Արտաշատ (մայրաքաղաք)

Արտաշատ, հին Հայաստանի մայրաքաղաք, մ․թ․ա․ II – մ․թ․ IV դարերում։ Գտնվում է Արտաշատ քաղաքից 10 կմ հարավ-արևելք, Երասխ գետի ձախ ափին, Երասխ և Մեծամոր գետերի միախառնման տեղում։ Ընդգրկված է Լուսառատի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։ Անվանում Քաղաքի անունը իրանական ծագում ունի: Artaxata/Artashat կարող է մեկնաբանվել որպես «Արտայի (ճշմարտության) ուրախություն», սակայն այն իրականում Artaxšas-šāt-ի կրճատված ձևն է, որը նշանակում է «Արտաշեսի ուրախություն», ինչպես արտացոլված է հունական այլընտրանքային Artaxiasata ձևում: Բացի «Արտաշեսի ուրախություն» նշանակությունից, անունը կարող է մեկնաբանվել նաև որպես «Արտայի (ճշմարտության) ուրախություն»: Արտաշատն անվանվել է իր հիմնադիր Արտաշես Ա-ի անունով, ինչպես Արշամաշատ, Երվանդաշատ և Զարիշատ քաղաքներն են անվանվել իրենց հիմնադիրների անուններով: Այն մ.թ. 1-ին դարում կարճ ժամանակով վերանվանվել է Ներոնեիա, երբ այն վերակառուցվել է Հայաստանի Տրդատ Ա արքայի կողմից՝ Հռոմի Ներոն կայսեր օգնությամբ: Արտաշատը հայտնի էր նաև որպես Ոստան Հայոց, որը նշանակում է «հայոց արքունիք/նստավայր», ինչպես նաև այն գավառի անունն էր, որտեղ այն գտնվում էր: Քաղաքը հայտնի է եղել նաև հենց որպես Ոստան Հայոց (Հայոց արքունիք): Պատմություն Արտաշատը Հայաստանի հին մայրաքաղաքներից է (մ.թ.ա. II – մ. թ. IV դդ.)։ Կառուցել է Հայոց արքա Արտաշեսը մ.թ.ա.185 թ և իր անունով անվանել Արտաշատ (հունարեն՝ Արտաքսատա), որը իրանական լեզուներով նշանակում է «Արտաշեսի ուրախություն»։ Արտաշատն անվանվել է իր հիմնադիր Արտաշես Ա-ի անունով, ինչպես Արշամաշատ, Երվանդաշատ և Զարիշատ քաղաքներն են անվանվել իրենց հիմնադիրների անուններով: Ժամանակագիրներն Արտաշատ մայրաքաղաքի մասին գրում են «թագավորանիստ քաղաք», «մեծ ու խիստ գեղեցիկ քաղաք», «Հայաստանի Կարթագեն»։ Արհեստագործության, առևտրի, հայկական հելլենիստական մշակույթի խոշոր կենտրոններից էր։ Ըստ հայ պատմիչ Մովսես Խորենացու՝ «Արտաշեսը ճամփորդեց դեպի Երասխի և Մեծամորի միախառնման վայրը և, հավանելով այնտեղի բլուրը, ընտրեց այն որպես իր նոր քաղաքի տեղանք՝ անվանակոչելով այն իր անունով»։Պատմում են նաև, որ կարթագենացի Հաննիբալը, երբ Անտիոքոսը վերջնականապես պարտվեց հռոմեացիների դեմ պատերազմում, անցավ Հայոց Արտաշես թագավորի մոտ, որին տվեց բազմաթիվ օգտակար խորհուրդներ ու ցուցումներ: Ի թիվս այլնի, նա նկատեց մի տեղանք, չափազանց հարմար դիրքով ու գեղեցիկ, բայց ամայի ընկած, և կատարելով ապագա քաղաքի նախնական ուրվագծերը՝ կանչեց Արտաշեսին, ցույց տվեց այդ տեղանքը և համոզեց կառուցապատել այն: Թագավորը գոհ մնաց և խնդրեց Հաննիբալին, որ ինքն իր վրա վերցնի շինարարության հսկողությունը: Առաջացավ մի մեծ և շատ գեղեցիկ քաղաք, որին թագավորը տվեց իր անունը և հռչակեց Հայաստանի մայրաքաղաք։ Մայրաքաղաքը կառուցվեց Այրարատ նահանգի Ոստան Հայոց գավառում, Արաքս և Մեծամոր գետերի միախառնման վայրում, ինը բլուրների վրա: Զբաղեցրել է 400-500 հա տարածություն։ Միջնաբերդը և թաղամասերը շրջափակված էին պարսպապատերով, որոնք իրար էին միացված բլուրների միջև կառուցված նեղ «միջանցքներով»՝ Պարսպապատերը՝ մոտ 10 կմ երկարությամբ, կառուցված էին տեղական կարմրավուն քարից և մոխրագույն մարմարից։ Քաղաքը երեք կողմերից պաշտպանված էր գետի ջրերով, չորրորդ կողմից՝ ջրով լցված արհեստական խանդակով։ Քաղաքը կառուցվել է նախապես մշակված հատակագծով, ինչը շեշտել է նաև հույն պատմիչ Պլուտարքոսը՝ զարմանալով դրա գեղեցկությամբ և վեհությամբ։ Այն զբաղեցնում էր շուրջ 700 հեկտար տարածք, ինչը տպավորիչ է անտիկ աշխարհի չափանիշներով, օրինակ՝ Աթենքի 60 հեկտարի համեմատությամբ։ Քաղաքի բնակչությունը հասնում էր 150,000-ի, թեև այդ թիվը տարբեր դարաշրջաններում փոփոխվել է պատերազմների և ավերածությունների պատճառով։ Քաղաքի պաշտպանական համակարգը բացառիկ էր. այն երեք կողմից շրջապատված էր ջրային արգելքներով, իսկ հյուսիսային կողմից, որտեղ գետերը չէին պաշտպանում, փորված էր խորը խրամատ։ Պարիսպների բարձրությունը հասնում էր 12-15 մետրի, իսկ դրանց կառուցվածքն ունի գիտականորեն հետաքրքիր բացատրություն. ստորին մասը կառուցվում էր քարից, իսկ վերինը՝ հում աղյուսից կամ կավից, քանի որ կավը, լինելով փափուկ, ավելի լավ էր կլանում թշնամու քարանետ մեքենաների հարվածները՝ չճաքելով և չփլուզվելով։ Պարիսպների աշտարակները ունեին 9-13 մետր տրամագիծ և կառուցվում էին գլանաձև, որպեսզի չունենային թույլ անկյուններ, որոնք թշնամին կարող էր հեշտությամբ քանդել։ Քաղաքի բլուրները միացված էին նեղ անցումներով, ինչը թույլ էր տալիս յուրաքանչյուր միջնաբերդի վարել ինքնուրույն պաշտպանություն, նույնիսկ եթե թշնամուն հաջողվում էր ներխուժել հարևան բլրի վրա։ Տնտեսական առումով Արտաշատը Մետաքսի ճանապարհի կարևորագույն հանգույցներից էր և նշված էր անտիկ աշխարհի քարտեզների վրա։ Քաղաքն ուներ սեփական դրամահատարանը, որի հատուկ նշանը հունարեն «ալֆա» տառն էր։ Պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են բազմաթիվ կավե կնքադրոշմներ, որոնք պատկերում են աստվածների, արքաների և նույնիսկ բանտարկյալների, ինչը վկայում է զարգացած պետական համակարգի և առևտրի մասին։ Բնակիչների առօրյան ևս շքեղ էր. բարձր խավի տները ծածկված էին կարմիր ներկված կղմինդրով, իսկ ներսում պատերը զարդարված էին որմնանկարներով և գիպսե նախշազարդ քիվերով։ Քաղաքում գործել են բաղնիքներ՝ հատակի տաքացման (հիպոկաուստ) համակարգով և գույնզգույն խճանկարներով։ Խմելու ջուրը քաղաք էր հասնում կավե խողովակներով, ամենայն հավանականությամբ Գառնիի տարածքից։ Մշակութային կյանքի կենտրոն էր թատրոնը, որտեղ բեմադրվել են հունական ողբերգություններ։ Հենց Արտաշատի թատրոնում է Արտավազդ Բ-ը պարթևական արքա Որոդեսի հետ դիտել Եվրիպիդեսի «Բաքոսուհիները» ողբերգությունը: Արտաշատի պարիսպների վերին մասը կառուցվում էր հում աղյուսից կամ կավից, քանի որ դրանք ավելի լավ էին կլանում քարանետ մեքենաների հարվածները՝ չփլուզվելով: Աշտարակները (9-13 մ տրամագծով) կառուցվում էին գլանաձև, որպեսզի չունենային թշնամու համար խոցելի թույլ անկյուններ: Բլուրների միջև նեղ անցումները թույլ էին տալիս յուրաքանչյուր բլրի վրա գտնվող միջնաբերդին վարել անկախ պաշտպանություն: Հյուսիսային կողմից, որտեղ գետերը չէին պաշտպանում քաղաքը, փորված էր խորը արհեստական խրամատ: 58 թ. հռոմեացի զորավար Կորբուլոնը, գրավելով քաղաքը, հրկիզել և ավերել է՝ պատճառաբանելով լայնածավալ պարիսպներով բոլորված քաղաքը պահելու անհնարությամբ։ Մինչ այսօր պահպանվել են պարիսպների մնացորդները, երևում են խանդակների հետքերը։ Պաշտպանական համակարգի մեջ մտնող միջնաբերդը, պալատական, վարչական համալիրները, ավագանու բնակարանները, զորանոցներն ու զինանոցները կառուցվել են բլրախմբի հյուսիսարևելյան ծայրում գտնվող ամենաբարձր (70 մ) և ամենաընդարձակ բլրի վրա։ Բլուրներից հյուսիս և հյուսիս-արևելք տարածվում էին քաղաքային թաղամասերը։ Կառուցապատված է եղել հելլենիստական քաղաքաշինության կանոններին համապատասխան։ Ուներ ջրամատակարարման համակարգ։ Լինելով հելլենիստական տիպի քաղաք՝ ամենայն հավանականությամբ պետք է ունենար ամֆիթատրոն։ Արտաշատում էր գտնվում քաղաքի հովանավոր աստվածուհուն՝ Անահիտ դիցուհուն նվիրված հեթանոսական հանրահայտ մեհյաններից մեկը։ Բլուրներից մեկի վրա, որտեղ գտնվում էր արքունի բանտը, հետագայում հիմնվեց Խոր Վիրապ վանական համալիրը։ Քաղաքը մի քանի կամուրջներով կապվում էր Արաքսի հակադիր ափին։ Դրանցից մեկի՝«Տափերականի» կամ «Արտաշատի կամրջի» մասին մնացել է հիշատակություն։ Քաղաքում գործել են հեթանոսական տաճարներ, մասնավորապես՝ Անահիտի և Տիր-Ապոլոն-Միհրի («Երազամոյն» վայրում), որտեղ կատարվել են գուշակություններ և երազահանություն: Արտաշատում նաև հայտնաբերվել են բարձրարժեք արձաններ, այդ թվում՝ մարմարե Աֆրոդիտեն, Կլեոպատրա Սելենեի դիմաքանդակը, ինչպես ն աև հազարավոր կավե արձանիկներ (կորոպլաստիկա): Արտաշատը բնութագրվում է որպես միջազգային քարավանային առևտրի գլխավոր հանգույցներից մեկը։ Հայոց մայրաքաղաքն իր տնտեսական-առևտրական կապերով միացված էր Մերձավոր Արևելքի բոլոր երկրների հետ։ Քաղաքի առևտրային շահերն այնքան մեծ էին, որ դրանցով էր հաճախ որոշվում Հայաստանի թագավորների արտաքին քաղաքականությունը։ Այս առևտրային հզորության նյութական ապացույցն է հնագետների կողմից հայտնաբերված ավելի քան 8000 կավե կնքադրոշմների (բուլլաների) արխիվը, որը վկայում է զարգացած գործավարության և միջազգային գործարքների մասին։ Արտաշատը ռազմավարական կարևոր հանգույց էր Հռոմի և Պարթևստանի միջև՝ դառնալով Մետաքսի ճանապարհի առանցքային կենտրոններից մեկը, ինչի մասին վկայում է նրա առկայությունը հին աշխարհի եզակի քարտեզների վրա, ինչպիսիք են Պեյտինգերյան և Կլավդիոս Պտղոմեոսի քարտեզները: Տիգրան Մեծի օրոք Արտաշատն ու Հայաստանը դուրս եկան միջազգային կյանքի լայն ասպարեզ, և արքան զենքի ուժով ստեղծեց մի մեծ կայսրություն՝ դառնալով Արևելքի բախտը տնօրինողը։ Նրա կրած «Արքայից արքա» տիտղոսը քաղաքական նոր հարաբերությունների ցուցանիշ էր։ Տիրանալով «Արգասաբեր Կիսալուսնի» երկու թևերին և հասնելով Միջերկրական ծովին՝ Տիգրանը հայությանը մտցրեց սերտ գործակցության մեջ հելլենիստական մշակույթի հետ։ Հայաստանի բաժանումից հետո Արտաշատը եղել է այն երեք թույլատրված կետերից մեկը, որտեղով թույլատրվում էր առևտուրը Սասանյան Իրանի և Հռոմեական կայսրության միջև: Արտաշատը բազմիցս ենթարկվել է ավերածությունների, սակայն քաղաքի իրական անկումը սկսվում է Հայաստանի մայրաքաղաքը Դվին տեղափոխելու ժամանակներից (4-րդ դ. 30-ական թթ.), ինչը կապված էր Արաքս և Մեծամոր գետերի հուների փոփոխության հետ։ Արտաշատի համար կործանարար էին նաև 360-ական թթ. պարսից Շապուհ Բ-ի կողմից Արտաշատ քաղաքի ավերումը և բնակչության գերեվարությունը։ Կորցնելով իր հզորությունն ու փառքը՝ Արտաշատը դեռ երկար ժամանակ պահպանում է քաղաքային նշանակությունը։ Քաղաքի վերջնական անկումը տեղի է ունեցել IV դարում՝ բնակլիմայական փոփոխությունների (Արաքսի հունի փոփոխություն) պատճառով, ինչից հետո մայրաքաղաքը տեղափոխվեց Դվին։ Պեղումներ 1967 թվականին Փոքր Վեդի գյուղի տարածքում հայտնաբերվեցին լատիներեն երկու արձանագրություններ, որոնցից մեկը փորագրված էր իտալիկների լեգիոնի զինվորին վերաբերող տապանաքարի վրա, մյուսը՝ 0,8 մ բարձրությամբ և 8,5 մ ընդհանուր երկարությամբ հինգ սալաքարերի վրա, որում հիշատակվում էին Արտաքսատա քաղաքանունը, հռոմեական կայսր Տրայանոսի (53-117 թթ.) տիտղոսները և սկյութական IV լեգիոնի կողմից կատարվող ինչ-որ շինարարություն։ Սա որոշակիորեն նպաստեց ձեռնամուխ լինելու մայրաքաղաքի հնագիտական ուսումնասիրությանը։ Ամենակարևոր գտածոներից մեկը համարվում է արամեերենով Արտաշես Ա-ի սահմանաքարերի հայտնաբերումը Արտաշատի տարածքում: Դա վկայում է այդ ժամանակաշրջանում պետական գրագրության մեջ արամեերենի կիրառման մասին: Բացի դա, վերջին գտածոներից է մ.թ. 183թ. թվագրվող «Արտաշատ մայրաքաղաք» գրությամբ մետաղադրամը, ինչը վկայում է, որ քաղաքը շարունակել են մայրաքաղաք համարել նույնիսկ Վաղարշապատի կառուցումից տասնամյակներ անց: 1970 թվականին ՀԽՍՀ գիտությունների ակադեմիայի հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի հնագիտական արշավախումբը սկսեց Արտաշատ մայրաքաղաքի կանոնավոր պեղումները (ղեկավարներ՝ Բ. Առաքելյան՝1970-1986 թթ., Ժ․ Խաչատրյան՝1986 թվականից), որոնք շարունակվում են մինչ օրս։ Պեղումներից հայտնաբերվել են հելլենիստական ժամանակաշրջանի ճարտարապետական հուշարձանների բազմաթիվ մնացորդներ, ինչպես նաև մշակույթի և արվեստի եզակի նմուշներ։ Բացվել են բնակելի շինությունների և արհեստանոցների համալիրներ, հեթանոսական տաճար, մոնումենտալ կառույցների մանրամասեր, ուշ անտիկ շրջանի բաղնիքներ։ Հայտնաբերված իրերի մեջ կան մ.թ.ա. II – մ.թ. I-II դդ. քանդակագործության և կիրառական արվեստի վարպետորեն պատրաստված ուշագրավ նմուշներ՝ կնոջ մարմարե արձան, կավե արձանիկներ, ոսկյա կախիկներով լազուրիտե ափսե, տերևազարդ ոսկե պսակ, այծի արծաթե արձանիկ, արծաթյա անոթների գեղարվեստորեն մշակված կանթեր և այլն։ Գտնվել են հասարակ և գունազարդ խեցեղենի հարուստ տեսականի, կավե կղմինդրներ և խողովակներ, մետաղյա տարատեսակ զենքեր, քարից, ապակուց և ոսկրից պատրաստված զանազան իրեր։ Քիչ չեն նաև այլ երկրներից ներմուծված առարկաները։ Վերջին հնագիտական պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել է այն, որ մայրաքաղաք Արտաշատը կառուցվել է ավելի հին ուրարտական բնակավայրի մնացորդների վրա։ Արտաշատը նաև հին Հայաստանի դրամահատության կենտրոններից էր։ Ներքին շուկայում շրջանառության մեջ էին ինչպես տեղում հատված, այնպես էլ՝ օտարերկրյա դրամներ։ Գտնվել են Հայոց թագավորներ Տիգրան Բ-ի, Արտավազդ Բ-ի, Տիգրան Գ-ի, հարևան երկրների՝ սելևկյան, պարսկական, կապադովկյան, պոնտական, հռոմեական մ.թ.ա. II – մ.թ. I դդ. արծաթյա և պղնձյա դրամներ։ Քաղաքում գործել են մետաղաձուլական, ապակեգործական և խեցեգործական արհեստանոցներ: Հայտնաբերվել են զարդեր պատրաստելու կաղապարներ և ապակե սրվակներ: VIII բլրի վրա բացվել է գինու հսկայական ավազան (մոտ 14,000 լիտր տարողությամբ), ինչը փաստում է գինու արդյունաբերական արտադրության մասին: 2024 թվականին Հայաստանի և Գերմանիայի հնագետների թիմը Արտաշատում հայտնաբերեց Հայաստանի ամենահին եկեղեցու մնացորդները։ Ութանկյուն կառույցը չորս կողմերում ուներ քառակուսի երկարացումներ, ինչը նրան տալիս էր ընդհանուր խաչաձև հատակագիծ։ Երկարացումներում հայտնաբերված փայտե հարթակների մնացորդները ածխածնային դատինգով թվագրվեցին մ.թ. 4-րդ դարի կեսերին: Հայաստանի քրիստոնեացման ավանդությունը այդ իրադարձությունը թվագրում է 301 թվականով, որն ընդգծում է Արտաշատի եկեղեցու շատ վաղ թվագրումը։ Նրա ութանկյուն հատակագիծը հուշում է նահատակարանի (մարտիրիոնի) մասին, որը կառուցվել է քրիստոնյա սրբի գերեզմանի վրա. սրբի անունը, սակայն, կորել է։ Հայտնաբերված պեղածո նյութերը գերազանցապես պահպանվում են Հայաստանի պատմության թանգարանում։ Այսօր քաղաքի ավերակները գտնվում են հողի տակ՝ Խոր Վիրապի հարակից տարածքում, սակայն այն մնում է հայոց պետականության և պատմության հզորագույն խորհրդանիշներից մեկը: Ծանոթագրություններ Գրականություն Առաքելյան Բ., Հին Արտաշատ, Երևան, 1975։ Аракелян Б., Основные результаты раскопок древнего Арташата в 1970-1973 годах, «Պատմա-բանասիրական հանդես», Երևան, 1974, N 4. Խաչատրյան Ժ., Արտաշատ II, Երևան, 1981։