Гюмры

Гюмры (арм.: Գյումրի, да 1840 г. — Кумайры, у 1840—1924 — Александропаль, у 1924—1991 — Ленінакан) — другі па велічыні горад у Арменіі, размешчаны за 126 км ад Ерэвана, на Шыракскім плато, на ўсход ад ракі Ахуран. Цэнтр марза Шырак. Геаграфія Сучасны Гюмры, які захаваў у сабе рысы старажытнага горада, размешчаны на вышыні 1550 метраў над узроўнем мора, у паўночна-заходняй частцы Арменіі. Знаходзіцца ў 8—9 бальнай сейсмічнай зоне. Гюмры перасякаецца цяснінамі Чэркез, Джаджур і інш. Рэльеф раўнінны, пакрыты азёрамі, рэкамі і лававымі масівамі магутнасцю ў 350 метраў. Расліннасць стэпавая. У рачных далінах растуць акацыя, клён, ясень і інш. Клімат засушлівы. Зімой бываюць моцныя маразы да −41 градуса па Цэльсіі. Летам параўнальна горача: да 36. На працягу года выпадае трохі ападкаў (у сярэднім 500 мм). Паветра адрозніваецца гаючымі ўласцівасцямі. На працягу года Гюмры атрымлівае каля 2500 гадзін сонечнага святла і цяпла. Наваколлі Гюмры багатыя будаўнічымі матэрыяламі — туфам, базальтам, дыятамітамі, глінай, а таксама ўрадлівымі чарназёмнымі глебамі. Па прамой лініі ад Гюмры да Чорнага мора — 196 км, да Каспійскага — 384 км. Гісторыя Антычнасць Горад знаходзіцца ў цэнтральнай частцы гістарычнай Арменіі, у раёне Шырак. На думку археолагаў, першыя паселішчы на тэрыторыі сучаснага Гюмры з’явіліся ў бронзавым веку. У даўніну меў назву Кумайры. Некаторыя вучоныя звязваюць гэтую назву з назвай кімерыйцаў — плямёнаў, якія ўварваліся на заходнія берагі Чорнага мора з Усходне-Еўрапейскай раўніны і мігравалі па лініі Кумайры — Карс — Карын — Камах — Гамірк (VIII ст. н. э.). Як адзначыў Я. Манандян, горад быў, відаць, цэнтрам гэтага саюза кімрыйска-скіфскіх плямёнаў, якія рассяліліся ў старажытнаармянскіх абласцях Вананд, Шырак і Айрарат, і назва яго мае этнічнае паходжанне (ад імя кімерыйца Гіміррай). Ва ўрарцкіх хроніках VIII ст. да н.э. неаднаразова згадваюцца паходы ў раён Гюмры (краіна Эрыахі, армянскі Шырак). На думку шэрага гісторыкаў, назва «вялікага, квітнеючага і шматлюднага горада», які згадаў старажытнагрэчаскі гісторык Ксенафонта ў «Анабасісе» — Гюмніас (Γυμνιάς), варта рэканструяваць як Гюмрыас (Γυμριάς) і атаясамліваць горад з Гюмры. У сярэднія вякі Гюмры, вядомы тады як Кумайры, ужо быў вялікім паселішчам. У армянскіх крыніцах Кумайры ўпершыню згадваецца аўтарам VIII стагоддзя Гевондам у сувязі з паўстаннем 773—775 гадоў супраць арабскага панавання. У 885—1045 гадах — частка Армянскага царства Багратаў. У складзе Персіі У 1555 годзе Кумайры разам з усёй Усходняй Арменіяй быў далучаны да Персіі. У складзе Расійскай імперыі У 1801 годзе мясцовасць Шырак была занятая рускімі войскамі. Пасля руска-персідскай вайны 1804—1813 гадоў Гюмры ў ліку іншых армянскіх гарадоў трапіў у склад Расійскай імперыі. Першы пост рускіх казакоў з’явіўся каля Гюмры ў 1804 годзе. Горад адыграў значную ролю ў развіцці далейшых наступальных дзеянняў арміі Расійскай імперыі на тэрыторыі Усходняй Арменіі. У 1837 годзе на тэрыторыі Гюмры была заснавана руская крэпасць, у гэтым годзе яе наведаў Мікалай I, заснаваў праваслаўную царкву, а таксама перайменаваў Гюмры ў Александропаль у гонар сваёй жонкі імператрыцы Аляксандры Фёдараўны. У 1840 годзе Александропаль быў афіцыйна абвешчаны павятовым горадам Грузіна-Імерэтынскай губерні, у 1850 годзе стаў цэнтрам Александрапольскага павета Эрыванскай губерні. У 1853 годзе падчас Крымскай вайны каля горада адбыліся жорсткія баі паміж войскамі Расійскай і Асманскай імперый. Пасля заключэння Парыжскага мірнага дагавора ў 1856 годзе Александропаль, будучы памежным горадам-крэпасцю, стаў таксама значным цэнтрам гандлю і рамёстваў. З 1898 года Александропаль стаў важным чыгуначным вузлом дзякуючы будаўніцтву чыгуначных ліній Тыфліс — Александропаль, Александропаль — Карс (1899), затым Александропаль — Ерэван (1900), працягнутых у 1906 годзе да Джульфы і далей да Тэбрыза. У 1899 годзе было вырашана пачаць будаўніцтва дадатковай веткі ад Тыфліса да Карса, а ў 1913 годзе лінія ад Карса да Сарыкамыша была працягнута. Гэта стала пераломным момантам у сацыяльна-эканамічным і культурным жыцці горада. У дасавецкі перыяд Александропаль быў пераважна рамесным горадам. У Александропалі было шмат крам, вялікіх і малых крам, рынкаў. У канцы XIX стагоддзя ў горадзе было каля 32 200 жыхароў. Пасля Тыфліса і Баку Александропаль лічыўся трэцім па велічыні і значнасці гандлёвым і культурным цэнтрам Паўднёвага Каўказу. У гэты перыяд у горадзе працавала каля 10 школ і школ. Дэмакратычная Рэспубліка Арменія У канцы Першай сусветнай вайны, у маі 1918 года, Александропаль быў захоплены туркамі. У снежні таго ж года ён вярнуўся ў Арменію. У барацьбе за ўсталяванне савецкай улады ў Арменіі асаблівае месца займае інспіраванае бальшавікамі майскае паўстанне чыгуначнікаў і рабочых дэпо Гюмры ў 1920 годзе. Яе кіраўнікамі былі Баграт Гарыбджанян, Ягор Севян, Саркіс Мусаелян (быў расстраляны). Падчас армяна-турэцкай вайны, калі 7 лістапада 1920 года армянскія войскі пацярпелі паражэнне пад Эрзурумам і пакінулі Александропаль, урад партыі Дашнакцуцюн капітуляваў і 2 снежня 1920 года падпісаў Александропальскі мірны дагавор, пагадненне з Турцыяй, у якім Сеўрскае пагадненне было прызнана ануляваным і задаволены турэцкія тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Савецкая Арменія не прызнала гэтую дамову. Паводле Маскоўскага дагавора 1921 года горад Александропаль і ўсходняя частка Александропальскага павета Эрыванскай губерні былі перададзены Турцыяй Армянскай ССР. Савецкі перыяд У 1924 годзе Александропаль, быў перайменаваны ў Ленінакан. Горад моцна пацярпеў ад землятрусу 22 кастрычніка 1926 года. У гады Другой сусветнай вайны 1941—1945 гадоў Ленінакан быў стратэгічным памежным горадам і рыхтаваўся да абароны. Недалёка ад Ленінакана мяжа з Турцыяй праходзіла па рацэ Ахуран, якая выцякае з возера Арпі, і калі пачалася вайна, гэтая тэрыторыя стала прычынай шматлікіх правакацый з боку Турцыі. Непасрэдна перад нападам Германіі на СССР адной з найважнейшых задач савецкай знешняй палітыкі было недапушчэнне магчымага ўдзелу Турцыі ў вайне на баку Германіі. З 1941 года знешняя палітыка Турцыі была пранямецкай, за чатыры дні да нападу Германіі на СССР быў падпісаны дагавор аб германа-турэцкім сяброўстве. Некаторыя гісторыкі сцвярджаюць, што да згаданага пагаднення быў прыкладзены звышсакрэтны пратакол, які прадугледжваў уступленне Турцыі ў вайну супраць СССР на баку Германіі ў выпадку падыходу вермахта на стратэгічны рубеж Архангельск-Астрахань. Перад пачаткам Сталінградскай бітвы летам 1942 года Турцыя мабілізавала свае войскі перад ракой Ахур’ян і пачала рыхтавацца да наступу. Важныя аб’екты Ленінакана былі замініраваны і ў выпадку нападу былі б ліквідаваны. Зімой 1943 году з Сталінградскай бітвы пераможцам выйшаў Савецкі Саюз. Турцыя змяніла сваю стратэгію і ўступіла ў вайну супраць Германіі ў лютым 1945 г., калі стала відавочна, што паражэнне Германіі будзе непазбежным. У снежні 1988 года горад моцна пацярпеў у выніку катастрафічнага Спітакскага землетрасення. Незалежная Арменія У пачатку 1991 годзе горад Ленінакан быў перайменаваны ў Кумайры, а пасля абвяшчэння незалежнасці Арменіі (21 верасня 1991) — у Гюмры. 25 чэрвеня 2016 годзе горад наведаў Папа Францішак, які адслужыў літургію на галоўнай плошчы горада. Насельніцтва Гарады-пабрацімы Александрыя, ЗША Салонікі, Грэцыя Нарда, Італія Крэтэй, Францыя Маздок, Расія Дамадзедава, Расія Азаску, Бразілія Плоўдзіў, Балгарыя Пітэшты, Румынія Эшфілд, Вялікабрытанія Кордава, Аргенціна Лаваль (Квебек), Канада Беласток, Польшча Сіянь, Кітай Вядомыя асобы Юрый Нарайравіч Варданян Сяргей Мікалаевіч Мартынаў — Міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь Валянцін Піліпавіч Ждановіч (1907—1975) — беларускі архітэктар. Славутасці Станцыя Гюмры Зноскі Спасылкі На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гюмры