Австри

А́встри (нем. Österreich [ˈøːstɐˌʁaɪç]), йуьззина официалан кеп — Австри́н Респу́блика (нем. Republik Österreich [repuˈbliːk ˈʔøːstɐʁaɪç]) — Йуккъера Европера пачхьалкх. Коьрта шахьар Вена йолу, исс латтах лаьтта федераци. Вахархо 9,2 млн стаг ву (2025), майда — 83 879 км². Бахархойн барамца дуьненахь 98-гӀа меттиг йу, мехкаца 113-гӀа меттиг. Къилбаседехь доза ду Чехица, къилбаседа-малхбалехь — Словакица, малхбалехь — Мажаройчоьнца, къилбехахь — Словеница а, Италица а, малхбузехь — Лихтенштейнца а, Швейцарица а, къилбаседа-малхбузехь — Германица. Австри — дукха къаьмнийн пачхьалкх шуьйра этнооьздангаллин, динан, расийн, къаьмнийн тайп-тайпаналла йолуш. 74 % гергга бахархой бу католикаш. Пачхьалкхан мотт — немцойн. Федеративан пачхьалкх, парламентан республика. 2025 шеран 3 мартехь дуьйна федералан канцлер ву Штокер Кристиан. Коьрта шахьар а, йоккха гӀала а — Вена, кхин йолу йаккхий гӀаланаш — Грац, Линц, Зальцбург, Инсбрук, Клагенфурт-ам-Вёртерзе. Австри йекъало 9 федералан латтанаш: Бургенланд, Вена, Лакхара Австри, Каринти, Зальцбург, Лахара Австри, Тироль, Штири, Форарльберг. Постиндустриалан пачхьалкх, динамикица кхуьуш йолу экономика йолуш. ЧВС барам эцаран ницкъийн паритетйа 2017 шарахь бара 441 млрд АЦШ доллар (гергарчу хьесапехь $50 000 хӀора вахархочунна). Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхолламан а, Европин бертан а декъахо. 1955 шарахь кхайкхийна гуттаренна нейтралитет а, цхьанне тӀеман блокех ца кхетар а. Йукъа йоьду Шенгенан зоне а, Еврозоне а, ахча — евро. Этимологи Мехкан цӀе схьайолу нем. л. ш Ostarrichi (тӀаьхьа — Osterreich) — «малхбален мохн» (ostar — «малхбале», richi — «мохк»). «Австри» цӀе дуьххьара хьахийна 996 шеран 1 ноябран документехь. Австрин байракх дуьненан пачхьалкхийн сийлаллех цхьаъ йу. Дийцарехь, 1191 шарахь, КхоалгӀа жӀаран тӀелатаран тӀамехь, Леопольда V кӀайн коч йерриг а цӀийш йуьзнера. Герцог шен шуьйра доьхка схьадаьккхича, куча тӀаьхь кӀайн аса йисира. Оцу бесара хилира цуьнан байракх, тӀаьхьа цунах йира Австрин Республикин байракх. Австрин сийнна цӀе астероидна (136) Австри аьлла, иза дӀайиллира 1874 шеран 18 мартехь австриин астрономо Пализа Иоганнас Австрин-Мажаройчоьнан хӀордан Пудера обсерваторехь. Географи Пачхьалкх лаьтта Йуккъера Европехь. Мехкан майда — 83 871 км². Къилбаседехьа доза ду Чехица (362 км), къилбаседа-малхбузехьа — Словакица (91 км), малхбузехьа — Мажаройчоьнца (366 км), къилбехьа — Словеница а (330 км), Италица а (430 км), малхбузехьа — Лихтенштейнца (35 км) а, Швейцарица а (164 км), къилбаседа-малхбузехьа — Германица (784 км). Австри 70 % ламанан мохк бу, хӀордан тӀегӀанан тӀера йуккъера локхалла 900 м гергга йу; доккхаха долу дакъа дӀалаьцна Малхбален Альпаша, уьш шен рогӀехь декъна Къилбаседа Тиролан а, Зальцбурган а Альпашна къилбаседехьа, Циллерталан а, Карнийн а Альпашна къилбехахь. Австрин уггаре лекха меттиг — Гросглоккнер лам бу (3797 м), цунна тӀаьхь Европин уггаре боккха шалам Пастерце бу. Уггаре лоха меттиг — Нойзидлер-Зе Ӏам бу (115 м хӀордан тӀегӀанал тӀехула). 2010 шеран хьолехь, хьаннаш дӀалоцу 47 % Австрин мохк. Климат Австрехь билгалйолу барамера климат, иза дехьайолу континентан климат климате, иза чӀогӀа йозуш йу локхаллех. Аьхке йовха а, маьлхе а хуьлу, йуккъера температура 20°С хуьлу. Хьо лома хьалаволуш, буьйсанна температура нулал лахйала тарло. Ӏа аренашкахь кӀеда хуьлу, лаьмнашкахь шийла хуьлу; температура лахло аренашкахь -2°C кхаччалц, лаьмнашкахь -14°C кхаччалц. Йочанаш йогӀу шарахь 500 мм тӀера 3000 мм кхаччалц, лакхене а, рельефе а хьаьжжина. Истори ХӀинцалера Австрин латтанаш румхоша кельташкара схьадаьхна вайн эрал хьалха 15-гӀачу шарахь. VI—VIII бӀешерашкахь хинйолчу Тиролан латтанаш дӀалаьцна германийн бавархоша, ткъа хинйолчу Австрин а, Штирин а, Каринтин а латтанаш дӀалаьцна славянаша. 788-чу шарахь Австрин латта дӀалаьцна франкаша. 803 шарахь кхоьллина Аварийн марка, цӀе хийцира Малхбален марка аьлла 976 шарахь. Шаьш кхоллайелчахьана Австри а, Штири а, Каринти а, Тироль а абсолютан монархеш йара. 1156 шарахь, БабенберггӀеран некъийн заманахь, Австри Баварих дӀакъаьстира йозуш йоцу герцогалла, цуьнан Ӏаршан къийсам дӀаболабелира 1246 шарахь Богемин пачхьалкхана а, Мажаройн пачхьалкхана а йукъахь Лейта хин тӀера тӀом хиллачул тӀаьхьа. 1276 шарахь Австрин паччахьан Ӏарше кхечира Германин паччахь Рудольф I Габсбург. 1438 шарахь дуьйна Австрин герцогаш хоржура коьртачу декъана Йеза Руман империн императорша, ткъа 1453 шарахь Австрин герцогна йелира эрцгерцоган цӀе. 1526 шарахь Мажаройчоьнан паччахь Лайош II Мохачехь туркошца хиллачу тӀамехь (1526) велча, Австрино шен дола йаьккхира Богеми а, Хорвати а. Цул сов, ГабсбурггӀар цул тӀаьхьа дӀабахара Ӏусманан империна дуьхьал йеххачу хенахь лаьттина тӀемаш беш. Силезин тӀемаш бахьана долуш, Пруссин пачхьалкхаца конфликт хилар бахьана долуш, пачхьалкхера дӀайаьккхира Силези. XVIII бӀешо чекхдолуш, Польшин-Литван къоман декъаран жамӀехь, Австрина йукъайахна Галици а, Жима Польша а, Къилба Мазови а (Малхбузе Галици санна). 1687 шарахь Мажаройчоь Австрица цхьаьнакхетаре йелира. Францица хилла тӀемаш бахьнехь, 1806 шарахь Австрин эрцгерцогера дӀайаьккхира Йеза Руман императоран цӀе, амма Австрин императоран цӀе йелира. 1815 шарахь дуьйна, Германин конфедераци кхоьллинчул тӀаьхьа, цуьнан президенташ бара Австрин императорш; пачхьалкхера дӀайаьккхира Къилба Мазови, амма цунна кхечира Ломбарди а, Венето а. 1859 шарахь Австрин-Италин-Францин тӀамехь эшар бахьана долуш, цуьнгара дӀайаккхира Ломбарди а, Венето а, ткъа 1866 шарахь Австрин-Пруссин тӀамехь эшар бахьнехь Германи эшар бахьнехь Германин барт ша дӀасахийцира. Австрин-мажаройн уни бахьана долуш 1867 шарахь кхоллайелира пачхьалкх Австрин-Мажаройчоь шина декъехь лаьтта — Транслейтани а, Цислейтани а. 1867 шарахь Австрин императоро арахийцира конституци, Австри кхайкхийра конституцин дуалистийн монархи квалификацин система йолуш. Къанойн орган йара Империн кхеташо, лаьттара лордийн цӀийнах, титулан элех, ткъа иштта Векалийн цӀийнах, хаьржира харжамхоша бахаман квалификацин буха тӀехь дукхахболчу харжамийн системица. Пачхьалкхан коьртехь хилла тӀаьхьенан император, ткъа кхочушдаран меже хилла министралла, иза хӀоттийна императоро а, цунна хьалха жоьпаллехь а йолуш. Уггаре а Ӏаткъаме парти йара Керста-социалан парти. XX бӀешо долалуш йукъайаьккхира массо а адамийн харжамийн бакъо Векалийн Палатехь харжамаш бан; керста социалан партино шен Ӏаткъам латтийра, амма Австрин социал-демократин парти цуьнца цхьатерра хилира. Шина дуьненан тӀеман йуккъехь 1918 шеран 11 ноябрехь Австрин кайзеро а, Мажаройчоьнан паччахьо Карла I-чо а дӀакхайкхийра шаьш Австрин паччахьан Ӏаршах дӀадовлар. 1918 шеран 12 ноябрехь рейхсрато паччахьан Ӏедал а, лордийн палата а дӀайаьккхира, импери республика кхайкхийра. Германин Австрин суверенитет кхайкхийра, цуо автоматически кхачийра Австрин-Мажаройчоьнан Берте йекъаялар а, Австри-Мажаройчоь дӀаяккхар а. Оццу дийнахь рейхсраго тӀеийцира «Немцойн Австрин пачхьалкхан кепах а, Ӏедалан кепах а долу закон», цуьнца нийса а догӀуш, конституцин къоман гуламан харжамаш кхайкхира конституци тӀеэца. Ассамблей вовшахкхетталц ханна низамашдаккхаран меже ханна къоман ассамблей хила йезаш йара, цу йукъа богӀура Австрин немцойн декъера хаьржина 1911 шарахь хиллачу рейхстаган массо а декъашхой. Цхьана ханна кхочушдаран меже йара Пачхьалкхан кхеташо, коьртехь вара пачхьалкхан канцлер, социал-демократ Реннер Карл. 1918 шеран 13 ноябрехь Карл I-чо дӀакхайкхийра ша Мажаройчоьнан паччахьалла дитар. 1918 шеран 16 ноябрехь Пачхьалкхан Ассамблейно дӀадаьккхира паччахьан Ӏедал, кхайкхийра Мажаройчоьнан пачхьалкх Мажаройн Халкъан Республика — Мажаройчоьно къобалдира Австрин-Мажаройчоьнан Барт бохар. 14 ноябрехь чехаш бехачу Богемин а, Моравин а, Силезин а кӀошташкара рейхстаган декъашхоша кхоьллира Чехословакин революцин къоман ассамблей, цуо кхайкхийра Чехословакин Республика. 1919 шеран 16 февралехь хилира Конституцин къоман гуламан харжамаш, хьалхара меттиг йаьккхира Австрин социал-демократин белхалойн партино, гергарчу меттехь йара керста социалан парти. Март беттан 14-чу дийнахь Ассамблейно тӀеийцира Халкъан векалаллах а, Къоман Ӏедалх а лаьцна законаш, кхоьллина Конституцин Къоман Ассамблей низамашдахаран меже санна, къоман Ӏедал кхочушдаран меже санна. 1919 шеран 10 сентябрехь куьг йаздира Сен-Жерменан барт (1919 шо) тӀе. Австрина дихкира Германица йуха цхьаьнакхетар, цо къобалдира Чехословакин а, Мажаройчоьнан а йозуш ца хилар. Лахара Штири, Славони, Далмаци, Хорвати а регионаш дӀайахара Сербийн, хорватийн, словенийн пачхьалкхе, Трансильвани а, Буковина а Румыни пачхьалкхе. 1919 шеран 21 октябрехь иза чӀагӀйира Конституцин Къоман Ассамблейно, пачхьалкхан цӀе хийцира Австрин Республика. 1920 шеран 10 октябрехь цо тӀеийцира Федералан конституцин закон, Австри федералан демократин парламентан республика кхайкхийра, низамашдахаран меже санна кхоьллира Федералан гулам, лаьттара Федералан кхеташонах а, Къоман кхеташонах а, федералан Ӏедалх а, федералан президентан а, федералан канцлеран а, федералан министрийн а даржех. 1933 шеран 4 мартехь, февралехь аьрру партийн гӀаттам эшийначул тӀаьхьа, федералан канцлеро Дольфус Энгельберта дӀасахийцира Федералан Ассамблей, шо даьлча арахийцира «майн Конституци», иза дӀайаьккхина йолу. Цо халкъан векалалла хийцира корпоративни векалаллица; низамашдахаран меже хилира Федералан сейм, цуьнан декъашхойх 20 хӀоттийра Пачхьалкхан кхеташоно, иза, шен рогӀехь, кхоьллира Федералан президенто; 10 говзберто а, йохк-эцаран а, промышленностан а цхьаьнакхетараллаша а кхоьллина Федералан экономикин кхеташоно; 10 кхоллараллин берташа кхоьллинчу Федералан оьздангаллин кхеташоно; 9 латтанийн кхеташоно, цу йукъахь бара латтанийн капитанаш; кхочушдаран меже йисира федералан правительство, ткъа пачхьалкхан коьртехь вара федералан президент. Керлачу пачхьалкхах «Австрин федеративан пачхьалкх» олура, ткъа 1934-чу шарахь кхоьллинчу авторитаран Ӏедалх «Австрофашизм» олу. Иза девнехь йара "нацистийн Германица", ткъа июлб баттахь Австрера нацисташ пачхьалкхан карчам бан гӀоьртира, Дольфус а вуьйш. Нацизм Австрехь 1938 шарахь хилира аншлюс, Австрин аннекси йира нацистийн Германино, федералан латтанааш хийцира Альпийн а, Дунайн а рейхсгаухашца: Венин, Лакхара Дунайн, Лахара Дунайн, Каринтин, Зальцбурган, Штирихробергстерлан, Штирин а Германин канцлеро хӀиттийраа губернаторш. 1938 шеран апрелехь Австрехь йина плебисцито тӀечӀагӀдира Австри Германех кхетар. Дукхаха болу австрин немцой дукха сатийсинера Сийлахь-йоккха Германи меттахӀотто. Нацистийн заманахь Австрехь кхоьллина масех бӀе концлагер, шайна йукъахь сийдоцу Маутхаузен Ӏожаллин лагерь а йолуш (цуьнан йерриг пачхьалкхехь 49 дакъа дара, цигахь инарла Д. М. Карбышевс Ӏазап лайна). 1992-чу шарахь Австрин канцлеро Фран ӀВраницкийс мукӀарло дира, эзарнаш австрихой нацистийн Ӏедалан зуламашкахь дакъалаьцна хиларна. Австрин бахархой Германин бахархойх 8% бен ца хилла, амма СС эскаршкахь церан терахь 13% дара, ткъа концлагерийн белхахошна йукъахь – 40%. Австрин бахархошна йукъахь бара фашистийн диктатурица къийсам латто гӀертарш а. Австри аннекси йинчул тӀаьхьа кхоллайала йолайелира антифашистийн дуьхьалонан болам, шен уггаре а йоккхачу бараме кхаьчна ШолгӀа дуьненан тӀом болчу хенахь. Нацизмна дуьхьало йарна йукъадогӀура партизанийн гӀуллакх; уггаре а йаккхийчу партизанийн тобанашна йукъахь йара Австрин маршонан фронт. ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлча 1945 шеран апрелехь бертан пачхьалкхийн эскарша Австрера арайаьккхира вермахт, фашистийн губернаторш дӀабаьхна, Ӏедал дӀаделира ханна пачхьалкхан Ӏедалшка (цхьайолчу пачхьалкхашкахь царех ханна пачхьалкхан комитеташ олура), уьш лаьттара фашизмана дуьхьал болчу нахах. 1945 шеран 27 апрелехь пачхьалкхан тӀегӀанехь кхоьллира ханна Ӏедал, иза лаьттара социал-демократех а, коммунистех а (1947 шо кхаччалц декъашхой), керста-социалистех а, коьртехь социал-демократийн пачхьалкхан канцлер Карл Реннер а волуш. Денацификацин процесс йолийра, цу тӀехь терго латтош, пачхьалкх дӀалаьцна Гитлерна дуьхьал йолчу коалицин декъашхойн йиъ пачхьалкхан эскарша, йекъна йиъ оккупацин зоне: советийн, ингалсан, американ, французийн. 1945 шеран 4 июлехь кхоьллина Австрин бертахойн йукъара контролан комисси, цу чохь бара оккупацин пачхьалкхийн векалш, денацификацина ма-дарра Ӏуналла дан. 1945 шеран сентябрехь бакъо йелира политикин партешна, царех уггар йаккхийнаш йара Австрин социалистийн парти а, Австрин халкъан парти а, Австрин коммунистийн парти а, Демократин парти а. 1945 шеран 25 ноябрехь бира къоман кхеташоне харжамаш. 1945 шеран гурахь меттахӀоттийра 1919 шеран федералан конституцин закон. Машаран барт баран дийцарш дан долийра 1947 шарахь, амма иза ца бира 1955 шеран 15 майхь бен, хӀунда аьлча, „дуккха а шерашкахь бертахоша дӀалаьцначул тӀаьхьа, Малхбузено а, СССР-но а Австрехь къийсам латторо цхьанна а билггал толам боккхур боцийла билгалдаьлча, Австрин политикин гонашкахь нейтралитете йолу шовкъ йуха а самйелира. Венин тӀеман-политикин эквиваленталла къобал йина формула хила тарлора Малхбузера а, Советан а оккупацин ницкъаш арабахарца доьзна хаттар къастош». Цу шеран октябрь баттахь низам тӀеийцира Австрин гуттаренна а нейтралитет хиларх лаьцна, хӀинца а цо иза лардеш ду. Октябрь беттан 25-чу дийнахь Австрин махкара дерриг бертахойн эскарш арадевлира. Шийлачу тӀамо дипломатин мах хадийра Австрина а, цуьнан коьртачу гӀалана Венина а. Цигахь шайн офисаш кхоьллина дуьненайукъара баккхий кхолламаш, шайна йукъахь Вовшахтоьхначу Къаьмнийн Кхоллам а, мехкадаьтта доккхучу пачхьалкхийн кхоллам а йолуш. ТӀом дӀабирзинчул тӀаьхьа мехкан экономика кхиира. 1995 шеран 1 январехь Австри дӀакхийтира Европин бертах. Мохк йукъабоьду Еврозонин а, Шенгенан бертан а. Пачхьалкхан хӀоттам Австри федеративан пачхьалкх йу, цуо цхьаьнатуху исс ша лаьтташ долу латта. Карара конституци тӀеэцна 1920, шозлагӀа йукъайаьккхина 1945 шарахь. Пачхьалкхан куьйгалхо ву федералан президент, хоржуш волу 6 шарна. Кхочушдаран меже — федералан правительство, иза лаьтта федералан канцлерах а, федералан министрех а, уьш хӀиттабо федералан президенто, жоьпаллехь а ву федералан гуламан хьалха. Суьрташ Австрин мехкаш Балет Балетан говзалла Австрехь кхоллайелира XVI бӀешарахь, хелхарш гойтуш болу къовсамаш хӀиттош. Дуьххьарлера хелхаран говзанчаш венин паччахьан кертахь бара италхой Мимиха Ляляковичи а, Ч. Негри а, иштта К. Беккариа а, С. а, Д. а Вентура. Говрийн балеташ а, маскарадаш а хӀиттайора, хелхаршна йукъахь драмин а, оперин а спектаклашкахь хилара. Цуьнца цхьаьна кхерста труппаша кхиош хилла халкъан хелхаран ламасташ. XVII бӀешо йуккъе даьлча дуьйна композиторо Й. Шмельцера мукъамаш йазбора дуккха а хелхаран спектаклашна. 1670-гӀа шерашкахь венин паччахьан кертара труппехь гучубевлира говза хелхарчаш, коьртехь композитор А. Драги а волуш. XX бӀешо долалуш ритмопластикин хелхар шуьйра даьржира, шен къоман кепаш эцна, къаьсттина вальсаш локхуш йолчу Визенталь йижарийн глвзаллехь. Иштта цу трендан векалшна йукъахь йара Боденвизер Гертруда а, Хладек Розалия а. 1920—1930 шерашкахь Венерчу пачхьалкхан оперо балха ийцира балетмейстерш Г. Крёллер а, М. Вальман а, цара хӀоттийра халкъан балетан «Австрин ахархойн ловзаран той». Венин ламастан балеташ денйина В. Френцла. Цу заманан уггаре а гӀарабевлла артисташ бара Г. Пихлер, Х. Пфундмайр, М. Бухингер, Р. Рааб, А. Краузенекер, Френцлан а, Биркмайеран а доьзалан векалш. 1942—1958 шерашкахь Э. Ханкас болх бира Венин пачхьалкхан оперин балетмейстер. Цуьнан куьйгаллица тӀеман шерашкахь хиллачу халонех дийна йисира компани. Цо кеп хӀоттийра тӀом дӀабирзинчул тӀаьхьа хьалхарчу итт шеран репертуарна, цу йукъа йогӀура коьртачу декъана шен хӀиттамаш: 60 сов балет, дукха австрин а, немцойн а композиторийн мукъамашца, шайна йукъахь Эгкан «Царисера Жоан», Блахеран «Венецин мавр», Хельмесбергеран «Отель «Захер»» (аранжировка йина Шёнхеррас) а. 1940—1950 шерашкахь коьрта хелхарчаш бара Дж. Драпаль, Л. Темплер, Э. Брекснер, Л. Брейер, М. Бауэр, Р. Новотни. Венин пачхьалкхан оперин труппин куьйгалхой бара Д. Парлич (1958—1961), А. Миллош (1963—1966 а, 1971—1974 а), В. Орликовский (1966—71). Венехь иштта балеташ хӀиттийра Фольксоперехь (1955—1972 шерашкахь коьрта балетмейстер Д. Лука) а, Театр ан дер Вин (1967—1974 шерашкахь балетмейстер А. Миттерхубер). Иштта балетан труппаш болх беш йу Грац , Линц , Клагенфурт , Зальцбург гӀаланашкахь, кхечанхьа а. Коьрта балетан ишкол болх беш йу Венин пачхьалкхан оперехь (1760-гӀа шерашкахь дуьйна). Лукан а йара шен ишкол. Э. Жак-Далькрозан хелхаран ишколан филиал болх беш йара Лаксенбургехь Р. Хладекан куьйгаллица. Балетан талламчашна йукъахь бара Ф. Дерра де Морода, жайнин а, хелхаран Ӏомийлин а автор (в 1952—1967 шерашкахь шен ишкол йара), йемалчашна йукъахь бара Г. Бруннер, Л. Г. Шюллер, А. Оберхаузер. Театр XI—XII бӀешерашкахь дуьйна австрин монастырашкахь а, аббаталлашкахь а хӀиттайора мистереш а, литургин драманаш а. Австрин театр хӀоттайолайелла XVI бӀешарахь дуккху къаьмнийн австрин пачхьалкх кхоллайеллачу хенахь дуьйна. XVI бӀешарахь Австрехула дӀасалелаш бара дуккху а кхерста театран труппаш, цара забарен сценаш хӀиттайора, акробатийн а, хелхаран лоьмарш. Кино 2009-чу шарахь Венехь дӀайаьхьира "Австрин а, Словакин а оьрсийн кинон денош" цӀе йолу оьрсийн кинофестивал. Оьрсийчоьнан делегацин коьртехь вара «Дашо къонах» («Кинофорум») фондан президент Бурляев Николай. Венехь гайтира «Иванан бералла», «Рублев Андрей», «Лермонтов» санна йолу фильмаш, иштта дӀадаьхьира цу темина кхоллараллин цхьаьнакхетарш. Архитектура Романийн хотӀехь гӀишлойх Австрехь йисина йеккъа килсаш (масала, Венера Рупрехтскирхе килс). Готикин кепехь йу цистерцианхойн орденан гӀишлош, уьш йу фонтанан павильонехь Хайлигенкройц монастырехь. Готикин шедевраш йукъахь йу Венера сийлахь Стефанан килс. Австрехь ренессанс йоьзна йу императоран Максимилиан I-чун гӀуллакхца, иза вара исбаьхьалчийн меценат, шайна йукъахь Альбрехт Дюрер а волуш, цо кхоьллина Инсбрукехь Максимилианан каш тӀехь цӀестан суьрташна эскизаш. Йухадендаран муьрера дуьненан гӀишлош: Клагенфуртара цӀенош, Шпитталера гӀап-гӀала Порци, Каринтера гӀап Хохостервиц. Классикин бароккон хотӀехь йина дукхаха йолу гӀаланаш а, йердаш а Венехь, Зальцбургехь, Грацехь. Уггаре бевзаш болу бароккон векалш: Мунгенаст Йозеф (Дюрнштайнера монастыран килс), Прандтауэр Якоб (Мелькера монастырь), Фишер фон Эрлах Иоганн Бернхард (Венера къоман библиотека), Хильдебрандт Иоганн Лукас фон (Зальцбургера Мирабель а, Венера Бельведер гӀап-гӀаланаш). Дийнна гӀало Бадено Венин уллера Ӏалашйина классицизман пхьеран Корнхойзель Йозефан хатӀ. Историзмийн хатӀ йара 1848 шеран карчамаш хиллачул тӀаьхьа дӀадаханчух пайдаэца а, империн ницкъ гайта а гӀертар монументан гӀишлошкахула, масала, Венерчу Рингштрассехь йолу. Ах бӀешо даьлча, Венин сецессин агӀончаша. Кухни Австрин кухни бӀешерашкахь ларлуш йу элийн кухнин ламасташца, тайп-тайпанчу хасстоьмашца дика нисбеллачу бежанан а, хьакхин а кхачанашца гӀарайаьлла йолу. Иштта цигахь йу Mehlspaisen бепиг дотту меттиг, цигахь йеш йу хьечийн пирожниш а, массо а тайпа кхачанаш а. Ламаста даар лору туьркийн мармелад йа кӀадал диллина локъмаш, кхин а Ӏежийн штрудель. Австрин кухни хӀоттарна башха Ӏаткъам бина церан лулахоша: Мажаройчоь, Чехи, Итали, Балканаш. Австрихошна деза малар йий ду. МХГӀ Уггаре йоккха хаамийн агенталла — Австрин зорбанан агенталла (Austria Presse Agentur eG, АЗА). Ладамечех муьран арахецар ду: «Винер цайтунг» («Wiener Zeitung»), иза правительствон официалан меже йу, «Бундесгезетцблатт фюр диэ Републик Эстеррайх» («Bundesgesetzblatt für die Republik Österreich») — законийн бюллетень, «Оберэстеррайхищер Фольксблат» («Oberösterreichisches Volksblatt») — Австрин халкъан партин Лакхара Австрин латтан кхолламан меже, «Арбайтерцайтунг» («Arbeiter- Zeitung») — Австрин социал-демократин партин меже, «Фольксштимме» («Volksstimme») — Австрин коммунистийн партин меже. 1924 шарахь дуьйна болх беш йу радио, телевизионан передачаш 1956 шарахь дуьйна. 2011 шо кхаччалц телевизионан передачаш дӀахьора пачхьалкхан телейукъо «Австрин радио а, телевизион а» (ЭРФ) шина программин тӀаьхь (ORF 2 а, ORF Eins а), йаккхий гӀаланашкахь кхоалгӀачу программин тӀаьхь передачаш дӀахьора коммерцин телестудино ATV, ткъа Венехь иштта йоьалгӀачу программин тӀаьхь — коммерцин телестудиино Puls TV. 2011 шарахь дуьйна телевизионан передачаш хуьлу хьалхарчу (шен йукъахь йу хьалхара а, шолгӀа а программаш, кхин а ATV программа) а, шолгӀачу а (шена чуйогӀу оьздангаллин-серлайаккхаран, спортан программаш «Австрин радио», 3sat, программа Puls 4 а, телестудин Servus TV программа, кхин а дуьненайукъара программу 3sat) программийн кочаршкахула, йаккхий гӀаланашкахь кхин а программин 3 букетца ретрансляци йо Германин программаш. «Австрин радио а, телевизион а» пачхьалкхан гӀуллакхо дӀахьо радиовещани кхин а 9 латтан а, 2 йукъарапачхьалкхан а программашкахула (Ö1 а, Hitradio Ö3), йаккхий гӀаланашкахь ЭРФ локху йоьалгӀа программа (FM4), кхин а масех программа локху доларчу радиостанцеш — йукъарапачхьалкхан Kronehit а, Life Radio а, латтанийн — Antenne Steiermark, Antenne Kärnten, Antenne Salzburg, Antenne Vorarlberg, Antenne Tirol, Radio 88.6. Спорт Австрехь уггаре а йевзаш йолу спортан тайпа ду ламанан когсалазаш хахкар. Олимпан ловзарийн исторехь (105 мидал) а, лаьмнашкахь когсалазаш хохкуш дуьненан чемпионатехь а уггаре кхиаме бу лаьмнашкахь когасалазаш хохкуш австрихой. Олимпийн ловзаршкахь лаьмнашкахь когсалазаш хахкарехь австрихоша алсам мидалш йаьхна, аьхкенан массо а спортан кепаш вовшахтоьхча а дац оццул совгӀаташ. Австрихойн кхиамаш бу лаьмнашкахь трамплин тӀера чукхиссаваларан декъехь а. Шайн йоллучу исторехь австрихоша аьхкенан Олимпиадехь шиъ сов дашо мидал цкъа бен ца яьккхина (1936-чу шарахь Берлинехь). 2012-чу шарахь Лондонехь хиллачу ловзаршкахь Австрин аьтто ца белира 1964-чу шарахь дуьйна дуьххьара цхьа а мидал йаккха. Инсбрук шозза хилла Ӏаьнан Олимпийн ловзарийн коьрта шахьар 1964 а, 1976 а шерашкахь. Австрин футболан чемпионат дӀахьош йу 1912 шарахь дуьйна, Австрин кад дӀахьош бу 1913 шарахь дуьйна. Австрехь коьрта футболан ассоциаци йу Австрин футболан ассоциаци, иза лаьтта йалх даьттан футболан ассоциацех. 2008-чу шарахь Австрис, Швейцарица цхьаьна, дӀайаьхьира 2008-чу шеран Европин футболан чемпионат, цуьнан финал Венехь хилира. Шахматех ловзаран хьалхара дуьненан чемпион хилла Австрин империн гражданин Стейниц Вильгельм. 1990-гӀа шераш йуккъе даханчу хенахь теннисист Мустер Томас 6 кӀиранан дохаллехь дуьненан хьалхара ракетка хилира. Теннисистан Тим Доминикан шен активехь бу US Open цхьааллин разрядехь толам. Ӏиданаш Туризм Австри Малхбузе Европин зонан Альпийн туристийн регионан декъашхо йу, хӀунда аьлча пачхьалкхан дукхаха долу латтанаш Альпаша дӀалоцуш ду. Австри ламастан Ӏаьнан туризман меттиг йу. Швейцарица цхьаьна иза европахошна лаьмнашкахь ломан лыжийн «макка» йу. Тахана туризм йу пачхьалкхан коьрта ахчанан хьоста, ламастехь хилла негативан йохк-эцаран баланс дӀа а йоккхуш. 70000 йуккъера а, жима а туризман бизнесехь (отелаш, ресторанаш, курорташ, бассейнаш, пляжаш) 350 000 стаг ву оцу индустрехь болх беш. Туризман сурсатан барамца ЧВС дакъа санна (6 % сов) пачхьалкх дуьненан хьалхарчу меттигийн могӀарехь йу, ткъа Европин кегийчу экономикашна йукъахь туризман сурсатан барамца хьалхарачех меттиг дӀалоцуш йу. Австрехь дика дӀахӀоьттина а, дика болх беш а йу туристийн сервисийн система. Дукха гӀаланаш а, йарташ а, масала, Бадгастайн, Милльштатт, Ишгль, Санкт-Антон-ам-Арльберг, Майрхофен Европин коьрта курорташ хилла дӀахӀиттина, хьалха хилла йуьртахой хӀинца отелан бизнесехь дакъалоцуш бу. Лаьмнашкахь лелачу туризмо хийцина австрихой; тахана, иза церан дахар а, кханене сатийсам а бу. Хьажа иштта Пачхьалкхийн могӀам Билгалдахарш Литература Хьажоргаш Federal Chancellery of Austria (нем.). Кху чуьра архивйина оригиналан 2006 шеран 19 августехь Австри каталог чохь йу хьажоргаш Open Directory Project (dmoz). Профиль на BBC News Викиларма: Атлас: Австри Сводная статистика Всемирного банка о торговле Австрии