Սմբատաբերդ

Սմբատաբերդ (Ցաղաց Քարի բերդ), պաշտպանական համալիր Վայոց ձորի մարզի Արտաբոյնք գիւղին արեւելքը։ Ամրոցը, ամենայն հաւանականութեամբ, կառուցուած է Արշակունիներու թագաւորութեան շրջանին։ Պատմական տեղեկութիւններ պահպանուած են Ե. դարուն ամրոցին մօտ հայերու եւ պարսիկներու միջեւ տեղի ունեցած արիւնահեղ ճակատամարտին մասին։ Ամրոցը կառուցուած է միջնադարեան բերդաշինութեան կանոններով, որոնք նախատեսուած են երկարատեւ պաշտպանութեան համար: Սմբատաբերդ ունի բարձր ու լայն (2-3 մեթր) պարիսպներ, որոնք շարուած են սրածայր ու մեծ քարերով, եւ պաշտպանուած է Արտաբունի եւ Եղէգիսի խոր ձորերով։ Ամրոցին հիւսիսային (գլխաւոր) եւ արեւելեան մուտքերը սրահներ ունին, իսկ անոնց տանիքը կան պահակատուներ եւ դիտարաններ։ Բերդի հիւսիսային եւ հարաւային մասերը պատով բաժնուած են։ Անոնց մէջ կը գտնուին միջնաբերդի, բնակելի շէնքերու եւ ջրաւազաններու աւերակներ։ Սմբատաբերդի ջրամատակարարումը իրականացած է կաւի խողովակներէ բաղկացած ջրմուղի միջոցով։ Ջուրը բերուած է Ցախաց քարի վանքի մօտիկ աղբիւրներէ, որուն ջրմուղին հետքերը կը նկատուին լեռնաշղթայի պարանոցի մասին մէջ՝ ճամբու եզրին: Աւանդութիւն Կ'ըսուի, թէ այս բերդը կառուցուած է Սիւնիքի Սմբատ իշխանին կողմէ, որուն պատճառով շրջանի բնակիչները Սմբատի բերդ անունը տուած են ամրոցին։ Պատկերասրահ Ծանօթագրութիւններ Արտաքին յղումներ Սմբատաբերդ