Ağdere Rayonu

Ağdere Rayonu (Azerbaycanca: Ağdərə rayonu) veya eski adlarıyla Cerabert Rayonu ve Mardakert Rayonu (Azerbaycanca: Mardakert rayonu; Ermenice: Մարտակերտի շրջան), Azerbaycan'da rayondur. 1930-1991 yılları arasında Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin Dağlık Karabağ Özerk Oblastı'na bağlı idi. 1992-2023 yılları arasında sınırları içerisinde Azerbaycan'ın Kelbecer, Terter ve Ağdam rayonları bulunmakta idi. Merkezi Ağdere şehridir. Hakkında Rayon Karabağ'ın tarihi melikliklerinden olan Jraberd (Cerberd) emirliğinin bir parçasıydı. 8 Ağustos 1930'da Cerabert adıyla kuruldu. 17 Eylül 1939'da rayonun adı Martakert olarak değiştirildi. "Martakert" (Համականերեն) kelimesi, Ermenice "Marta" (savaş) ve "-kert" (şehir, kale, yerleşim) kelimelerinden türemiştir ve "Savaş Şehri" veya "Savaş Kalesi" anlamına gelir. Marta "Kutsal Meryem" anlamında da kullanılır. Ayrıca Ermenice "mard" (insan) ve "kert" (inşa edilmiş, kurulmuş, şehir) kelimelerinden türetilen ve "insan tarafından inşa edilmiş" veya "insan yerleşim yeri" anlamına gelen "Mardakert" (Մարտակերտ) ismi de yaygın idi. 26 Kasım 1991'de Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti parlamentosu Dağlık Karabağ Özerk Oblastı'nın özerk statüsünü iptal etti ve rayonun adını Ağdere olarak değiştirdi. 13 Ekim 1992'de Ağdere rayonu lağvedildi ve toprakları komşusu olan üç rayona paylaştırıldı; batı kısmı Kelbecer'e, kuzeydoğu kısmı Terter'e ve güneydoğu kısmı Ağdam'a bağlandı. Rayonun eski merkezi Ağdere kasabası da bu kapsamda Terter rayonuna bağlanmıştır. Rayonun idari merkezi Ağdere kasabasıydı. Rayonda Madagiz (1943'te kent statüsü kazandı), Ağdere (1960'tan sonra) ve Marağa (1966'dan sonra) olmak üzere üç tane şehir tipi yerleşim yeri bulunmaktaydı. Rayon, Dağlık Karabağ Özerk Oblastı'nın yüzölçümü ve nüfus bakımından en büyük rayonuydu. 1993 Azerbaycan Darbesi sonucu Karabağ cephesinde savaşan orduya komuta eden Suret Hüseynov, merkezi hükûmete karşı ayaklandı ve Bakü'ye saldırı başlattı. Liderliğini yaptığı ordu birlikleri mevzilerini terk ederek Bakü'ye saldırıya katıldı. Bu olayın sonucunda Ağdere 27 Haziran 1993 yılında Karabağ Savaşı ile Ermenistan Silahlı Kuvvetlerinin desteğindeki Karabağ Ermeni güçlerinin kontrolüne girdi. Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin Martakert ilinin bir parçası oldu. 2020 yılı Eylül ayına kadar başta 2008 Ağdere çatışmaları olmak üzere birçok çatışmanın yaşandığı Ağdere, İkinci Dağlık Karabağ Savaşı sonrası 2020 Dağlık Karabağ Ateşkes Antlaşması'na göre Rus barış gücü denetiminde Ermeni kontrolünde kaldı. 2023 Dağlık Karabağ çatışmaları sonrası kasaba, 26 Eylül 2023'te Azerbaycan kontrolüne devredilmiş ve Azerbaycan askerleri tarafından kasaba merkezine Azerbaycan bayrağı dikilmiştir. 2023 Aralık ayında cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in imzaladığı kararnameye göre Ağdere rayonu eski sınırlarına göre yeniden oluşturuldu. Kaynakça