სოტკის ოქროს საბადო

სოტკის,ზოდის ან სოიუდლუს ოქროს საბადო (აზერ. Zod qızıl yatağı, Söyüdlü qızıl yatağı; სომხ. Սոթքի ոսկու հանքավայր) — ოქროს საბადო, რომელიც აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ქალბაჯარისა და სომხეთის რესპუბლიკის ვარდენისი საზღვარზე მდებარეობს. ცნობილია მრავალსაუკუნოვანი ისტორიული მნიშვნელობით. ზოდის ოქროს საბადოს ექსპლუატაცია ჯერ კიდევ მე-3 ათასწლეულში დაიწყო, რაც მას რეგიონში ერთ-ერთ უძველეს სამთო წარმოებად აქცევს. ისტორია სოტკის ან ზოდის ველი აზერბაიჯანის ქალბაჯარისა და სომხეთის ბასარკეჩარის (ვარდენისის) რაიონების საზღვარზე მდებარეობს. ოქროს არსებობა ტარტარჩაისა და სოიუდლუჩაის აუზში ცნობილი იყო უძველესი დროიდან. მე-18 საუკუნეში მცხოვრები იაკუბ ხანოვი, მე-10 საუკუნის არაბი ისტორიკოსის, იბნ დულაფის ნაშრომებზე დაყრდნობით, წერდა, რომ აზერბაიჯანის მთები მდიდარია ოქროთი, ვერცხლისწყლით, ტყვიით, ვერცხლით, ქარვითა და სპილენძით. ამას ადასტურებს არქეოლოგიური გათხრების შედეგად აღმოჩენილი ზოდის საბადოს ოქროსგან დამზადებული ნივთები, რომლებიც 3200-3300 წლის წინ სამხრეთ კავკასიის, ახლო და შუა აღმოსავლეთის რეგიონებში გამოიყენებოდა. ზოდის ველის 76% აზერბაიჯანის კალბაჯარის რაიონის ტერიტორიაზე მდებარეობს, ხოლო 24% სომხეთის ვარდენისის რაიონში. საბადო 1951 წელს "კავკასიის ოქროს ძიების" დეპარტამენტმა აღმოაჩინა. მიუხედავად იმისა, რომ ტერიტორიის უმეტესი ნაწილი აზერბაიჯანის მიწაზე იყო, კვლევითი სამუშაოები სომხეთის სსრ-ის გეოლოგიურმა და ფერადი მეტალურგიის დეპარტამენტებმა ჩაატარეს. საბჭოთა კავშირის სახელმწიფო სარეზერვო კომისიამ სომხების მიერ წარმოდგენილი გეოლოგიური მასალების და რუკების გაყალბებული ვერსია მიიღო, რის შედეგადაც გადაწყდა, რომ ზოდის საბადო სრულად სომხეთის საკუთრებაში უნდა ყოფილიყო. 1970-1980-იან წლებში სოიუდლუს მიდამოებში ჩატარებულმა გეოლოგიურმა კვლევებმა გამოავლინა უძველესი სამთო საქმიანობის მრავალი ნაშთი: მთის თხრები, გამოქვაბულები, ჭაბურღილები, კლდოვანი საბადოების ფრაგმენტები, უძველესი მადნის ნაშთები და ოქროს წარმოებისთვის გამოყენებული ხელსაწყოები. ამ აღმოჩენებმა დაადასტურა, რომ ადამიანები აქ 4-5 ათასი წლის წინაც აწარმოებდნენ ოქროს. ისტორიულად, ზოდის ოქროს საბადოსთან ახლოს მდებარე სოფელი ზარი ცნობილია როგორც „შაჰრიზარი“, რაც ითარგმნება როგორც „ოქროს ქალაქი“. ამ სახელწოდებამ რეგიონი ოქროს წარმოების ეპიცენტრად განამტკიცა. აზერბაიჯანის ეკოლოგიისა და ბუნებრივი რესურსების სამინისტროს ინფორმაციით, ქალბაჯარის რეგიონის ბუნებრივი რესურსები მოიცავს სოიუდლუს (ზოდის) ოქროს საბადოებს, რომელთა ინდუსტრიულად მნიშვნელოვანი მარაგი 112,5 ტონას შეადგენს, ასევე აღდუზიდაგისა და თუთხუნის საბადოებს, რომელთა საერთო მარაგი 13 ტონაზე მეტია. 1993-2020 წლებში ქალბაჯარის რაიონის ბუნებრივი რესურსები სომხეთის საოკუპაციო რეჟიმის მიერ მიზანმიმართულად გაიძარცვა. სოიუდლუს საბადოდან მოპოვებული თითო ტონა მადანი შეიცავს საშუალოდ 0,6 გრამ ოქროს, თუმცა ზოგიერთ შემთხვევაში ოქროს კონცენტრაცია 0,6-დან 22,6 გრამამდე მერყეობს. ზოდის საბადოს მთლიანი ეკონომიკური პოტენციალი, სხვადასხვა შეფასებებით, 8 მილიარდ აშშ დოლარს აღწევს. ყარაბაღის მეორე ომის შედეგებზე დაყრდნობით, 2020 წლის 25 ნოემბერს სომხურმა სამხედრო ძალებმა დატოვეს ქალბაჯარის ოლქის ტერიტორია. უკან დახევისას სომხეთის მხარემ ველის სრულად დაკავება სცადა, რის შედეგადაც საზღვარი 1,5 კილომეტრით წინ გადასწიეს და გზაზე „საზღვრის კარიბჭე“ დაამონტაჟეს. თუმცა, აზერბაიჯანელმა სამხედროებმა მომდევნო დღეს, 26 ნოემბერს, ეს კარიბჭე გაარღვიეს და ზოდის ტერიტორიაზე შევიდნენ. აზერბაიჯანის, რუსეთისა და სომხეთის წარმომადგენლებმა ზოდის გავლით სახელმწიფო საზღვრის ნაწილი GPS-ის ტექნოლოგიების გამოყენებით განსაზღვრეს. გეოლოგიური აგებულება ტერიტორიის ძირითადი სტრუქტურული ელემენტი სარიბაბას სინკლინია, რომელიც გოიჩა-ჰეკარას სტრუქტურულ-ფორმირების ზონის სამხრეთ ნაწილში მდებარეობს. ეს სინკლინი, რომლის ცენტრალური ნაწილი ოდნავ ჩაზნექილია, საკმაოდ რთული სტრუქტურით გამოირჩევა. მისი აგებულება მოიცავს ტექტონიკურ სტრუქტურებს, რომლებიც ოფიოლითური კომპლექსის ქანებისგან შედგება. სარიბაბას სარტყელში და მიმდებარე ტერიტორიაზე ფართოდ გვხვდება ნაოჭები, მაგალითად: ჩიჩექლი-გონურის სინკლინი, ალმალი-გოიდარას ანტიკლინი და ქალბაჯარის ჩაღრმავება. ალმალი-გოიდარას ანტიკლინის სტრუქტურა შედგება ალბიური, კენომანური, სანტონიური, ეოცენური და მცირე რაოდენობით კამპანიურ-მაასტრიხტის ნალექებისგან, რაც ტერიტორიის ძირითად სტრუქტურულ ელემენტს წარმოადგენს. ანტიკლინური თაღის სიგანე სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში 6-7 კმ-ს აღწევს, ხოლო ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში ის 3-4 კმ-მდე მცირდება. ეს შევიწროება და ჩაძირვა დაკავშირებულია თაღის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ფრთის ეოცენური ნალექებით დაფარვასთან. ცარცის ნალექები, რომლებიც სტრუქტურის ფორმირებაში მონაწილეობს, სხვადასხვა შემადგენლობის ინტრუზიური სხეულებით იშლება. თუმცა, სამრეწველო მასშტაბის ოქროს მინერალიზაცია ზოდის ოქროს საბადოს სამხრეთ-აღმოსავლეთ ფლანგზე (სოიუდლუს საბადო) არ დაფიქსირებულა. ზოდის საბადოს ექსპლუატაცია 1976 წელს დაიწყო. 2007 წლიდან 2020 წლამდე საბადოს მართავდა კომპანია GeoProMining. 2009 წელს აქ დამუშავდა 320,5 ათასი ტონა მადანი, 2010 წელს – 490 ათასი ტონა, 2011 წელს კი – 880 ათასი ტონა. ამ პერიოდში საბადოში 350-400 ადამიანი მუშაობდა, რომელთა საშუალო თვიური ხელფასი დაახლოებით 250 აშშ დოლარს შეადგენდა. მოპოვებული მადანი რკინიგზით გადაჰქონდათ არარატის ოქროს წარმოების ქარხანაში. სომხეთის სარკინიგზო ტრანსპორტის 55% სწორედ ზოდის საბადოსთან დაკავშირებული ოპერაციებიდან წარმოიშვა. საბადოს უკანონო ექსპლუატაციამ სომხეთის ბიუჯეტში 2019 წელს 52 მილიონი აშშ დოლარი შეიტანა. კომპანია GeoProMining, რომელიც უკანონოდ სარგებლობდა ზოდის საბადოს რესურსებით, სომხეთში მეოთხე უმსხვილესი გადასახადის გადამხდელი იყო. მეორე ყარაბაღის ომის დაწყების შემდეგ (2020 წელს) ზოდის საბადოსთან დაკავშირებული სამთო სამუშაოები შეჩერდა, რამაც სომხეთის სარკინიგზო სისტემაში მასიური შეფერხებები გამოიწვია. ეს ველი დღემდე რჩება აზერბაიჯანისთვის როგორც ეკონომიკური, ასევე სტრატეგიული მნიშვნელობის ობიექტად. სქოლიო