Καθεδρικός Ναός του Ετσμιαντζίν

Ο Καθεδρικός Ναός του Ετσμιαντζίν (αρμενικά: Էջմիածնի մայր տաճար‎‎) είναι η μητέρα εκκλησία της Αρμενικής Αποστολικής Εκκλησίας, η οποία βρίσκεται στην πόλη που είναι είναι γνωστή με δύο ονομασίες, Ετσμιαντζίν ή Βαγαρσαπάτ, στην Αρμενία. Θεωρείται συνήθως ο πρώτος καθεδρικός ναός που χτίστηκε στην αρχαία Αρμενία και συχνά θεωρείται ο παλαιότερος καθεδρικός ναός στον κόσμο. Η αρχική εκκλησία χτίστηκε στις αρχές του 4ου αιώνα — μεταξύ 301 και 303 σύμφωνα με την παράδοση — από τον προστάτη άγιο της Αρμενίας, Γρηγόριο το Φωτιστή, μετά την υιοθέτηση του Χριστιανισμού ως κρατικής θρησκείας από τον Βασιλιά Τιριδάτη Γ΄ της Αρμενίας. Χτίστηκε πάνω από έναν ειδωλολατρικό ναό, συμβολίζοντας τη μεταστροφή από τον Παγανισμό στον Χριστιανισμό. Ο πυρήνας του σημερινού κτιρίου χτίστηκε το 483/4 από τον Βαχάν Α΄ Μαμικονιάν, αφού ο καθεδρικός ναός υπέστη σοβαρές ζημιές σε περσική εισβολή. Από την ίδρυσή του μέχρι το δεύτερο μισό του 5ου αιώνα, το Ετσμιαντζίν ήταν η έδρα του Καθολικού Πατριάρχη Απάντων των Αρμενίων, του ανώτατου επικεφαλής της Αρμενικής Εκκλησίας. Αν και δεν έχασε ποτέ τη σημασία του, ο καθεδρικός ναός υπέστη στη συνέχεια ουσιαστική παραμέληση αιώνων. Το 1441 αποκαταστάθηκε ως καθολικάτο και παραμένει ως τέτοιο μέχρι σήμερα. Έκτοτε η Μητέρα Έδρα του Αγίου Ετσμιαντζίν είναι η διοικητική έδρα της Αρμενικής Εκκλησίας. Το Ετσμιαντζίν λεηλατήθηκε από τον Σάχη Αμπάς το Μέγα το 1604, όταν λείψανα και πέτρες μεταφέρθηκαν από τον καθεδρικό ναό στη Νέα Τζούλφα, σε μια προσπάθεια να υπονομεύσουν την προσκόλληση των Αρμενίων στη γη τους. Από τότε, ο καθεδρικός ναός έχει υποστεί μια σειρά από ανακαινίσεις. Τα καμπαναριά προστέθηκαν στο δεύτερο μισό του 17ου αιώνα και το 1868 κατασκευάστηκε ένα σκευοφυλάκιο (μουσείο και αίθουσα λειψάνων) στο ανατολικό άκρο του καθεδρικού ναού. Σήμερα, ενσωματώνει στυλ διαφορετικών περιόδων της αρμενικής αρχιτεκτονικής. Απαξιωμένο κατά την πρώιμη σοβιετική περίοδο, το Ετσμιαντζίν αναβίωσε ξανά στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα και υπό την ανεξάρτητη Αρμενία. Ως το κέντρο του Αρμενικού Χριστιανισμού, το Ετσμιαντζίν υπήρξε μια σημαντική τοποθεσία στην Αρμενία όχι μόνο θρησκευτικά, αλλά και πολιτικά και πολιτιστικά. Είναι ένας σημαντικός τόπος προσκυνήματος και ένα από τα πιο επισκέψιμα μέρη της χώρας. Μαζί με πολλές σημαντικές πρώιμες μεσαιωνικές εκκλησίες που βρίσκονται κοντά, ο καθεδρικός ναός καταχωρήθηκε ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς από την UNESCO το 2000. Ιστορία Θεμελίωση και ετυμολογία Στις αρχές του τέταρτου αιώνα το Βασίλειο της Αρμενίας, υπό τον Τιριδάτη Γ΄, έγινε η πρώτη χώρα στον κόσμο που υιοθέτησε τον Χριστιανισμό ως κρατική θρησκεία. Η αρμενική εκκλησιαστική παράδοση τοποθετεί την ίδρυση του καθεδρικού ναού μεταξύ 301 και 303. Χτίστηκε κοντά στο βασιλικό παλάτι στην τότε αρμενική πρωτεύουσα Βαγαρσαπάτ, στη θέση ενός παγανιστικού ναού, ο οποίος χρονολογήθηκε από τον Αλέξανδρο Σαχινιάν στην ουραρτιανή περίοδο. Αν και καμία ιστορική πηγή δεν αναφέρεται σε προχριστιανικό χώρο λατρείας στη θέση του, μια γρανιτένια ουραρτιανή στήλη που χρονολογείται στον 8ο-6ο αιώνα π.Χ. ανασκάφηκε κάτω από τον κύριο βωμό τη δεκαετία του 1950. Κάτω από τον βωμό ανασκάφηκε επίσης ένας αμφορέας, ο οποίος έχει ερμηνευτεί ότι ήταν τμήμα πυροστασίου. Στην Ιστορία των Αρμενίων, ο Αγαθάγγελος αφηγείται τον θρύλο της ίδρυσης του καθεδρικού ναού. Ο προστάτης άγιος της Αρμενίας, Γρηγόριος ο Φωτιστής, είχε ένα θεϊκό όραμα, όπου κατέβαινε από τον ουρανό και χτυπούσε τη γη με ένα χρυσό σφυρί για να δείξει πού πρέπει να χτιστεί ο καθεδρικός ναός. Η μεταγενέστερη παράδοση συνέδεσε τη φιγούρα με τον Ιησού Χριστό,, εξ ου και το όνομα του Ετσμιαντζίν (էջ ēĵ «κάθοδος» + մի mi «μόνο» + -ա- -a- (στοιχείο σύνδεσης) + ծին tsin «γεννημένος»), που μεταφράζεται σε «η Κάθοδος του Μονογενούς [Υιός του Θεού]». Ωστόσο, το όνομα Ετσμιαντζίν χρησιμοποιήθηκε μόλις τον 15ο αιώνα, ενώ παλαιότερες πηγές τον αποκαλούν «Καθεδρικό Ναό του Βαγαρσαπάτ». or simply Kat'oghike (Կաթողիկե, literally "Cathedral"). Malachia Ormanian defined "katoghike" as "cathedral" and wrote that the word was used particularly for Etchmiadzin Cathedral. In modern Armenian, "katoghike" is also used to refer to the Catholic Church. It is derived from the Ancient Greek word καθολικός katholikos, which means "universal". The cathedral has been so called as a description of the "universality" of the Church. Η Εορτή του Καθεδρικού Ναού του αγίου Ετσμιαντζίν (Τոն Կաթողիկե Սբ. Էջմիածնի) εορτάζεται από την Αρμενική Εκκλησία 64 ημέρες μετά το Πάσχα, κατά τη διάρκεια της οποίας ένας ύμνος, γραμμένος από τον Καθολικό του 8ου αιώνα, Σαχάκ Γ΄, επαναδιηγείται τραγουδιστά το όραμα του Αγίου Γρηγορίου. Ο Μαλακία Ορμανιάν πρότεινε ότι ο καθεδρικός ναός χτίστηκε το 303 μέσα σε 7 μήνες, επειδή το κτίριο δεν ήταν τεράστιο και πιθανώς, μερικώς κατασκευασμένο από ξύλο. Υποστήριξε επίσης ότι η θεμελίωση του προϋπάρχοντος ναού θα μπορούσε να είχε διατηρηθεί. Ο Βαχάγκν Γκριγκοριάν απορρίπτει αυτές τις ημερομηνίες ως απίθανες και δηλώνει ότι χρειάστηκαν τουλάχιστον αρκετά χρόνια για την κατασκευή του. Αναφέρει τον Αγαθάγγελο, ο οποίος δεν αναφέρει τον καθεδρικό ναό σε ένα επεισόδιο που έλαβε χώρα το 306 και προτείνει τη χρήση του χρονικού διαστήματος από το 302 έως το 325 - τη βασιλεία του Γρηγορίου του Φωτιστή ως Καθολικού ως τις ημερομηνίες κατασκευής του καθεδρικού ναού. Η Ρωσική Αυτοκρατορία διείσδυσε σταδιακά στην Υπερκαυκασία στις αρχές του 19ου αιώνα. Το Χανάτο του Γερεβάν της Περσίας, στο οποίο βρισκόταν το Ετσμιαντζίν, έγινε σημαντικός στόχος για τους Ρώσους. Τον Ιούνιο του 1804, κατά τη διάρκεια του Ρωσο-Περσικού Πολέμου (1804–13), τα ρωσικά στρατεύματα με επικεφαλής τον Στρατηγό Πάβελ Τσιτσιάνοφ προσπάθησαν να καταλάβουν το Ετσμιαντζίν, αλλά απέτυχαν. Λίγες μέρες μετά την απόπειρα, οι Ρώσοι επέστρεψαν στο Ετσμιαντζίν, όπου επιτέθηκαν αιφνιδιαστικά σε μια διαφορετική περσική δύναμη και τους κατατρόπωσαν. Οι δυνάμεις του Τσιτσιάνοφ εισήλθαν στο Ετσμιαντζίν, το οποίο, σύμφωνα με τον Ωγκούστ Μποντέμ-Λεφόρτ, σύγχρονο Γάλλο στρατιωτικό απεσταλμένο στην Περσία, λεηλάτησαν, προκαλώντας σοβαρές ζημιές στα αρμενικά θρησκευτικά κτίρια. Λίγο αργότερα, οι Ρώσοι αναγκάστηκαν να αποσυρθούν από την περιοχή ως αποτέλεσμα της επιτυχούς περσικής άμυνας του Εριβάν. Σύμφωνα με τον Μποντέμ-Λεφόρτ, η ρωσική συμπεριφορά στο Ετσμιαντζίν έρχεται σε αντίθεση με εκείνη του Πέρση βασιλιά, ο οποίος αντιμετώπιζε τον τοπικό χριστιανικό πληθυσμό με σεβασμό. Στις 13 Απριλίου 1827, κατά τη διάρκεια του Ρωσο-Περσικού Πολέμου (1826–28), το Ετσμιαντζίν καταλήφθηκε από τα στρατεύματα του Ρώσου στρατηγού Ιβάν Πασκέβιτς χωρίς μάχη και προσαρτήθηκε επίσημα από τη Ρωσία, με τα ελεγχόμενα από τους Πέρσες τμήματα της Αρμενίας, περίπου να αντιστοιχούν σε το έδαφος της σύγχρονης Δημοκρατίας της Αρμενίας (επίσης γνωστή ως Ανατολική Αρμενία), σύμφωνα με τη Συνθήκη του Τουρκμεντσάι του 1828. Ο καθεδρικός ναός ευημερούσε υπό τη ρωσική κυριαρχία, παρά τις υποψίες που είχε η αυτοκρατορική ρωσική κυβέρνηση ότι το Ετσμιαντζίν έγινε «πιθανό κέντρο του αρμενικού εθνικιστικού αισθήματος». Επίσημα, το Ετσμιαντζίν έγινε το θρησκευτικό κέντρο των Αρμενίων που ζούσαν στη Ρωσική Αυτοκρατορία με το καταστατικό ή το σύνταγμα του 1836 (polozhenie). Το 1868, ο Καθολικός Γεώργιος Δ΄ έκανε την τελευταία μεγάλη αλλαγή στον καθεδρικό ναό προσθέτοντας ένα σκευοφυλάκιο (μουσείο και αίθουσα λειψάνων) στο ανατολικό άκρο του. Ο Καθολικός Μάρκαρ Α΄ ανέλαβε την αναστήλωση του εσωτερικού του καθεδρικού ναού το 1888. Ανεξάρτητη Αρμενία Το 2000, το Ετσμιαντζίν υποβλήθηκε σε ανακαίνιση πριν από τους εορτασμούς της 1700ης επετείου του εκχριστιανισμού της Αρμενίας το 2001. Η μεταλλική στέγη του αντικαταστάθηκε από πέτρινες πλάκες. Το 2003 εορτάστηκε η 1700η επέτειος από τον καθαγιασμό του καθεδρικού ναού από την Αρμενική Εκκλησία. Ο Καθολικός Καρεκίν Β΄ ανακήρυξε το 2003 Έτος του Αγίου Ετσμιαντζίν. Το Σεπτέμβριο του ίδιου έτους πραγματοποιήθηκε ακαδημαϊκό συνέδριο για τον καθεδρικό ναό στην Ποντιφική Κατοικία. Η τελευταία ανακαίνιση του καθεδρικού ναού ξεκίνησε το 2012, με επίκεντρο την ενίσχυση και την αποκατάσταση του τρούλου και της οροφής. Πολύτιμα αντικείμενα Στο μουσείο του καθεδρικού ναού εκτίθενται πολλά αντικείμενα, όπως χειρόγραφα και θρησκευτικά αντικείμενα. Μεταξύ των αξιοσημείωτων εκθεμάτων του είναι η Ιερή Λόγχη (δόρυ), λείψανα των Αποστόλων του Ιησού και Ιωάννη του Βαπτιστή και ένα κομμάτι της Κιβωτού του Νώε. Σημασία Ο τόπος του Ετσμιαντζίν είναι «ένα αγιασμένο έδαφος» παρόμοιο με το Όρος του Ναού και τον Χρυσό Ναό, για τους Εβραίους και τους Σιχ, αντίστοιχα. Στην πρώτη του εγκύκλιο (1893) ως Καθολικός, ο Μακρτίχ Χριμιάν αποκάλεσε τον καθεδρικό ναό «Σιών του Αραράτ». Το 1991, ο Καθολικός Βαζγκέν Α΄ περιέγραψε τον καθεδρικό ναό ως «ο Ναός του Σολομώντα μας». Το συγκρότημα του καθεδρικού ναού έχει ονομαστεί «Αρμενικό Βατικανό», καθώς είναι ένας σημαντικός τόπος προσκυνήματος για τους Αρμένιους σε όλο τον κόσμο. Δεδομένου ότι ο καθεδρικός ναός ήταν τόσο σημαντικός για την ανάπτυξη της αίσθησης ταυτότητας των Αρμενίων, ένα προσκύνημα στο Ετσμιαντζίν είναι «τόσο εθνική όσο και θρησκευτική εμπειρία». Ο Βρετανός ιστορικός Θίοντορ Έντουαρντ Ντάουλινγκ, έγραψε το 1910 ότι το Ετσμιαντζίν και το Όρος Ararat είναι οι «δύο μεγάλοι τόποι της αρμενικής λατρείας». Για πολλούς αιώνες, το Ετσμιαντζίν ήταν το εθνικό και πολιτικό κέντρο του απάτριδων Αρμενίων, με έναν δημοσιογράφο να το περιγράφει ως «το επίκεντρο των απανταχού Αρμενίων». Πριν από την ίδρυση της Πρώτης Δημοκρατίας της Αρμενίας και τον επίσημο ορισμό του Γερεβάν ως πρωτεύουσά της το 1918, οι δυτικές πηγές τόνισαν την πολιτική σημασία του Ετσμιαντζίν. Ένα βιβλίο του 1920 που ετοίμασε το Ιστορικό Τμήμα του Βρετανικού Υπουργείου Εξωτερικών αναγνώριζε ότι το Ετσμιαντζίν «θεωρούνταν ως η εθνική πρωτεύουσα των Αρμενίων». Αξιοσημείωτοι επισκέπτες Οι πρώτοι Ευρωπαίοι επισκέπτες στο Ετσμιαντζίν που έδωσαν περιγραφές του καθεδρικού ναού ήταν οι Ζαν-Μπαπτίστ Ταβερνιέ (πριν από το 1668), Ζαν Σαρντάν (1673), Ζοζέφ Πιτόν ντε Τουρνεφόρ (περίπου 1700), Τζέιμς Τζαστίνιαν Μόριερ (1810 –16), Ρόμπερτ Κερ Πόρτερ (1817–20), Φρίντριχ Πάροτ (1829), Ίλαϊ Σμιθ και Χάρισον Γκρέι Ότις Ντουάιτ (1829), Αουγκούστ φον Χάξτχαουζεν (1843), Μόριτς Βάγκνερ (1843), Ντάγκλας Φρέσφιλντ (1869), Τζον Μπιούκαν Τέλφερ (1870s), Τζέιμς Μπράις (1876) και Χένρι Φίνις Μπλος Λιντς (1893). Πολλά εξέχοντα άτομα έχουν επισκεφθεί το Ετσμιαντζίν, όπως ο Ρώσος διπλωμάτης και θεατρικός συγγραφέας Αλεξάντρ Γκριμπογέντοφ (1828), η Ρωσίδα μυστικίστρια Ελένα Μπλαβάτσκυ (1849), οι Ρώσοι ποιητές Βαλέρι Μπριούσοφ και Αντρέι Μπέλιι (1929), ο Φρίντγιοφ Νάνσεν (1925), ο Γκλεν Θ. Σίμποργκ (1971), ο Αρμενιοαμερικανός συγγραφέας Ουίλιαμ Σαρογιάν (1976), ο Άγγλος συνθέτης Μπέντζαμιν Μπρίτεν, ο Ρώσος τραγουδιστής και τραγουδοποιός Βλαντίμιρ Βισότσκι, ο Ρώσος-Αμερικανός ποιητής και δοκιμιογράφος Γιόζεφ Μπρόντσκι, ο Αντρέι Ζαχάρωφ, η Σερ, ο Αλέν Ντελόν, η Κιμ Καρντάσιαν και πολλοί άλλοι. Θρησκευτικοί ηγέτες όπως ο Πατριάρχης Σόφιας Κύριλλος (1967), Αρχιεπίσκοποι του Καντέρμπερι Ντόναλντ Κόγκαν (1977) και Τζορτζ Κάρεϊ (1993), ο Πατριάρχης Γεωργίας Ηλίας Β΄ (1997, 2003), ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β΄ (2001), ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος (2001), ο Ιγνάτιος Ζάκα Α΄ (2002), ο Πατριάρχης Μόσχας Κύριλλος (2010) και ο Πάπας Φραγκίσκος (2016) επισκέφτηκαν το Ετσμιαντζίν. Ο Πάπας Φραγκίσκος έκανε μια προσευχή στον καθεδρικό ναό στις 24 Ιουνίου 2016, όπου αποκάλεσε τον καθεδρικό ναό «μάρτυρα της ιστορίας του λαού σας και του κέντρου από το οποίο εκπέμπει η πνευματικότητά του». Ηγέτες πολλών χωρών, όπως της Ρωσίας (Βλαντίμιρ Πούτιν το 2005), της Γαλλίας (Ζακ Σιράκ το 2006 και Νικολά Σαρκοζί το 2011), της Γεωργίας (Μιχαήλ Σαακασβίλι το 2004 και Γκιόργκι Μαργκβελασβίλι το 2014), της Ρουμανίας (Εμίλ Κονσταντινέσκου το 1998), του Λίβανου (Μισέλ Αούν, 2018), της Γερμανίας (Άνγκελα Μέρκελ, 2018) και αριστοκρατία, όπως ο Νικόλαος Α΄ της Ρωσίας (1837), ο Βασιλιάς Μαχέντρα του Νεπάλ (1958) και ο Πρίγκιπας Κάρολος (2013) έχουν επισκεφθεί τον καθεδρικό ναό ως μέρος των κρατικών ή ιδιωτικών επισκέψεών τους στην Αρμενία. Παραπομπές Βιβλιογραφία Ακαδημαϊκά άρθρα Corley, Felix (1996). «The Armenian Church Under the Soviet Regime». Religion, State & Society (Keston Institute) 24 (1): 9–53. doi:10.1080/09637499608431724. ISSN 0963-7494. http://www.biblicalstudies.org.uk/pdf/rss/24-1_009.pdf. Ανακτήθηκε στις 27 June 2014. Grigoryan, Vahagn (2012a). «Ագաթանգեղոսի "Հայոց պատմությունը" և Հայաստանի վաղ միջնադարի ճարտարապետության ուսումնասիրության խնդիրները [Agathangeghos's "History of Armenia" and Problems in the Study of the Early Medieval Armenian Architecture»] (στα hy). Patma-Banasirakan Handes (Yerevan: Armenian Academy of Sciences) (1): 14–37. ISSN 0135-0536. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2014-07-14. https://web.archive.org/web/20140714195422/http://hpj.asj-oa.am/5729/. Ανακτήθηκε στις 12 June 2014. Grigoryan, Vahagn (2012b). «Մայր տաճարի հնագույն երեք քանդակների թվագրման խնդիրը [The Problem of Dating the Three Earliest Reliefs of the Echmiadzin Cathedral»] (στα hy). Patma-Banasirakan Handes (Yerevan: Armenian Academy of Sciences) (3): 3–20. ISSN 0135-0536. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2014-07-14. https://web.archive.org/web/20140714153044/http://hpj.asj-oa.am/5762/. Ανακτήθηκε στις 12 July 2014. Grigoryan, Vahagn (1986). «Էջմիածնի մայր տաճարը [Cathedral of Etchmiadzin»] (στα hy). Lraber Hasarakakan Gitutyunneri (Yerevan: Armenian Academy of Sciences) (7): 77–85. ISSN 0320-8117. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2014-08-19. https://web.archive.org/web/20140819090029/http://lraber.asj-oa.am/4590/. Ανακτήθηκε στις 26 June 2014. Harutyunyan, Varazdat (1984). «Էջմիածնի Մայր տաճարի հիմնական վերանորոգումը (1954–1955) [Fundamental restoration of Echmiadzin Cathedral temple (1954–1955)»] (στα hy). Lraber Hasarakakan Gitutyunneri (Yerevan: Armenian Academy of Sciences) (10): 56–67. ISSN 0320-8117. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2014-08-19. https://web.archive.org/web/20140819090033/http://lraber.asj-oa.am/5227/. Ανακτήθηκε στις 26 June 2014. Harutiunian, Z. (1978). «Էջմիածին. Պատմական ակնարկ (Etchmiadzin: Historical Overview)». Soviet Armenian Encyclopedia Volume 4 (στα Αρμενικά). Yerevan. σελίδες 654–68. Hasratyan, Murad (2003). «Էջմիածնի Մայր տաճարի ճարտարապետությունը Ղազար Փարպեցու օրոք [The Architecture of the Echmiadzin Cathedral in the Time of Lazarus Parpetsi»] (στα hy). Patma-Banasirakan Handes (Yerevan: Armenian Academy of Sciences) (2): 266–271. ISSN 0135-0536. http://hpj.asj-oa.am/3984/. Ανακτήθηκε στις 25 June 2014. Khatchatrian, Armen (1962). «Données historiques sur la fondation d'Edjmiatsin à la lumière des fouilles récentes [Historical data on the foundation of Edjmiatsin in the light of recent excavations]» (στα γαλλικά). Handes Amsorya (Vienna: Mechitharisten-Congregation) (1–2). ISSN 0017-7377. OCLC 26019166. Mnatsakanian, Stepan (1987). «Вопросы формирования Эчмиадзинского кафедрала в контексте эволюции крестовокупольных систем [Structural Principles of the Cathedral of Echmiadzin within the Context of Developing Systems of Cross-Shaped Cupolas»] (στα hy). Patma-Banasirakan Handes (Yerevan: Armenian Academy of Sciences) (1): 147–158. ISSN 0135-0536. http://hpj.asj-oa.am/4645/. Ανακτήθηκε στις 26 June 2014. Sahinian, Alexander (1966). «Էջմիածնի Մայր տաճարի սկզբնական տեսքը [The Original Shape of the Cathedral of Echmiatsin»] (στα hy). Patma-Banasirakan Handes (Yerevan: Armenian Academy of Sciences) (3): 71–94. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2014-02-22. https://web.archive.org/web/20140222212625/http://hpj.asj-oa.am/955/. Ανακτήθηκε στις 16 November 2013. Sahinian, Alexander (1978). «Մոդուլային համակարգը Էջմիածնի Մայր տաճարի V դարի գմբեթակիր կառուցվածքում [The Module System in the 5th Century Cupola Structures of the Cathedral of Echmiadzin»] (στα hy). Patma-Banasirakan Handes (Yerevan: Armenian Academy of Sciences) (2): 140–158. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2014-02-22. https://web.archive.org/web/20140222212516/http://hpj.asj-oa.am/3023/. Ανακτήθηκε στις 16 November 2013. Sahinian, Alexander· Zarian, A.· Ghazarian, M. (1978). «Էջմիածնի Մայր Տաճար [Etchmiadzin Cathedral]». Soviet Armenian Encyclopedia Volume 4 (στα Αρμενικά). Yerevan. σελίδες 71–73. Ter-Movsisian, Mesrovb (1907). «Էջմիածին եւ հայոց հնագոյն եկեղեցիներ [Etchmiadzin and ancient Armenian churches»] (στα hy). Azgagrakan Handes (Tiflis: Yervand Lalayan) 16: 130–204. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2014-08-19. https://web.archive.org/web/20140819083113/http://ethno.asj-oa.am/521/. Ανακτήθηκε στις 23 June 2014. Hovsepian, Shahen (2021). «Շահ Աբաս Ա-ի հակաօսմանեան քաղաքականութիւնը եւ Նոր Ջուղայի մայր տաճարի կառուցումը The anti-Ottoman policy of Shah Abbas I and the construction of the Cathedral of New Julfa»] (στα hy). Vardzk (Research on Armenian Architecture) 15: 48–52. ISSN 1829-2003. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2021-12-27. https://web.archive.org/web/20211227075637/http://www.raa-am.com/raa/pdf_files/239.pdf. Ανακτήθηκε στις 2024-03-22.