Նորագավիթ

Նորագավիթ, Երևան քաղաքի հարավային արվարձանում է գտնվում Շենգավիթ վարչական շրջանի մաս կազմող թաղամաս։ Պատմություն Հնում տարածքը գտնվել է Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Կոտայք, ապա՝ Երևանի նահանգի համանուն գավառներում, իսկ խորհրդային տարիներին մի որոշ ժամանակ համարվել է գյուղ Շահումյանի շրջանում։ Հ. Ղևոնդ Ալիշանի բնորոշմամբ՝ Նորագավիթը գտնվել է Նախիջևան տանող արքունի պողոտայի վրա, հայտնի է եղել իբրև այգեվետ ու բարեբեր գյուղ, որն ուներ ավելի քան 100 տուն բնակիչ, իսկ 1873 թվականին տվյալներով՝ 88 տուն և 400 բնակիչ։ Պատահական չէ, որ դեռևս 15-րդ դարում Գրիգոր Ժ Ջալալբեկյանց (Մակվեցի, 1443–1465) կաթողիկոսն Ամիր Ռուստամից իբրև Մայր Աթոռին մլքատու գյուղ գնում է նաև Նորագավիթը։ Սիմեոն Ա Երևանցի (1763–1780) կաթողիկոսը գրում է, որ Գրիգոր Մակվեցին 90.000 դինարով գնում է Մայր Աթոռին կից Վաղարշապատ գյուղը, որի հետ նաև՝ «...զԱշտարակ, զԲաթռինչ, զՆորագաւիթ, զԱղունատուն, զՔիրաշլու, զՄուղնի։ Եւ եօթնից գեղօրէիցս գրելոցս այսոցիկ զղաբալայ մի մեծ և կոնդակաձեւ գրէ...»։ Բնակավայրը հարուստ է պատմական հուշարձաններով։ Այստեղ են գտնվել Ս. Գևորգ, Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ, Ս. Կիրակի, Ս. Սարգիս, Ս. Աստվածածին, Ս. Կարապետ, Ս. Նահատակ և Ծիրանավոր եկեղեցիները, որոնցից մի քանիսն այսօր կանգուն ու կիսավեր են, իսկ մյուսների տեղն անհայտ է։ Նման թվաքանակը վկայում է, որ բնակավայրը մեծ ու մարդաշատ է եղել, ինչով էլ պայմանավորված՝ այն հաճախ իբրև գյուղաքաղաք է հիշատակվել։ Այդ է փաստում Մաշտոցյան Մատենադարանի՝ գրչությունը 1687 թվականին Էջմիածնում սկսած և 1689 թվականին Նորագավիթում ավարտած թիվ 1512 «Յայսմաւուրք»-ի ծավալուն հետևյալ հիշատակարանը. Նորագավիթի գրչության դպրոց Հիշատակարանն աղբյուրագիտական մեծ արժեք ունի հատկապես եկեղեցիների անունները թվարկելու առումով։ Նորագավիթ գյուղաքաղաքը, նաև իր գրչության դպրոցն է ունեցել՝ կապված Մայր Աթոռի հետ։ Ս. Էջմիածնում գրչությունն սկսած և Նորագավիթում ավարտած ձեռագրերից է նաև 1686 թվականին գրված Մատենադարանի թիվ 435 «Ժամագիրք Ատենի»-ն. Ի դեպ, այս և նախորդ ձեռագրի գրիչը միևնույն անձն է՝ Գրիգոր Երևանցին։ Նորագավիթի գրչության դպրոցում գրված կամ այստեղ պահվելու մասին հիշատակություն ունեցող վաղագույն ձեռագիրը կրում է 1465 թվականը, որի հիշատակարանում շարադրված է. «Աւետարանս այս ի թուաբերութեան Հայկազեան տումարիս ՋԺԴ. (1465) ամին... դարձեալ յիշեցէք ըզՆորայգաւթի քահանայք ըզտէր Զաքարայն և տէր Աստուածատուրն, որ կան ժրաջան ի դուռն Սուրբ Գէորգայ, կարդան և հնամ տանին ի վերայ սուրբ Աւետարանիս, զի կացցէ սայ ի դուռն Գէորգ զաւրավարիս. ամէն»։ 1657 թվականին Մարտիրոս գրիչն այստեղ ընդօրինակել է նաև մի Սաղմոսարան. «Գրեցաւ աստուածախօս մատեանս՝ աստուածահօրն՝ Դաւթի, որ կոչի Սաղմոսարան, ձեռամբ յոգնամեղ և ամենաթշվառ Մարտիրոս գրչի, ի թուականութեանս Հայոց տօմարի ՌՃԶ. (1657) ամի... ի գեւղն Նորագաւիթ...»։ Ավելի ուշ՝ 1673 թվականին, ընդօրինակվել է Մատենադարանի թիվ 7987 «Մաշտոց» ձեռագիրը, որի պատվիրատուն Ովասափ մուղտսի (մահտեսի) Կարբեցին է, գրիչը՝ Արիստակես սարկավագ Նորուցցին. «Արդ՝ գրեցաւ սուրբ գիրգս ձեռամբ անարժան Արիստակէս սարկաւագի՝ ի գիւղաքաղաքն Նորայգաւիթ, ի դուռն Սուրբ Գէորգայ վախմըն, ի թվիս ՌՃԻԲ. (1673), ի թագաւորութեան պարսից արքայի շահ Իսմայէլին, իշխանութեան յերկրիս Սէֆի Ղուլի խանին, ի հայրապետութեան Սուրբ Էջմիածնայ տեառն Յակոբա[յ], որ յայսմ ժամանակիս բազում եկեղեցիք շինեաց...»։ Հիշատակարանից պարզվում է, որ ձեռագիրը գրվել ու «վախմ» է տրվել Ս. Գևորգ եկեղեցուն, այսինքն՝ նվիրաբերվել է իբրև անձեռնմխելի գույք՝ դառնալով եկեղեցու սեփականությունը, որը խափանողներին գրիչն ուղղում է նզովքի հետևյալ տողերը. Երևանի երկրաշարժ 13–17-րդ դարերում, այսինքն՝ մինչ Երևանի 1679 թվականի հունիսի 4-ի ավերիչ երկրաշարժը, Նորագավիթը համարվել է Արարատյան դաշտի բարեկեցիկ օջախներից մեկը։ Երկրաշարժից արդյունքում փլվել կամ վնասվել են տեղի բոլոր եկեղեցիները, որոնցից մի քանիսն են հետագայում իրենց տեղում վերականգնվել, իսկ որոշների միայն ավերակներն են նշմարվում։ Պատմագիր Զաքարիա Քանաքեռցին երկրաշարժի վերաբերյալ հաղորդում է հետևյալը. Նույնն է արձանագրում նաև Զաքարիա Ագուլեցին. «1128 (1679) յունիսի Դ (4)-ումն Երևան, օրն Դ (4) շաբաթ, Ե (5) սհաթումն յանկարծակի քամի վեր կացաւ, դղրթում, որոտումն, այնպէս շարժ եղև, որ ական թօթափելու ամէն փլաւ, որ Նորայգավթայ մինչ ի Գօգչէն, Ղէնարէն մինչ ի Էջմիածին ամէն վեր եկաւ»։ Ներկա ժամանակներ Երևանի համար 98 Հիմնական դպրոց Նորագավիթ թաղամասում է գտնվում Երևանի հ․ 98 հիմնական դպրոցը՝ հասցեն՝ Նորագավիթ , 1-ին փողոց, 97։ Վերջինս պատմության մեջ հիշատակվում է 1441թվականից։ 1893 թվականից ի վեր Նորագավիթը եղել է փոքրիկ մի գյուղ՝ պատկանելով <<Երևան>> գավառի Զանգիբասար գավառակին: Մինչ այդ պատմության մեջ ոչ մի հիշատակություն չկա այնտեղ գործող որևէ դպրոցի մասին: 1893թ. Նորագավիթ գյուղի ս. Գևորգ եկեղեցուն կից հիմնվել է եկեղեցական-ծխական միադաս երկսեռ դպրոց: Շուրջ 13 տարի դպրոցում դասավանդել են հոգևորականները: 1905-06թթ. դպրոցն ունեցել է առաջին աշխարհական ուսուցիչը և 45 աշակերտներ: 1916-17թթ. ուս տարում դպրոցը եղել է քառամյա և տեղավորված է եղել եկեղեցուն կից կառուցված շենքում: Անվանվել է կոլեկտիվ երիտասարդական դպրոց: 1935-36 թթ ուս տարում դպրոցը դարձավ տասնամյա և համարվեց միջնակարգ դպրոց: 1938-39թթ. կառուցվեց դպրոցի երկհարկանի շենքը և անվանվեց Ղուկաս Ղուկասյանի անվամբ: 1940թ. դպրոցը վերանվանվեց Ա. Պուշկինի անվամբ: 1950թ. Նորագավիթը ներգրավվեց Երևանի վարչական տարածքում և կոչվեց Երևանի Նորագավիթ թաղամաս, իսկ դպրոցը՝ համար 98 միջնակարգ դպրոց և մինչև այժմ էլ կրում է այդ անվանումը: 1987թ. կառուցվեց դպրոցի նոր եռահարկ մասնաշենքը: Դպրոցը նախատեսված է 750 աշակերտի համար: Դպրոցն իր պատմության ընթացքում ունեցել է շատ անվանի շրջանավարտներ, որոնցից են՝ Հովակիմյան Օնիկ Տիգրանի- Ստեփանավանի քաղկոմի առաջին քարտուղար, մթերումների մինիստր: Ղազարյան Հրանտ Հովհաննեսի-<<Հորիզոն>> բանաստեղծ, երգիծաբան Աբրահամյան Սահակ Լյուդվիգի- ՀՀ էներգետիկայի և բնական պաշարների նախարարության <<Բարձրավոլտ էլեկտրացանցեր>> ՓԲԸ գլխավոր տնօրեն: Աբրահամյան Սամվել Հակոբի-<<Հայմետաղառ>> ՓԲԸ գլխավոր տնօրեն, <<Էլեկտրոն>> ԲԲԸ գլխավոր տնօրեն, <<Էլբարտ>> ՓԲԸ տնօրենների խորհրդի նախագահ, ՍՍՀՄ սուսերամարտի առաջնությունների բազմակի մրցանակակիր: Ղարագյոսյան Հարություն Արփիարի- Երևանի <<Հրուշակեղենի կոմբինատ>> ԲԲԸ տնօրեն, չորս անգամ անընդմեջ ՀՀ ԱԺ պատգամավոր: Միքայելյան Գրիշա Ջոնիկի- Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն համայնքի դատախազ: Դպրոցն իր գոյության ընթացքում ղեկավարել են ներքոհիշյալ տնօրենները՝ 1998թ. մեծ շուքով նշվեց դպրոցի հիմնադրման 105-ամյա տարելիցը, որին ներկա էին դպրոցի բոլոր տարիների շրջանավարտները, դպրոցում աշխատած բոլոր տարիների մանկավարժները[1] և բարձրաստիճան շատ հյուրեր: Դպրոցը միաերթ է, հնգօրյա։ Ուսուցանվող օտար լեզուներն են անգլերենը, ռուսերենը, գերմաներենը։ Դպրոցում գործում են գերմաներենի, շախմատի, հմուտ ձեռքերի, երաժշտության, կերպարվեստի արտադասարանական խմբակներ, որտեղ ընդգրկված են 1-4 դասարանների աշակերտներ։ Դպրոցը վերանորոգված է, հագեցած մարզագույքով և համակարգիչներով և էլեկտրոնային գրատախտակներով։ Գործում են երաժշտության և կերպարվեստի, քիմիայի և կենսաբանության, ինֆորմատիկայի, օտար լեզուների առանձին դասասենյակներ։ 2024թ․ թվականից ի վեր դպրոցն ունի նաև սեփական հիմնը։ Պատկերասրաh Ծանոթագրություններ Աղբյուրներ Հարությունյան, Արսեն (2017). Նորագավիթ բնակավայրը և Ս. Գևորգ եկեղեցու վիմագրերը. Երևան: Պատմա-բանասիրական հանդես. էջեր 143–161.