Լուսակունք

Լուսակունք, գյուղ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի Վարդենիս համայնքում։ Գտնվում է մարզկենտրոն Գավառից 76 կմ հարավ-արևելք, ծովի մակերևույթից 1940 մ բարձրության վրա, և մայրաքաղաք Երևանից 165 կմ արևմուտք։ Պատմություն 1828-1950թթ. գյուղի բնակչությունը եղել է բացառապես հայ։ 1950 թվականին ադրբեջանա-թուրքական ինը ընտանիքներ տեղափոխվել ու լքել են իրենց տները Արցախյան հակամարտության տարիներին։ Գյուղում մինչ օրս պահպանվել է ադրբեջանա-թուրքական գերեզմանատունը։ Հիմնադրում Գյուղը հիմնադրվել է 1828 թ. յոթ ընտանիքների կողմից, որոնք Արևմտյան Հայաստանի Վանի Արճն շրջանից են եղել Թուրքմենչայի հաշտության պայմանագրի ընդունումից հետո։ Գյուղի անունը հայերենից թարգմանվում է որպես "լույսի ակունք" որի հեղինակն էր Հարություն Հակոբի Հարությունյանը։ Լուսակունքը Ռուսական կայսրության տակ 1828-1918 թթ. գյուղը գտնվում էր Ռուսական կայսրության ենթակայության տակ, որի ժամանակ բնակչությունը համեմատաբար խաղաղ էր ապրում։ 1918 թվականին Ռուսական կայսրության փլուզումից հետո, Վարդենիսի շրջանի (որտեղ նույնպես գտնվում է տվյալ գյուղը) տարածքում էթնիկ հակամարտություններ սկսվեցին։ 1918-ին թուրքերը (կազմակերպված ավազակախմբեր) գիշերը հարձակվել են գյուղի վրա։ Հարձակում գյուղի վրա (1918-1920 թթ.) Բնակիչները նախօրոք գիտեին, որ տվյալ հարձակման գծում, այդ պատճառով նրանք լքել են գյուղը դեռ վաղ առավոտյան։ Սակայն գյուղի երկու բնակիչներ՝ հայր և որդի, Խաչատուր (Խաչո) և Հարություն (Արթեն) չեն հասցրել հեռանալ գյուղից, քանի որ փնտրում էին իրենց անասուններին։ Ըստ այլ վարկածի՝ նրանք հավատում էին, որ թուրքերը չեն դիպչի իրենց, քանի որ մենք ընկերներ ենք։ Գյուղը լքած մյուսներն էլ գնացել են Ծովակ և Կարճաղբյուր գյուղեր՝ այնտեղ փրկվելու համար։ Հաջորդ առավոտ գյուղի բնակիչները վերադարձան գյուղ, որտեղ հայտնաբերեցին Խաչոյի և Արթենի այլանդակված դիակներ, գողացված անասուններ և ավերված, թալանված տներ։ Գյուղի բոլոր բնակիչները վերականգնել են ավերված տները, մինչդեռ նրանցից մի քանիսը լքել են բնակավայրը՝ հաջորդ գարնանը վերադառնալով գյուղ։ Գյուղը լքածների թվում էր Մարգարիտա Բաղդասարյանը։ Միևնույն ժամանակ, հայերի մի մասը, Անդրանիկի գլխավորությամբ, իր բրիգադի հետ միասին, ջարդեցին և դուրս մղեցին թուրք զավթիչներին՝ դրանով իսկ ստեղծելով պայմաններ, որոնց պայմաններում գյուղացիները կարողացան վերադառնալ իրենց տները և շարունակեցին խաղաղ կյանքը, որն ամրապնդվեց խորհրդային իշխանության գալով։ Լուսակունքը ԽՍՀՄ ժամանակներում (1920-1991 թթ.) Որպես Վարդենիսի շրջանի գյուղ՝ կրում էր "Թուսկուլու" անվանումը, որը որոշվել էր 1968-ին փոխել Լուսակունքի վրա, քանի որ 1940-ին գյուղում կառուցվեց հիդրոէլեկտրակայան, որը էլեկտրաէներգիա էր մատակարարում Վարդենիս շրջկենտրոնը և հարակից այլ գյուղերը։ Վերանվանումից 10 տարի անց բացվեց գյուղի հանրակրթական դպրոցը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին գյուղի շատ բնակիչներ գնացին ռազմաճակատ, որոնց պատվին հետագայում կանգնեցվեց մի հուշարձան, որը գտնվում է գյուղի կենտրոնում։ Խորհրդային շրջանում գյուղի բնակիչներն ակտիվորեն զբաղվում էին գյուղատնտեսությամբ, որը համեմատաբար անկում ապրեց ԽՍՀՄ փլուզումից հետո և բնակչության հետագա արտահոսքով։ Հետխորհրդային Լուսակունք Հայաատանի անկախացումից հետո գյուղի՝ ինչպես և մյուս բնակավայրերի բնակիչները ապրեցին մութ և ցուրտ լինելու պայմաններում, դրա հետևանքով էլ փակվեցին տեղի մանկապարտեզն ու թռչնաբուծական գործարանը՝ որոնք աշխատում էին խորհրդային տարիներին։ Սակայն գյուղը 1990-ականների երկրորդ կեսին կարողացավ ազատվել այդ պայմաններից և սկսեցին ապրել սովորական կյանքով։ 2020 թվականին տեղի էր ունենում 44-օրյա պատերազմը։ Ադրեջանական բանակը պարբերաբար հարվածներ էր հասցնում Սոթքի ուղղությամբ։ Դրա հետևանքով հարվածից տուժեց և վերացվեց գյուղի արևմտյան ծայրամասում գտնվող զորամասը։ Պատերազմից հետո մինչև մեր օրեր բնակչությունը զգալի նվազում է, որոնք տեղափոխվեցին կամ Երևան, կամ արտասահման։ Բնակչություն Ներկայիս բնակչության մի մասի նախնիները 1829-1830 թթ. գաղթել են Մուշի գավառից։ Լուսակունքի ազգաբնակչության փոփոխությունը. Տնտեսություն Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, հացահատիկի, կերային մշակաբույսերի և ծխախոտի մշակությամբ։ Պատմամշակութային կոթող Գյուղի հարավային մասում են գտնվում սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (17-18դդ.), 10-20դդ. գերեզմանոց, 10-20դդ. և 12-13դդ. խաչքարեր։ Հայտնի անձինք Պավել Սաֆարյան (ծնվ. 1958 թ.) Գարուշ Համբարձումյան (1989-2020 թթ.) Գեղամ Առաքելյան (1977-2020 թթ.) Տես նաև Գեղարքունիքի մարզ Վարդենիսի շրջան Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Brady Kiesling, Rediscovering Armenia, p. 47, available online at the website of the Internet Archive: