Թաղուտ

Թաղուտ, գյուղ Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանում։ Տեղաբաշխված է հանրապետության հարավարևելյան հատվածում։ Հադրութ շրջկենտրոնից գտնվում է 18 կմ հեռավորության վրա, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտից՝ 60 կմ հեռավորության վրա։ Աշխարհագրություն Գտնվում է Հադրութից 9 կմ դեպի հյուսիս-արևմուտք, իսկ հեռավորությունը Արցախի Հանրապետության մայրաքաղաք Ստեփանակերտից 115 կմ է։ Դիրքը գեղատեսիլ է, շրջապատված է այգիներով, բարձրությունը ծովի մակերևույթից 845 մետր է, կլիման, օդը և ջուրը շատ բարենպաստ է։ Կոլտնտեսությունը կազմավորվել է 1929 թվականին, տնտեսության հիմնական ուղղություններն են, հացահատիկի մշակությունը, ինչպես նաև` խաղողագործությունն ու անասնապահությունը։ Գյուղի շրջակայքը հարուստ է թեղու ծառատեսակով, որից էլ առաջացել է «թեղուտ» բառից, որը ձևափոխվել և այժմ կոչվում է Թաղոտ։ Գյուղի պատմությունն սկսվում է 12-րդ դարի սկզբներից, Հադրութի շրջանի պատմական գյուղերից է, ըստ գյուղի բնակիչների` այստեղ բնակավայր է եղել դեռ 9-րդ դարից։ 1836 թվականին այստեղ 7 Քար կոչվող եկեղեցու տեղամասում կառուցվել է Սուրբ Հովհաննես եկեղեցին, որն այժմ ոչ բարվոք վիճակում է։ 1890-ական թվականների սկզբներին այստեղ կար 70 տուն, 475 բնակիչ, 1987 թվականին` 71 տուն, 198 բնակիչ։ Էլեկտրաֆիկացվել է 1951 թվականին։ Այս գյուղում է ծնվել հայ խորհրդային հեղափոխական գործիչ, Բաքվի 26 կոմիսարներից` Բաղդասար Ավագյանը։ Համայնքը լեռնային է, ունի 476.0 հա տարածք, որից 270.64 հա գյուղատնտեսական նշանակություն, 174.44 հա անտառային հողեր։ Թաղուտ համայնքի սահամանային գոտով հոսում է Իշխանագետի վտակը։ Համայնքի տարածքում առկա են թվով 4 աղբյուրներ` «Քաշեն», «Արտեն», «Սիսեռն» և «Սորբեն»։ Հայ-ադրբեջանական պատերազմ (2020) 2020 թվականի հայ-ադրբեջանական պատերազմի հետևանքով գյուղը հայաթափվել և անցել է Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո։ Բնակչություն Թաղուտ համայնքի բնակչության թվաքանակը կազմում է 205 մարդ, կա 61 տնտեսություն։ Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը. Գյուղի բնակիչները սերում են 1703 թվականի Սյունյաց աշխարհի Դարբաս գյուղից տեղափոխված Գալուստի, Գրիգորի և Յաղուբի ընտանիքներից, սակայն գյուղի տարածքում պահպանվել են նաև 12-րդ դարի հուշարձաններ։ 19-րդ դարում այն իր մարդաշատությամբ գավառի հայաբնակ մեծ գյուղերից էր։ Հայրենական մեծ պատերազմին գյուղից մասնակցել է 160 մարդ, որից զոհվել են 72-ը իսկ ըստ Ս. Մելքումյանի «Լեռնային Ղարաբաղ» գրքի` Հայրենական մեծ պատերազմին մասնակցել է 134 մարդ, որից զոհվել է 51-ը. նրանց հիշատակին կանգնեցվել է հուշարձան։ Արցախյան առաջին պատերազմին մասնակցել է 35 մարդ, որից 5-ը զոհվել են, 5-ը վիրավորվել։ Հուշարձաններ Գյուղի տարածքում պահպանվել են մի շարք հուշարձաններ, որոնք թվագրվում են զարգացած միջնադարից և հասնում է մինչև 19-րդ դարը։ Կան բնակելի երկհարկանի տներ, որոնցից մի քանիսն ունեն 18-րդ դարի շինարարական արձանագրություն։ Գյուղի հյուսիսային եզրին գտնվում է Ս. Հովհաննես եկեղեցին, որը գրավոր աղբյուրներում հիշատակվում է 1841 թվականից։ Այն միանավ բազիլիկ շինություն է, երկթեք տանիքը հենված է հյուսիսային և հարավային պատերի վրա։ Արևելյան մասում կիսաշրջան խորանն է ՝ կից ավանդատներով, իսկ հյուսիսային մասում մկրտության խորշն է՝ ավազանով։ Եկեղեցու մուտքը հարավից է, լուսավորությունը ապահովում են վեց լուսամուտները։ Գերեզմանատունը գտնվում է գյուղի հարավ-արևմտյան հատվածում։ Այստեղ պահպանվել են 16-19-րդ դարերի մի քանի տասնյակ արձանագիր տապանաքարեր։ Գյուղամիջում կանգուն է 1719 թվականի մի աղբյուր, որն ըստ շինարարական արձանագրության կառուցել է Սյունյաց Աղվերծ (Դարբաս) գյուղի խոջա Ղազարը՝ ի հիշատակ իր հարազատների։ Ճվավանքի ուխտատեղին գտնվում է գյուղից 800 մետր հարավ-արևմուտք։ 1922 թվականին հիշատակվում է Ճառավանք անվամբ:Խորհրդային տարիներին սրբավայրը քանդվել է, սակայն տեղում պահպանվել են տարբեր շինությունների հետքերը։ 2001 թվականի ուսումնասիրությունների ընթացքում հուշարձանի շրջակա գերեզեմանատանը առկա էին 12-13 -րդ դարերի ութ խաչքար, որոնցից երեքն արձանագիր են։ Տնտեսություն Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ՝ անասնապահությամբ և հողագործությամբ։ Պատմամշակութային հուշարձաններ Համայնքի պատմամշակութային հուշարձաններն են՝ Սբ. Հովհաննես եկեղեցի (19-րդ դար), գերեզմանոց (17-19-րդ դարեր), աղբյուր (17-րդ դար), իջևանատուն (18-րդ դար), հաշվառված է 6 հուշարձան։ Հասարարակական կառույցներ Համայնքում գործում են գյուղապետարան, մշակույթի տուն, բուժկետ, միջնակարգ դպրոց, որտեղ սովորում են 25 աշակերտներ։ Արտաքին հղումներ Հակոբ Ղահրամանյան, ՏԵՂԵԿԱՏՈւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության վարչատարածքային միավորների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերի, Երևան, Ճարտարագետ, 2015 թ. Ծանոթագրություններ World Gazetteer(չաշխատող հղում) - World-Gazetteer.com(անգլ.) Population of Nagorno-Karabakh Republic (2005) Արխիվացված 2011-03-02 Wayback Machine(հայ.)(անգլ.)(ռուս.)