Աւստրիա

Աւստրիա, սահմաններն են՝ արեւմուտքէն՝ Զուիցերիա եւ Լիխթենշթայն, հարաւէն՝ Զուիցերիա, Իտալիա եւ Սլովենիա, հիւսիսէն՝ Գերմանիա, հիւսիս-արեւելքէն՝ Չեխիա եւ Սլովաքիա, արեւելքէն եւ հարաւ-արեւելքէն՝ Հունգարիա։ Գտնուելով Կեդրոնական Ալպանեաններու շրջանին մէջ, Աւստրիա մեծ մասամբ լեռնային երկիր մըն է։ Դաշտային շրջանը կ'ոռոգուի Տանուպի ջուրերով։ Հակառակ լեռնային շրջաններու շատութեան, Աւստրիա ունի հարուստ արօտավայրեր եւ երկրագործական բերրի շրջաններ։ Անտառները, որոնք կը ծածկեն երկրին 40 առ հարիւրը, ճարտարարուեստական աղբիւրներ են։ Ալպեան լեռներէն հոսող ջուրերը կ'օգտագործուին ջրաելեկտրակայաններու համար։ Մայրաքաղաք Վիեննան ճարտարարուեստի գլխաւոր կեդրոնն է։ Միւս գլխաւոր քաղաքներն են Կրաց, որ նոյնպէս ճարտարարուեստի կեդրոն մըն է, Լինց, Սալզպուրկ, Իննսպրուք։ Վերջին երկուքը զբօսաշրջական կեդրոններ են։ Պաշտօնական եւ ժողովրդական լեզուն գերմաներէնն է։ Պատմութիւն եւ Կառավարութիւն Համաշխարհային Ա. պատերազմին նախորդող շրջանի Աւստրիոյ պատմութիւնը կը նոյնանայ Աւստրօ-Հունգարական թագաւորութեան եւ իշխող հարստութեան Հապսպուրկներու պատմութեան հետ։ Աւստրիա Հապսպուրկներու իշխանութեան ենթարկուեցաւ 1276-ին, Գերմանիոյ թագաւոր Ռուտոլֆ Ա. Հապսպուրկի սեփականութիւնը դառնալէ ետք։ Ապա, Եւրոպայի մէջ վերիվայրումներու շրջանին, Շարլ Ե.ի զօրաւոր իշխանութեան եւ ամուսնական կապերու արդիւնքով Աւստրիոյ միացուեցաւ Թիրոլը (1363), Պոհեմիան եւ Հունգարիան (1526)։ 1699-ին, Թրանսիլվանիա եւս աւելցաւ կայսրութեան հողային տարածութեան։ Հապսպուրկներու կայսրութիւնը երկու գլխաւոր յաղթանակներով ետ մղեց թուրք օսմանեան յարձակումները։ Հակառակ անջատման եւ եօթնամեայ պատերազմներէն տկարացած ըլլալուն, Լեհաստանի առաջին եւ երրորդ բաժանումներէն ստացաւ Կալիսիան (1772 եւ 1795)։ 1804-ին Ֆրանսուա Բ. պահելով հանդերձ գերմանական հռոմէական կայսրի տիտղոսը, բոլոր պետութիւնները միացնելով կոչեց Աւստրիոյ կայսրութիւն։ Յեղափոխական Ֆրանսայի, ապա Նափոլէոնի հետ կռիւներուն հետեւանքով Աւստրօ-հունգարական կայսրութիւնը մեծ հողեր կորսնցուց, սակայն 1815-ին Աստրիա դարձած էր Գերմանական Համադաշնութեան առաջնորդող երկիրը։ Աստրիոյ արտաքին գործոց նախարար Քլեման Ֆոն Մեթերնիխ Եւրոպայի գլխաւոր իրաւարարը հանդիսացաւ մինչեւ 1848։ 1867-ի սահմանադրութիւնը Աւստրիայի իշխանութիւնը միացուց Հունգարիոյ հետ եւ պետութիւնը կոչուեցաւ Աւստրօ-Հունգարական կայսրութիւն, որ շարունակուեցաւ մինչեւ 1918։ Կայսրութեան մաս կը կազմէին բազմաթիւ երկիրներ՝ 676.250 քառ.քմ տարածութեամբ եւ 51 միլիոն բնակչութեամբ։ 1918-ի պարտութենէն ետք Սէն Ժերմէն Ան Լէյի դաշնագրով (10 Սեպտեմբեր 1919) քայքայուեցաւ Հապսպուրկներու Աւստրօ-Հունգարական կայսրութիւնը, որուն փոխարէն կազմուեցան անկախ երկիրներ.-այժմու Աւստրիան, Չեխոսքովաքիան, Հունգարիան, Աւստրիական Լեհաստանը, որ ռուսական եւ գերմանական բաժիններուն միանալով կազմեց Լեհաստանի անկախ պետութիւնը։ Կարեւոր հողամասեր միացուեցան Իտալիոյ, Եուկոսլաւիոյ եւ Ռումանիոյ, իսկ Տանուպը եղաւ միջազգային գետ։ Համաշխարհային երկու պատերազմներուն միջեւ Աւստրիա ունեցաւ քաղաքական փոթորկոտ պատմութիւն մը՝ քայքայուած տնտեսութեամբ։ Ընկերվարականները կատարեցին տնտեսական եւ քաղաքական փոփոխութիւններ, ղեկավարութեամբ վարչապետ Էնկլպերթ Տոլֆուսի, որ նացիներուն կողմէ սպաննուեցաւ 25 Յուլիս 1934-ին։ Իր յաջորդը՝ Քուրթ Շուսնիկ փորձեց պահել երկրին անկախութիւնը, սակայն ձախողեցաւ։ Ատոլֆ Հիթլեր առանց ընդդիմութեան հանդիպելու գրաւեց եւ Գերմանիոյ կցեց Աւստրիան՝ 13 Մարտ 1938-ին (Անշլուս)։ Սովետական բանակները Վիեննա մտան 12 Ապրիլ 1945-ին։ Աւստրիոյ անկախ հանրապետութիւնը վերահաստատուեցաւ 1945-ին, իր ներկայ սահմաններով։ Դաշնակիցներու կողմէ ազատագրուելէ ետք (1945), Տոքթոր Քարլ Ռեննըր ժամանակաւոր կառավարութեան նախագահ ընտրուեցաւ։ Խորհրդային Միութեան ձգձգումներուն հետեւանքով 17 տարի երկարաձգուած գրաւման շրջանէ մը ետք, 15 Մայիս 1955-ին գոյացած եւ նոյն տարուան Յուլիս 27-ին վաւերացուած հաշտութեան դաշնագրով Աւստրիա ունեցաւ իր ամբողջական անկախութիւնը։ Խորհրդային Միութիւնը ամէն ճիգ թափեց Աւստրիան իրեն արբանեակ երկիր մը դարձնելու, սակայն ձախողեցաւ իր նպատակին մէջ։ Վարչաձեւ Աւստրիան ֆետերադիվ հանրապետութիւն է, որուն նախագահը կ'ընտրուի ժողովրդային ուղղակի քուէարկութեամբ, վեց տարուան համար։ Երեսփոխանական ժողովի՝ Նասիոնալռաթի անդամները եւս կ'ընտրուին ուղղակի քուէարկութեամբ, 4 տարուան համար։ Պունտեսռաթը կ'ընտրուի գաւառական ժողովներու կողմէ։ Աւստրիա ունի գլխաւոր երկու կուսակցութիւններ՝ Ժողովրդային եւ Ընկերվար, որոնք մինչեւ 1966-ի Մարտը կը կազմէին համաձայնական կառավարութիւն մը։ Այդ թուականին, Ժողովրդային կուսակցութիւնը ապահովեց բացարձակ մեծամասնութիւն։ Վարչական բաժանում Հիմնական հոդված՝ Աւստրիայի վարչական բաժանում Համաձայն Աւստրիայի անկախութեան հռչակագրին՝ Աւստրիան կը համարուի ֆետերադիվ Հանրապետութիւն եւ բաժնուած է 9 ֆետերալ շրջաններու (գերմ.՝ Bundesländer)։ Պըրկընլանտ (Burgenland) Կարինթիա (Kärnten) Ստորին Աւստրիա (Niederösterreich) Վերին Աւստրիա (Oberösterreich) Զալցպըրկ (Salzburg) Շթիրիա (Steiermark) Թիրոլ (Tirol) Վորարլպըրկ (Vorarlberg) Վիեննա (Wien) Աշխարհագրութիւն Բնութիւնը Աւստրիայի տարածքի 3/4 կազմուած է Արեւելեան Ալպերու ծալքակոշտաւոր եւ ծալքաւոր երիտասարդ լեռնաշղթաներէն, որոնք արեւմուտքի մէջ կը հասնին 3.300-3.500 մ եւ աւելի, արեւելքի մէջ՝ 2.400 մ բարձրութեան։ Հարաւի եւ հիւսիսի մէջ լեռներն աւելի ցած են, աչքի կը զարնեն մեծ թեքութեամբ եւ խիստ կտրտուածութեամբ։ Արեւելեան Ալպերուն բնորոշ են երկայնակի ընդարձակ հովիտները (Ինն, Զալցախ, Էնս եւ այլ գետերու), իսկ արեւելքի նախալեռներուն՝ գոգաւորութիւնները (Գրացի, Կլագենֆուրտի են)։ Արեւելքի մէջ կը գտնուի Շտիրիապըրկենլանտեան բլրապատ թեք հարթավայրը, հիւսիսի եւ հիւսիս-արեւելքի մէջ՝ Միւլֆիրթել, Ուալտֆիրթել, Վեյնֆիրուել ցած լեռները (400—900 մ)։ Արեւելեան Ալպերը կազմուած են բիւրեղային թերթաքարերէ եւ պալէոզոեան ապարներէ։ Աւստրիայի արեւելեան մասը կը յարի Վիեննայի աւազանի նէոգենի նստուածքներով լեցուած երիտասարդ իջուածքներուն։ Պատկերասրահ Բնակչութիւն Աղբիւրներ Երուանդ Մոնոֆարեան (1968), «Հանրագիտակ», Համազգայինի տպարան, Պէյրութ, էջ 51-55։ Ծանօթագրութիւններ