Аргентина

Аргенти́на, Арҗентина (исп. Argentina), рәсми атама Аргенти́на Җөмһүрияте́ (исп. República Argentina) – мәйданы буенча Көньяк Америкада Бразилиядән соң икенче урында торган дәүләт. Башкаласы – Буэнос-Айрес шәһәре. Бразилия, Парагвай, Боливия, Чили һәм Уругвай белән чиктәш. Мәйдан 2 791 810 км². Шуннан тыш, Аргентина Фолкленд утрауларына, Көньяк Георгия һәм Көньяк Сандвич утрауларына һәм Антарктиданың өлешенә (969 464 км²) дәгъва итә. География Аргентинаның көнчыгышы тигезлекләрдән, ә көнбатышы таулардан гыйбарәт. Дәүләтнең бөтен төньяк-көнчыгышын Ла-Плата түбәнлеге, көньяк-көнчыгышын Патагония яссытаулыгы биләп тора. Көнбатыштагы тау битләүләре биегәя барып, Анд тауларына тоташып китә. Көньяк Американың иң биек ноктасы Аконкагуа (6960 м) да Аргентина территориясендә. Файдалы казылмалары: нефть, газ, тимер, полиметаллар, уран, бакыр, кургаш, вольфрам һ.б. рудалар. Тигезле өлешенең климаты — тропик һәм субтропик, көньякта — уртача. Иң эссе айның (гыйнвар) уртача температурасы төньякта +28°, көньякта +10°, июльнең уртача температурасы төньякта 18° һәм көньякта +1°С. Тауларда климат уртача суык. Явым-төшемнәр саны: Патагониядә 100–300 мм, төньяк-көнчыгышта 1400–1600 мм, Андның көнчышы тау битләүләрендә 5000 ммгача. Төп елгалар: Парана, Парагвай, Уругвай, Рио-Саладо, Рио-Колорадо, Чубут, Рио-Негро. Аргентина күлләренең күпчелеге бозлыклардан пәйда булган (Нау-эль-Уапи, Буэнос-Айрес, Вьедма, Лаго-Арһентино һ.б.). Милли парклар — Игуасу, Ланин, Науэль-Уапи һ.б. Тарих Борынгы заманнарда Аргентина территориясендә күпсанлы индей кабиләләре яшәгән, аларда ыруглык мөнәсәбәтләре хөкем сөргән. Төньяк-көнбатышта диагитлар, чарруа һәм керандиләр иң үскән индей кабиләләре булган; алар утрак тормыш алып барганнар, игенчелек, балыкчылык, аучылык белән шөгыльләнгәннәр, төсле металлар эретүне, тукучылыкны белгәннәр. Төньяк-көнчыгышта һәм үзәктә гуаранилар, тапеслар һ.б. яшәгән, көньякта арауканнар һәм патагоннар күчмә тормыш алып барганнар. 16 гасырның 1 яртысында хәзерге Аргентина испаннар тарафыннан басып алын башлаган. Испанлар бу территориягә Ла-Плата (Рио-де-Ла-Плата елгасы исеменнән, испанча "көмеш елгасы") исемен кушканнар. Колонизаторларга каршы индей кабиләләре берничә мәртәбә гыйсъян күтәргән (1580, 1630, 1657, 1710-11 еллар). 1776 елда хәзрге Аргентина территориясе Рио-де-Ла-Плата вице-кыйраллыгы составына кушылган. Аргентинада зур феодаль җирбиләүчелек барлыкка килде. Америкадагы испан колонияләрнең 1810—1826 еллардагы мөстәкыйльлек өчен сугышы вакытында креоллар (беренче испан күчеп утыручыларның нәселләре) М. Белграно һәм Х. Сан-Мартин җитәчелеге астында 1810—16 елларда испан колонизаторларга каршы кораллы көрәш алып барганнар. 1816 елда вилаятьләр вәкилләренең Тукуман шәһәрендәге кәнгрисе Ла-Плата Берләшкән вилаятьләрнең мөстәкыйльлеген игълан итте. 1826 елда Аргентина Федератив Җөмһүрияте төзелгән. 19 гасыр дәвамында барлыкка килә башлаган буржуазия мәнәфәгатьләрен яклагане унитарийләр белән җирбиләүчеләр мәнәфәгатләрен химая иткән федерациячеләр арасында көрәш дәвам иткән. 19 гасырның 2 чирегендә Аргентинада Бөекбритания тәэсире көчәя башлый, 1833 елда ул Фолклендларны басып алган. 19 гасырның азагында мәмләкәткә Америка һәм Алмания капиталы үтеп керә башлаган. Өстенлек итүче дәүләтләр Аргентинаны сәяси һәм икътисади җиһаттан бәйлелеккә төшереп, аны ит, ашлык һ.б. чимал белән тәэмин итүче дәүләткә әйдәндлергәннәр. 19—20 гасырлар бусагасында Аргентинада сәнәгать үсеш алган. 19 гасыр азагыннан Аргентинада төрле хәрби диктатуралар хөкем сөргән. Икенче бөтендөнья сугышы елларында Аргентина битарафлык игълан итсә дә, асылда исә ул фашистлар яклы булган. 1945 елның мартында генә ул Алманиягә һәм Япониягә каршы сугыш игълан иткән. 1945 елдан Аргентина — БМО әгъзасы. Халык Халкының 97%ны ак тәнлеләр тәшкил итәләр (нигездә, испан колонистларның, испан һәм итальян күчеп утыручыларның нәселләре). Индейлар күбесенчә илнең көньяктагы, төньяктагы һәм төньяк-көнчыгышындагы вилаятьләрдә яшиләр. Европа мөһаҗирләренең иң зур дулкыннары Аргентинага 19 гасырның азагында — 20 гасырның башында килгәннәр. Патагониядәге Чубут үзәне шактый Велс чыгышлы кешеләр өчен ватан булып тора. Башка мөһаҗирләр төркемнәре Алманиядән, Франциядән (күбесенчә Буйныс-Айрыста утырып калганнар), Скандинавиядән (аеруча Швециядән), Бөекбритания һәм Ирландиядән (Буэнос-Айрес һәм Патагониядә утырып калганнар), Көнчыгыш Европадан (Польша, Россия, Украина, Хорватии, Румыния, Сербия) килгәннәр. Әлеге вакытта мөһаҗирләр күбесенчә күрше илләрдән (Перу, Парагвай, Чили, Боливия) килә. Башкалада Япония, Корея, Кытай, Һиндстан диаспоралары бар. Дин Диндарларның 2019 елда ~80 % ы ― христианнар (~63 % ы католиклар, 15 % ы инҗилчеләр, 1,4 % ы башка христианнар); 18 % ы ― дингә мөнәсәбәт күрсәтмәүчеләр; 1,2 % ы ― башка диннәр тарафдарлары . Аргентинада ислам Административ бүленеш Буэнос-Айрес федераль башкаласы Буэнос-Айрес Катамарка Чако Чубут Кордова Корриентес Энтре-Риос Формоса Хухуй Ла-Пампа Ла-Риоха Мендоса Мисьонес Неукен Рио-Негро Сальта Сан-Хуан Сан-Луис Санта-Крус Санта-Фе Сантьяго-дел-Эстеро Утлы Җир, Антарктида һәм Көньяк Атлантика утраулары Тукуман Икътисад Төп сәүдә партнёрлары: экспорт — Бразилия (экспортның 21.4%ы), Кытай (7.1%), АКШ (5.5%), Чили (5.1%). Төп экспорт маддәләре: кытай борчагы һәм кытай борчагы мәхсулатлары — 27,7%; автомобилләр һәм запас өлешләре — 12,4%; ашлык, 7,8%; химияви матдәләр — 7,4%; органик ягулык — 6,5%; яшелчә вә җиләк-җимешләр — 3,8%; әлүмин һәм корыч, 3,3%; электр машиналары — 2,8%; алтын — 2,7%; һ.б. импорт — Бразилия (импортның 26.0%ы), Кытай (15.4%), АКШ (10.9%), Алмания (5.3%). Төп импорт маддәләре: ярымфабрикатлар — 28,7%; капитал тауарлар һәм аның өлешләре — 22,8%; автомобилләр һәм запас өлешләре — 16,8%; ягулык һәм майлау материаллары — 16,7%; йөк һәм авыл хуҗалыгы машиналары — 4,8%; озак кулланулы тауарлар (автомобилләрне исәпләмичә) — 3,7%; һ.б. Акча берәмлеге — Аргентина песосы. Транспорт Тимер юллар озынлыгы — як. 36 966 км (2008, Көньяк Америкада беренче урын), автомобил юллары озынлыгы — 231 374 км, шул исәптә асфальтлы — 69 412 км. Төп порт — Буйныс-Айрыс. Эсейса (Буйныс-Айрыс янында) халыкара аэропорты аша Аргентина һава траффигының 80%ы үтә. Дәүләт корылышы Аргентина — федератив җөмһүрият. Гамәләдәге конституциясе 1994 елда кабул ителгән. Дәүләт башлыгы — президент. Президент һәм вице-президент 4 еллык мөддәткә сайланалар. Канун чыгаручы хакимият — Милли Кәнгрис (парламент). кәнгрис ике пулаттан (синәт һәм депутатлар пулатлары) гыйбарәт. Башкарма хакимият ‍‌— президент һәм хөкүмәт. Милли гимн ”Әй, фани бәндәләр, тыңлагыз!” (испанча ¡Oid mortales!) — Аргентина дәүләт һәм дәүләт гимны. Башта ул сигез шигырьнең тугыз шигыреннән һәм һәрберсенә кушымтадан тора. Текстны Висенте Лопес 1813 елда түбәндәге сүзләр белән язган: 1. Oíd ¡mortales! el grito sagrado: ¡Libertad, Libertad, Libertad! Oíd el ruido de rotas cadenas: Ved en trono a la noble Igualdad. Se levanta la faz de la tierra Una nueva y gloriosa Nación: Coronada su sien de laureles Y a sus plantas rendido un León Refren: Sean eternos los laureles Que supimos conseguir. Coronados de gloria vivamos O juremos con gloria morir. 2. De los nuevos campeones los rostros Marte mismo parece animar; la grandeza se anida en sus pechos, A su marcha todo hace temblar. Se conmueven del Inca las tumbas Y en sus huesos revive el ardor, Lo que ve renovando a sus hijos De el antiguo esplendor. Refren. 3. Pero sierras y muros se sienten Retumbar con horrible fragor: Todo el País se conturba por gritos De venganza, de guerra y furor. En los fieros tiranos la envidia Escupió su pestífera hiel, Su estandarte sangriento levantan Provocando a la lid más cruel. Refren. 4. ¡No lo véis sobre Méjico y Quito Arrojarse con saña tenaz, Y cuál lloran bañados en sangre Potosí, Cochabamba y La Paz ! No lo véis sobre el triste Caracas Luto y llantos y muerte esparcir! ¡No lo véis devorando cual fieras Todo pueblo que logran rendir! Refren. 5. A vosotros se atreve ¡Argentinos! El orgullo del vil invasor, Vuestros campos ya pisa contando Tantas glorias hollar vencedor. Mas los bravos que unidos juraron Su feliz libertad sostener, A esos tigres sedientos de sangre Fuertes pechos sabrán oponer. Refren. 6. El valiente argentino a las armas Corre ardiendo con brío y valor, El clarín de la guerra cual trueno En los campos del Sud resonó, Buenos Aires se pone a la frente De los pueblos de la ínclita Unión, Y con brazos robustos desgarran Al ibérico altivo León. Refren. 7. San José, San Lorenzo, Suipacha, Ambas Piedras, Salta y Tucumán, y las mismas murallas Del tirano en ; Son letreros eternos que dicen: Aquí el brazo argentino triunfó Aquí el fiero opresor de cerviz orgullosa dobló. 'Refren. 8. La victoria al guerrero argentino Con sus alas brillantes cubrió Y azorado a su vista el tirano, Con infamia a la fuga se dió; Sus banderas, sus armas se rinden Por trofeos a la Libertad, Y sobre alas de gloria alza el pueblo Trono digno a su gran majestad. Refren. 9. Desde un polo hasta el otro resuena De la fama el sonoro clarín, Y de América el nombre enseñando, Les repite: ¡Mortales! Oid: ¡Ya su trono dignísimo abrieron Las provincias unidas del Sud! Y los libres del mundo responden: ¡Al Gran Pueblo Argentino Salud! Refren. гимн турында тулырак мәгълүмат битендә. 1900 елдан алып бүгенге көнгә кадәр түбәндәге версия кулланыла: ¡Oíd, mortales!, el grito sagrado: ¡libertad!, ¡libertad!, ¡libertad! Oíd el ruido de rotas cadenas; ved en trono a la noble igualdad. ¡Ya su trono dignísimo abrieron las Provincias Unidas del Sud! Y los libres del mundo responden: ¡al gran pueblo argentino, salud! (bis) Y los libres del mundo responden: ¡al gran pueblo argentino, salud! Y los libres del mundo responden: ¡al gran pueblo argentino, salud! Coro Sean eternos los laureles que supimos conseguir: (bis) Coronados de gloria vivamos, ¡o juremos con gloria morir! (tris). Искәрмәләр Сылтамалар [1] Моны да карагыз