Զալցպուրկի Մայր եկեղեցի

Զալցպուրկի Մայր եկեղեցի (գերմ․՝ Salzburger Dom)․ Կաթոլիկ եկեղեցւոյ Աւստրիոյ Զալցպուրկ քաղաքի մայր եկեղեցին։ Հիմնուած է 774-ին Սուրբ Ռուպերթին կողմէ եւ կառուցուած՝ հռոմէական քաղաքի մը աւերակներուն վրայ։ Պատմութիւն Զալցպուրկի Սուրբ Վերգիլիոսը կառուցեց առաջին տաճարը՝ հաւանաբար օգտագործելով Սուրբ Ռուփերթի հիմերը։ Առաջին Մայր տաճարի (Dom) մասին յիշատակութիւն կայ 774 թուականին։ Այսպէս կոչուած Վերգիլեան տաճարը կառուցուած է 767-774 թուականներուն. անիկա ունէր 66 մեթր երկարութիւն եւ 33 մեթր լայնութիւն։ Առնօ արքեպիսկոպոսը (785–821) ձեռնարկեց տաճարի առաջին նորոգութիւններուն՝ անոր աւարտէն հազիւ 70 տարի անց։ 842 թուականին շէնքը այրեցաւ շանթահարութեան պատճառով։ Երեք տարի անց սկսան կառոյցի վերաշինութեան աշխատանքները։ Յարթուիկ արքեպիսկոպոսի օրով, 1000-1080 թուականներուն, սրբարանը ընդարձակուեցաւ դէպի արեւմուտք՝ աւելցնելով երգչախումբի բաժինը եւ գետնադամբարանը։ Կոնրադ Ա. արքեպիսկոպոսը 1106-1147 թուականներուն աւելցուց արեւմտեան աշտարակները։ Այս նախնական եկեղեցին վաղ միջնադարուն ենթարկուեցաւ առնուազն երեք մեծածաւալ շինարարական փուլերու, որոնց արդիւնքը եղաւ որոշ չափով «այդ պահու կարիքներուն յարմարեցուած» (ad hoc) ռոմանական ոճի պազիլիք մը։ 1598-ին պազիլիքը ծանրօրէն վնասուեցաւ, եւ վերականգնման ու վերակառուցման քանի մը ձախող փորձերէ ետք, իշխան-եպիսկոպոս Վոլֆ Տիթրիխ Ռայթենաուն (արքեպիսկոպոս՝ 1587-1612) ի վերջոյ հրամայեց քանդել զայն։ Վոլֆ Տիթրիխը ժամանակակից իտալական պարոքքօ ճարտարապետութեան հովանաւորն ու պաշտպանն էր, քանի որ տեսած էր անոր ծագումը Իտալիոյ եւ յատկապէս Հռոմի մէջ։ Արդարեւ, Վոլֆ Տիթրիխն էր պատասխանատուն նաեւ հարեւանութեամբ գտնուող «Alte Residenz»-ի (Հին նստաւայր) կառուցման, որն այսօր միացած է Մայր տաճարին։ Հարաւային ճակատը Վոլֆ Տիթրիխը վարձեց իտալացի ճարտարապետ Վինչենցօ Սքամոցցին՝ պատրաստելու համար պարոքքօ ոճի նոր շէնքի համապարփակ յատակագիծը։ Սակայն շինարարութիւնը չսկսաւ մինչեւ Վոլֆ Տիթրիխի յաջորդին՝ Մարքուս Զիթիխ ֆոն Հոհենեմսի օրով (արքեպիսկոպոս՝ 1612-1619), որ 1614-ին դրաւ նոր տաճարին հիմնաքարը։ Սանթինօ Սոլարին նախագծեց ներկայ տաճարը՝ զգալիօրէն փոփոխութեան ենթարկելով Սքամոցցիի սկզբնական յատակագիծը։ Նոր սրբարանը աւարտեցաւ 1628-ին՝ շինարարութեան սկիզբէն հազիւ 15 տարի անց։ 24 Սեպտեմբեր 1628-ի օծման արարողութեան ժամանակ, տաճարի մարմարեայ պատշգամներուն վրայ տեղաւորուած 12 երգչախումբեր երգեցին Ստեֆանօ Պերնարտիի (Զալցպուրկի արքունիքի կապելմայսթըրը) յօրինած «Te Deum»-ը (որուն նոթաները կորսուած են)։ Ան օգտագործած է պատշգամները նաեւ իր յետագայ գործերուն մէջ։ Ներկայ Զալցպուրկի Մայր տաճարը մասամբ կառուցուած է հին պազիլիքի հիմերուն վրայ։ Նախորդ եկեղեցւոյ հիմնաքարերը կարելի է տեսնել «Domgrabungen»-ի մէջ՝ տաճարի տակ գտնուող պեղումներու վայրին մէջ, ուր կան նաեւ խճանկարներ եւ այլ իրեր այն ժամանակէն, երբ այս վայրը հռոմէական Յուվավում (Juvavum) քաղաքի հրապարակն էր։ Պարոքքօ շէնքէն առաջուան ժամանակներէն պահպանուած միւս մասունքը 14-րդ դարու գոթական մկրտութեան աւազանն է։ Սուրբ Ռուփերթի մասունքները հոս փոխադրուեցան տաճարի աւարտին։ Աւարտուն եկեղեցին ունի 142 մեթր երկարութիւն եւ 33 մեթր բարձրութիւն՝ գմբէթի հատման կէտին մօտ։ Սուրբ Ռուփերթի պարոքքօ ոճը կարելի է տեսնել երգչախումբի բաժնին եւ նաւին մէջ։ Զալցպուրկի Մայր տաճարը վնասուեցաւ 1944-ին՝ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի ժամանակ, երբ մէկ ռումբ ինկաւ կեդրոնական գմբէթին վրայ։ Վերանորոգման աշխատանքները բաւական դանդաղ ընթացան, սակայն վերականգնումը ամբողջացաւ 1959-ին։ Վոլֆկանկ Ամատէուս Մոցարթը մկրտուած է հոս՝ 28 Յունուար 1756-ին, իր ծննդեան յաջորդ օրը։ Պատկերասրահ Ծանօթագրութիւններ