Դեբետ (գյուղ)

Դեբեդ, գյուղ Հայաստանի Լոռու մարզի Փամբակ համայնքում։ Անուն Գյուղը հայտնի է եղել Ալերեքսի և Խաչիգյուղ երկակի անուններով։ Գյուղը Դեբեդ է վերանվանվել 1935 թվականին (չնայած աշխարհագրական առումով կապ չունի Դեբեդ գետի հետ)։ Աշխարհագրություն Մարզկենտրոն Վանաձորից հեռու է մոտ 17 կմ հյուսիս-արևելք։ Գյուղը գտնվում է Փամբակ գետի աջ կողմում՝ ծովի մակերևույթից 1100 մ բարձրության վրա՝ Հալաբի (Քոշաքարի) լեռնաշխարհի ստորոտին։ Կլիմա Դեբեդ գյուղի տարածքը լեռնային է, մեղմ կլիմայով։ Ձմեռը տևում է 140-160 օր։ Տարեկան օդի միջին ջերմաստիճանը +8 °C է։ Ձմեռվա բացարձակ նվազագույն ջերմաստիճանը -28 °C է, իսկ ամառվա առավելագույնը՝ +35 °C։ Տարեկան տեղումները՝ միջին հաշվով 660 մմ է, ընդ որում վեգետացիոն շրջանում՝ 500 մմ։ Վեգետացիան տևում է ապրիլ-նոյեմբեր ամիսներին՝ 220 օր։ Հողատեսքերը դարչնագույն անտառային են, որակը՝ 46 բալ։ Պատմություն Դեբեդը հանդիսանում է հին բնակավայր, ինչի մասին վկայում են «Խաչի գեղ» կոչվող հնագույն բնակատեղիից և հարակից վայրերից հայտնաբերված նյութական մշակույթի մնացորդները՝ կավե ամաններ, բրոնզյա իրեր, խաչքարեր, շիրմաքարեր ու զարդարանքի առարկաներ։ Դեբեդը հիմնադրվել է 1857 թվականին Մարցում բնակվող ու այն ժամանակ այնտեղ բավական հայտնի Գևորգ Մահտեսու (Չոլախ) անմիջական մասնակցությամբ ու քաջալերմամբ։ Մահտեսին Մարցում ապրող մի շարք ընտանիքների համոզել է տեղափոխվել Ալերեքսի կոչվող գոմահանդ ու այնտեղ հիմնել գյուղ։ Դեբեդի խոսակցական լեզվում բազմաթիվ են արցախյան բարբառին պատկանող բառերը, ինչը վկայում է, որ Մարցից Ալերեքս տեղափոխված մի շարք ընտանիքների նախնիները այնտեղ են եկել Արցախից։ 1858 թվականին Մարց գյուղից 17 ընտանիք տեղափոխվել է այստեղ, իսկ գյուղի բնակչության մի մասը եկել է Արևմտյան Հայաստանից 1828-1831 թվականների գաղթականների ժառանգներն են։ Մյուս մասը Արցախից է գաղթել լեզգիական արշավանքներից հետո։ Ըստ այլ՝ ավանդական տեղեկությունների՝ գյուղը հիմնադրել են Վանի կողմերից տեղափոխված գաղթականները, որոնք այն անվանել են իրենց նախկին գյուղի՝ Ալերեքսի (Ալերեսկ) անունով։ 18-րդ դարի վերջին լեզգիների ավերիչ արշավանքների պատճառով գյուղը վերացել է, իսկ հողերն ու արոտավայրերը՝ որպես գոմահանդեր, անցել են հարևան Դսեղ գյուղին։։ Արդեն 19-րդ դարի երկրորդ կեսին Գևորգ Մահտեսին Թիֆլիսի նահանգապետությունից թույլտվություն է ստանում Դսեղին պատկանող Խաչի գեղ վայրում նոր գյուղ հիմնելու համար։ 1857 թ. աշուն: Մարցից տեղափոխված ընտանիքները Ալերեքսում կատարում են աշնանացան և առաջին շինարարական գործերը (այս տարեթիվն է նշված Հայկական սովետական հանրագիտարանում)։ 1858 թ. գարուն: Բնակիչները վերջնականապես տեղափոխվում են նոր բնակավայր։ Պատմամշակութային հուշարձաններ Գյուղում կան 12-ից-13-րդ դարերի ինը խաչքար, երկու միջնադարյան գյուղատեղի, երեք խաչքար և մեկ եկեղեցի։ Գյուղում է գտնվում նաև 2-րդ աշխարհամարտի զոհերին նվիրված հուշարձան, կառուցված 1973 թվականին։ 7 Բնակչություն Ըստ Հայաստանի Հանրապետության 2011 թվականի մարդահամարի արդյունքների՝ Դեբեդ գյուղի մշտական բնակչությունը կազմել է 1, առկա բնակչությունը՝ 1(Գարի Ղազարյան) մարդ։ Դեբեդի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև. Տնտեսություն Բնակչությունն զբաղվում է անասնապահությամբ, պտղաբուծությամբ, թռչնաբուծությամբ, հացահատիկի և բանջարեղենի մշակությամբ։ Կրթություն 1903 թվականին Կովկասի փոխարքա Գոլիցինի հրամանով փակվում են բոլոր դպրոցները։ Էջմիածինը լինելով գիտական կենտրոն, մարդկանց էին ուղարկում մարզեր, գյուղեր մարդկանց կրթելու համար, իրենց գիրը պահելու համար։ Սաթիկ անունով մի կին գալիս է գյուղ, նախկին ձկնանոցի տեղը, մի փոքր սենյակում սկսում է ուսուցանել երեխաներին։ Ամեն մեկը մի կտոր էին տանում և այնտեղ սովորում էին տառերը։ Գյուղի տների մոտ նշանակում էին պահակներ որ եթե «շլաբկավոր» մարդիկ գային տեղյակ պահեին ուսուցչին որ արագ հեռանային այդտեղից։ Այդ «դպրոց » ունի պատմական մեծ արժեք, այդտեղ եկել է Խրիմյան հայրիկը։ Հետագայում իսկական դպրոցի անհրաժեշտություն է առաջացել։ 1934-35 թթ ուսումնական տարում դպրոցը դառնում է յոթամյա, իսկ 1960-61թթ․ ուսումնական տարում միջնակարգ։ Դեբեդի միջնակարգ դպրոցը ուներ երկու մասնաշենք(ուսումնական մասնաշենք և մարզադահլիճ)։ 1988 թվականին ավերիչ երկրաշարժի ժամանակ երկու մասնաշենքերը վնասվեցին։ Երկրաշարժից հետո ամրացվեց շենքը։ Գյուղն ունի միջնակարգ դպրոց (2013 թվականի դրությամբ՝ այնտեղ սովորում է 160 աշակերտ), մշակույթի տուն, որտեղ տեղակայված է նաև գրադարանը։ Գրադարանը գործում է և ունի շուրջ 1500 անուն գիրք։ 2018 թվականին մայիսին «Հայաստանի մանուկներ» հիմնադրամը գյուղում հիմնել է Հայաստանում առաջին «ՔՈԱՖ ՍՄԱՐԹ» կենտրոնը, որն այլընտրանքային կրթության հարթակ է։ Բնություն Գյուղը փռված է ձորակում, որին ուղղահայաց միանում եք ձորակներ: Ձորով ու ձորակով միավորվող անհարթ տարածքում, լեռնային քերծվածքներով ու ոչ մեծ բարձունքներով միավորիչ դիրք ունի գյուղը։ Դպրոցի նախկին շենքի բարձրունքից, որ այժմ վեր է խոյանում ե Հայրենականում զոհված դեբեդցիների հուշակոթողը: Ալերեքս գետով գյուղը բաժանվում է երկու մասի: Գետի մեջ, հենց գյուղի տարածքում արևելյան կողմից խոր ձորերով, թափվում է Սևաջուր և Ձկնագետ գետակները: Ալերեքսի ավազանը Հալաբի (Քոշաքարի) լեռնաշխարհն է։ Այս գետը մեծ չէ բայց գժություններ շատ ունի: Դեբեդ գյուղը այգեստան է։ Միաժամանակ այն շրջապատված է թավուտ անտառներով: Տեղ-տեղ անտառը սկսվում է հենց գյուղից, այն ձուլված է գյուղին։ Հմայիչ բնության Գյուղը գոտևորված է սաղարթավոր, խառն անտառներով: Այստեղ հիանալի են աճում հաճարենին, լորենին, բոխին ու թխկենին, հացենին ու կաղնին Հազվագյուտ եմ փշատերև ծառերը, գնալով անտառը աճում է, այն էլ վարելահողերի և խոտհարքների հաշվին։ Հարուստ է գյուղի բուսական աշխարհը։ Հարուստ է նաև կենդանական աշխարհը Այստեղ հազվագյուտ չէին արջը, եղնիկը, վարազը։ Ուղղակի վխտում էին գայլերը, աղվեսը, ճալասարանը կզաքիսը, վարաուղը, ոզնին և այլ կենդանիները բազմաթիվ էին տարատեսակ թռչունները: Գյուղի հանդամասերն ու անտառները հարուստ են բնության բարիքնելով՝ մոռով, մոշով, մասրով, հաղարջով, մամխով, հոնով։ Քոլի անտառի տանձին ու խնձորին չափ չկա։ Պատմամշակույթային ժառանգություն Պատմամշակութային ժառանգություն։ Գյուղի տարածքում կան 12-13-րդ դարերի 9 խաչքար, երկու միջնադարյան գյուղատեղի և մեկ եկեղեցի։ Հայրենական մեծ պատերազմի հուշարձան: Կառուցվել է 1973 թվականին՝ հին դպրոցի բարձրունքում։ Շինարարական հողային աշխատանքների ժամանակ այստեղից հայտնաբերվել են հնագույն իրեր ու ոսկորներ։ Դեբետ Եղեգնուտ ճանապարհին է գտնվում Շառլ Ազնավուրի կիսանդրին։ Հասար ջրվեժ: Գյուղում գտնվող գեղատեսիլ փոքրիկ ջրվեժ։ Ավանդազրույցներ Գևորգ Մղդսի, մի աչքը կույր ոտքից կաղ գյուղը որ անվանվի որպես գյուղ հաստաված չկար, գնում է Ստեփանավան այն ժամանակ յենտրոնը Ստեփանավանն է գնում է և ասում որ այսքան ծուխ կա այդ տարածքում, բոլոր պայմանները կան ու հաստատեն որպես գյուղ։ Ու հետագայում արդեն գյուղը հաստատում են որպես գյուղ։ Գյուղը ունի շատ հին պատմություն բայց ուսումնասիրված չէ, բայց կան շատ ապացույցներ որ գյուղը ունի հին պատմություն։ 1. գետի հունով եթե բարձրանանք վերև կտեսնենք հին տնատեղիներ, այսինքն այդտեղ ապրել են դեռ վաղ ժամանակներից։ 2. Գյուղի մի հատվածում <<Կավի թաղ>>֊ում կար մի մեծ փոս, որը անվանում էին «բագատեղ» որտեղ ապրել են մարդիկ։ Նախկինում Հուշարձանի տեղը հին դպրոցն էր, դպրոցի կողքերին փորելու ժամանակ գտել են ոսկորներ, հին իրեր։ Այսինքն այս գյուղը հիմնադրելուց առաջ էլ ապրել են մարդիկ, բայց չի ուսումնասիրվել։ գյուղում կան շատ խաչքարեր որոնք շատ հին են և եղել է գյուղի հիմնադրումից առաջ։ Խչկեղում կա մի աղբյուր որը հայտնի է «Բուժիչ աղբյուր» անունով։ Բնակիչներն ասում են որ եթե մարդը ունի վերք կամ մաշկային այլ հիվանդություն (գորտնուկ) լվացվելով այդ աղբյուրի ջրով կլավանա տվյալ հատվածը։ Ըստ ավանդազրույցի «Ալերեքս» տարածքի անվանումը առաջացել է «ալ» և «երես» բառերից։ Պատերազմի ժամանակ ընկած զինվորների ամեն մեկի փոխարեն մի կակաչ է աճել։ Տեղացիները այդ վայրը անվանել են Ալերես։ Հնչյունային փոփոխությունների արդյունքում հետագայում անվանել են Ալերեքս։ Լուսանկարներ Ծանոթագրություններ