Гәнжә

Гәнжә (әз. Gəncə; Ресей патшалығында Елизаветполь, 1920 – 1935 арасында; Гәнжә, 1935 – 1991 арасында; Кировабад) — Әзербайжанның екінші үлкен қаласы. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Гәнджә халқының саны 344 108 адамды құрады. Географиялық сипаттамасы Кіші Кавказдың солтүстік-шығыс етегіндегі Гәнжә-Қазақ ойпатында, Кура бассейніндегі Гянджачай өзенінің бойында, Бакуден 375 км жерде орналасқан. Гәнджәның климаты жылы және құрғақ. Жазғы температура көбінесе 30°C-қа жетеді. Қысқы температура аздап аязды болады. Қаланы желден Кавказ таулары қорғайды. Мұндағы желдер аса қолайлы емес: жазда олар шаң көтереді, ал қыста суық температура әкеледі. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 286 мм. Бұл негізінен көктемнің соңы мен жаздың басында болады. Тарихы Қаланың аты әзірбайжанша gencə (Анадолы түрікшесінде «geniş», «genişce») сөзінен шыққан, «кең», «кеңше» деген мағынаны білдіреді. Ежелгі заманда Ұлы Жібек жолы осы аймақтар арқылы өткен. Гәнжәны 859 жылы сол кезде билік құрған араб әулетінің мүшесі Мұхаммед ибн Халед құрған деп есептеледі. Ол өз атауын осы жерден алған деп есептеледі. Дегенмен, кейбір дереккөздерге сүйенсек, ол алғаш рет 659-660 жылдары аймаққа алғашқы араб шапқыншылығы кезінде аталған. Алғашқы ғасырларында Гәнжә тез дамып, әскери күші нығайып, қақпалары бар бекініс салынып, қолөнер, өнеркәсіп және сауда өркендеді. XI-XII ғасырларда қала селжүктер мен грузиндердің бірнеше шапқыншылығына ұшырады, ал 1235 жылы оны татар-моңғолдар басып алды. 1578-1590 Осман-Иран Соғысы кезінде 1578-де Османлының қолына өткен қала, 3 шілде 1606-да Шах Бірінші Аббас тарапынан кері алынған. XVI-XVIII ғасырларда Гәнжә Сефевидтік Иранға тиесілі болды. 1723 жылы Осман әскері қалаға шабуыл жасағаннан кейін ол тастап кетті. Тірі қалған тұрғындар қашып кетті. Уақыт өте келе халық саны қалпына келіп, Гәнжә XVIII ғасырдың аяғында күшейген Гәнжә хандығының астанасына айналды. Бірақ 1803 жылы Ресей Парсымен соғысып жатқан кезде, генерал Цицианов бекіністі басып алуды көздеді. 1804 жылы Гәнжәны орыстар басып алып, Елизаветполь деп өзгертті, ал князьдік Ресейге қосылды. 1840 жылға дейін қала комендант режимінде болды. Ол жойылғаннан кейін, Елизаветполь аудан орталығы ретінде Грузин-Имерети губернаторлығының құрамына кірді. 1804 жылы Ресей патшалығы тарапынан алынған, 1826-1828 жылдары арасында Ресейден түріктер алған болса, 1828 жылы нақты болып Ресей патшасының қолына өткен. ХХ ғасырдың басында Гәнжә кең көшелері, кең жайылған алып шынар ағаштары және аулалары бар ерекше үйлері бар қала ретінде сипатталды. 1905 жылы әзірбайжандар мен армяндар арасындағы дұшпандық пен қанды қақтығыстардың нәтижесінде халық екі лагерьге (армяндар мен мұсылмандар) бөлінді, ал олардың арасындағы өшпенділік жалғасты. 1918 жылы қаланың тарихи атауы қалпына келтірілді. 1991-де Әзербайжан тәуелсіздігін алғаннан кейін, осы елдің ең үлкен екінші қаласы. Экономикасы және инфрақұрылымы Гәнжә экономикасы ішінара ауыл шаруашылығына, ішінара туризмге бағытталған және кейбір өнеркәсіп салаларына ие. Жақын маңдағы кеніштерден өндірілетін кен минералдары Гәнжәның мыс пен глинозем өндіретін металлургия өнеркәсібін қамтамасыз етеді. Фарфор, жібек және аяқ киім өнеркәсібі де бар. Басқа салалар айналадағы ауыл шаруашылығы жерлерінен азық-түлік өнімдерін, жүзімді және мақтаны өңдейді. Қалада Әзірбайжандағы ең ірі тоқыма конгломераттарының бірі бар және көршілес елдер мен Таяу Шығыс нарықтарында жоғары бағаланған Гәнжә жібек матасымен танымал. Қала халқы негізінен өндіріс, білім беру, көлік, қызмет көрсету және тамақтандыру салаларында жұмыс істейді. Қалада үш мемлекеттік жоғары оқу орны бар: Әзірбайжан мемлекеттік аграрлық университеті, Гәнджә мемлекеттік университеті және Әзербайжан технологиялық университеті. Қалада сондай-ақ 10-нан астам орта арнаулы оқу орындары бар: кәсіптік мектептер, техникалық мектептер, колледждер (музыка колледжі, медициналық колледж және Гянджа аймақтық колледжі). Көрнекі орындары Гәнжә Әзербайжан мемлекетіндегі ең әдемі елді мекендердің бірі болып саналады. Оның аумағында ежелгі ескерткіштермен қатар, ел тарихын көрсететін және келушілердің назарын аударуға тұрарлық салыстырмалы түрде жаңа көрікті жерлер бар. Туристт үшін ең көрнекті орын — Шейх Бахауддиннің есімімен аталған тарихи кешен. Оған екі залы бар Чокьяк Хамам, қазір Месхети Гянджави мұражайы орналасқан керуен сарай және осында 1606 жылы салынған Жұма мешіті сияқты ғимараттар кіреді. Тағы бір баруға тұрарлық жер — Джавад хан кесенесі. Ол хан жерленген жерде орналасқан және ортағасырлық мектептің стилін білдіреді. 19 ғасырдың басында қалада православиелік және мұсылман тұрғындарының қайырымдылықтарының арқасында зират орнында тұрғызылған орыс шіркеуі салынды. Ғимараттың ішінде бірнеше ежелгі белгішелер сақталған. Ескі қаланы қоршап тұрған ортағасырлық бекіністің қирандылары да көруге тұрарлық. Шамамен 19 ғасырдың екінші жартысына дейін бекіністе бақылауға арналған дөңгелек мұнаралар болған. Сонымен қатар жаңа көрікті жер — шамамен 50 000 жасыл бөтелкеден салынған Бөтелке үйі. Атауы ғимараттың қасбетінде шыны түбімен жазылған. Сондай-ақ, ұлы ақын Низами Ганджавидің кесенесіне, оның жерленген деп есептелетін жерге, сондай-ақ Имамзаде кесенесі болып табылатын сәулет кешеніне баруға болады. Бауырлас қалалары Қала суреттері Тағы қараңыз Гәнжа дәлізі Дереккөздер