefi Vâzıh burada ders verdi. 2008 yılında cami binası tamamen yeniden inşa edildi. Yeniden inşa çalışmaları sırasında bir zarfın içinde eski Rus tahvilleri bulundu. Bu buluntu, son inşaat çalışmalarının 18. yüzyılın sonunda, Cevad Han'ın hükümdarlığı döneminde değil, 1910 yılında yapıldığı sonucuna varılmasına yardımcı oldu. Tarihi Gence kentinin Kadim Gence yerleşim alanından taşınmasının ardından yeni şehrin planlı biçimde imar edilmesine önem verildi. Bu süreçte anıtsal yapılarla birlikte altyapı sistemleri de inşa edildi. Dönemin şehircilik anlayışını yansıtan kanalizasyon sistemi birkaç kilometre uzunluğa ulaştı, tuğladan örülen ana hatlar caminin yanından ve meydanın altından geçerek Genceçay'a bağlandı. Bu sistemin bazı bölümleri günümüzde de kullanılmaktadır. Şehrin su ihtiyacı ise kâriz sistemi aracılığıyla karşılanmıştır. Şehir merkezinin çekirdeğini, Şah Abbas Camii çevresinde gelişen bir külliye oluşturdu. Külliye, anıtsal cami binasının yanı sıra caminin kuzeyinde yer alan ve iki yandan çift minarelerle çevrili bağımsız bir giriş portalını ve cami çevresinde konumlanan Gence Medresesi'ni kapsamaktadır. Külliyenin ana yapısı olan caminin inşası genel olarak 1606 yılına tarihlendirilmektedir. C. Aleksandroviç'e göre cami kapısı üzerindeki kitabede yer alan "Kilidi-Şamahi" ifadesi, ebced hesabına göre hicrî 1015 yılına, yani miladî 1606 yılına karşılık gelmektedir. Bununla birlikte bazı kaynaklarda caminin inşa tarihi 1620 olarak verilmektedir. Gence Tarih ve Etnografya Müzesi'nde korunan bir kitabede bu tarih yer almakta olup, M. Aliyev 1606 tarihinin daha güvenilir olduğunu belirtmektedir. Cami ve külliyenin, Doğu dünyasında tanınmış bir âlim ve mimar olan Şeyh Bahaeddin tarafından inşa edildiği kabul edilmektedir. Şeyh Bahaeddin, caminin yakınında bulunan Şah Abbas Kervansarayı ile Çökek Hamamı'nın da mimarı olarak anılmaktadır. 1885 tarihli Kafkas Takvimi'nde ise Gence Cuma Camii külliyesinin hicrî 1209 yılında Karabağ Hanı'nın ordusu tarafından yağmalandığı ve tahrip edildiği, ardından onarım çalışmalarının başlatıldığı belirtilmektedir. Mimari yapısı Cami binası, plan şemasında kare forma sahip merkezî bir harim ile bu mekâna bağlanan yan nişlerden oluşmaktadır. Yapının merkezinde yer alan ana salon yaklaşık 25,30×25,28 metre ölçülerindedir. Tüm mimari kompozisyon, 204 m² alana ve 13 metre yüksekliğe sahip bu merkezî mekân etrafında kurgulanmıştır. Dört cephesinde derin nişler bulunan kare planlı harim tipi, XVII. yüzyıl Azerbaycan mimarisinde sıkça kullanılan bir düzenleme olup, yapının ana eksenlerini ve girişlerin konumunu açık biçimde belirlemektedir. Yapının ana girişi, kuzey cephesinde yer almaktadır. Mihrap ise güney duvarındaki nişin derinliğine yerleştirilmiştir. Doğu ve batı cephelerinde de ana giriş niteliğinde iki kapı bulunmaktadır. Bunun yanı sıra, ana girişlerin her iki yanında yer alan küçük nişlerden geçilen tali kapılar da mevcuttur. Altı adet dış niş, her biri yaklaşık 12 m² alana sahip olup tarikat mensuplarının kullanımı için tasarlanmıştır. Bu nişlere hem avludan doğrudan hem de merkezî salondan açılan kapılarla ulaşılabilmektedir. Ayrıca yapının dört köşesinde, her biri 12 m² alana ve 4,4 metre yüksekliğe sahip küçük odalar bulunmaktadır. Bu odalar avludan erişilebilir durumdadır ve duvar kalınlıkları içinde açılan kapılarla birbirleriyle ve merkezî mekânla bağlantı kurmaktadır. Yapının çok sayıda girişe sahip olması, iç mekânlar arasında kesintisiz bir dolaşım sağlamaktadır. Giriş açıklıklarının neredeyse duvar yüksekliğine ulaşması, yapının pilonlar ve sütunlar üzerine oturtulmuş izlenimi vermektedir. Bu özellik, Şah Abbas Camii'ni aynı dönemde inşa edilmiş diğer Azerbaycan camilerinden ayırmaktadır. Planlamada simetri temel ilke olarak benimsenmiş, merkezî salon tüm mekânsal düzenin çekirdeği hâline getirilmiştir. Duvar kalınlıkları içinde açılan kapı boşlukları hafif kırımlı bir geometriye sahiptir ve bu durum girişlere özgün bir karakter kazandırmaktadır. Cami, 20×20×4,5 cm ölçülerinde tuğlalar ve alçı harç kullanılarak inşa edilmiştir. Merkezî salonun duvar kalınlığı bazı bölümlerde 3 metreye kadar ulaşmaktadır. Portal, nişler ve köşe odalarında bu kalınlık 1-1,3 metre arasında değişmektedir. Yapının tüm mekânları tuğladan örülmüş tonoz örtülere sahiptir. Merkezî salonun kubbeli örtüsü bu açıdan istisna oluşturmaktadır. Kapı ve pencere açıklıkları da tuğla kemerlerle çevrelenmiştir. Yapının iç ve dış yüzeylerindeki duvarlar ile kemerler özenle sıvanmıştır. Ayrıca bakınız Azerbaycan'da İslam Azerbaycan'daki camiler listesi Kaynakça