يريوان

يريوان(انگريزي: Yerevan ) (UK /ˌjɛrəˈvæn/ yerr-Ə-van, US /-ˈvɑːn/ آرمينيا جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪَ پراڻي زماني کان آبادي شھر آھي جيڪو ھرازدان ندي جي ڪناري تي واقع آهي. ھي شھر آرمئنيا جو انتظامي، حڪومتي، ثقافتي، معاشي ۽ صنعتي مرڪز آھي. 1918ع کان وٺي لاڳيتو آرمينيا جي گادي جو هنڌ رھيو آھي. يريوان جو قومي نشان ڪوھ آرارات آھي جيڪو ھن شھر ۾ نظر ايندو آهي. 27 سيپٽمبر 2004 ۾ يريوان ايرابني يريوان نالي سان قومي ترانو اختيار ڪيو تاريخ يريوان جي تاريخ اٺين صدي قبل مسيح تائين پراڻي آهي جڏهن 782 ق م ۾ ارارتو جي بادشاھ آرگيشتي پھرين آرارات واري ميدان جي آخري ولھندي حصي ۾ ايرابني قلعو اڏايو. جيڪو ان وقت اوراتو جي گادي جي هنڌ ٿيڻ سميت ھڪ وڏو انتظامي ۽ مذھبي مرڪز ٿي ويو. ارارتو جي عروج دوران يريوان يا ايرابني جي پسگردائيءَ ۾ آبپاشي وارا ڪئنال ۽ مصنوعي پاڻي جا ڊيم جوڙيا ويا ستين صدي قبل مسيح ۾ ارارتو جي سرزمين تي روسا ٻئين ايرابني قلعي جي اولھ طرف 7 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي ھڪ نئون شهر تيشبائني جي نالي سان اڏايو 590 ق م ارارتو جي بادشاھت جو ايراني ميديائي ماڻھن جي ھٿان ٿيو جنھن بعد ايرابني ميديائي ايمپائر جو حصو ٿي ويو. اڳتي هلي 550 ق م ۾ سائرس اعظم ميديائي ايمپائر فتح ڪئي اھڙي طرح ايرابني شھر اشميني ايمپائر جو حصو ٿي ويو. 522 کان 331 ق م ايرابني آرمينيا جي ساتراپي جو مکيه مرڪز بنجي ويو. سڪندراعظم اشميني ايمپائر جو خاتمو آندو جنھن بعد آرمينيائي ساتراپي 331 و م ۾ گئوگميلا جي جنگ ذريعي آزادي ماڻي ۽ آرمينيائي بادشاهت جو بنياد پيو. آرمينيا جي بادشاھت پوئين وقت گادي جا ھنڌ تبديل ڪندي رھي جنھن سان ھن شھر جو زوال اچي ويو. بعد ۾ ساساني ايران جو خاتمو خلافت راشده آندو جنھن بعد خلاف بنو اميه جي دؤر ۾ يريوان خلافت جي قبضي ۾ آيو ۽ آرمينيا جي امارت جو حصو ٿي ويو. ٻہ سؤ سال بعد خلافت بنو عباس جي دور ۾ آشوت پھرين آرمينيا کي آزاد ڪرائي باگراتوني گھراڻي جي بادشاھي جو بنياد وڌو جيڪا 885ع کان 1045ع تائين قائم رهي جنھن بعد ھي علائقو بازنطيني ايمپائر جي قبضي هيٺ 1064ع تائين رھيو. ان سال طغرل ان کي سلجوقي ايمپائر ۾ شامل ڪيو ۽ طغرل جي جانشين الپ ارسلان جي حڪومت ۾ رھيو. 1201 ۾ ذڪري پرنسپلٽي قائم ٿي جيڪا جارجيائي خراج واري رياست ھئي. 1236ع ۾ منگولن ان تي قبضو ڪري الخانيٽ ۾ شامل ڪري ڇڏيو. چوڏھين صدي عيسويءَ ۾ آرمينيا اق قويونلو گھراڻي جي حڪمراني هيٺ هو تيمور لنگ 1400ع ۾ آرمينيا تي قبضو ڪري 60000 مانھن کي غلام بڻايو. 1410ع ۾ ھي شھر قرہ قويونلو گھراڻي جي راڄ ھيٺ آيو. سورھين صدي جي شروعات م صفوي ايمپائر آرمينيا کي پنھنجي قبضي ۾ آندو ۽ جي شھر فارس جو حصو ٿي ويو. جنھن بعد افشري ايمپائر، قجر ايمپائر ، خلافت عثمانيه ۽ روسي ايمپائر جي قبضي ۾ رھيو. روس واري دؤر ۾ اھو شھر ايروان خانيٽ جو مرڪز ٿي ويو ۽ 1736ع کان 1828ع تائين ايروان خانيٽ جو مرڪز رھيو ۽ 1850ع کان 1917ع تائين ان جي گورنري رھيو. پھرين آڪٽوبر 1879ع ۾ روسي ايمپائر جي زار اليگزينڊر ٻيون يريوان کي وڏي شھر جو درجو ڏنو. ويھين صديءَ جي شروعاتي دؤر ۾ يريوان جي آبادي لڳ ڀڳ 30000 ھئي. پھرين جنگ عظيم جي پڄاڻي تي پھرين آرمينيائي ريپبلڪ جي قيام سان يريوان ان جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو جنھن ۾ ھزارين عثماني خلافت جي ترڪن ھٿان نسل ڪشي ۾ بچي ويل آرمينيائي اتي پھتا ھئا سوويت آرمينيا واري دؤر ۾ شھر تيزي سان وڌيو ۽ ملڪ جو صنعتي ۽ ثقافتي مرڪز ٿي ويو. 2016 ۾ ھن شھر جي آبادي 1,073,700 ٿي چڪي هئي. ھن شھر جي لڳ ايرابني قلعو ھن شھر جي جنم ڀومي سمجھيو ويندو آھي. حوالا