Շողակաթ

Շողակաթ, եկեղեցի՝ Վաղարշապատի հիւսիսային կողմը, արքունի հնձաններու տեղը կառուցուած, ըստ աւանդութեան, Հռիփսիմեանց կոյսերէն սուրբ Մարիանէի նահատակութեան վայրին մէջ, Աղամալ Սորոտեցի արքայազնի կողմէ, կաթողիկոս Նահապետ Ա. Եդեսացիի ժամանակ։ Ընդգրկուած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան ցուցակին մէջ։ Շողակաթ միջնադարեան եկեղեցին կը գտնուի Արմաւիրի մարզին մէջ՝ Վաղարշապատ։ Ըստ աւանդութեան հիմնադրուած է այն տեղը, ուր Հռիփսիմեան քրիստոնեայ նահատակներու վրայ «շող կաթած է»։ Այժմեան «գմբէթաւոր դահլիճի» յօրինուածքով եկեղեցին կառուցուած է1694 թուականին։ Յատակագիծի ձեւերը եւ համաչափութիւնները բնորոշ են այդ տիպի վաղ միջնադարու կառոյցներուն, որոնք ենթադրել կու տան, թէ Շողակաթ եկեղեցին կառուցուած է 6-7-րդ դարերու շինութեան հիմքերու վրայ։ Ութանիստ թմբուկով գմբէթը, ո՛չ թէ կառոյցի, այլ երկու զոյգ որմնամոյթով դահլիճի կեդրոնին մէջ է, նոյնատիպ հնագոյն եկեղեցիներու նման։ Արեւմուտքէն՝ կցուած է գաւիթ-սրահը։ Շողակաթ եկեղեցիէն դէպի հարաւ-արեւմուտք կատարուած պեղումներով բացուած են, բազմաստիճան որմնախարիսխի վրայ բարձրացող, սրբատաշ տուֆէն կառուցուած միանաւ եկեղեցւոյ (4-րդ դար) աւերակները։ Հարաւային պատին արտաքինէն կցուած է փոքր կիսաշրջանաձեւ բոլորաձեւ յատակագիծ մը, որմով հաւանաբար աւարտած է սիւնասրահը։ Երկու մուտք ունի՝ արեւմուտքէն եւ հարաւէն։ Որմնասիւներու եւ բեմի կիսաշրջանաձեւ բոլորաձեւ յատակագիծին անկիւններուն խարիսխներու ուրուագիծերը բնորոշ են 4-5-րդ դարերուն։ Պատմութիւնը Երբ Գայանեանց կոյսերը՝ թիւով 37 հոգի, կը հասնին հայոց մայրաքաղաք՝ Վաղարշապատ, կը բնակին անոր հիւսիս- արեւելեան կողմը գտնուող այգիներու հնձանին մէջ։ Կը սնուին իրենց ունեցուածքը վաճառելով: Քոյրերէն մէկը, գիտնալով ապակեգործութեան արհեստը, ապակեայ հուլունքներ կը պատրաստէ ու կը վաճառէ։ Կոյսերը իրենց կարիքները այսպէս կը հոգան։ Երբ կը յայտնաբերուին փախստական կոյսերը, հայոց թագաւորը արքունիքէն սպասաւորներ կ'ուղարկէ կոյսերու կացարանը, իր մօտ բերելու Հռիփսիմէն, սակայն կոյսերը կը դիմադրեն։ Թագաւորը իմանալով վերջիններուս դիմադրութեան մասին, կը հրամայէ այս անգամ արդէն բռնութեամբ իր մօտ բերել Հռիփսիմէն: Սպասաւորները կատարելով թագաւորի հրամանը՝ Հռիփսիմէն մինչեւ արքունիք քարշ տալով բերելու ընթացքին կը նահատակուի։ Կոյսերը կը նահատակուին Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչի Խոր Վիրապէն ելլելէ ետք: Անոնց նահատակութեան վայրին մէջ կը կառուցուի երեք մատուռ. առաջինը՝ Սուրբ Հռիփսիմէի գերեզմանին վրայ, երկրորդը՝ Սուրբ Գայանէի եւ երրորդը՝ հնձանին տեղը, այն կոյսի գերեզմանին վրայ, որ հիւանդութեան պատճառով չկարողանալով միանալ Հռիփսիմէի մարմինը թաղելու համար գացած քոյրերուն, կը մնայ հնձանին մէջ եւ հոն ալ կը նահատակուի։ Ագաթանգեղոսը՝ Հռիփսիմեան կոյսերու պատմութիւնը մեզի հասցուցած գլխաւոր պատմիչն է, այս կոյսի անունը չէ յիշատակած, սակայն յետագային աւանդութիւնը զինք Մարիանէ կ'անուանէ։ Այս հնձանին մէջ էր, երբ երկինքէն «կաթեցան» Տիրոջ լոյսի շողերը։ Այս իսկ պատճառով Սուրբ Մարիանէի մատուռը Սուրբ Շողակաթ անունը կը կրէ։ Սուրբ Աթանագինէսի վարքը Սուրբ Աթանագինէսը Մարիամի՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչի տիկնոջ եղբայրն է։ Մանուկ ժամանակ զինք որդեգրած է Սեբաստիայի եպիսկոպոսը ու ձեռնադրած՝ քահանայ։ Կեանքի ընթացքին ճանչուած է իբրեւ հրաշագործ, բազմաթիւ հեթանոսներ դարձի բերող անհատ։ Եպիսկոպոս ձեռնադրուելէ ետք աւելի նշանաւոր դարձած է իր կատարած մեծագործութիւններով։ Դիոկղետիանոս կայսեր ժամանակ Սուրբ Աթանագինէսը եղած է Փոքր Հայքի Բիտաքթո քաղաքի եպիսկոպոսը։ Ան ապրած է վանքին մէջ եւ մշտապէս այցելած է բանտարկեալներուն, զանոնք գօտեպնդած։ Սուրբ Աթանագինէսը տեղի դատաւորին յանդիմանած է, թէ բանտերուն մէջ կան թիւով շատ անմեղ ու յանիրաւի դատապարտուած բանտարկեալներ, որ առիթ դարձած է անոր դէմ եւս դաժան հալածանքներու։ Անոր ետեւէն ուղարկուած զինուորները զինք չգտնելով, կը բռնեն անոր աշակերտները։ Սուրբ Աթանագինէսը, իմանալով կատարուածին մասին, անոնց փնտռելու նպատակով կ'ուղեւորուի Սեբաստիա։ Այնտեղ զինք կը նետեն բանտ, ուր կը հանդիպի իր աշակերտներուն։ Յետագային կրելով բազմաթիւ տանջանքներ՝ կը գլխատուին սեփական վանքին մէջ։ Պատկերասրահ Տե՛ս նաեւ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին Սուրբ Հռիփսիմէի եկեղեցի Սուրբ Գայանէ եկեղեցի