Ակնաշեն

Ակնաշեն (նախկին անվանումը՝ Վերին Խաթունարխ), գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզի Վաղարշապատի տարածաշրջանում, Վաղարշապատ քաղաքից մոտ 6 կմ հարավ։ Տեղակայված է մարզկենտրոն Արմավիրից 34 կմ հարավ-արևելք, ծովի մակարդակից 835 մ բարձրության վրա։ Հնագիտություն Փայտածուխի մնացորդների և մշակված բույսերի վերամշակման հետքերի ապացույցներ են հայտնաբերվել Առատաշենում և Ակնաշենում հայտնաբերված նեոլիթյան բնակավայրերում: Այս բնակավայրերը միմյանց մոտ են գտնվում։ Վերջերս Ակնաշենում հնագետները բացահայտել են շուրջ 8000 տարվա հնության բնակավայր։ Ակնաշենը գտնվում է Սև Ջուր (Մեծամոր) գետի ավազանում՝ ծովի մակարդակից մոտ 900 մետր բարձրության վրա։ 1969–1982 թթ. այն պեղվել է Ռ. Մ. Թորոսյանի կողմից։ Նեոլիթյան ուշ շրջանի «Առատաշեն–Շուլավերի–Շոմութեփե» մշակութային շերտը ներկայացված է II–V հորիզոններով։ Այն գտնվում է կավապատ (չալկոլիթյան) շերտի տակ և թվագրվում է մ.թ.ա. VI հազարամյակի առաջին կեսով։ Ակնաշենում հայտնաբերվել են օբսիդիանից պատրաստված երկրաչափական մանրաշերտեր, որոնք մի փոքր անսովոր են Շուլավերի–Շոմու մշակույթի հուշարձանների համար։ Ըստ հնագետների՝ «Ակնաշենում բացահայտված VII հորիզոնը, որը բաժանված է վերին՝ “Առատաշեն–Շուլավերի–Շոմութեփե” մշակույթի շերտերից ընդհատմամբ և շերտագրորեն ու ժամանակագրորեն նախորդում է ուշ նեոլիթյան շրջանին, մասնակիորեն լրացնում է բացը վաղ հոլոցենյան վայրերի և “Առատաշեն–Շուլավերի–Շոմութեփե” մշակույթի բնակավայրերի միջև»։ Վերջին հետազոտությունները ցույց են տվել Ակնաշենի կապերը Միջին Կուր գետի ավազանի հետ, ինչպես նաև կապերը Շուլավերի–Շոմու մշակույթի հետ։ Ամենավաղ՝ VII հորիզոնը, սկսվել է մ.թ.ա. 5950 թ.։ Այդ շերտում հայտնաբերվել է ներմուծված կավե անոթներ, իսկ տեղական կերամիկան հայտնվում է V հորիզոնում՝ մ.թ.ա. մոտ 5800 թ. Բնակչություն Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Ակնաշենի մշտական բնակչությունը կազմել է 1569, առկա բնակչությունը՝ 1388 մարդ։ Բնակիչները հայեր են, որոնց նախնիները 1828-1829 թվականներին գաղթել են Խոյից, որոշ թվով բնակիչներ այստեղ են գաղթել նաև Սուրմալուից Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Տնտեսություն Ակնաշենը գյուղատնտեսական բնույթի բնակավայր է։ Հիմնական զբաղմունքը՝ բանջարաբուծություն (լոլիկ, վարունգ, պղպեղ), պտղաբուծություն, խաղողագործություն, ինչպես նաև անասնապահություն։ Գյուղը օգտվում է Արարատյան դաշտի բերրի հողերից և ոռոգման համակարգերից։ Պատմական կառույցներ Գյուղի տարածքում են գտնվում Սուրբ Բարդուղիմեոս եկեղեցին և մ. թ. ա. 6-րդ -5-րդ հազարամյակի «Հին Ակնաշեն» բնակատեղին, մ. թ. ա. 4-րդ-3-րդ հազարամյակի դամբարանադաշտը։ Տես նաև Ակնաշենի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արմավիրի մարզ) Ծանոթագրություններ