Դվին

Դվին (արաբ. Դաբիլ, հուն. Դուվիոս), Հայաստանի պատմական մայրաքաղաքներից մեկը։ Հիմնադրվել է 4-րդ դարի առաջին կեսին։ Գտնվում է Այրարատ նահանգի Հայոց Ոստան գավառում (գավառը քաղաքի անունով կոչվել է Ոստան Դըւնայ)։ Ըստ պատմահայր Մովսես Խորենացու՝ «դուին» բառը պարսկերեն ծագում ունի և նշանակում է բլուր։ Փավստոս Բուզանդի կարծիքով Դվինը բլուրի անվանումն է։ Միջնադարյան Հայաստանի Դվին մայրաքաղաքի ավերակները գտնվում են Վերին Դվին, Հնաբերդ, Վերին Արտաշատ, Նորաշեն, Այգեստան գյուղերի տարածքներում, Երևանից մոտ 30 կմ հարավ։ Ընդգրկված է Հնաբերդի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։ Հիմնում Դվինի պատմությունը սկսվում է դեռևս վաղ ժամանակներից. բլրի վրա մինչ քաղաքի հիմնադրումը գոյություն ունեցող հին բնակավայրը, ամրոցի ավերակները և թագավորական որսորդական այգին հիմք են հանդիսացել նոր մայրաքաղաքի համար: Մ.թ. 4-րդ դարի 30-ական թվականներին, իր իշխանության առաջին իսկ տարիներին, Հայոց թագավոր Խոսրով Գ Կոտակը (Խոսրով Փոքր) որոշում է կայացնում հիմնել նոր քաղաք: «Կոտակ» մականունը, որը պահպանվել է պատմության մեջ, պարսկերեն բառ է և վերաբերում է թագավորի ցածր հասակին: Այս որոշման պատճառները թագադիր Արքայից մայրաքաղաք Արտաշատի տեղադրության հետ էին կապված: Ավանդաբար դժվարամատչելի բնական պաշտպանություն ապահովող Արաքս գետը այդ ժամանակ փոխել էր իր ընթացքը և հեռացել քաղաքի մոտից: Նախկինում երեք կողմից շրջափակող և ռազմական անառիկություն ապահովող գետն այժմ թողել էր քաղաքը անպաշտպան. ավելին, գետի ջրերը դուրս էին եկել հունից, առաջացրել ճահիճներ ու լուրջ վտանգ էին ներկայացնում քաղաքաբնակների առողջության համար: Ինչպես մանրամասնում է Մովսես Խորենացին, նման պայմաններում անհրաժեշտ էր նոր, առողջ կլիմայով մայրաքաղաք, որը կլիներ նաև ավելի ապահով և կենտրոնական: Նոր քաղաքի համար արքան ընտրում է այն ժամանակվա արդեն իսկ փոքրաթիվ բնակչություն ունեցող մի բլուր, որը կոչվում էր Դվին (պարսկ. «բլուր»): Վայրի ռազմավարական ամրությունն ապահովում էր ոչ միայն նրա դիրքը, այլև անմիջապես Դվինի մատույցներում տնկված մեծարժեք պաշտպանական «Խոսրովի անտառ» արհեստական անտառային պատնեշը, որի ավերակները պահպանվում են մինչ օրս: Քաղաքի կառուցապատման հսկայական ծավալը ակնհայտ էր. այստեղ կարճ ժամանակում կառուցվում են արքունի շքեղ պալատ, ամրոց, հասարակական շինություններ: Արշակունյաց արքունիքը Դվինը որպես իր նստավայր հաստատում է 336 թվականին, սակայն քաղաքն իսկական ծաղկում է ապրում 428 թվականից հետո, երբ Հայաստանում հաստատվում է Մարզպանական կարգը: Սկզբնական աշխուժացմանը մեծապես նպաստում է 450 թվականին Վարդան Մամիկոնյանի կողմից զրադաշտական մեհյանի վերացումը և քրիստոնեության վերահաստատումը: Նրա շնորհիվ քաղաքը ոչ միայն պահպանում է, այլև ամրապնդում է իր հավատքային ու մշակութային կարևորությունը: Ավելի ուշ՝ 460-ական թվականներին, Գյուտ Արահեզացի կաթողիկոսի ջանքերով Էջմիածնից Դվին է տեղափոխվում Հայոց Կաթողիկոսական Աթոռը: Այդ քայլը պայմանավորված էր ինչպես երկրի ներսում քաղաքական ազդեցությունն ամրապնդելու, այնպես էլ արտաքին վտանգներից (Բյուզանդիայի և Պարսկաստանի դավանափոխության քաղաքականությունը) հայկական եկեղեցու անկախությունը պահպանելու հրատապ անհրաժեշտությամբ: Աթոռի տեղափոխությունն իսկական խթան է հանդիսանում Դվինի կառուցապատման համար: Քաղաքի կենտրոնում, եռանավ բազիլիկ եկեղեցու կողքին, մեկը մյուսի հետևից բարձրանում են Կաթողիկոսական վեհարանը (պալատը), դիվանատունը, բարձրագույն դպրոցները, մատենադարանը, միջոցների պահպանման շինությունները: Քաղաքն այնքան է զորեղանում, որ հռոմեացի պատմիչների վկայությամբ արդեն 5-րդ դարում այն առևտրական և մշակութային մի կենտրոն էր, որտեղ բնակվում էր 100,000-ից ավելի բնակչություն: Բնակչություն Իր ծաղկման շրջանում Դվինը եղել է ոչ միայն Հայաստանի քաղաքական ու հոգևոր կենտրոնը, այլև մերձավորարևելյան ամենախիտ բնակեցված քաղաքներից մեկը [1]։ Ըստ պատմական աղբյուրների և ժամանակակից հետազոտությունների` Դվինի բնակչության թիվը իր ծաղկման շրջանում գերազանցել է 100 հազարը։ Մասնագիտացված ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ 361 թվականին քաղաքի բնակչությունը կազմում էր մոտ 45.000 մարդ, 622 թվականին՝ 47.000, իսկ 8-9-րդ դարերում հասել է մոտ 100.000-ի: Հայ հետազոտող Նյուրա Հակոբյանը առաջարկել է առավելագույն բնակչության 100.000-150.000 մարդ գնահատականը։ Դվինը եղել է բազմազգ քաղաք: Նրա առանձին թաղերում բնակվել են հայեր, պարսիկներ, ասորիներ, հույներ, արաբներ, հրեաներ։ Սակայն հայերը միշտ կազմել են բնակչության մեծամասնությունը։ Այս մասին են վկայում նաև արաբ մատենագիրները. 10-րդ դարի արաբ աշխարհագիր ալ-Իստախրին նշում է, որ «Դաբիլ (Դվին) քաղաքի տարածքում խոսում են հայերեն», իսկ Իբն Հաուկալը հավելում է, որ «հայերենը Դվինի և նրա շրջակայքի բնակիչների լեզուն է»։ Մեկ այլ արաբ պատմիչ Ալ-Մուկադդասին, Դվինը նկարագրում է որպես «նշանակալի քաղաք, որտեղ անառիկ ամրոց և մեծ հարստություններ կան» միաժամանակ ընդգծելով, որ «նրա բոլոր առավելությունների հետ մեկտեղ, քրիստոնյաները գերակշռում են նրանում»։ Դվինի բազմազգ բնակչությունը հիմնականում զբաղվել է արհեստով ու առևտրով, մասամբ` որսորդությամբ, ձկնորսությամբ, երկրագործությամբ։ Քաղաքը հռչակված էր իր արհեստավորներով, և արաբական աղբյուրներում այն հաճախ անվանվում էր «Մեծ մայրաքաղաք» և «Շահաստան»։ Իբն Հաուկալը նշում է, որ Հայաստանի և հարակից երկրների ծայրամասերում բնակչության շատ խմբերի համար գոյություն ունեն այլ լեզուներ, քան պարսկերենն ու արաբերենը, ինչպիսին է հայերենը Դվինի բնակիչների համար։ 9-րդ դարի վերջին և 10-րդ դարի սկզբին, չնայած արաբական հարկային ճնշումներին և երկրաշարժերին, Դվինը դեռ պահպանում էր իր տնտեսական ներուժը։ Կառուցվածք Դվինն ունեցել է միջնադարյան քաղաքին հատուկ միկրոաշխարհագրություն՝ ներքին կառուցվածք։ Նրա կենտրոնում, 30-35 մ հարաբերական բարձրության բլրի վրա, հառնում էր միջնաբերդը՝ աշտարակաշատ պարիսպներով։ Պարիսպներն ունեին մինչև 16 մ հաստություն և 6-7 հարկանի շենքի բարձրություն։ Քաղաքը շրջապատված էր կրկնակի հզոր պարիսպներով՝ 44 աշտարակներով։ Բլուրի վրա և դրա լանջերին կառուցված անառիկ միջնաբերդի գագաթի հարթակին կանգնել է հայ Արշակունի թագավորների պալատը, որտեղ նրանց անկումից հետո բնակվել են մարզպանները և ոստիկանները։ Պալատը եղել է երկհարկանի շինություն՝ հարուստ զարդարված ընդունարաններով և բնակելի սենյակներով։ Ստորին հարթակի բերդում բնակվել են պալատական բարձր պաշտոնյաները։ Ստորին հարթակն ունեցել է նաև զինավարժությունների ու մրցումների համար նախատեսված ընդարձակ հրապարակ։ Միջնաբերդն ամբողջությամբ շրջափակված է եղել ջրափոսով պաշտպանված կրկնակի պարիսպ-խրամով, որն արտաքին կողմից ուներ 30-70 մ լայնություն և 5-6 մ խորություն։ Ջուրը լցվել է Ազատ գետից՝ արհեստական հունով։ Բերդը քաղաքի հետ կապված է եղել ջրափոսի վրայով անցնող միաթռիչք և երկթռիչք կամարավոր կամուրջներով, որոնցից երկուսի մնացորդները պահպանվել են։ Դվինն ունեցել է նաև իր մատույցները պաշտպանող ամրոցներ (Տիկնունի և այլն)։ Քաղաքի մեծ մասը նույնպես պարսպապատ էր։ Կառուցվել են գեղեցիկ, քարաշեն շենքեր [3]։ Դրանցից նշանավորը Արշակունի թագավորների պալատն էր (IV դար), որից պահպանվել է արքայական գահասրահի (272 քառակուսի մետր մակերեսով) ավերակները։ Սրահն իր չորս զույգ սյուներով բաժանվել է արևելյանից արևմտյան ձգված երեք նավերի, որոնցից կենտրոնականը եզրայինների կրկնակի լայնքն է ունեցել։ Գրեթե նույն չափերն ու կառուցվածքն է ունեցել V դարի 2-րդ կեսին կառուցված կաթողիկոսի պալատական դահլիճը, որտեղ տեղում պահպանվել են սյունախարիսխներն ու արմավենազարդ խոյակներից մեկը։ Դվինի ճարտարապետական գլուխգործոցը եղել է հեթանոսական տաճարի տեղում VI դարի սկզբին կառուցված Մայր տաճարը, որը VII դարի սկզբին վերածվել է կենտրոնագմբեթ եկեղեցու, իսկ XIII դարի կեսերին ավերվել։ Տաճարն իր ժամանակի Հայաստանի ամենամեծ կառույցն էր (30.41 x 58.17 մ)։ Կենտրոնական թաղն ունեցել է նաև փոքր միանավ տաճար և կաթողիկոսին պատկանող այլ շինություններ (թանգարան, մատենադարան, ճեմարան, դիվանատուն, գանձատուն), որոնց ավերակները այսօր դժվար է իրարից տարբերել։ Դվինի ճարտարապետական նշանավոր շինություններից է եղել գլխավոր շուկան՝ ներքին երեք փողոցով ու վեց շարք իջևան-խանութներով։ Այն կառուցվել է քար ու կրով, զարդարվել բազմաթիվ սյունաշարերով։ Շուկան ավերվել է 893 թվականի երկրաշարժից, ապա վերակառուցվել թրծած քառակուսի աղյուսներով։ Առավել հզոր կառույց էր միջնաբերդը՝ չորս հսկայական աշտարակներով, գեղեցիկ դռներով և բազմաթիվ բուրգերով, որոնք միմյանց հետ կապված են եղել երկշար պարսպապատով։ Քաղաքի բոլոր թաղերին շրջակա լեռներից կավե խողովակներով խմելու ջուր է մատակարարվել։ Բնակելի տներն ունեցել են բրգաձև երդիկներ, տների մեջ փորվել են հորեր (մի մասը սենյակների կենտրոնում)՝ խոնավությունը ներծծելու կամ իբրև սառնարան՝ խմելու ջուր և մթերք պահպանելու համար։ Եղել են նաև նեղ անցքով հորեր՝ «վիշապներ», որոնք խորքում լայնանում էին և ծառայում որպես իրերի թաքստոց կամ զնդան։ Արհեստներ և առևտուր Դվինի տնտեսական հզորությունը և նրա՝ որպես միջազգային տարանցիկ առևտրի առանցքային հանգույցի դերը միջնադարյան աշխարհում պայմանավորված էին քաղաքի բացառիկ աշխարհագրական դիրքով և արհեստագործական արտադրության բարձր մասնագիտացմամբ։ Ըստ Անանիա Շիրակացու «Մղոնաչափք»-ում պահպանված արժեքավոր տեղեկությունների՝ Դվինում են հատվել միջազգային նշանակության վեց հիմնական մայրուղիներ, որոնք քաղաքը կապում էին Փոքր Ասիայի, Հարավային Եվրոպայի, Հյուսիսային Կովկասի, Միջին Ասիայի, Միջագետքի և Հյուսիսային Աֆրիկայի հետ։ Այս առևտրական ճանապարհների միջոցով Հայաստանը սերտ տնտեսական հարաբերություններ էր պահպանում Իրանի, Իրաքի, Ասորեստանի և Բյուզանդական կայսրության հետ, իսկ քաղաքի դռներից մեկի «Տփխիս» անվանումը վկայում է Վրաստանի հետ ունեցած մշտական ու աշխույժ կապերի մասին։ Դվինի վարչատնտեսական կարգավիճակը հատկապես ամրապնդվեց արաբական տիրապետության շրջանում, երբ այն դարձավ «Արմինիա» կուսակալության կենտրոնը՝ իր մեջ ներառելով նաև Արևելյան Վրաստանն ու Աղվանքը, ինչի շնորհիվ արաբական աղբյուրներում քաղաքը հաճախ հիշատակվում է որպես «Մեծ մայրաքաղաք» կամ «Շահաստան»։ Քաղաքի ներքին տնտեսական կյանքի կազմակերպման հիմնական վայրը կենտրոնական շուկան էր, որը հնագիտական պեղումների տվյալներով ներկայացնում էր ճարտարապետական բարդ համալիր՝ բաղկացած երեք ներքին փողոցներից և վեց շարք իջևան-խանութներից։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ մինչև 893 թվականի ավերիչ երկրաշարժը շուկան կառուցված էր քարով ու կրով և զարդարված էր սյունաշարերով, իսկ աղետից հետո այն վերակառուցվել է թրծած քառակուսի աղյուսներով, ինչը փաստում է քաղաքի տնտեսական արագ վերականգնման և կառուցողական հնարքների էվոլյուցիայի մասին։ Դվինի դրամագիտական նյութերի հարուստ հավաքածուն, որն ընդգրկում է Աբբասյան, Սամանյան և այլ արևելյան դինաստիաների թողարկումները, ապացուցում է քաղաքի ներգրավվածությունը համաշխարհային դրամաշրջանառության մեջ, իսկ Անիի և Դվինի դրամների համադրությունը ցույց է տալիս, որ Դվինը երկար ժամանակ պահպանել է իր տնտեսական գերիշխանությունը տարածաշրջանում։ Արհեստագործության ոլորտում Դվինն առանձնանում էր հատկապես ապակեգործությամբ, որը IX-XIII դարերում հասել էր տեխնոլոգիական բարձրագույն մակարդակի։ Դվինի վարպետները պատրաստում էին քիմիական տարբեր բաղադրությամբ և գունային երանգներով սրվակներ, թասեր, գավաթներ, պնակներ, ինչպես նաև ալքիմիկոսների համար նախատեսված հատուկ լաբորատոր փորձանոթներ ու լուսամուտի հարթ ապակիներ։ Նրանք տիրապետում էին ապակին գունավորելու, փորագրելու և վերադիր զարդանախշերով հարդարելու բարդ արվեստին, ինչի փայլուն օրինակն է պեղումների ժամանակ հայտնաբերված երաժիշտ-ջութակահարի պատկերով եզակի ապակյա անոթը։ Ոչ պակաս զարգացած էր մետաղագործությունը. քաղաքում գործել են երկաթի ձուլարաններ, որտեղ արտադրվել են ինչպես զենքեր՝ նետասլաքներ, նիզակներ, սրեր, այնպես էլ տնտեսական գործիքներ և բաղնիքների համար նախատեսված ջրատար խողովակներ։ Պղնձագործները ստեղծում էին փորագիր նախշերով և կենդանակերպ ոտքերով կաթսաներ, սափորներ ու ձիթաճրագներ, իսկ ոսկերիչներն ու արծաթագործները արտադրում էին բարձրարժեք զարդեր՝ շղթայաձև մանյակներ, օձագլուխ ապարանջաններ և գոտիներ, որոնք լայնորեն արտահանվում էին օտար երկրներ։ Դվինի տնտեսության կարևորագույն այցեքարտերից էին նաև տեքստիլ արտադրանքը և հռչակավոր «որդան կարմիր» ներկը։ Քաղաքից արտահանվում էին բրդյա ու մետաքսյա գործվածքներ, թանկարժեք գորգեր, ծածկոցներ և բազմոցներ, որոնք մեծ պահանջարկ ունեին միջազգային շուկայում։ Խեցեգործության ոլորտում Դվինն աչքի էր ընկնում ինչպես կիրառական, այնպես էլ գեղարվեստական բարձր որակով. պատրաստվում էին հսկայական կարասներ՝ մինչև 1000 լիտր տարողությամբ, որոնք զարդարվում էին զարդագոտիներով և հայերեն արձանագրություններով։ IX-XIII դարերում քաղաքում արագորեն զարգացավ նաև հախճապակյա իրերի արտադրությունը, որոնք համարվում էին աշխարհում լավագույններից մեկը։ Չնայած արաբական արշավանքների և հարկային ծանր քաղաքականության հասցրած վնասներին, քաղաքը Բագրատունիների օրոք վերապրեց տնտեսական նոր ծաղկում, սակայն XI դարի վերջից սկսած, արհեստավորների Անի տեղափոխվելու և հաճախակի բախումների պատճառով, Դվինը հետզհետե կորցրեց իր նշանակությունը։ Քաղաքի տնտեսական կյանքը վերջնականապես կործանվեց 1225 թվականին Ջալալ էդ Դինի և 1236 թվականին մոնղոլ-թաթարական արշավանքների հետևանքով, որից հետո երբեմնի հզոր մետրոպոլի տարածքում ձևավորվեցին միայն փոքր գյուղական բնակավայրեր: Անկում 1236 թվականին Դվինի կործանումը հանդիսանում է հայոց միջնադարյան պատմության ամենաողբերգական էջերից մեկը, որը վերջակետ դրեց երբեմնի հզոր ու ծաղկուն մայրաքաղաքի քաղաքային կյանքին։ 13-րդ դարի սկզբին, Զաքարյան իշխանների օրոք, Դվինը թեև կորցրել էր իր քաղաքական առաջնահերթությունը, սակայն շարունակում էր մնալ տարածաշրջանի խոշորագույն արհեստագործական, տնտեսական և առևտրական կենտրոններից մեկը: Այս ամենը խաթարվեց Չինգիզ խանի հաջորդների օրոք սկսված մոնղոլ-թաթարական մեծածավալ արշավանքների պատճառով, երբ թաթարական հորդաները՝ Չարմաղան նոյինի գլխավորությամբ, ներխուժեցին Անդրկովկաս և Զաքարյան Հայաստանի սահմանները: Քանի որ հայ-վրացական իշխանություններն այդ պահին տրոհված էին և ի վիճակի չեղան կազմակերպել կենտրոնացված ու միասնական դիմադրություն, մոնղոլական զորքերը հերթով պաշարեցին հայկական խոշոր քաղաքները : 1236 թվականին թշնամին մոտեցավ Դվինի պարիսպներին, որի պաշտպանությունը հիմնականում մնացել էր տեղի անձնվեր բնակչության հույսին։ Մոնղոլներն օգտագործեցին իրենց ժամանակի առաջավոր ու հուժկու պաշարողական տեխնիկան՝ քարանետ մեքենաներն ու բաբանները, որոնց անդադար ռմբակոծության արդյունքում ի վերջո ճեղքեցին քաղաքի ամուր պարիսպներն ու ներխուժեցին ներս։ Քաղաք թափանցելուց հետո նվաճողները ցուցաբերեցին ծայրահեղ դաժանություն՝ պատժելու համար դիմադրություն ցույց տված բնակիչներին։ Տեղի ունեցավ սոսկալի սպանդ․ բնակչության մեծ մասը սրի քաշվեց, իսկ ողջ մնացած արհեստավորներն ու երիտասարդները գերեվարվեցին և ստրկության վաճառվեցին։ Դվինի հարստությունները կողոպտվեցին, իսկ ճարտարապետական հոյակերտ շինություններն ու պալատները հրկիզվեցին ու ավերվեցին, ինչը հաստատվում է նաև հետագա հնագիտական պեղումներով։ Այս աղետալի հարվածից հետո Դվինն այլևս երբեք չվերականգնեց իր նախկին փառքն ու նշանակությունը և դարերի ընթացքում վերածվեց փոքր բնակավայրի՝ իր տեղը զիջելով պատմության նոր կենտրոններին: Պեղումներ Հնագիտական ուսումնասիրությունների պատմությունը Ավերակների առաջին գիտական նկարագրությունը կատարել է Կովկասի փոխարքայության պաշտոնյա Տոկարևը 1850 թվականին։ Համակարգված պեղումները սկսվել են XIX դարի վերջին և շարունակվում են մինչ օրս՝ Դվինը դարձնելով Կովկասի ամենալավ ուսումնասիրված միջնադարյան քաղաքներից մեկը։ Հնագիտական արշավախմբերի ժամանակագրությունը Դաշտային աշխատանքների ինտենսիվությունը ուղղակիորեն կապված է եղել տարածաշրջանի սոցիալ-քաղաքական պայմանների հետ։ 1899 թ. Ն. Յ. Մառի արշավախումբ. Առաջին պեղումները: Բացվել են Ս. Գրիգոր Կաթողիկեի արտաքին պատերը, միանավ եկեղեցին և Կաթողիկոսի վաղ պալատը։ 1907-1908 թթ. Խաչիկ վարդապետ Դադյանի արշավախումբ: Հետախուզական խրամատներ կենտրոնական թաղամասում, վիմագրական և դրամագիտական նյութերի հավաքում։ 1936-1939 թթ. Ս. Տեր-Ավետիսյանի արշավախումբ. Կանոնավոր պեղումների մեկնարկը: Միջնաբերդի և արվարձանների սահմանների որոշումը։ 1946-1976 թթ. Կ. Գ. Ղաֆադարյանի արշավախումբ. Լայնածավալ պեղումներ: Ամբողջությամբ բացվել է կենտրոնական թաղամասը (կաթողիկոսարանը՝ երկու եկեղեցով, վեհարանով) և միջնաբերդի երեք բնակելի շերտերը: 1976/1977-2010 թթ. Ա. Ա. Քալանթարյանի արշավախումբ. Վաղ միջնադարի (V-VIII դդ.) նյութական մշակույթի ուսումնասիրություն, արհեստանոցների պեղումներ, սրվակների և կնքադրոշմների հավաքածուի հրատարակում։ 2010-2019 թթ. Հ. Մելկոնյանի արշավախումբ. Քաղաքի պաշտպանական համակարգի, խրամների և գյուղատնտեսական արվարձանների հետազոտություն։ 2019 թ.-ից մինչ օրս. Հ. Պետրոսյանի (Հայ-իտալական համատեղ արշավախումբ). Միկրոշերտագրական հետազոտություններ շուկայի տարածքում, Ստորին բերդի և թանգարանի ապագա տարածքի պեղումներ։ Շերտագրություն և ժամանակագրական շերտեր Դվինը բազմաշերտ հուշարձան է, որի մշակութային շերտերի խորությունը արտացոլում է բնակեցման էվոլյուցիան գրեթե հինգ հազարամյակի ընթացքում։ Հնագույն բնակավայրեր և նախաքրիստոնեական դարաշրջան (մ.թ.ա. III-I հազարամյակներ) Մարդկային գործունեության ամենավաղ հետքերը Դվինում թվագրվում են վաղ բրոնզի դարով։ Դրանց ժամանակակից է քաղաքից հարավ-արևելք գտնվող «Ծիծեռնակաբերդ» քարանձավը (Bird Cave), որտեղ հայտնաբերվել են կավանոթներ, կայծքարե գործիքներ և օրգանական մնացորդներ։ Դվինի նախաքրիստոնեական (նախահայկական) շերտից պեղվել է հեթանոսական դամբարանադաշտ՝ քարե արձանների ու քանդակների բեկորներով։ Գտնվել է նաև պաշտամունքային կարաս, որի վրա պատկերված են լեռներ, աստղազարդ երկինք, արևի սիմվոլներ, որսի կենդանիներ, հեծյալ որսորդներ և անտառի ոգի, ինչը վկայում է ուշ բրոնզեդարյան հարուստ ծիսական հավատալիքների մասին։ Հելլենիստական և Արշակունյաց ժամանակաշրջան (մ.թ.ա. II դ. - մ.թ. IV դ.) Այս շրջանում բլրի վրա ձևավորվում է քաղաքատիպ բնակավայր, որը շրջապատված էր պաշտպանական պատով։ Հայտնաբերվել են հելլենիստական ներմուծված և տեղական խեցեղենի նմուշներ։ IV դարի առաջին կեսին Խոսրով Կոտակը հիմնադրեց արքունի որսատեղին, ինչը նախադրյալ դարձավ մայրաքաղաքի տեղափոխման համար։ Սասանյան և վաղ քրիստոնեական ժամանակաշրջան (V-VII դարեր) Այս շերտը բնութագրվում է մոնումենտալ կառույցների ձևավորմամբ։ Դվինը դառնում է սասանյան մարզպանի նստավայրը, որտեղ պահվում էր արքունի դիվանը։ Հնագույն դրամները կրում են Վահրամ V (420-438 թթ.) արքայի պատկերը։ Զրադաշտականություն պարտադրելու Սասանյանների քաղաքականության արդյունքում միջնաբերդում կառուցվեց կրակապաշտական մեհյան։ 571-572 թթ. Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորած ապստամբության ժամանակ մեհյանը քանդվեց, իսկ դրա հիմքերի վրա հետագայում վերակառուցվեց Սուրբ Գրիգոր Կաթողիկե եկեղեցին։ Արաբական և Բագրատունյաց ժամանակաշրջան (VIII-XI դարեր) 640 թվականի հոկտեմբերին արաբական արշավանքներից հետո Դվինը դարձավ «Արմինիա» ոստիկանության կենտրոնը։ Այս շրջանում քաղաքը վերակառուցվեց, ամրացվեց աշտարակավոր պատերով և խրամով։ Բագրատունիների օրոք, հատկապես Գագիկ Ա-ի (990-1020 թթ.) գահակալության տարիներին, քաղաքն ապրեց նոր վերելք, ինչով էլ թվագրվում են հնագիտական գտածոների մեծ մասը։ Շերտագրական կարևոր սահման է հանդիսանում 893 թվականի կործանարար երկրաշարժը, որից հետո կաթողիկոսական աթոռը տեղափոխվեց։ 2023 թվականի պեղումների ժամանակ թանգարանի ապագա տարածքում հայտնաբերվել է միայն մեկ շերտ՝ լցված երկրաշարժի հետքերով և IX դարի անջնարակ խեցեղենով։ Զաքարյանների շրջան և վերջնական անկում (XII-XIII դարեր) Քաղաքի վերջին վերելքը կապված է Զաքարյանների կողմից Դվինի ազատագրման հետ (1200 թ.-ից հետո)։ Սակայն Ջալալ էդ Դինի (1225 թ.) և մոնղոլների (1236 թ.) արշավանքների հետևանքով քաղաքն ամբողջությամբ ավերվեց ու մարդաթափվեց։ 2021 թվականի հայ-իտալական պեղումները Ստորին բերդի տարածքում (Area 1000) հաստատեցին ապաուրբանիզացման փուլը. 0.9-1.2 մետր հաստությամբ սելավային նստվածքների տակ բացվել են XIII դարի կեսերի կիսաշրջանաձև օջախներ ու մոխրային շերտեր, որոնք վկայում են բերդի տարածքում կիսաքոչվորական բնակեցման մասին։ Ճարտարապետական ժառանգություն և քանդակագործություն Դվինի ճարտարապետությունը համադրում էր տեղական ինքնատիպ լուծումները և հելլենիստական ու մերձավորարևելյան առաջադեմ մեթոդները։ Սուրբ Գրիգոր Կաթողիկե եկեղեցի և Կաթողիկոսարան Կենտրոնական հրապարակում գտնվող Սուրբ Գրիգոր տաճարը միջնադարյան Հայաստանի ամենանշանավոր կոթողներից էր (չափսերը՝ 30 x 58 մ)։ Այն կառուցվել էր հեթանոսական տաճարի հիմքերի վրա IV դարի սկզբին՝ որպես եռանավ բազիլիկ։ V դարի վերջին կամ VI դարի սկզբին ավելացվել է արտաքին սյունասրահ։ VII դարի սկզբին այն վերածվել է խաչաձև գմբեթավոր տաճարի։ Սյուների խոյակները զարդարված էին պտերանախշերով, իսկ քիվերը՝ եռահյուս քանդակներով։ Հատակը պատված էր գույնզգույն քարերի և ապակու մանր խորանարդիկներով (մոզաիկա), որոնցից պահպանվել է Տիրամոր պատկերով VII դարի ամենահին խճանկարը Հայաստանում։ Տաճարի հարավ-արևմուտքում գտնվել է Կաթողիկոսական պալատը (V դ. երկրորդ կես)՝ սյունազարդ դահլիճով և օժանդակ սենյակներով։ Քանդակագործություն և հուշասյուներ Քանդակագործությունը Դվինում հասել էր բարձր մակարդակի։ Քանդակազարդվել են բնակելի տների մուտքերի ճակատները, շքամուտքերը, իսկ V-VII դդ.՝ մենասյուները (հուշասյուներ), որոնց խոյակների վրա քանդակվել են Տիրամայրը, սրբեր, այգեկութի և որսի տեսարաններ։ Դվինի Մեծ Շուկա (4-րդ տեղամաս) Միջնաբերդից հարավ-արևելք բացվել է տուֆակերտ շուկայի շենքը (մոտ 3000-3500 քմ), որն ունեցել է սյուների չորս շարք (ընդհանուր՝ 36 սյուն)։ Կարո Ղաֆադարյանն այն բնորոշել է որպես շուկա, իսկ Արամ Քալանթարյանը՝ քարվանսարա։ 2021 թվականի պեղումների ժամանակ բացվել են ջրահեռացման կավե և քարե լոտկաներ (հյուսիսայինը՝ 2.20 մ երկարությամբ, հարավայինը՝ 6.45 մ երկարությամբ, 14 սմ լայնությամբ և 6-8 սմ խորությամբ), որոնք ունեցել են սանիտարահիգիենիկ նշանակություն։ Շուկայի պատերը կառուցված են եղել թրծված քառակուսի աղյուսից՝ կրաշաղախով։ Արհեստագործություն և նյութական մշակույթ Շնորհիվ հարուստ հումքի և առևտրային կապերի՝ Դվինում զարգացել էին տարբեր մասնագիտացված արհեստներ։ Մետաղագործություն և պղնձագործություն Պեղումներից հայտնաբերված խարամի կույտերը վկայում են երկաթի ձուլարանի առկայության մասին, որտեղ պատրաստել են զենքեր (նետասլաքներ, նիզակներ, տեգեր, դաշույններ, սրեր) և տնտեսական գործիքներ (ուրագներ, կացիններ, մկրատներ, խողովակներ)։ Պղնձագործությունից գտնվել են կաթսաներ, սափորներ, թասեր, ձիթաճրագներ՝ կենդանակերպ ոտներով։ Ոսկերչություն և քարի մշակում Ոսկերիչներն ու արծաթագործները պատրաստել են շղթայաձև մանյակներ, օձագլուխ ապարանջաններ, կրծքախաչեր, արծաթյա գոտիներ, մատանիներ և ականջօղեր: Արծաթե իրերի զգալի մասը արտահանվել է։ Շինարարության մեջ օգտագործվել են տուֆ, որձաքար, մարմար։ Որձաքարից շինել են սանդեր, երկանքներ, ռմբաքար: Արտահանվել է նաև կնքաքարերի (գեմմաներ) վրա փորագրելու կարծր քարի տեսակ։ Ոսկրից պատրաստվել են սրինգներ, նարդու քարեր: Կավագործություն, հախճապակի և ապակի Դվինի կավագործությունն անցել է զարգացման երկար ճանապարհ՝ կենցաղային պարզ ամաններից մինչև բարձրորակ ֆայանս։ Ստորև ներկայացված են կավագործության հիմնական խմբերը՝ 1. Կարասներ (Խոշոր տարողություններ). Տարողությունը մինչև 1000 լիտր։ Կարմրաներկ արտաքինով, զարդագոտիներով, երբեմն՝ հայերեն փոքրիկ արձանագրություններով։ Հայտնաբերվել են առանձնատների մառաններում և պալատական պահեստներում։ 2. Անջնարակ կենցաղային խեցեղեն. Ափսեներ, կավանոթներ, սափորներ, խոտանված կույտեր։ Պարզ կավե շաղախ, կանոնավոր թրծում։ Հայտնաբերվել են գետնափոր արհեստանոցներում և կենտրոնական թաղամասում։ 3. Ջնարակած խեցեղեն. Ափսեներ, սկահակներ, գավեր։ Գունավոր ջնարակի կիրառում (կանաչ, դեղին, դարչնագույն), փորագիր նախշեր (սգրաֆիտո)։ Հայտնաբերվել են IX-XIII դդ. բնակելի շերտերում, կրպակներում և պանդոկներում։ 4. Դվինի գեղարվեստական հախճապակի. Նուրբ թասեր, ջրամաններ, սափորներ։ Կվարցային մածուկ, անթափանց անագե ջնարակ, լյուստրով և կոբալտով նկարազարդում։ Համարվել է աշխարհի լավագույններից։ Հայտնաբերվել է IX-XIII դդ. շերտերում։ 5. Ապակեգործություն. Սրվակներ, շշեր, թասեր, գավաթներ, պնակներ, ալքիմիկոսների փորձանոթներ, լուսամուտի հարթ ապակի։ Ապակի գունավորելու արհեստ, վերադիր զարդանախշերով ու փորագրությամբ։ Հայտնաբերվել են արհեստավորների թաղամասերում և լաբորատորիաներում։ Պեղումներ Դվինում առաջին պեղումները կատարել է Ն. Մառը 1899 թվականին։ Պեղվել են մեծ եկեղեցու արտաքին պատերը, միանավ տաճարը և կաթողիկոսի պալատը։ Պեղվել են նաև միջնաբերդի քաղաքային շրջանի երեք շերտերը և նախաքաղաքային շրջանի հնագույն բնակավայրի մնացորդները, գրեթե ամբողջությամբ պեղվել է կենտրոնական թաղը, որտեղ եղել է Հայոց կաթողիկոսարանը իր երկու եկեղեցով, վեհարանով և օժանդակ շինություններով։ Քաղաքի հարավային թաղերից մեկում հայտնաբերվել է միջազգային առևտրի կենտրոնական վաճառանոցը։ Քաղաքի տարբեր մասերում բրուտի արհեստանոցից գտնվել են խոտանված առարկաների մեծ կույտեր, հեթանոսական դամբարանադաշտ՝ քարե արձանների ու քանդակների բեկորներով։ Պեղումների ժամանակ հայտնաբերված խարամի զանգվածները վկայում են այն մասին, որ Դվինն ունեցել է նաև երկաթի ձուլարան, որտեղ պատրաստել են զենքեր (նետասլաքներ, նիզակներ, տեգեր, դաշույններ, սրեր), մեծ թվով տնտեսական և շինարարական երկաթե իրեր (շղթաներ, ուրագներ, կացիններ, մկրատներ, բաղնիքի ջրատար խողովակներ)։ Դվինում զարգացած արհեստներից էր պղնձագործությունը։ Գտնվել են տարբեր չափսերի կաթսաներ, սափորներ, թասեր, ձիթաճրագներ, զարդագամեր (գրեթե բոլորն էլ՝ փորագիր նախշերով, կենդանակերպ ոտներով ու բռնակներով), զարդեր (ապարանջաններ, ուլունքներ)։ Քաղաքատեղին բազմիցս ուսումնասիրվել և պեղվել է՝ 1899 թվականին ուսումնասիրել է Նիկողայոս Մառը, 1907-1908 թվականներին՝ Խ. վարդապետ Դադյանը, 1936-1939 թվականներին պեղումները գլխավորել է Ս. Տեր-Ավետիսյանը, 1946-1976 թվականներին՝ Կ. Ղաֆադարյանը, 1976 թվականից՝ Ա. Քալանթարյանը, 2019 թվականից՝ Հայ-իտալական համատեղ արշավախումբը (ղեկ.՝ Հ. Պետրոսյան): Տասնյակ տարիների ընթացքում ուսումնասիրվել և պեղումների շնորհիվ բացվել են քաղաքի միջնաբերդի տարածքի և կենտրոնական թաղամասի պաշտամունքային և աշխարհիկ ճարտարապետական շինությունների մնացորդներ։ Պեղածո զանազան նյութերը հիմնականում պահպանվում են Հայաստանի պատմության թանգարանում։ Դվինում խիստ զարգացած էին ոսկերչությունն ու արծաթագործությունը։ Գտնվել են շղթայաձև մանյակներ, օձագլուխ ապարանջաններ, կրծքախաչեր, արծաթյա գոտիներ, գդալ, մատանիներ, ականջօղեր։ Արծաթե իրերի մեծ մասը արտահանվել է տարբեր երկրներ։ Շինարարության մեջ և կենցաղում օգտագործվել են քարերի տարբեր տեսակներ՝ տեղական ավազաքար, շրջակա վայրերից բերված տուֆ, որձաքար, մարմար, գետաքար, չեչաքար, ջրաղացաքար։ Որձաքարից շինել են սանդեր, երկանքներ, ռմբաքար։ Դվինից օտար երկրներ է արտահանվել կարծր քարի մի տեսակ, որով փորագրություններ են կատարել կնքաքարերի (գեմմաներ) վրա։ Գտնվել են նաև ոսկրից պատրաստված իրեր՝ սրինգ, նարդու քարեր, կահույքի բռնակներ։ Դվինում բարձր մակարդակի էր հասել կավագործությունը։ Կավից պատրաստվել են տնային գործածության տարբեր անոթներ։ Գտնվել են բազմաթիվ մեծ ու փոքր կարասներ, հաճախ՝ նաև կարմրաներկ արտաքինով ու զարդագոտիներով, երբեմն՝ հայերեն փոքրիկ արձանագրություններով։ Մեծ կարասների տարողությունը հասնում է մինչև 1000 լ։ Տարածված են եղել նաև ջնարակած կավանոթները (ափսեները, սկահակները, գավերը)։ Հախճապակե իրերը, որոնց արտադրությունը Դվինում զարգացել է IX-XIII դդ., համարվել են աշխարհում լավագույններից։ Նույն ժամանակահատվածում արագ զարգացել է նաև ապակեգործությունը։ Պատրաստվել են սրվակներ, շշեր, սափորներ, թասեր, գավաթներ, պնակներ, զարդեր, ալքիմիկոսների փորձանոթներ, լուսամուտի հարթ ապակիներ։ Դվինի բնակիչները ծանոթ են եղել նաև ապակի գունավորելու արհեստին։ Հաճախ գունավորել են ապակին, երբեմն ավելացրել վերադիր զարդանախշեր ու փորագրել: Դեռևս հնագույն ժամանակներից Դվինում զարգացած է եղել քանդակագործությունը։ Քանդակազարդվել են բնակելի տների մուտքերի ճակատները, շքամուտքերը, պատերի ակնառու մասերը, V-VII դդ՝ մենասյուները, որոնք ծառայել են իբրև գերեզմանական կոթողներ։ Սրանց խոյակների վրա քանդակվել են Տիրամայրը, սրբեր, այգեկութի, որսի տեսարաններ։ Դվինի նախահայկական շերտում հայտնաբերված պաշտամունքային երևելի կարասներից մեկի վրա պատկերված են լեռներ ու աստղազարդ երկինք, արևի սիմվոլներ, որսի տարբեր կենդանիներ, նետ ու աղեղով զինված հեծյալ որսորդներ և վերջապես անտառի ոգի կամ որսի աստվածության կերպար։ Հայ ժողովրդական մտածողության մեջ պահպանված այս պատկերացումները անկասկած գալիս են ուշ բրոնզե դարի երբեմնի շքեղ հավատալիքներից, պաշտամունքից, հարուստ ծիսական արարողություններից։ Գիտական բանավեճեր և պահպանության խնդիրներ Դվինի լայնածավալ պեղումները հսկայական նյութ են տվել, սակայն որոշ վերակազմություններ վիճելի են գիտական աշխարհում։ Մասնավորապես, կասկածի տակ է դրվում Ս. Տ. Երեմյանի առաջարկած տաճարի վերակազմությունը, որն իբր հիմնադրել էր Տրդատ Ա-ն I դարում՝ ի պատիվ իր նախնիների։ Նույն կերպ վիճելի է համարվում Կ. Ղաֆադարյանի կողմից միջնաբերդում Խոսրով Գ-ի (330-ական թթ.) «Մեծ գահասրահի» նույնացումը, քանի որ շերտագրությունը ցույց է տալիս, որ այդ սյունազարդ դահլիճը ավելի ուշ՝ V-VI դարերի կառույց է։ Լուրջ անհանգստություն է պատճառում հուշարձանի ներկա վիճակը։ 2021-2023 թթ. «Մայրաքաղաք Դվին» արգելոց-թանգարանի տարածքում իրականացված «բարեկարգման» աշխատանքները խիստ քննադատության են արժանացել հնագետների և վերականգնողների կողմից։ IV-V դարերի բնական անմշակ քարերից բաղկացած պատերը քանդվել կամ ծածկվել են ժամանակակից մեքենայական տաշած քարերով շարված միատոն բարձրության պատերով։ Հատկապես աղետալի է եղել Կաթողիկե տաճարի հիմքերի վերակառուցումը, որի արդյունքում վերացել են եկեղեցու դիզայնի պատմական փոփոխությունների հետքերը, որոնք կարևոր նշանակություն ունեին հայ եկեղեցական ճարտարապետության էվոլյուցիան հասկանալու համար։ Դվինը բացառիկ հնավայր է, որն իր մեջ ամփոփում է միջնադարյան Արևելքի մշակութային և տնտեսական կապերի ողջ պատմությունը: Պեղումներից հայտնաբերված հարուստ նյութերը, որոնք պահվում են Հայաստանի պատմության թանգարանում, վկայում են քաղաքի արհեստների ու արվեստի բարձր մակարդակի մասին։ Դվինը որպես Արարատյան դաշտի թագավորական տիրույթների (Արտաշատի, Գառնիի, Վաղարշապատի հետ միասին) անբաժանելի մաս դիտարկելը հնարավորություն է տալիս ճիշտ գնահատել վաղ միջնադարյան հայոց պետականության մասշտաբները։ Այսօր հնավայրի մնացորդների խիստ գիտական ամրակայումն ու պահպանումը, ինչպես նաև միկրոշերտագրական հետազոտությունների շարունակումը մնում են հայ հնագիտության առաջնահերթ խնդիրները։ Պատկերներ Գրականություն Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր երրորդ, Երևան, 1979 Ռաֆայել Իշխանյան, «Պատկերազարդ պատմություն հայոց», գիրք երկրորդ, Երևան, 1997 Հայ ժողովրդի պատմություն, հատոր առաջին, Հայկական ՍՍՀ ԳԱԱ հրատարակչություն, Երևան, 1971 Ղաֆադարյան Կ., Դվին քաղաքը և նրա պեղումները, հհ. 1,2, Երևան, 1952, 1982։ Հարությունյան Վ., Հայկական ճարտարապետության պատմություն, Երևան, 1992։ Քալանթարյան Ա., Դվին, Երևան, 1987։ ՀՀ Հանրագիտարան, հ. 2, Երևան, 1995։ Գառնիկ Շախկյան, «Հայ ժողովրդի ճարտարապետական-շինարարական գործունեությունը 8-9դարերում», 2004 թ «Դվին մայրաքաղաք» (12.06.2026) – վեբ հղում: «Հայ ժողովրդի պատմություն», ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտ, Հատոր III, Երևան, 1976: Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր 3, Երևան, 1979: Հակոբյան, Թ. Խ. «Պատմական Հայաստանի քաղաքները», Երևան, 1987: Ժամկոչյան, Աղավնի. «Դվինի ամիրայությունը և Շեդդադյանները»: Կիրակոս Գանձակեցի. «Պատմություն Հայոց», 13-րդ դար: Ղաֆադարյան, Կ. Գ. «Դվին քաղաքը և նրա պեղումները», հատոր 1-2, Երևան, 1952, 1982: Ղաֆադարյան, Կ. Գ. «Դվին քաղաքի հիմնադրման ժամանակի և միջնաբերդի հնագիտական ուսումնասիրության մասին», Պատմա-բանասիրական հանդես, № 4, 1962: Ղաֆադարյան, Կ. Գ. «Միջնադարյան ապակեգործությունը Դվինում», 1975: Ղաֆադարյան, Կ. Գ., Քալանթարյան, Ա. Ա. «Դվին II. Դվին քաղաքը և նրա պեղումները (1973-1980 թթ.)», Երևան, Գիտություն, 2002: Մուշեղյան, Խ. «Անի և Դվին քաղաքներում գտնված դրամները և նրանց համադրության տվյալները»: «Մայրաքաղաք Դվին», Պատմամշակութային արգելոց-թանգարանների ծառայություն: Վարդան Արևելցի. «Հավաքումն պատմության», 13-րդ դար: Տեր-Ավետիսյան, Ս. «Դվինի 1937-1939 թթ. հնագիտական պեղումների արդյունքները», Պատմա-բանասիրական հանդես, № 2, 1940: Ջանփոլադյան, Հ. Մ. «Դվինի միջնադարյան ապակին IX-XIII դդ» (ռուսերեն): Քալանթարյան, Ա. Ա. «Դվին քաղաքի վաղ միջնադարյան շերտագրության հարցի շուրջը», 1969: Քալանթարյան, Ա. Ա. «Դվինի նյութական մշակույթը IV-VIII դդ», Երևան, 1970: Քալանթարյան, Ա. Ա. «Դվին I. Կենտրոնական թաղամասի պեղումները 1964-1970 թթ.», Երևան, 1976: Քալանթարյան, Գ. Գ. «Դվին III», (անգլերեն): Քոչարյան, Գ. Գ. «Դվին տեղանվան վաղեմության հարցը», 2000 Гавритухин, И. О., Скаков, А. В. «ДВИН», Большая российская энциклопедия: «ДВИН», www.booksite.ru: «ДВИН», Словарь Онлайн Abrahamyan, H. «The unglazed pottery of Dvin in the 9th-13th centuries», Armenian Archaeology, 2025: Avagyan A., Sadoyan T. «Aspects of the seismotectonics of Armenia», Geological Society of America, 2016: Caskey, J., Cohen, A. S., Safran, L. «Art and Architecture of the Middle Ages: Exploring a Connected World»: Dymydyuk, Dmytro. «Fortifications and siege machines of Bagratid Armenia at the end of IX – in the middle of XI century»: Kalantaryan, A. «Dvin: Histoire et Archéologie de la Ville Médiévale», Neuchâtel-Paris: Recherches Et Publications, 1996: Khalpakhchian, O. «Architectural Ensembles of Armenia», 1980 (Dvin Ruins, Armeniapedia): Petrosyan, H., Nucciotti, M., Pruno, E., et al. «The Armenian-Italian joint expedition at Dvin», Armeniaca: International Journal of Armenian Studies, 1-3, 2022-2024: Zhamkochyan, A., Hakobyan, N., Khudaverdyan, A. «An essay about the theatre of medieval Armenia (based on archaeological and anthropological materials of the city of Dvin)», Fundamental Armenology: «Dvin Ruins», Armeniapedia: Ծանոթագրություններ