არშაკიდების მავზოლეუმი

არშაკიდების მავზოლეუმი (სომხ. Արշակունիների դամբարան) — საფლავის მონუმენტთა კომპლექსი, რომელიც მდებარეობს სოფელ აღძქში, არაგაწოტნის პროვინციაში. იგი ყველაზე მეტად ცნობილია მავზოლეუმით, რომელიც ოდესღაც სომხეთის არშაკუნიანთა (არშაკიდების) დინასტიის როგორც ქრისტიანი, ისე წარმართი მეფეების ნეშტებს ინახავდა. მავზოლეუმის გვერდით მდებარეობს პატარა ბაზილიკური ეკლესია. ბაზილიკისა და აკლდამის კომპლექსიდან დაახლოებით ასი მეტრის ჩრდილოეთით მდებარეობს სალოცავი, რომელიც ხეობისკენ მიმავალ ბილიკზეა აღმართული. თავად ხეობაში მრავალი გამოქვაბულია, რომლებიც XVI-XVIII საუკუნეებით თარიღდება. ზოგიერთ გამოქვაბულს კარიც კი აქვს და ამ პერიოდში ისინი შემოსევებისგან თავშესაფრად გამოიყენებოდა. ისტორია V საუკუნის ისტორიკოსის, ფავსტოს ბუზანდის „ისტორიათა ეპოსის“ მიხედვით, სპარსეთის შაჰმა, შაპურ II დიდმა, სომხეთის ხელახლა დაპყრობისა და ანი-კამახის დაკავების შემდეგ, იქ სომეხ არშაკუნიან მეფეთა საგანძური და საფლავები აღმოაჩინა. მან თავის ჯარს სამეფო ნეშტების ექსჰუმაცია უბრძანა და ამგვარად, ანი-კამახში არსებული არშაკუნიანთა საგვარეულო აკლდამები გაანადგურა. თუმცა, მეფე სანატრუკის საფლავი ამ ძარცვასა და განადგურებას გადაურჩა მისი გრანდიოზული, შეუვალი და გენიალურად აგებული სტრუქტურის წყალობით. სხვა მეფეების ნაძარცვი საგანძური და ექსჰუმირებული ნეშტები სპარსეთისკენ წაიღეს, რადგან სწამდათ, რომ ის მიწა, სადაც ამ მეფეების ძვლები დაიკრძალებოდა, მათ დიდებას, იღბალსა და ძალას შეიძენდა. შაჰ შაპურ II-ს სომხების მორალური სულისკვეთების გატეხაც სურდა. IV საუკუნის შუა ხანებში სომხეთის სპარაპეტმა (მთავარსარდალმა) ვასაკ მამიკონიანმა დაახლოებით 60 000 მეომარი შეკრიბა, აირარატის პროვინციაში სპარსელები დაამარცხა და სომეხი მეფეების საგანძური და ძვლები დაიბრუნა. მან სამეფო ნეშტები ძორაფში (თანამედროვე აღძქი) ჩაასვენა, სადაც მალევე ხელახლა დაკრძალა სპეციალურად აგებულ ახალ მავზოლეუმში, რითაც ქრისტიანი მეფეების ძვლები წარმართი მეფეებისგან განაცალკევა. IV საუკუნის მიწურულსა და V საუკუნის დასაწყისში ამ ძეგლის მომიჯნავედ ეკლესია აშენდა, ხოლო ძორაფის აკლდამები V საუკუნის დასაწყისამდე, არშაკუნიანთა დინასტიის დამხობამდე გამოიყენებოდა. ისტორიკოს მოსე ხორენაცის ნაშრომის — „სომხეთის ისტორიის“ მიხედვით, ძორაფში მომხდარი შემდგომი მიწისძვრებისა და შემოსევების შემდეგ, მიიღეს გადაწყვეტილება, რომ სამეფო ნეშტები კიდევ ერთხელ გადაესვენებინათ და საბოლოოდ უფრო უსაფრთხო ადგილას — ვაღარშაპატში (ასევე ცნობილი, როგორც ეჩმიაძინი) დაეკრძალათ. არქიტექტურა მავზოლეუმი მავზოლეუმი, რომელიც ოდესღაც არშაკუნიანი მეფეების ძვლებს ინახავდა, IV საუკუნის შუა და მიწურულ პერიოდში აშენდა. ეს დაბალთაღოვანი კამარა გეგმით ნახევრად ჯვრისებრი ფორმისაა; მის ჩრდილოეთ და სამხრეთ ნაწილებში, ცენტრში, მოწყობილია სწორკუთხა სათავსო ნიშები, სადაც სამეფო ნეშტები იყო დასვენებული. თითოეული ნიშის ზემოთ ღია თაღია, ხოლო აკლდამის აღმოსავლეთ ბოლოში არსებული მცირე დარბაზის წინ ნახევარწრიული აფსიდა მდებარეობს. გარედან აკლდამაში სინათლის მხოლოდ მცირე ნაკადი აღწევს დასავლეთ ბოლოში არსებული ერთადერთი შესასვლელიდან. გარე კარის მიღმა პატარა წინკარია, საიდანაც ქვის საფეხურები მიწის ზედაპირზე ადის. შესასვლელის ირგვლივ, ნახევარწრიულ არქიტრავსა და სვეტებზე, დღესაც ძლივს შესამჩნევად ჩანს ნადირობის სცენების ამსახველი გარე ბარელიეფური დეკორაციები. წლების განმავლობაში ჩუქურთმების უმეტესი ნაწილი წაიშალა. აგების დროს ნაგებობა ორსართულიანი იყო (ქვედა კამარა მიწისქვეშ იყო აშენებული), თუმცა დღეს მხოლოდ ეს ქვედა სართულია შემორჩენილი. თითოეული სათავსო ნიში (ოსუარიუმი) ქვისგანაა დამზადებული და გაფორმებულია ბარელიეფებით, რომლებიც ორ სხვადასხვა სცენას ასახავს. ერთზე (ჩრდილოეთისაზე) გამოსახულია ბიბლიური სიუჟეტი — დანიელი ლომების ხროვაში და ვერძების მოტივები, ხოლო მეორეზე (სამხრეთისაზე) — მითიური გმირი, ფრინველთა ასტროლოგიური გამოსახულებები, ხბო ვენახში, წრეში ჩასმული ჯვარი, რომლის თავზეც ორი ჩიტია შემომჯდარი, და მონადირე ორი ძაღლით, რომელიც გარეულ ტახს განგმირავს. ლეგენდის თანახმად, ბიბლიური რელიეფით შემკულ ნიშში ქრისტიანი მეფეების ძვლები ინახებოდა, ხოლო მითიური გმირის გამოსახულებიანში — წარმართი მეფეებისა. ბაზილიკა მავზოლეუმის ჩრდილოეთ კიდეზე მიდგმულია IV-V საუკუნეების დასაწყისის ბაზილიკა. იგი აგებული იყო ცენტრალური ნავითა და ოთხი სვეტით, რომლებიც მას ორივე მხარეს არსებული გვერდითი ნავებისგან გამოყოფდა. ნავის პირდაპირ განთავსებული იყო ნახევარწრიული აფსიდა, რომლის გვერდითაც ერთი მცირე სამუშაო ან „სამლოცველო ოთახი“ მდებარეობდა. დღეს მხოლოდ კედლების ქვედა ნაწილი და რამდენიმე დიდი ქვაა შემორჩენილი, რომელთაგან ზოგიერთის ზედაპირზე რელიეფური ჩუქურთმებია ამოკვეთილი. XIX საუკუნეში ეკლესიას ნაწილობრივი რეკონსტრუქცია ჩაუტარდა. გალერეა ლიტერატურა Edwards, Robert W., "Ałcʽ" (2016) The Eerdmans Encyclopedia of Early Christian Art and Archaeology, ed., Paul Corby Finney. Grand Rapids, Michigan: William B. Eerdmans Publishing, გვ. 37. ISBN 978-0-8028-9016-0. Kiesling, Brady (2005), Rediscovering Armenia: Guide, Yerevan, Armenia: Matit Graphic Design Studio რესურსები ინტერნეტში Armenianmonuments.org: Aghtsk Tombs დაარქივებული 2013-04-14 საიტზე Archive.isCategory:Webarchive template archiveis links Armenica.org: Basilica and the Arshakid Kings Mausoleum დაარქივებული 2023-11-24 საიტზე Wayback Machine. FindArmenia.com: Tomb of the Arshakids in Aghtsk დაარქივებული 2016-07-05 საიტზე Wayback Machine. TravelArmenia.com: Arshakid Dynasty Tomb დაარქივებული 2014-02-22 საიტზე Wayback Machine. Pavstos Buzand’s Epic Histories (Online)