ཨཱསི་ཊེ་ལི་ཡ།

ས་ཆའི་གནས་སྟངས་རྒྱ་ཆེ་བ་དང་ རི་དྭགས་སྲོག་ཆགས་གཞན་དང་མ་འདྲཝ་ དེ་ལས་ ཁྲོམ་སྡེ་ཚུ་གིས་ ཡོངས་གྲགས་ཐོན་མི་ ཨཱོསི་ཊེ་ལི་ཡའི་ས་གོ་འདི་ གླིང་ཆེན་དང་ རྒྱལ་ཁབ་གཉིས་ཆ་ར་ཨིན། འཛམ་གླིང་ནང་ ལམ་སྲོལ་སྣ་ཚོགས་དང་ དཔལ་འབྱོར་ཡར་རྒྱས་ དེ་ལས་ འཛམ་གླིང་རྒྱས་བཤད་ཚུ་ལས་བརྟེན་ཏེ་ གལ་གནད་ཅན་གྱི་ས་གོ་ཅིག་ནང་ ཚུད་དེ་ཡོདཔ་ཨིན། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་ ཀེན་བེ་ར་(Canberra) འདི་ དམིགས་བསལ་སྦེ་ བཟོ་བཀོད་འབད་དེ་ཡོད་པའི་ སྲིད་དོན་དང་ བདག་སྐྱོང་དབང་ཚད་ཀྱི་ས་ཁོངས་ཅིག་སྦེ་སྒྱུར་ཡོདཔ་ཨིན། ཨཱསི་ཊེ་ལི་ཡ་འདི་ འཛམ་གླིང་ནང་ རྒྱལ་ཁབ་སྦོམ་ཤོས་དྲུག་པ་ཨིནམ་དང་ འདི་གི་རྒྱ་ཁྱོན་འདི་ ཀི་ལོ་མི་ཊར་གྲུ་བཞི་ས་ཡ་༧.༧ དེ་ཅིག་ཡོདཔ་ཨིན། (Geoscience Australia, 2023) བྱེ་ཐང་དང་ཆརཔ་ལྡན་པའི་ནགས་ཚལ་ དེ་ལས་ མཚོ་མཐའི་ལུང་ཕྱོགས་ཚུ་རྩིས་ཏེ་ ས་ཆའི་གནས་སྟངས་མ་འདྲཝ་ཚུ་ཡོདཔ་ཨིན། རྒྱལ་ཁབ་འདི་ནང་ འགོ་དང་པ་ ལོ་ངོ་༦༥༠༠༠ ལྷགཔ་ཅིག་གི་ཧེ་མ་ Aboriginal དང་ Torres Strait Islander ཚུ་གིས་ སྡོད་ཡོདཔ་ཨིན། (Smith, n.d.). ཡུ་རོབ་ཀྱི་ཞིབ་འཚོལ་འདི་ སྤྱི་ལོ་༡༦༠༦ ལུ་ Dutch གི་མཚོ་འགྲུལ་པ་ Willem Janszoon དང་ཅིག་ཁར་འགོ་བཙུགས་ཡོདཔ་དང་ དེ་གི་ཤུལ་ལས་ Captain James Cook གིས་ སྤྱི་ལོ་༡༧༧༠ ལུ་ ཤར་ཕྱོགས་མཚོའི་མཐའ་མའི་སབ་ཁྲ་བཟོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། (National Museum of Australia, 2022) ཨཱསི་ཊེ་ལི་ཡའི་མི་རློབས་ཧ་ལམ་ས་ཡ་ ༢༦.༥ ཡོདཔ་ཨིན་པས། (Australian Bureau Statistics, 2023) རྒྱལ་ཁབ་འདི་ མི་རིགས་མ་འདྲཝ་གི་མི་ཚུ་ ལྷོད་ཡོདཔ་ལས་ ལམ་སྲོལ་སྣ་ཚོགས་སྦེ་ ཡོདཔ་ཨིན་པས། Aboriginal དང་ Torres Strait Islander གི་མི་ཚུ་གིས་ མི་རློབས་བརྒྱ་ཆ་ ༣.༢ དེ་ཅིག་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཨཱསི་ཊེ་ལི་ཡ་གིས་ མི་རིགས་སྣ་ཚོགས་སླ་བསྲེས་ཡོད་མི་ལུ་ གཞི་བཞག་སྟེ་ འདྲ་མཉམ་དང་ འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་དབང་ཚུ་ ཉེ་རིང་ཕྱེ་ནི་མེད་པའི་ཁྲིམས་ལུགས་བརྒྱུད་དེ་ ཡར་དྲག་བཏངམ་ཨིན་པས། (Australian Human Rights Commission, 2023) ཨཱསི་ཊེ་ལི་ཡ་འདི་ མངའ་སྡེ་དྲུག་ལུ་དབྱེ་སྟེ་ཡོདཔ་ད་ དེ་ཡང་ ནིའུ་སའུཊ་ཝེལསི་དང་ ཝིག་ཊོ་རི་ཡ་ ཀུའིན་ལེནཌ་ ནུབ་ཕྱོགས་ཨཱསི་ཊེ་ལི་ཡ་ ལྷོ་ཨཱསི་ཊེ་ལི་ཡ་ ཊཱསི་མ་ནི་ཡ་ཚུ་ཨིན་དང་ དེ་ལས་ མངའ་སྡེ་གཉིས་པོ་དེ་ཡང་ ཨཱསི་ཊེ་ལི་ཡ་གི་རྒྱལ་ས་ལྟེ་བའི་མངའ་ཁོངས་ (ACT) དང་ བྱང་ཕྱོགས་མངའ་སྡེ་ (ཨཱསི་ཊེ་ལི་ཡ་གི་སྤྱི་ཚོགས་ ༢༠༢༢) ལུ་དབྱེ་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན། རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་གི་ མངའ་ཁོངས་ནང་འཁོད་ལུ་ཡོད་པའི་ ཀེན་བེ་ར་ འདི་ བྱང་ཀེན་བེ་ར། ལྷོ་ཀེན་བེ་ར། དང་ བེལ་ཀོ་ནེན་ བཟུམ་གྱི་རྫོང་ཁག་ཚུ་ནང་དབྱེ་སྟེ་ ཁྲོམ་ཟུར་ཚུ་ཡོདཔ་ཨིན། (Common Wealth of Australia Constitution Act, 1901)། ཨཱསི་ཊེ་ལི་ཡ་གི་ རྩ་ཁྲིམས་ཆེན་མོའི་རྒྱལ་བརྒྱུད་དང་ སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་དམངས་གཙོའི་རིང་ལུགས་ལུ་གཞི་བཞག་སྟེ་ རྒྱལཔོ་ཅཱར་ལིས་༣ པ་འདི་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དབུ་ཁྲིད་སྦེ་ངོས་འཛིན་འབད་དེ་ སྤྱི་འཛིན་སྤྱི་ཁྱབ་ཀྱིས་ ངོ་ཚབ་འབད་དེ་ཡོདཔ་ཨིན། སྤྱི་མཐུན་གཞུང་ལུ་ ཡན་ལག་གསུམ་ཡོདཔ་ད་ དེ་ཡང་ བཀོད་ཁྱབ་དང་ ཁྲིམས་བཟོ་ དེ་ལས་ ཁྲིམས་དོན་ཚུ་ཨིན་པས། ཀེན་བེ་ར་ལུ་ རྒྱལ་ཡོངས་སྲིད་བྱུས་དང་ཁྲིམས་ལུགས་བཟོ་སའི་ལཱ་ཚུ་ སྤྱི་ཚོགས་ཁང་འདི་ནང་ འགོ་འདྲེན་འཐབ་ཨིན་པས། ཨིང་སྐད་འདི་ གཞུང་འབྲེལ་སྐད་ཡིག་ཨིན་རུང་ མན་ཌ་རིན་དང་ ཨ་ར་བིཀ་ དེ་ལས་ ས་གནས་ཀྱི་སྐད་ཡིག་ཚུ་རྩིས་ཏེ་ སྐད་ཡིག་༣༠༠ ལྷགཔ་ཅིག་ སླབ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། (Australian Bereau os Statistics, 2023) ཨཱསི་ཊེ་ལི་ཡ་གི་ལམ་སྲོལ་འདི་ ཡུ་རོབ་གི་གཞི་ཆགས་མི་དང་ དེང་སང་གི་ནང་སྐྱོད་འབད་མི་ཚུ་གི་ ཤན་ཞུགས་དང་གཅིག་ཁར་ ས་གནས་ཀྱི་ལམ་སྲོལ་ཚུ་ཡང་ སླ་བསྲེ་རྐྱབ་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། (Department of Home Affairs, 2023) དམིགས་བསལ་གྱིས་ ཀེན་བེ་ར་གིས་ ཨཱསི་ཊེ་ལི་ཡ་གི་ National Gallery དང་ Australian War Memorial བཟུམ་གྱི་གཙུག་སྡེ་ཚུ་དང་གཅིག་ཁར་ ལམ་སྲོལ་སླ་བསྲེ་རྐྱབ་སྟེ་ཡོདཔ་སྦེ་ མཐོང་སར་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཨཱསི་ཊེ་ལི་ཡ་ལུ་ འོང་འབབ་མཐོ་བའི་དཔལ་འབྱོར་ཡོདཔ་ལས་ ས་གཏེར་དང་སོ་ནམ་ བཟོ་གྲྭ་ དེ་ལས་ ཞབས་ཏོག་ཚུ་ དཔལ་འབྱོར་གྱི་ལས་སྡེ་གཙོ་བོ་ཨིན་པས། ཀེན་བེ་ར་འདི་ མི་མང་བདག་སྐྱོང་དང་ ཤེས་རིག་ དེ་ལས་ ལྟ་བཤལ་ཚུ་ནང་ ཡར་རྒྱས་འགྱོ་དོ་ཡོདཔ་ད་ ལཱ་གཡོག་བྱིན་མི་གཙོ་བོ་ཚུ་ གཞུང་གི་ལས་ཁུངས་དང་ གཙུག་ལག་སློབ་སྡེ་ཚུ་ཨིན་པས།(ACT Government, 2023) ཁྲོམ་སྡེའི་དཔལ་འབྱོར་གྱི་ ཡུན་བརྟན་ཁྲོམ་གྱི་འཆར་གཞི་དང་ གཞི་རྟེན་མཐུན་རྐྱེན་ཚུ་ལུ་ རྒྱབ་སྐྱོར་འབདཝ་ཨིན་པས། སྟོབས་ཤུགས་ཡོད་རུང་ ཨཱསི་ཊེ་ལི་ཡ་ལུ་ གདོང་ལེན་ལེ་ཤ་ཅིག་རང་ཡོདཔ་ཨིན་པས། གནམ་གཤིས་འགྱུར་བ་འདི་གིས་ ཚལ་མ་མེ་རྐྱེན་དང་ མཚོ་ཡི་མཐའམ་ཡར་སེང་འགྱོ་སྟེ་ སྐྱེ་ལྡན་རིམ་ལུགས་ལུ་ ཉེན་ཁ་བྱུངམ་ཨིན་པས། (CSIRO, 2023) ད་རུང་ སྡོད་ཁྱིམ་གྱི་གོང་ཚད་མཐོ་དྲགས་དང་ ས་གནས་ཀྱི་མི་ཚུ་གི་འདྲ་མཉམ་མེད་མི་ དེ་ལས་ ཁྲོམ་ཚོགས་ནང་ལུ་ མི་མང་འཛོམས་འདུ་ཚུ་ ཚ་གྱང་ལང་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཀེན་བེ་ར་གིས་ འཇོན་ཐང་ཀྱི་འཆར་གཞི་བརྩམས་ཏེ་ཡོད་རུང་ ཁྲོམ་ཚོགས་རྒྱ་སྐྱེད་དང་ མི་མང་སྐྱེལ་འདྲེན་གྱི་དཀའ་ངལ་ཚུ་གི་ ཚ་གྱང་ཡོདཔ་ཨིན་པས།(Transport Canberra, 2023) ཨཱསི་ཊེ་ལེ་ཡ་གིས་ ཚོང་འབྲེལ་གྱི་དོན་ལུ་ ལམ་ལུགས་ལེགས་ཤོམ་བཟོ་སྟེ་ འཛམ་གླིང་ནང་ ཚོང་འབྲེལ་འཐབ་ནི་ལུ་ འཇམ་ཏོང་ཏོ་ཡོད་མེད་ཀྱི་གནས་རིམ་ནང་ ཨང་ ༡༤ པའི་ནང་ ཚུད་དེ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཀེན་བེ་ར་གིས་ འཕྲུལ་རིག་ཅན་གྱི་ཞབས་ཏོག་འགོ་བཙུགས་མི་དང་ ཤེས་རིག་ལས་ཁུངས་ དེ་ལས་ མི་མང་ཞབས་ཏོག་ལས་སྡེ་ཚུ་ལུ་ རྒྱབ་སྐྱོར་འབདཝ་ཨིན། ཁྲོམ་སྡེ་གིས་ ས་གནས་ཀྱི་ཚོང་འབྲེལ་ཚུ་ ཡར་དྲག་གཏང་ནིའི་དོན་ལུ་ གྲོགས་རམ་དང་ གསར་བཏོད་ལས་རིམ་ཚུ་ འབྱིན་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། (Canberra Innovation Network, 2023) ཨཱསི་ཊེ་ལེ་ཡ་གི་རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་ ཀེན་བེ་ར་ལུ་ ཆགས་ཏེ་ཡོདཔ་ལས་ ཁྲོམ་དང་མཐུན་པའི་འཆར་གཞི་བརྩམ་ཡོད་པའི་ཁྲོམ་ཚོགས་ཅིག་ཨིན། ཀེན་བེ་ར་ལུ་མི་རློབས་ ༤༧༠,༠༠༠ དེ་ཅིག་ཡོད་མི་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་སྲིད་དོན་ལྟེ་བ་དང་ སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་ཡིག་ཚང་ དེ་ལས་ གཞུང་གི་གཙུག་སྡེ་གཙོ་བོ་ཚུ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། (Parliament of Australia, 2022) དཔལ་འབྱོར་འདི་ མི་མང་བདག་སྐྱོང་དང་ ཤེས་རིག་ དེ་ལས་ ལྟ་བཤལ་གྱི་ཐོག་ལས་ ཡར་རྒྱས་འགྱོ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། དེ་འབདཝ་ད་ཀེན་བེ་ར་འདི་ཨཱསི་ཊེ་ལི་ཡ་གི་གཞུང་སྐྱོང་དང་ ལམ་སྲོལ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་རྟགས་མཚན་ཅིག་སྦེ་ ལུས་ཡོདཔ་ཨིན། ཨཱསི་ཊེ་ལི་ཡ་འདི་ སྔོན་ལུགས་ཀྱི་ལམ་སྲོལ་ཚུ་ དེང་སང་གི་གསར་བཏོད་དང་ མགྱོགས་དྲགས་ཅན་གྱི་ཁྲོམ་ཚོགས་ཚུ་དང་གཅིག་ཁར་ སླ་བསྲེ་རྐྱབ་སྟེ་ ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཨིན་པས། འཆར་གཞི་བརྩམ་ཡོད་པའི་རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་ ཀེན་བེ་ར་གིས་ གཞུང་སྐྱོང་དང་ཤེས་རིག་ དེ་ལས་ལམ་སྲོལ་གྱི་འཚོ་བའི་དཔེ་སྟོན་སའི་ ས་གནས་ཅིག་ཨིན་པས། ས་ཆའི་ཆགས་ཚུལ་རྒྱ་སྐྱེད་ལས་དཔལ་འབྱོར་གྱི་གོང་འཕེལ་ཚུན་ཚོད་ ཨཱསི་ཊེ་ལི་ཡ་གིས་ འཛམ་གླིང་ནང་ལུ་ དོ་འགྲན་པ་ཅིག་སྦེ་ གནས་རིམ་བདག་འཛིན་འཐབ་སྟེ་ གདོང་ལེན་ཚུ་བསལ་ཐབས་ལུ་ ཡར་རྒྱས་འགྱོ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། References Australian Bereau os Statistics. (2023). Retrieved from National, State and territory population: https://www.abs.gov.au Australian Bureau Statistics. (2023). Retrieved from National, State and territory population: https://www.abs.gov.au Australian Human Rights Commission. (2023). Retrieved from Rascal discrimination in Australia: https://humanrights.gov.au Canberra Innovation Network. (2023). Retrieved from Business and innovation support in Canberra: https://cbrin.com.au Common Wealth of Australia Constitution Act. (1901). Retrieved from Australian Constitution: https://www.legislation.gov.au CSIRO. (2023). Retrieved from Climate change impacts and adaptation: https://www.csiro.au Department of Home Affairs. (2023). Retrieved from Australia's multicultural society: https://www.homeaffairs.gov.au Geoscience Australia. (2023). Retrieved from Land area of Australia: https://www.ga.gov.au National Museum of Australia. (2022). Retrieved from James Cool and Australia: https://www.nma.gov.au Parliament of Australia. (2022). Retrieved from How Australia's governmentworks: httpos://www.aph.gov.au Smith, W. (n.d.). The first Australians:History of Indigenous people. Retrieved from Cambridge University Press. Transport Canberra. (2023). Retrieved from Public Transport planning and development: https://www.transport .act.gov.au Visit Canberra. (2023). Retrieved from Canberra's Cultural landmarks: https://visistcanberra.com.au