ئانی

ئانی (بە ئەرمەنی: Անի؛ بە یۆنانی: Ἄνιον؛ بە لاتینی: Abnicum) شارێکی سەدەی ناوەڕاستی ئەرمەنی وێرانە کە ئێستا دەکەوێتە پارێزگای قەرس لە باکووری کوردستان، تورکیا و لە تەنیشت سنوورە داخراوەکەی ئەرمەنستان. لە نێوان ساڵانی ٩٦١ و ١٠٤٥، ئانی پایتەختی شانشینی ئەرمەنیی باگراتوونی بوو کە بەشێکی زۆری ئەرمەنستانی ئێستا و ڕۆژھەڵاتی تورکیای دەگرتەوە. ئەم شارە ناودارە زۆرجار بە «شاری ١٠٠١ کڵێسا» ناودەبرا، ھەرچەندە ژمارەی ڕاستەقینەیان زۆر کەمتر بوو. تا ئێستا، ٥٠ کڵێسا، ٣٣ پەرستگای دەشکەوتی و ٢٠ پەرستگای بچووک لەلایەن شوێنەوارناسان و مێژوونووسانەوە دۆزراونەتەوە. ئانی لەسەر چەندین ڕێگای بازرگانی ھەڵکەوتبوو، و زۆریی باڵەخانە ئایینییەکان، کۆشکەکان و قەڵا پێشکەوتووەکانی، ئەم شارەی لە ناوەندە شارنشینەکانی تری ھاوچەرخی ناو شانشینی ئەرمەنی جیا دەکردەوە. یەکێک لە دیارترین باڵەخانەکانی، کاتدراڵی ئانی بوو، کە پەیوەستە بە نموونە سەرەتایییەکانی تەلارسازیی گۆتیک و زانایان باس لەوە دەکەن کە کاریگەریی لەسەر کاتدراڵە گەورەکانی ئەورووپا لە شێوازە گۆتیک و ڕۆمانسکە سەرەتایییەکاندا ھەبووە؛ تاقە کەوانەیییەکانی تا لانی کەم دوو سەدەی تر لە کاتدراڵەکانی ئەورووپادا نەبینران. لە لووتکەی گەشەسەندنیدا، ئانی یەکێک بوو لە گەورەترین شارەکانی جیھان، کە ڕەنگە ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ١٠٠٬٠٠٠ کەس بووبێت، ھەرچەندە بەھۆی سنوورداریی ڕووبەرەکەیەوە مێژوونووسان گومانیان لەو خەمڵاندنە ھەبووە. ئانی کە بە شکۆمەندییەکەی ناوبانگی دەرکردبوو، لە ساڵی ١٢٣٦دا لەلایەن مەغۆلەکانەوە تاڵان کرا. ئانی ھەرگیز لە بوومەلەرزە وێرانکەرەکەی ساڵی ١٣١٩ و، لەوەش گرنگتر، لە گۆڕانی ڕێگا بازرگانییە ناوچەیییەکان چاک نەبووەوە و تا سەدەی ١٧ بە تەواوی چۆڵ کرا. ئانی ھێمایەکی کولتووری، ئایینی و میراتی نەتەوەیی ناسراوە بۆ ئەرمەنییەکان. بە وتەی ڕازمیک پانۆسیان، ئانی یەکێکە لە دیارترین و «بەرجەستەترین» ھێماکانی مەزنیی ڕابردووی ئەرمەن و سەرچاوەی شانازییە. لە ساڵی ٢٠١٦دا، خرایە ناو پێڕستی شوێنەوارە جیھانییەکانی یوونێسکۆ. دوای دوو دەیە لە ھەوڵە نێونەتەوەیییە بەردەوامەکان، شوێنەواری ئانی لە ناوچەیەکی ململانێ و ناسەقامگیریی جیۆپۆلیتیکییەوە گۆڕاوە بۆ ناوەندێکی گەشتیاریی کولتووری کە دەکرێت ببێتە ھۆی ھاندانی ئاڵوگۆڕی کولتووری و قووڵکردنەوەی تێگەیشتنی مێژوویی. سەرچاوەکان دەروازەی ئەرمەنستان دەروازەی یۆنان دەروازەی تورکیا دەروازەی چاند دەروازەی جوگرافیا دەروازەی نژیاروانی