Սմբատաբերդ

Սմբատաբերդ, միջնադարյան բերդ, որը գտնվում է Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի Արտաբույնք և Եղեգիս գյուղերի միջև՝ բլրի գագաթին։ Այն հնարավոր է գոյություն է ունեցել դեռևս 5-րդ դարից կամ ավելի վաղ, թեև այլ աղբյուրներ այն թվագրում են 9-11-րդ դարերով։ Բերդի բազալտե հսկայական պատերը լավ պահպանվել են, սակայն ամրոցի ներսում գտնվող կառույցներից քիչ բան է մնացել։ Այն ծառայել է որպես Սյունյաց իշխանների գլխավոր հենակետ, երբ Եղեգիսը այդ նահանգի տիրակալների նստավայրն էր։ 13-րդ դարում՝ Օրբելյանների տիրապետության օրոք, ամրոցն էլ ավելի է ընդարձակվել։ Այսօր այն Վայոց ձորի նշանավոր զբոսաշրջային վայրերից մեկն է։ Անուն «Սմբատաբերդ» հայերեն նշանակում է «Սմբատի բերդ», և տեղի բնակիչներն ավանդաբար այն կոչել են Սյունյաց տոհմի իշխան Սմբատի անունով։ Ամրոցի կառուցումն ու անվանումն ավանդաբար կապվում են 10-րդ դարի Սյունյաց տոհմի իշխան Սմբատի հետ։ Ըստ մեկ այլ տեսակետի՝ տեղի բնակիչները բերդին տվել են այս անունը, որովհետև Օրբելյան տիրակալ Սմբատը (իշխել է 1251–1273 թթ.) թաղված է մոտակա Եղեգիս բնակավայրում։ Գիտնական Ղևոնդ Ալիշանը համարում էր, որ անվանումը զուտ ժողովրդական ծագում ունի և բերդն անվանում էր մոտակա Ցաղաց քար վանքի անունով։ «Սմբատաբերդ» անունը երբեմն օգտագործվել է բերդն ու Եղեգիսը միասին հիշատակելու համար, թեև դրանք միմյանցից բաժանված են 1–2 կիլոմետր հեռավորությամբ։ Գտնվելու վայր և նկարագրություն Ամրոցի ավերակները գտնվում են Վարդենիսի լեռնաշղթայի հարավ-արևմտյան լեռնաբազուկներից մեկի գագաթային մասում` ծովի մակերևույթից մոտ 2000 մ բարձրության վրա: Բարձրաբերձ այդ լեռնաբազուկը հարավ-արևելքում եզերված է Եղեգիս գետի կիրճով, հյուսիս-արևմուտքում` Արտաբույնք գյուղով, և այդ մասերում բերդը պաշտպանված է զառիթափ ու դժվարամատչելի լանջերով, իսկ հյուսիս-արևելքում այն աստիճանաբար ձուլվում է տեղանքին։ Այն ունի չափազանց շահեկան դիրք. երեք կողմից (արևելյան, արևմտյան և հարավային) պաշտպանված է զառիթափ ժայռերով, որոնք լրացուցիչ ամրացված են բերդապարիսպներով։ Բերդը շրջապատող բուրգաձև խոշոր պաշտպանական պարիսպները համեմատաբար լավ են պահպանվել։ Պարիսպները կառուցված են բազալտե խոշոր, սեպաձև տաշված քարերից, ինչպես նաև անմշակ քարերից, որոնք իրար են միացված կրաշաղախով։ Պարիսպների հաստությունը 2–3 մետր է, իսկ պարսպի երկայնքով դասավորված կիսաշրջանաձև աշտարակների բարձրությունը՝ 8–10 մետր։ Ամրոցի նման տեղադիրքը բերդապահներին հնարավորություն է ընձեռնել դիտարկելու շրջակա ձորերն ու լեռները` ժամանակին ահազանգելով մոտեցող թշնամիների մասին: Ամրոցը մի պատով բաժանված է հյուսիսային և հարավային հատվածների, որոնցից յուրաքանչյուրն ունեցել է իր միջնաբերդը։ Բերդի տարածքում պարսպապատերին կից շինությունների և ամենաբարձր կետում գտնվող միջնաբերդի թույլ նկատելի հիմքերից բացի գրեթե ոչինչ չի պահպանվել։ Պահպանվել են բնակելի շենքերի և ջրամբարների որոշ ավերակներ։ Սմբատաբերդի ներսում գտնվող կառույցների մի մասը հավանաբար եղել են իշխանական հատուկ կացարաններ՝ կառուցված 13-րդ դարում։ Ամրոցն ունի երեք մուտք՝ հյուսիսային, արևելյան և արևմտյան, սակայն մոտենալ և ներս մտնել հնարավոր է միայն հյուսիսային՝ գլխավոր մուտքից։ Հյուսիսային և արևելյան մուտքերը սրահաձև են, որոնց վերնամասում պահպանվել են պահակակետերի և դիտաշտարակների ավերակները։ Ամրոցը ջրամատակարարում ստացել է Ցաղաց Քար վանքի մոտակա աղբյուրներից՝ ջրատար խողովակաշարի միջոցով։ Պատմություն Որոշ աղբյուրներ նշում են, որ Սմբատաբերդը կառուցվել է 9-րդ, 10-րդ կամ 11-րդ դարերում, թեև այլ ուսումնասիրողներ ենթադրում են, որ այն կարող էր գոյություն ունենալ դեռևս 5-րդ դարում կամ ավելի վաղ և հիմնովին ամրացվել է 10-րդ դարում: Սմբատաբերդը ծառայել է որպես Եղեգիս բնակավայրի միջնաբերդ, որը 9-րդ և 10-րդ դարերում հանդիսանում էր Սյունիքի Սյունի իշխանների նստավայրը: Սմբատաբերդի կառուցումն ու անվանումը ավանդաբար կապվում են 10-րդ դարի իշխան Սմբատ Սյունու հետ (որին Ստեփանոս Օրբելյանը հիշատակում է որպես 936 թվականին ապրած գործիչ): 970-ական թվականներին՝ Սյունիքի թագավորության հիմնադրմամբ, թագավորությունը կառավարող Սյունիների տոհմի ճյուղը Կապանը դարձրեց մայրաքաղաք, մինչդեռ տոհմի մեկ այլ ճյուղ պահպանեց իր նստավայրը Եղեգիսում: 1002 կամ 1003 թվականին Եղեգիսում հաստատված Սյունիների ճյուղը ենթարկվեց Հայաստանի Բագրատունյաց Գագիկ Ա թագավորի գերիշխանությանը: Պատմաբան և հնագետ Սեդրակ Բարխուդարյանի համաձայն՝ Սմբատաբերդը, Եղեգիս բնակավայրը և Ցաղաց Քարի վանքը Եղեգիսի Սյունիների օրոք կազմել են «ճարտարապետական, հոգևոր և քաղաքական մի ամբողջություն» և Վասակյան տոհմի կենտրոնը` Վայոց Ձորում: Այս ճյուղը կորցրեց իր քաղաքական նշանակության մեծ մասը Բագրատունյաց թագավորության անկումից հետո (1045 թ.) և ի վերջո փոխարինվեց Օրբելյաններով, ովքեր 13-րդ դարում տիրեցին Վայոց Ձորի և Սյունիքի մեծ մասին: Եղեգիսն իր հզորության գագաթնակետին հասավ 13-րդ դարում Օրբելյանների օրոք, ովքեր այն դարձրին իրենց աթոռանիստը։ Օրբելյան տիրակալ Սմբատը (գահակալել է 1251–1273 թթ.) վերականգնել և ամրացրել է Սմբատաբերդը: Իր գոյության ընթացքում Սմբատաբերդը դիմակայել է մի քանի պաշարումների: Հատկանշական է, որ 10-րդ դարի սկզբին այն հաջողությամբ պաշտպանվել է Սաջյանների զորավար Նասրի դեմ, որին ուղարկել էր Յուսուֆ իբն Աբիլ-Սաջը: Ըստ ժողովրդական մի ավանդության՝ սելջուկներին հաջողվել է գրավել ամրոցը՝ կտրելով դրա ջրամատակարարումը. նրանք ծարավ ջորու կամ ձիու միջոցով գտել են ջրի աղբյուրը: Սմբատաբերդ ամրոցի միջնաբերդերը Հյուսիսային և արևելյան մուտքերն անցնում են թաղածածկ սրահներով, որոնց տանիքներին տեղադրված են եղել դիտանոցներ: Ամրոցն ունեցել է ընդհանուր պատով բաժանված երկու միջնաբերդեր` արևմտյան և արևելյան, որոնք կառուցված են ամենաբարձր կետերում: Արևմտյան միջնաբերդը վատ է պահպանվել: Այստեղ նկատելի են ուղղանկյուն-քառանկյունի կառույցների հիմնապատերը: Արևելյան միջնաբերդը անհամեմատ լավ է պահպանվել: Այն կիսաբոլոր ձգվում է ամրոցի ամենաբարձր` ժայռեղեն գագաթին, որոշ հատվածներում մինչև երեք մետր բարձրությամբ: Միակ մուտքը արևմտյան կողմից է: Ներքուստ առկա են սենյակներ, որոնք միմյանց հետ հաղորդակցվում են միջանցքներով: Ամրոցի ներսում` պարիսպներին կից, պահպանվել են ճեղքված բազալտե քարերով կառուցված բազմաթիվ շինությունների փլատակներ, զորանոցներ: Վերականգնման աշխատանքներ և զբոսաշրջություն Սմբատաբերդի վերականգնման և մաքրման աշխատանքները սկսվել են 2011 թվականին՝ Հայաստանի մշակույթի նախարարության նախաձեռնությամբ։ Ամրոցի պատերն ամրացվել են՝ դրանց փլուզումը կանխելու նպատակով։ Վերականգնման ընթացքում ամրոցի տարածքում հայտնաբերվել են լրացուցիչ շինությունների հետքեր, ինչի պատճառով վերականգնման աշխատանքները ժամանակավորապես դադարեցվել են։ 2018 թվականի հունիսին Հայաստանի կառավարությունը Սմբատաբերդը հայտարարեց պահպանվող պատմամշակութային արգելոց։ Այսօր Սմբատաբերդը դարձել է Հայաստանի կարևոր զբոսաշրջային վայրերից մեկը։ Ճարտարապետական համալիր Համալիրը կառուցված է տևական պաշտպանության նպատակով՝ միջնադարյան բերդաշինության բոլոր կանոններով։ Ընդհանուր երկարությունը կազմում է շուրջ մեկ կիլոմետր։ Միջնապատը բերդը բաժանում է երկու մասի՝ հյուսիսային և հարավային։ Երկու հատվածներն էլ ունեցել են միջնաբերդ (ակրոպոլիս)։ Երկու մասերում էլ հայտնաբերվել են զորանոցների և ավազանների ավերակներ։ Բերդն ունեցել է երկու մուտք՝ հյուսիս-արևելքից, հյուսիս-արևմուտքից և հյուսիսից։ Դարպասները կառուցված են տաշած բազալտից։ Բերդի ջուրը բերվել է Ցաղաց Քարի մոտակայքից։ Սմբատաբերդը ծառայել է որպես կարևորագույն ռազմական հենակետ Եղեգիս գյուղաքաղաքի և հարակից բնակավայրերի համար։ Վայոց Ձորի տարածաշրջանում է գտնվում նաև Գնդեվանքը։ Արդի վիճակ 2006-2007 թվականներին իրականացվել է կառույցի մասշտաբային վերականգնում, սակայն դրա մեծ մասն այժմ ավերակ է։ Երբեմնի հզոր ամրոցից պահպանվել են միայն համալիրը պարուրող բազալտե պարիսպը՝ 10 մ բարձրությամբ և 3-4 մ լայնությամբ կիսաշրջանաձև բուրգերով (բաստիոններով), և պահակային աշտարակների մի մասը, որոնք նախկին դարերում հասնում էին 10-11 մետրի։ Պատկերասրահ Ծանոթագրություններ Գրականություն Alishan, Ghevont (1893). Sisakan: Teghagrutʻiwn Siwneatsʻ ashkharhi [Sisakan: geography of the province of Syunik]. Venice.: CS1 սպաս․ location missing publisher (link) Yeghiazarian, H. (1955). Azizbekovi shrjani kulturayi hushardzannerě [The cultural monuments of Azizbekov district] (PDF). Yerevan: Haypethrat. էջեր 51–52. Grigoryan, Anna (2018). «Smbataberdě: patmamshakutʻayin karevor nshanakutʻyan, naev zbosashrjayin vayr» [Smbataberd: a place of historical-cultural importance, also a tourist site]. Armenpress. Արխիվացված օրիգինալից 2018-06-20-ին. Վերցված է 2023-07-03-ին. Հակոբյան, Տ․; Melik-Bakhshian, S. T.; Barseghian, H. Kh. (1988). «Eghegikʻ». Hayastani ev harakitsʻ shrjanneri teghanunneri baṛaran [Dictionary of Toponymy of Armenia and Adjacent Territories]. Vol. 2. ԵՊՀ. էջեր 182–183. Հասրաթյան, Մ․ (1984). «Smbataberd». In Arzumanian, Makich (ed.). Haykakan sovetakan hanragitaran [Armenian Soviet Encyclopedia]. Vol. 10. Yerevan. էջ 455.: CS1 սպաս․ location missing publisher (link) Holding, Deirdre (2014), Armenia with Nagorno Karabagh: The Bradt Travel Guide (4th ed.), The Globe Pequot Press, ISBN 978-1-84162-555-3 «Smbataberd». Hushardzan.am. 2016-10-05. Արխիվացված օրիգինալից 2023-02-09-ին. Վերցված է 2023-07-03-ին. «"Smbataberd" patmamshakutʻayin argelotsʻ» ["Smbataberd" historical-cultural reserve]. Hushardzan.am. 2018. Արխիվացված օրիգինալից 2023-03-23-ին. Վերցված է 2023-07-03-ին. Stone, Michael E.; Topchyan, Aram (2022). Jews in Ancient and Medieval Armenia: First Century BCE to Fourteenth Century CE. Oxford University Press. ISBN 9780197582077.