ارجنٽائن

ارجنٽائن، باضابطه طور تي ارجنٽائن جمهوريه، ڏکڻ آمريڪا جي ڏاکڻي حصي (Southern Cone) ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. اهو 2,780,085 چورس ڪلوميٽر (1,073,397 mi2) جي رقبي تي پکڙيل آهي، جيڪو کيس برازيل کان پوءِ ڏکڻ آمريڪا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ، پوري آمريڪا کنڊ جو چوٿون نمبر وڏو ۽ دنيا جو اٺون نمبر وڏو ملڪ بڻائي ٿو. ارجنٽائن جي اولهه ۾ چلي، اتر ۾ بوليويا ۽ پيراگوئي، اتر-اوڀر ۾ برازيل، اوڀر ۾ يوروگوئي ۽ ائٽلانٽڪ سمنڊ واقع آهن. ارجنٽائن هڪ وفاقي رياست آهي جيڪا ٽيويھ صوبن ۽ هڪ خودمختيار شهر، بيونس آئرس تي مشتمل آهي، جيڪو ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. ارجنٽائن ۾ انساني موجودگيءَ جا قديم ترين آثار قديم پٿر واري دور (Paleolithic) سان ملي اچن ٿا. ڪولمبس کان اڳ واري دور ۾ ملڪ جي اتر-اولهه واري حصي ۾ انڪا سلطنت (Inca Empire) جو قبضو هو. جديد ارجنٽائن جون پاڙون 16 هين صدي ۾ اسپيني نوآبادياتي نظام ۾ آهن. ارجنٽائن "وائسرائلٽي آف دي ريو ڊي لا پليٽا" جي جانشين رياست طور اڀريو. 9 جولاءِ 1816 تي ارجنٽائن جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو ۽ اسپين کان آزاديءَ جي جنگ (1810-1825) کانپوءِ ملڪ ۾ هڪ ڊگهي عرصي تائين گهريلو ويڙهه جاري رهي، جيڪا 1880 ۾ ملڪ جي وفاق طور ٻيهر تنظيم سازي تي ختم ٿي. ان کان پوءِ ملڪ ۾ امن امان قائم ٿيو ۽ يورپي ملڪن، خاص ڪري اٽلي ۽ اسپين کان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن هتان جي ثقافت ۽ آباديءَ تي گهرا اثر ڇڏيا. 1880 کان 1916 تائين ارجنٽائن جي سياست تي نيشنل آٽونومسٽ پارٽي جو غلبو رهيو. وڏي معاشي مدي (Great Depression) کانپوءِ 1930 ۾ جنرل خوسيه فيلڪس اوريبورو جي قيادت ۾ پهرين فوجي بغاوت ٿي، جنهن سان "بدنام ڏهاڪي" (Infamous Decade) جي شروعات ٿي. 1974 ۾ صدر خوان پيرون جي وفات کانپوءِ هن جي بيواهه ازابيل پيرون صدارت سنڀالي، جنهن کي 1976 ۾ هڪ ٻي فوجي بغاوت ذريعي هٽايو ويو. نالي جو بنياد (Etymology) علائقي لاءِ لفظ Argentina (ارجنٽائن) جو استعمال 1536ع ۾ هڪ وينيسي نقشي ۾ مليو آهي. انگريزيءَ ۾، نالو Argentina اسپيني ٻولي مان آيو آهي؛ پر، اهو نالو پاڻ اسپيني نه، بلڪه اطالوي آهي. Argentina (مذڪر argentino) جو اطالوي ۾ مطلب آهي 'चांदी مان ٺهيل يا چاندي جھڙي رنگ جو'، جيڪو لاطيني لفظ argentum (چاندي) مان نڪتل آهي. اطالوي ۾، صفت يا خاص اسم کي اڪثر اسم طور استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي l'Argentina چيو ويندو آهي. نالو Argentina ممڪن طور تي پهرين وينيسي ۽ جينوئيز ملاحن، جهڙوڪ جيواني ڪابوٽو (Giovanni Caboto) ڏنو هو. اسپيني ۽ پرتگالي ۾ 'چاندي' لاءِ لفظ ترتيب وار plata ۽ prata آهن، ۽ 'چاندي مان ٺهيل' لاءِ plateado ۽ prateado استعمال ٿين ٿا، جيتوڻيڪ اسپيني ۾ چاندي لاءِ argento لفظ به موجود آهي. Argentina پهريون ڀيرو چاندي جي جبلن جي ڏند ڪٿا سان منسوب ڪيو ويو، جيڪا لا پليٽا بيسن جي شروعاتي يورپي ڳولا ڪندڙن ۾ مشهور هئي. اسپيني ۾ هن نالي جو پهريون لکيل استعمال 1602ع جي هڪ نظم La Argentina ۾ ملي ٿو، جيڪو مارٽن ڊيل بارڪو سينٽينيرا جو لکيل آهي. جيتوڻيڪ 18هين صدي تائين "Argentina" عام استعمال ۾ اچي چڪو هو، پر سرڪاري طور تي هن ملڪ کي اسپيني سلطنت پاران "ريو ڊي لا پليٽا جي وائسرايلٽي" ۽ آزاديءَ کان پوءِ "ريو ڊي لا پليٽا جون گڏيل رياستون" سڏيو ويندو هو. 1826ع جي آئين ۾ پهريون ڀيرو قانوني دستاويزن ۾ "ارجنٽائن جي جمهوريه" (Argentine Republic) جو نالو استعمال ڪيو ويو. "ارجنٽائن ڪنفڊريشن" جو نالو پڻ عام هو ۽ ان کي 1853ع جي آئين ۾ سرڪاري حيثيت ڏني وئي. 1860ع ۾ هڪ صدارتي فرمان ذريعي ملڪ جو نالو "ارجنٽائن جي جمهوريه" مقرر ڪيو ويو. تاريخ قبل از ڪولمبيا دور ثبوتن مان معلوم ٿئي ٿو ته ارجنٽائن واري علائقي ۾ انسان 21,000 سال اڳ آباد هئا. 2015ع ۾، بيونس آئرس ويجهو هڪ قديم جانور Neosclerocalyptus جا فوسل مليا، جن تي پٿر جي اوزارن جا نشان هئا، جيڪي آخري گليشيئل ميڪسيمم دوران انساني سرگرمين جو ثبوت آهن. ڏکڻ ۾، سانتا ڪروز ۾ پيڊرا ميوزيو سائيٽ تان 11,000 سال پراڻا انساني باقيات مليا آهن. هڪ ٻي اهم جاءِ هٿن جي غار (Cueva de las Manos) آهي، جنهن ۾ 7,300 ق.م ۽ 700ع جي وچ ۾ ٺهيل هٿن جا نشان ۽ شڪار جا منظر موجود آهن. يورپي نوآبادياتي دور تائين، ارجنٽائن ۾ مختلف ثقافتن جا ماڻهو رهندا هئا، جن کي ٽن مکيه گروپن ۾ ورڇي سگهجي ٿو. پهريون گروهه شڪاري ۽ کاڌو گڏ ڪندڙ هو جن وٽ مٽيءَ جا ٿانو (pottery) نه هئا، جهڙوڪ ڏکڻ جا سيلڪنام۔ ٻيو گروهه ترقي يافته شڪاري هو، جن ۾ ٽيهوئلچي شامل هئا. ٽيون گروهه هاري هئا جيڪي مٽيءَ جا ٿانو ٺاهيندا هئا، جهڙوڪ گواراني ۽ ڊيگيويٽا ثقافت، جيڪي بعد ۾ انڪا سلطنت جي اثر هيٺ آيا. نوآبادياتي دور يورپي ماڻهو پهرين ڀيرو 1502ع ۾ آمريگو وسپوچي جي سفر دوران هن علائقي ۾ پهتا. اسپيني ملاحن جوان ڊياز ڊي سوليس ۽ سيبسٽين ڪيبوٽ ترتيب وار 1516ع ۽ 1526ع ۾ هتي جو دورو ڪيو. 1536ع ۾ پيڊرو ڊي مينڊوزا بيونس آئرس جو بنياد رکيو، پر 1541ع ۾ ان کي خالي ڪيو ويو. اسپيني سلطنت ارجنٽائن جي علائقي کي پيرو ۽ بوليويا جي چاندي ۽ سون جي کاڻين جي دولت لاءِ استعمال ڪيو. 1776ع ۾ ريو ڊي لا پليٽا جي وائسرايلٽي قائم ڪئي وئي جنهن جو گاديءَ جو هنڌ بيونس آئرس بڻيو. 1806ع ۽ 1807ع ۾ بيونس آئرس برطانوي حملن کي ناڪام بڻائي ڇڏيو. آزادي ۽ گهرو ويڙهه 1810ع جي مئي انقلاب سان هڪ عمل شروع ٿيو جنهن جي نتيجي ۾ ارجنٽائن وائسرايلٽي جي جانشين رياست طور اڀريو. 9 جولائي 1816ع تي، ٽوڪومن ڪانگريس سرڪاري طور تي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. جنرل جوزي ڊي سان مارٽن انڊيز جبلن کي پار ڪري چلي ۽ پيرو جي آزاديءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ ٻن گروپن جي وچ ۾ ورهايل رهيو: مرڪزيت پسند (Centralists) ۽ وفاقي پسند (Federalists)، جنهن جي ڪري ڪيتريون ئي گهرو ويڙهيون ٿيون. 1831ع ۾ جوان ميوئل ڊي روساس جي قيادت ۾ "ارجنٽائن ڪنفڊريشن" قائم ٿي. 1853ع ۾ هڪ وفاقي آئين منظور ڪيو ويو. جديد قوم جو اڀرڻ 1861ع جي پاوون جي جنگ کان پوءِ بارٽولومي ميٽري متحد ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو. ان کان پوءِ ڊومينگو فاسٽينو سارميينٽو ۽ نڪولس اويليناڊا جي صدارت دوران جديد ارجنٽائن رياست جا بنياد رکيا ويا. 1880ع کان يورپي مهاجرن جي وڏي لهر ارجنٽائن پهچڻ شروع ٿي، جنهن ملڪ جي ثقافت ۽ معيشت کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو. 1861ع جي پاوون جي جنگ ۾ ارڪوئيزا (Urquiza) کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، بارٽولومي ميٽري بيونس آئرس جي برتري کي محفوظ ڪيو ۽ ٻيهر متحد ٿيل ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو. ان کان پوءِ ڊومينگو فاسٽينو سارميينٽو ۽ نڪولس اويليناڊا صدر بڻيا؛ انهن ٽنهي صدرن جديد ارجنٽائن رياست جو بنياد وڌو. 1880ع ۾ جوليو ارجنٽينو روڪا کان شروع ٿيندڙ ڏهن لاڳيتو وفاقي حڪومتن آزاد خيال معاشي پاليسين تي زور ڏنو. انهن جي حوصلا افزائي سان يورپي مهاجرن جي وڏي لهر (جيڪا آمريڪا کان پوءِ ٻئي نمبر تي هئي) ارجنٽائن جي سماج ۽ معيشت کي نئين سر تعمير ڪيو. 1908ع تائين ارجنٽائن دنيا جي ستين امير ترين ترقي يافته قوم بڻجي ويو. لڏپلاڻ جي هن لهر ۽ موت جي شرح ۾ گهٽتائي سبب ارجنٽائن جي آبادي پنجوڻي ۽ معيشت 15 گنا وڌي وئي: 1870ع کان 1910ع تائين، ارجنٽائن جي ڪڻڪ جي برآمدات 1,00,000 مان وڌي 25,00,000 ٽن ساليانو ٿي وئي، جڏهن ته منجمد گوشت جي برآمدات 25,000 مان وڌي 3,65,000 ٽن ساليانو تائين پهچي وئي، جنهن ارجنٽائن کي دنيا جي مٿين پنجن برآمد ڪندڙ ملڪن ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ريلوي لائنن جو ڄار 503 ڪلوميٽرن مان وڌي 31,104 ڪلوميٽرن تائين پکڙجي ويو. عوامي، لازمي، مفت ۽ لاديني تعليم جي نئين نظام سبب، خواندگي جي شرح 22 سيڪڙو مان وڌي تيزيءَ سان 65 سيڪڙو ٿي وئي. 1878ع ۽ 1884ع جي وچ ۾، "ريگستان جي فتح" (Conquest of the Desert) جو عمل ٿيو، جنهن جو مقصد مقامي قبيلن کان علائقا کسي ارجنٽائن جي ايراضيءَ کي ٽي گنا وڌائڻ هو. ارجنٽائن جي حڪومت ان وقت مقامي ماڻهن کي گهٽ تر سمجهندي هئي ۽ کين اهي حق حاصل نه هئا جيڪي يورپي مهاجرن کي حاصل هئا. 1912ع ۾ صدر روڪي سينز پينا مردن لاءِ عالمي ۽ ڳجهي ووٽ جو قانون لاڳو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هپوليٽو يريگوين (Hipólito Yrigoyen) 1916ع جون چونڊون کٽي ورتيون. هن سماجي ۽ معاشي سڌارا آندا. ارجنٽائن پهرين عالمي جنگ دوران غير جانبدار رهيو. پر يريگوين جي ٻي دور ۾ عظيم معاشي گهٽتائي (Great Depression) سبب ملڪ مالي بحران جو شڪار ٿي ويو. 1930ع ۾ يريگوين کي جوزي فيلڪس اوريبورو جي قيادت ۾ فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو. هي فوجي بغاوت ارجنٽائن جي لڳاتار معاشي ۽ سماجي زوال جي شروعات هئي، جنهن ملڪ کي ٻيهر ترقي پذير ملڪن جي قطار ۾ آڻي بيهاريو. ٻي عالمي جنگ دوران ارجنٽائن شروع ۾ غير جانبدار رهيو، پر آمريڪا جي دٻاءُ هيٺ اچي جنگ جي خاتمي کان ڪجهه مهينا اڳ (27 مارچ 1945ع تي) محور طاقتن (Axis Powers) خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. ان دوران هڪ فوجي آفيسر خوان پيرون (Juan Perón) تيزيءَ سان سياست ۾ اڀريو ۽ 1946ع جي چونڊن ۾ وڏي اڪثريت سان صدر چونڊيو ويو. پيرونسٽ سال ليبر پارٽي (جنهن جو نالو بعد ۾ جسٽسلسٽ پارٽي رکيو ويو) خوان پيرون جي صدارت سان اقتدار ۾ آئي. هن اهم صنعتن کي سرڪاري تحويل ۾ ورتو، پگهارون وڌايون، ۽ 1947ع ۾ عورتن کي ووٽ جو حق ڏياريو. پر 1950ع کان معاشي حالت خراب ٿيڻ لڳي. پيرون سياسي مخالفن کي دٻائڻ جي پاليسي پڻ اختيار ڪئي. 1955ع ۾ بحري فوج بيونس آئرس جي پلازا ڊي مايو تي بمباري ڪئي، ۽ ڪجهه مهينن کان پوءِ هڪ فوجي بغاوت ذريعي پيرون کي اقتدار تان هٽايو ويو، جنهن کان پوءِ هو اسپين هلي ويو. انقلاب آزادي (Revolución Libertadora) نئين فوجي حڪومت پيرونزم تي پابندي مڙهي ڇڏي. 1958ع ۾ آرٽورو فرونڊيزي صدر چونڊيو ويو، پر هن کي به فوجي بغاوت ذريعي هٽايو ويو. سياسي بي چينيءَ جي هن دور ۾ ڪيتريون ئي حڪومتون آيون ۽ ويون. 1966ع ۾ جنرل خوان ڪارلوس اونگانيا اقتدار تي قبضو ڪيو. پيرون جي واپسي ۽ وفات وڌندڙ سياسي دٻاءُ سبب 1973ع ۾ ٻيهر چونڊون ڪرايون ويون. پيرون جو ساٿي هيڪٽر ڪيمپورا صدر بڻيو، پر جلد ئي استعيفيٰ ڏنائين ته جيئن پيرون پاڻ چونڊ وڙهي سگهي. پيرون ٽيون ڀيرو صدر چونڊيو ويو ۽ سندس گهرواري ايزابيل پيرون نائب صدر بڻي. پر 1 جولائي 1974ع تي پيرون جي وفات ٿي وئي ۽ ايزابيل پيرون صدر بڻي. سندس دور سياسي انتشار، کاٻي ڌر جي گوريلا حملن ۽ معاشي بدحاليءَ جو شڪار رهيو، جنهن 1976ع جي فوجي بغاوت لاءِ رستو هموار ڪيو. قومي تنظيم جو عمل (National Reorganization Process) "ڊرٽي وار" (Guerra Sucia) آپريشن ڪانڊور جو حصو هو، جنهن ۾ ڏکڻ آمريڪا جي ٻين ساڄي ڌر جي آمريت پسند حڪومتن پڻ شرڪت ڪئي هئي. هن دور ۾ ارجنٽائن جي رياستي دهشتگردي سياسي مخالفن، کاٻي ڌر جي گوريلا گروپن، ۽ هر ان شخص خلاف هئي جيڪو سوشلزم سان وابسته يا حڪومت جي نيو لبرل معاشي پاليسين جو مخالف سمجهيو ويندو هو. رڳو ارجنٽائن ۾ هن تشدد جي شڪار ٿيندڙن جو اندازو 15,000 کان 30,000 تائين لڳايو ويو آهي، جن ۾ سياسي ڪارڪن، مزدور اڳواڻ، شاگرد، صحافي ۽ مارڪس وادي شامل هئا."Argentina's Dirty War". اصل نسخو مان 29 January 2017 تي محفوظ ڪيل. ان جي مقابلي ۾ گوريلا گروپن جي ڪاررواين ۾ تقريبن 500 کان 540 فوجي ۽ پوليس اهلڪار"Militares Muertos Durante la Guerra Sucia". ۽ اٽڪل 230 شهري مارجي ويا. ارجنٽائن کي هن دور ۾ آمريڪا جي مختلف انتظاميا پاران فني ۽ فوجي مدد پڻ حاصل رهي. هن جبر جي صحيح شروعاتي تاريخ تي اڃا تائين بحث جاري آهي، پر سياسي جنگ جي پاڙون 1969ع کان ملن ٿيون. 1955ع ۾ پلازا ڊي مايو جي بمباري، 1972ع جو ٽريليو قتل عام (Trelew massacre) ۽ 1973ع ۾ "ارجنٽائن اينٽي ڪميونسٽ الائنس" جون ڪارروايون ان ڏس ۾ اهم واقعا آهن. مارچ 1982ع ۾، ارجنٽائن جي فوج برطانوي علائقي ڏکڻ جارجيا جو ڪنٽرول سنڀاليو ۽ 2 اپريل تي ارجنٽائن فاڪ لينڊ ٻيٽ تي حملو ڪري قبضو ڪيو. جواب ۾ برطانيه ٻيٽن جو قبضو واپس وٺڻ لاءِ پنهنجي فوج موڪلي. 14 جون تي ارجنٽائن هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ سندن فوج واپس موڪلي وئي. هن شرمناڪ شڪست کان پوءِ بيونس آئرس جي رستن تي هنگاما ٿيا ۽ فوجي قيادت کي استعيفيٰ ڏيڻي پئي.Meislin, Richard J. (16 June 1982). "THOUSANDS IN BUENOS AIRES ASSAIL JUNTA FOR SURRENDERING TO BRITAIN". The New York Times. رينالڊو بيگنون (Reynaldo Bignone) گالٽيئري جي جاءِ ورتي ۽ ملڪ کي جمهوريت ڏانهن منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ڪيو. جمهوريت جي واپسي رائول الفونسن 1983ع جون چونڊون کٽيون. هن پنهنجي مهم دوران "قومي تنظيم جي عمل" (Proceso) دوران انساني حقن جي خلاف ورزي ڪندڙن تي ڪيس هلائڻ جو واعدو ڪيو هو. جنهن جي نتيجي ۾ فوجي جنتا جي اڳواڻن کي سزا ڏني وئي. پر فوجي دٻاءُ سبب هن ڪجهه اهڙا قانون پڻ پاس ڪيا جنهن سان هيٺين سطح جي آفيسرن تي ڪيس هلائڻ روڪيو ويو. وڌندڙ معاشي بحران ۽ ماهوار وڌندڙ مهانگائي (hyperinflation) سبب سندس مقبوليت گهٽجي وئي ۽ 1989ع ۾ پيرونسٽ اڳواڻ ڪارلوس مينيم صدر چونڊجي ويو. مينيم نيو لبرل پاليسيون اختيار ڪيون، جن ۾ خانگيڪاري (privatization) ۽ ڪاروباري پابندين جو خاتمو شامل هو. 1994ع جي آئيني ترميم ذريعي هو ٻيو ڀيرو به صدر بڻيو. پر 1995ع کان معيشت ٻيهر زوال جو شڪار ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1999ع ۾ فرنينڊو ڊي لا روا صدر چونڊجي ويو. ڊي لا روا جي دور ۾ مالي بحران ايترو وڌي ويو جو بئنڪ اڪائونٽس منجمد ڪيا ويا، جنهن تي سڄي ملڪ ۾ وڏا هنگاما ٿيا ۽ کيس استعيفيٰ ڏيڻي پئي. 2003ع ۾ نيسٽر ڪرشنر صدر بڻيو. هن معاشي بحران کي ختم ڪرڻ لاءِ اهم قدم کنيا ۽ ارجنٽائن جي قرضن جي نئين سر ترتيب ڪئي. هن انساني حقن جي خلاف ورزي ڪندڙ فوجي آفيسرن تي ٻيهر ڪيس هلائڻ جي اجازت ڏني. هن کان پوءِ سندس گهرواري ڪرسٽينا فرنينڊز ڊي ڪرشنر 2007ع ۽ 2011ع جون چونڊون کٽي صدر بڻي. 22 نومبر 2015ع تي مائوريسيو ماڪري چونڊون کٽي ملڪ جو صدر بڻيو. هو 1916ع کان پوءِ پهريون غير پيرونسٽ صدر هو جنهن پنهنجو مدو پورو ڪيو."Mauricio Macri, el primer presidente desde 1916 que no es peronista ni radical". Los Andes. پر سندس دور ۾ به معيشت ۾ گهڻي سڌار نه آيو ۽ غربت ۾ اضافو ٿيو. 2019ع ۾ البرٽو فرنينڊز صدر چونڊجي ويو، جنهن جي نائب صدر ڪرسٽينا ڪرشنر هئي. نومبر 2023ع جي چونڊن ۾ هڪ لبرٽيرين اڳواڻ جويئر ملي (Javier Milei) 55.7 سيڪڙو ووٽ کڻي تاريخي فتح حاصل ڪئي. هن 10 ڊسمبر 2023ع تي عهدو سنڀاليو. مارچ 2026ع تائين، صدر مليءَ جي حڪومت ملڪ ۾ سخت معاشي سڌارا ۽ خرچن ۾ ڪٽوتي واري پاليسي جاري رکي آهي. آڪٽوبر 2025ع جي وچ واري چونڊن (midterm elections) ۾ سندس پارٽي "لا لبرٽيڊ اوانزا" وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي، جنهن سان کيس پنهنجا سڌارا لاڳو ڪرڻ ۾ وڌيڪ آساني ٿي وئي آهي. جاگرافيائي بيھڪ 2,780,400 چورس ڪلوميٽر (1,073,518 چورس ميل) جي مکيه زميني مٿاڇري سان، ارجنٽائن ڏکڻ مخروط (Southern Cone) يعني ڏکڻ آمريڪا جي ڏکڻ ۾ واقع آهي. ان جون زميني حدون اولهه ۾ انڊيز جبلن جي قطار پار ڪري چلي سان؛ اتر ۾ بوليويا ۽ پيراگوئي سان؛ اتر-اوڀر ۾ برازيل، يوراگوئي ۽ اوڀر ۾ ڏکڻ ائٽلانٽڪ سمنڊ سان ملن ٿيون؛ ۽ ڏکڻ ۾ ڊريڪ پيسيج (Drake Passage) اٿس؛ جنهن جي ڪل زميني سرحد جي ڊيگهه 9,376 ڪلوميٽر (5,826 mi) آهي. ان جي ساحلي سرحد ريو ڊي لا پلاٽا ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ سمنڊ تي 5,117 ڪلوميٽر (3,180 mi) ڊگهي آهي. ارجنٽائن جو سڀ کان اوچو هنڌ مينڊوزا صوبي ۾ اڪونڪاگوا (Aconcagua) آهي (جيڪو سمنڊ جي سطح کان 6,959 m (22,831 ft) اوچو آهي)، هي ڏکڻ ۽ مغربي اڌ گول جو پڻ بلند ترين مقام آهي. سڀ کان هيٺانهون هنڌ سانتا ڪروز صوبي جي 'سان جوليان گريٽ ڊيپريشن' ۾ لاگونا ڊيل ڪاربون (Laguna del Carbón) آهي (جيڪو سمنڊ جي سطح کان −105 m (−344 ft) هيٺ آهي، جيڪو ڏکڻ ۽ مغربي اڌ گول جو سڀ کان هيٺانهون ۽ زمين تي ستون نمبر هيٺانهون هنڌ آهي). اترين نقطو جوجوئي صوبي ۾ ريو گرانڊي ڊي سان جوان ۽ موجينيٽ نديءَ جي سنگم تي آهي؛ ڏکڻ وارو نقطو ٽيئرا ڊيل فيوگو صوبي ۾ ڪيپ سان پيو (Cape San Pío) آهي؛ اوڀر وارو نقطو برنارڊو ڊي ايريگوين جي اتر-اوڀر ۾ آهي ۽ اولهه وارو نقطو سانتا ڪروز صوبي ۾ لاس گليشيئرس نيشنل پارڪ جي اندر واقع آهي. اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ مفاصلو 3,694 ڪلوميٽر (2,295 mi) آهي، جڏهن ته اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ مفاصلو 1,423 ڪلوميٽر (884 mi) آهي. اهم ندين ۾ پرانا، يوراگوئي—جيڪي ملي ريو ڊي لا پلاٽا ٺاهين ٿيون، پيراگوئي، سالاڊو، نيگرو، سانتا ڪروز، پيلڪومايو، برميٽو ۽ ڪولوراڊو شامل آهن. هي نديون ارجنٽائن سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪو پيٽاگونين شيلف تي ائٽلانٽڪ سمنڊ جو گهٽ اونهو علائقو آهي. هتان جي پاڻيءَ تي ٻن وڏن سامونڊي وهڪرن جو اثر هوندو آهي: گرم برازيل ڪرنٽ ۽ ٿڌو فاڪ لينڊ ڪرنٽ. حياتياتي تنوع ارجنٽائن دنيا جي سڀ کان وڌيڪ حياتياتي تنوع رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي، جتي دنيا جي عظيم ترين ماحولياتي سرشتن (Ecosystem) جي تنوع موجود آهي: 15 کنڊاتي زون، 2 سامونڊي زون، ۽ انٽارڪٽڪ علائقو سڀ هن جي علائقي ۾ موجود آهن. هن وڏي ماحولياتي تنوع جي ڪري حياتياتي ورهاست دنيا جي وڏين ورهاستن مان هڪ بڻجي وئي آهي: 9,372 قلمبند ٿيل رڳدار ٻوٽن جون جنسون (24 هون نمبر)؛ 1,038 پکين جون جنسون (14 هون نمبر)؛ 375 ٿڻائورن جون جنسون (12 هون نمبر)؛ 338 رڙهندڙ جانورن جون جنسون (16 هون نمبر)؛ ۽ 162 جل ٿلين جون جنسون (19 هون نمبر) شامل آهن. ارجنٽائن ۾ ٻيلن جو علائقو ڪل زميني حصي جو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي. 2020 ۾ ٻيلن جو رقبو 28,573,000 هيڪٽر هو، جيڪو 1990 ۾ 35,204,000 هيڪٽر هو. 2020 تائين، قدرتي طور ٻيهر پيدا ٿيندڙ ٻيلن 27,137,000 هيڪٽر ۽ پوکيل ٻيلن 1,436,000 هيڪٽرن کي ڍڪي ورتو هو. ٻيلن جي ڪل علائقي جو لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو محفوظ علائقن ۾ مليو. اصل پامپا (Pampa) جي ميدانن ۾ عملي طور ڪي به وڻ نه هئا؛ ڪجهه ٻاهريون جنسون جهڙوڪ آمريڪي سيڪامور يا يوڪلپٽس هاڻي رستن يا شهرن ۾ موجود آهن. پامپا جو واحد مقامي وڻ جهڙو ٻوٽو سدابهار اومبو (Ombú) آهي. پامپا جي مٿاڇري واري مٽي گهري ڪاري رنگ جي آهي، جنهن کي عام طور تي 'هيومس' (Humus) چيو وڃي ٿو. هي خطو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ زرعي پيداوار وارن علائقن مان هڪ آهي. اولهه واري پامپا ۾ گهٽ برسات پوي ٿي، جنهن کي 'سڪل پامپا' چيو وڃي ٿو. ارجنٽائن جا قومي پارڪ 35 پارڪن جي نيٽ ورڪ تي ٻڌل آهن. ارجنٽائن جي قومي پارڪن جي انتظاميه (Administración de Parques Nacionales) انهن پارڪن جي حفاظت ۽ انتظام ڪري ٿي. 2018 ۾ ارجنٽائن جو فاريسٽ لينڊ اسڪيپ انٽيگرٽي انڊيڪس اسڪور 7.21/10 هو، جيڪو عالمي سطح تي 172 ملڪن ۾ 47 هين نمبر تي هو. آب هوا عام طور تي، ارجنٽائن ۾ چار مکيه آب هوا جا قسم آهن: گرم هم ٻاراني گهميل، معتدل هم ٻاراني گهميل، خوشڪ، ۽ ٿڌي، جيڪي سڀ ويڪرائي ڦاڪ (Latitude) ۽ اوچائيءَ جي فرق سان طئي ٿين ٿا. جيتوڻيڪ سڀ کان وڌيڪ آباد علائقا عام طور تي معتدل آهن، پر ارجنٽائن ۾ آب هوا جي غير معمولي تنوع موجود آهي، جيڪا اتر ۾ سب ٽراپيڪل کان وٺي ڏکڻ ۾ قطبي (Polar) تائين پکڙيل آهي. سالياني اوسط برسات پيٽاگونيا جي خشڪ حصن ۾ 150 millimetres (6 in) کان وٺي اتر اوڀر حصن ۾ 2,000 millimetres (79 in) کان وڌيڪ ٿئي ٿي. سراسري سالياني گرمي پد ڏکڻ ۾ 5 °C (41 °F) کان وٺي اتر ۾ 25 °C (77 °F) تائين هجي ٿو. مکيه هوائي وهڪرن ۾ 'پامپيرو' (Pampero) شامل آهي جيڪا پيٽاگونيا ۽ پامپا جي ميدانن ۾ هلندڙ ٿڌي هوا آهي؛ سياري جي آخر ۾ اتر کان گرم وهڪرا هلندا آهن. سوديسٽاڊا (Sudestada) عام طور تي ٿڌي گرمي پد کي معتدل بڻائي ٿي پر وڏي برسات، سامونڊي لهرن ۽ ساحلي ٻوڏ جو سبب بڻجي ٿي. زونڊا (Zonda) هڪ گرم ۽ خشڪ هوا آهي جيڪا سيويو (Cuyo) ۽ مرڪزي پامپا تي اثرانداز ٿئي ٿي. جون ۽ نومبر جي وچ ۾ جڏهن زونڊا هلندي آهي ته مٿانهن علائقن ۾ برفاني طوفان اچن ٿا. ارجنٽائن ۾ موسمي تبديلي جي ڪري زندگيءَ جي حالتن تي اهم اثر پوڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. ملڪ جي اوڀر وارن حصن ۾ برساتن ۾ اضافو ٿيو آهي، جنهن سان اترين حصن ۾ سال به سال برسات جي تبديلي وڌي وئي آهي ۽ وڏي خشڪ سالي (Droughts) جا خطرن ۾ پڻ اضافو ٿيو آهي. حڪومت ۽ سياست 20 هين صديءَ ۾، ارجنٽائن وڏي سياسي هڻ هٻان ۽ جمهوري ناڪامين جو تجربو ڪيو. 1930ع ۽ 1976ع جي وچ ۾، هٿياربند فوجن ارجنٽائن جي ڇهن حڪومتن جو تختو اونڌو ڪيو؛ ۽ ملڪ ۾ جمهوريت (1912-1930، 1946-1955، ۽ 1973-1976) ۽ فوجي راڄ جا دور مٽجندا رهيا. 1983ع ۾ شروع ٿيندڙ جمهوريت ڏانهن منتقلي کان پوءِ، ارجنٽائن ۾ مڪمل جمهوريت بحال ڪئي وئي. ارجنٽائن جي جمهوريت 2001-02 جي بحران مان گذري اڄ تائين قائم آهي؛ ان کي 1983ع کان اڳ واري دور ۽ لاطيني آمريڪا جي ٻين جمهوريتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط سمجهيو وڃي ٿو. عالمي اسٽيٽ آف ڊيموڪريسي (GSoD) جي انڊيڪس مطابق، ارجنٽائن مذهبي آزادي، ووٽ جو حق، ۽ شهري شموليت ۾ بهترين ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو. ان کان علاوه، 2023 ۾ V-Dem ڊيموڪريسي انڊيڪس مطابق، ارجنٽائن لاطيني آمريڪا ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ جمهوري ملڪ هو. حڪومت ارجنٽائن هڪ وفاقي دستوري جمهوريه ۽ نمائنده جمهوريت آهي. حڪومتي نظام آئين جي تحت "اختيارن جي ورهاست" (Checks and balances) جي بنياد تي هلي ٿو. حڪومت جو مرڪز بيونس آئرس شهر آهي، جيڪو ڪانگريس پاران نامزد ڪيو ويو آهي. ووٽ جو حق عالمي، برابر، خفيه ۽ لازمي آهي. وفاقي حڪومت ٽن شاخن تي مشتمل آهي: مقننہ (Legislative): هي ٻن ايوانن واري ڪانگريس آهي، جنهن ۾ سينيٽ ۽ چيمبر آف ڊيپيوٽيز شامل آهن. ڪانگريس وفاقي قانون ٺاهڻ، جنگ جو اعلان ڪرڻ ۽ معاهدن جي منظوري ڏيڻ جو اختيار رکي ٿي. انتظاميہ (Executive): ملڪ جو صدر هٿياربند فوجن جو ڪمانڊر ان چيف هوندو آهي. صدر وفاقي قانونن ۽ پاليسين کي لاڳو ڪرڻ لاءِ ڪابينا جي ميمبرن کي مقرر ڪندو آهي. صدر جو مدو چار سال هوندو آهي ۽ هو لڳاتار ٻه ڀيرا چونڊجي سگهي ٿو. عدليہ (Judicial): هن ۾ سپريم ڪورٽ ۽ ماتحت وفاقي عدالتون شامل آهن، جيڪي قانونن جي تشريح ڪن ٿيون. عدليه انتظاميه ۽ مقننه کان آزاد آهي. صوبا سانچو:Argentina imagemap with province names ارجنٽائن ٽيويهه (23) صوبن ۽ هڪ خودمختيار شهر، بيونس آئرس، جو وفاق آهي. صوبا انتظامي مقصدن لاءِ "ڊپارٽمينٽن" ۽ ميونسپالٽين ۾ ورهايل آهن. بيونس آئرس شهر "ڪميونن" (Communes) ۾ ورهايل آهي. صوبن وٽ اهي سڀ اختيار آهن جيڪي انهن وفاقي حڪومت کي نه ڏنا آهن؛ اهي مڪمل طور تي خودمختيار آهن: اهي پنهنجو آئين ٺاهين ٿا، پنهنجي مقامي حڪومتن کي منظم ڪن ٿا، ۽ پنهنجي قدرتي ۽ مالي وسيلن جو انتظام ڪن ٿا. ارجنٽائن انٽارڪٽيڪا جي هڪ حصي تي پڻ دعويٰ ڪري ٿو، جيڪو برطانيه ۽ چلي جي دعوائن سان گڏوگڏ آهي. ان کان علاوه، ارجنٽائن جو برطانيه سان فاڪ لينڊ ٻيٽ (Falkland Islands) ۽ ڏکڻ جارجيا تي سياسي تڪرار آهي. پرڏيھي لاڳاپا پرڏيهي پاليسي جو معاملو پرڏيهي معاملن جي وزارت سنڀاليندي آهي. ارجنٽائن دنيا جي G-20 معيشتن مان هڪ آهي ۽ گڏيل قومن (UN)، عالمي بينڪ (WBG) ۽ عالمي واپاري تنظيم (WTO) جو باني ميمبر آهي. ارجنٽائن کي هڪ "وچولي طاقت" (Middle power) طور سڃاتو وڃي ٿو. ارجنٽائن مرڪوسور (Mercosur) بلاڪ جو باني ميمبر آهي، جنهن ۾ برازيل، پيراگوئي، يوراگوئي ۽ وينزويلا شامل آهن. 2002ع کان وٺي، ملڪ لاطيني آمريڪي اتحاد ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيو آهي. ارجنٽائن 1998ع کان وٺي "غير نيٽو (NATO) ميمبر وڏو اتحادي" آهي. فوج صدر ارجنٽائن جي هٿياربند فوجن جو ڪمانڊر ان چيف هوندو آهي. وفاقي حڪومت قومي دفاع جي ذميوار آهي، جيڪا دفاع جي وزارت جي نگراني هيٺ ارجنٽائن جي فوج (Army)، بحريه (Navy) ۽ فضائيه (Air Force) تي مشتمل آهي. ارجنٽائن جي دفاعي صنعت پڻ ملڪي دفاعي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. معيشت ڀرپور قدرتي وسيلن، هڪ اعليٰ پڙهيل لکيل آبادي، متنوع صنعتي بنياد، ۽ برآمد تي ٻڌل زرعي شعبي مان فائدو وٺندي، ارجنٽائن جي معيشت لاطيني آمريڪا جي ٽيون نمبر وڏي، ۽ ڏکڻ آمريڪا ۾ ٻي نمبر وڏي معيشت آهي. 1913 ۾، ارجنٽائن في ڪس جي ڊي پي (GDP per capita) جي لحاظ کان دنيا جي امير ترين ملڪن مان هڪ هو. هن جو انساني ترقي جي اشاريي تي "تمام اعليٰ" درجو آهي ۽ نامزد في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان 66 هين نمبر تي آهي، جنهن ۾ هڪ وڏي اندروني مارڪيٽ ۽ هائي ٽيڪ شعبي جو وڌندڙ حصو شامل آهي. هڪ وچولي اڀرندڙ معيشت ۽ دنيا جي اعليٰ ترقي پذير قومن مان هڪ هجڻ جي ناتي، هي G-20 وڏين معيشتن جو رڪن آهي. ارجنٽائن دنيا ۾ yerba mate جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ آهي (جيڪو مقامي سطح تي ميٽي جي وڏي استعمال جي ڪري آهي)، سويابين، جوار (maize)، سج مکي جا ٻج، ليمون ۽ ناشپاتي جي دنيا جي پنجن وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي؛ جو (barley)، انگور، artichoke، تنباکو ۽ ڪپهه جي ڏهن وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي؛ ۽ ڪڻڪ، ऊस (sugarcane)، سورغم ۽ گريپ فروٽ جي 15 وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. هي ڏکڻ آمريڪا ۾ ڪڻڪ، سج مکي، جو، ليمون ۽ ناشپاتي جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ آهي. شراب جي معاملي ۾، ارجنٽائن عام طور تي دنيا جي ڏهن وڏن پيدا ڪندڙن ۾ شامل هوندو آهي. ارجنٽائن گوشت جو هڪ روايتي برآمد ڪندڙ ملڪ آهي، جيڪو 2019 ۾ 3 ملين ٽن پيداوار سان بيف (beef) جو چوٿون عالمي پيدا ڪندڙ هو (رڳو آمريڪا، برازيل ۽ چين کان پويان)، ماکي جو چوٿون ۽ ان کان علاوه ٻين لاڳاپيل پيداوارن ۾ دنيا جو ڏهون نمبر وڏو اُڻ (wool) پيدا ڪندڙ ملڪ هو. ارجنٽائن جي کاڻين جي صنعت (mining industry) ٻين ملڪن جي مقابلي ۾ گهٽ نمايان آهي پر هي ليٿيم جو چوٿون نمبر وڏو، چاندي جو 11 هين، ۽ سون جو دنيا ۾ 17 هين نمبر وڏو پيدا ڪندڙ آهي. ارجنٽائن قدرتي گئس جي پيداوار ۾ پڻ اڳڀرو آهي، جيڪو ڏکڻ آمريڪا ۾ سڀ کان وڏو ۽ عالمي سطح تي 18 هين نمبر تي آهي. ارجنٽائن روزانو اوسطاً 5,00,000 بيرل پيٽروليم پيدا ڪري ٿو، جيتوڻيڪ مالي ۽ فني رڪاوٽن جي ڪري Vaca Muerta فيلڊ مان وسيلن جي مڪمل استعمال ۾ ڪمي آهي. 2012 تائين، صنعتي پيداوار جي ڊي پي جو 20.3 سيڪڙو هئي—جيڪو ارجنٽائن جي معيشت جو سڀ کان وڏو شعبو هو. ارجنٽائن جي زراعت سان چڱي طرح جڙيل هجڻ ڪري، صنعتي برآمدات جو اڌ حصو ٻهراڙيءَ مان ملي ٿو. 2011 ۾ 6.5 سيڪڙو پيداواري واڌ جي شرح سان، متنوع پيداواري شعبو صنعتي پارڪن جي مسلسل وڌندڙ نيٽ ورڪ تي ٻڌل آهي، جيڪي 2013 ۾ 314 هئا. 2012 ۾، حجم جي لحاظ کان مکيه شعبا هي هئا: خوراڪ جي پروسيسنگ، مشروبات ۽ تمباکو جون شيون؛ موٽر گاڏيون ۽ آٽو پارٽس؛ ڪپڙا (textiles) ۽ چمڙو؛ ريفائنري جون شيون ۽ بائيو ڊيزل؛ ڪيميائي ۽ فارماسيوٽيڪلز؛ اسٽيل، ايلومينيم ۽ لوهه؛ صنعتي ۽ فارم مشينري؛ گهريلو سامان ۽ فرنيچر؛ پلاسٽڪ ۽ ٽائر؛ شيشو ۽ سيمينٽ؛ ۽ رڪارڊنگ ۽ پرنٽ ميڊيا. ارجنٽائن هڪ عرصي کان دنيا جي پنجن وڏن شراب پيدا ڪندڙ ملڪن مان هڪ رهيو آهي. ارجنٽائن Transparency International جي 2017 جي ڪرپشن پرسپشن انڊيڪس ۾ 180 ملڪن مان 85 هين نمبر تي آهي، جيڪو 2014 جي درجابندي جي مقابلي ۾ 22 پوزيشنن جي بهتري آهي. ارجنٽائن 2016 ۾ Mauricio Macri جي چونڊ کانپوءِ نام نهاد vulture funds سان پنهنجو ڊگھو قرضن جو بحران حل ڪيو، جنهن ارجنٽائن کي هڪ ڏهاڪي ۾ پهريون ڀيرو ڪيپيٽل مارڪيٽن ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت ڏني. ارجنٽائن جي حڪومت مئي 2020 ۾ پنهنجي قرض ڏيندڙن کي مقرر تاريخ تائين 500 ملين ڊالر ادا ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيڻ تي ڊيفالٽ ڪري وئي. پنهنجي 66 بلين ڊالر جي قرض جي بحاليءَ لاءِ ڳالهيون جاري آهن. اعليٰ مهانگائي (inflation)—جيڪا ڏهاڪن کان ارجنٽائن جي معيشت جي هڪ ڪمزوري رهي آهي—هڪ ڀيرو ٻيهر مصيبت بڻجي وئي آهي، جيڪا تازو 2024 ۾ 220 سيڪڙو تائين پهچي وئي هئي. 2023 ۾ ارجنٽائن جي تقريبن 43 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ زندگي گذاري رهي هئي. ان کي روڪڻ ۽ پیسو (peso) کي سهارو ڏيڻ لاءِ حڪومت پرڏيهي ڪرنسي ڪنٽرول لاڳو ڪيو. آمدني جي ورڇ، جيڪا 2002 کان بهتر ٿي هئي، "وچولي" طور تي درجه بندي ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ اها اڃا تائين ڪافي غير مساوي آهي. 10 ڊسمبر 2023 تي، Javier Milei صدر طور تي حلف کنيو. هن قومي معاشي بحران کي گهٽائڻ لاءِ ڊي-ريگيوليشن پاليسيون اختيار ڪيون. جنوري 2024 ۾، ارجنٽائن جي غربت جي شرح 57.4 سيڪڙو تائين پهچي وئي، جيڪا 2004 کان پوءِ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ غربت جي شرح هئي. تنهن هوندي به، 2024 جي ٻئي اڌ تائين، غربت جي سطح تيزيءَ سان گهٽجي 38 سيڪڙو ٿي وئي، جيڪا 2022 کان وٺي سڀ کان گهٽ هئي. نومبر 2024 ۾، ارجنٽائن جي ماهوار مهانگائي جي شرح گهٽجي 2.4 سيڪڙو ٿي وئي، جيڪا گذريل چئن سالن ۾ سڀ کان گهٽ هئي. سالياني مهانگائي 2024 جي آخر تائين 100 سيڪڙو جي ويجهو ختم ٿيڻ جي اميد هئي. 2025 ۾ ارجنٽائن جي معيشت ۾ سازگار نتيجن ۽ نارملائيزيشن جي جاري رهڻ جي اميد آهي. سالياني مهانگائي جي شرح 2025 ۾ 30 سيڪڙو کان گهٽ ٿيڻ جي توقع آهي. 2024 جي شروعات ۾ سخت کساد بازاري (recession) کانپوءِ معاشي سرگرميون به بحال ٿيڻ شروع ٿي ويون آهن. اميد آهي ته 2025 ۾ معيشت ۾ 4 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ ٿيندي. سياحت 2013 ۾ ارجنٽائن ۾ 5.57 ملين سياح آيا، جيڪو ڏکڻ آمريڪا ۾ سڀ کان مٿانهون بين الاقوامي سياحتي مقام ۽ ميڪسيڪو کان پوءِ لاطيني آمريڪا ۾ ٻيو نمبر هو. آباديءَ سان لاڳاپيل انگ اکر سانچو:Census-ar جي آدمشماري مطابق ارجنٽائن جي آبادي 4,60,44,703 هئي، جيڪا 2010 ۾ 4,01,17,096 هئي. 2024 ۾ تخمينو لڳايو ويو آهي ته آبادي وڌي 4,70,67,441 ٿي وئي آهي. ارجنٽائن ڪل آبادي جي لحاظ کان ڏکڻ آمريڪا ۾ ٽيون، لاطيني آمريڪا ۾ چوٿون ۽ عالمي سطح تي 33 هين نمبر تي آهي. هن جي آبادي جي گھاٽائي 15 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر آهي، جيڪا دنيا جي اوسط 50 ماڻهن کان ڪافي گهٽ آهي. 2010 ۾ آبادي جي واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 1.03٪ سالياني هئي، جنهن ۾ پيدائش جي شرح 17.7 (في 1,000 ماڻهو) ۽ موت جي شرح 7.4 (في 1,000 ماڻهو) هئي. 2010 کان وٺي، خالص هجرت جي شرح صفر کان هيٺ کان وٺي چار مهاجر في 1,000 رهاڪن تائين رهي آهي. ارجنٽائن هن وقت هڪ آبادياتي تبديلي (demographic transition) جي وچ ۾ آهي، جتي آبادي وڌيڪ عمر رسيده ۽ سستي رفتاري سان وڌي رهي آهي. 15 سالن کان گهٽ عمر وارن ماڻهن جو تناسب 25.6٪ آهي (دنيا جي اوسط 28٪ کان گهٽ)، جڏهن ته 65 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارن جو تناسب 10.8٪ آهي، جيڪو نسبتاً وڌيڪ آهي. لاطيني آمريڪا ۾، هي انگ اکر رڳو يوراگوئي کان گهٽ آهن ۽ دنيا جي اوسط (7٪) کان مٿي آهن. ارجنٽائن ۾ ٻارن جي موت جي شرح ڪافي گهٽ آهي. 2010 ۾ ارجنٽائن جي پيدائش جي شرح 2.3 ٻار في عورت هئي، جيڪا 1895 جي 7.0 ٻار في عورت واري اعليٰ شرح کان ڪافي گهٽ آهي، پر اڃا به اسپين يا اٽلي جي مقابلي ۾ تقريبن ٻيڻي آهي. 2015 ۾، وچولي عمر 31.9 سال هئي ۽ پيدائش وقت زندگي جي اميد (life expectancy) 77.14 سال هئي. ارجنٽائن ۾ LGBT ماڻهن ڏانهن رويو عام طور تي مثبت آهي. 2010 ۾، ارجنٽائن لاطيني آمريڪا جو پهريون، آمريڪي کنڊ جو ٻيون ۽ دنيا جو ڏهون ملڪ بڻجي ويو جنهن هم جنس پرست شادي کي قانوني حيثيت ڏني. شهري آبادي ارجنٽائن ۾ شهري آبادي جو تناسب تمام گهڻو آهي، جتي 92٪ آبادي شهرن ۾ رهي ٿي: ملڪ جي ڏهن وڏن شهري علائقن ۾ اڌ آبادي رهي ٿي. تقريبن 30 لک ماڻهو بيونس آئرس شهر ۾ رهن ٿا. گريٽر بيونس آئرس جي شهري علائقي جي آبادي تقريبن 1 ڪروڙ 30 لک آهي، جيڪو دنيا جي وڏن شهري علائقن مان هڪ آهي. ڪورڊوبا ۽ روساريو جي ميٽروپوليٽن علائقن ۾ تقريبن 13-13 لک رهاڪو آهن. مينڊوزا، سان ميگوئل ڊي توڪومان، لا پلاٽا، مار ڊيل پلاٽا، سالٽا ۽ سانتا في شهرن ۾ به گهٽ ۾ گهٽ پنج لک ماڻهو رهن ٿا. آبادي جي ورڇ غير مساوي آهي: تقريبن 60٪ آبادي پامپاس (Pampas) جي علائقي ۾ رهي ٿي (جيڪو ڪل رقبي جو 21٪ آهي)، جنهن ۾ بيونس آئرس صوبي جا 1 ڪروڙ 50 لک ماڻهو شامل آهن. ڪورڊوبا ۽ سانتا في جي صوبن، ۽ بيونس آئرس شهر ۾ تقريبن 30-30 لک ماڻهو آهن. ستن ٻين صوبن ۾ ڏهن لکن کان وڌيڪ آبادي آهي: مينڊوزا، توڪومان، اينٽري ريوس، سالٽا، چاڪو، ڪورينٽس ۽ ميسيونيس. 64.3 inhabitants per square kilometre (167/sq mi) سان توڪومان ارجنٽائن جو واحد صوبو آهي جيڪو دنيا جي اوسط کان وڌيڪ گھاٽي آبادي وارو آهي. ان جي ابتڙ، ڏاکڻي صوبي سانتا ڪروز جي گھاٽائي تقريبن 1.1/km2 (2.8/sq mi) آهي. نسل نگاري ارجنٽائن کي مهاجرن جو ملڪ سمجهيو ويندو آهي. ارجنٽائني ماڻهو عام طور تي پنهنجي ملڪ کي crisol de razas (نسلن جو ميلاپ، يا melting pot) چوندا آهن. ارجنٽائني ماهر جينيات Daniel Corach پاران 218 ماڻهن تي ڪيل 2010 جي هڪ مطالعي مطابق، ارجنٽائني ماڻهن جي اوسط جينياتي نسبت 79٪ يورپي (خاص طور تي اٽلي ۽ اسپين)، 18٪ مقامي (indigenous) ۽ 4.3٪ آفريڪي آهي. آزمايل گروپ مان 63.6٪ ماڻهن جو گهٽ ۾ گهٽ هڪ وڏو قديم رهاڪو هو. اڪثر ارجنٽائني ڪيترن ئي يورپي نسلي گروپن مان آهن، جن ۾ بنيادي طور تي اٽالين ۽ اسپيني شامل آهن. 2 ڪروڙ 50 لک کان وڌيڪ ارجنٽائني (آبادي جو لڳ ڀڳ 60٪) جزوي طور تي اٽالين نسل مان آهن. ارجنٽائن ۾ ايشيائي آبادي به موجود آهي، جن مان گهڻا يا ته اولهه ايشيائي (يعني لبناني ۽ شامي) آهن، يا وري مشرقي ايشيائي جيئن ته چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني آهن. جاپاني نسل جي ماڻهن جو تعداد تقريبن 1,80,000 آهي. عرب ارجنٽائني ماڻهن جو ڪل تعداد (جن مان گهڻا لبناني يا شامي آهن) 13 لک کان 35 لکن جي وچ ۾ آهي. گهڻا عرب ارجنٽائني ڪيٿولڪ چرچ يا مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ سان تعلق رکن ٿا، جڏهن ته هڪ اقليت مسلمان پڻ آهي. 2018 ۾ ارجنٽائن ۾ 1,80,000 علوي موجود هئا. 1970 جي ڏهاڪي کان وٺي، هجرت گهڻو ڪري بوليوييا، پيراگوئي ۽ پيرو مان ٿي رهي آهي. 2022 ۾ يوڪرين تي روسي حملي کانپوءِ 18,500 کان وڌيڪ روسي پڻ ارجنٽائن آيا آهن. ٻوليون ارجنٽائن جي de facto سرڪاري ٻولي اسپيني آهي، جيڪا لڳ ڀڳ تمام ارجنٽائني ڳالهائين ٿا. ارجنٽائن دنيا جي سڀ کان وڏي اسپيني ڳالهائيندڙ معاشرت آهي جيڪا عالمي سطح تي voseo استعمال ڪري ٿي (يعني tú جي بدران ضمير vos جو استعمال). ارجنٽائن جي وسيع جاگرافيائي بيهڪ سبب، اسپيني ٻوليءَ جا ڪيترائي علائقائي لهجا آهن، جن ۾ سڀ کان مشهور Rioplatense آهي، جيڪو پامپاس ۽ پاٽاگونيا جي علائقن ۾ ڳالهايو وڃي ٿو. اٽالين مهاجرن جي اثر سبب هتي هڪ علائقائي ٻولي Lunfardo به جنم ورتو، جنهن جا لفظ ٻين لاطيني آمريڪي ملڪن ۾ به مشهور ٿيا. ارجنٽائن ۾ ڪيتريون ئي ٻيون ٻوليون به استعمال ۾ آهن: جنهن ۾ انگريزي (تقريبن 28 لک ماڻهن پاران) شامل آهي. ثقافت ارجنٽائن هڪ ڪثير الثقافتي ملڪ آهي جنهن تي يورپي اثرات تمام گهڻا آهن. جديد ارجنٽائني ثقافت تي ٻين سان گڏوگڏ اٽالين، اسپيني ۽ فرانس، روس، ۽ برطانيا مان ايندڙ يورپي مهاجرن جو وڏو اثر رهيو آهي. هن جي شهرن جي خاصيت يورپي نسل جي ماڻهن جي گهڻائي، ۽ فيشن، فن تعمير ۽ ڊيزائن ۾ آمريڪي توڻي يورپي طرز جي شعوري پيروي آهي. تمام وڏن شهري مرڪزن ۾ عجائب گھر، سنيما گھر ۽ گئلريون وڏي تعداد ۾ موجود آهن، ان سان گڏوگڏ ادبي بار (literary bars) جهڙا روايتي ادارا، يا اهي بار جيڪي مختلف صنفن جي لائيو ميوزڪ پيش ڪن ٿا، تمام گهڻا آهن. جيتوڻيڪ هتي آمريڪي انڊين ۽ آفريڪي ثقافت جا اثر گهٽ آهن، پر اهي خاص طور تي موسيقي ۽ فن جي شعبن ۾ نمايان آهن. ٻيو وڏو اثر گاوچو (gauchos) ۽ انهن جي خودمختاري واري روايتي ٻهراڙي واري طرز زندگي جو آهي. قديم آمريڪي روايتون به عام ثقافتي ماحول ۾ جذب ٿي چڪيون آهن. ارجنٽائني اديب Ernesto Sabato ارجنٽائن جي ثقافت جي نوعيت تي هن طرح خيالن جو اظهار ڪيو آهي: هجرت جي ڪري لا پلاٽا بيسن ۾ قديم هسپانوي آمريڪي حقيقت جي ٽٽڻ سان، هتان جا رهاڪو ڪنهن حد تائين ٻٽي شخصيت جا مالڪ بڻجي ويا آهن، جنهن ۾ خطرا به آهن ته فائدا به: اسان جي يورپي پاڙن جي ڪري، اسان قوم کي پراڻي دنيا جي دائمي قدرن سان گهري نموني ڳنڍيون ٿا؛ اسان جي آمريڪي هجڻ جي ناتي، اسان پاڻ کي کنڊ جي باقي حصي سان ڳنڍيون ٿا، اندروني لوڪ ادب ۽ پراڻي ڪاسٽيلين ٻولي جي ذريعي جيڪا اسان کي متحد ڪري ٿي، ۽ اسان ڪنهن حد تائين ان 'پاٽريا گرانڊي' (Patria Grande) جو جذبو محسوس ڪريون ٿا جنهن جو تصور ڪڏهن سان مارٽن ۽ بوليور ڪيو هو. ادب جيتوڻيڪ ارجنٽائن جي شاندار ادبي تاريخ لڳ ڀڳ 1550ع کان شروع ٿئي ٿي، پر ان کي مڪمل خودمختاري Esteban Echeverría جي 'El Matadero' سان ملي، جيڪو هڪ رومانوي سنگ ميل هو جنهن 19th صدي جي ارجنٽائني افسانوي ادب جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اها تاريخ ٻن نظرياتي حصن ۾ ورهايل هئي: هڪ پاسي José Hernández جي 'Martín Fierro' جي عوامي ۽ وفاقي شاعري هئي، ته ٻئي پاسي Sarmiento جي شاهڪار تخليق 'Facundo' جو اشرافيه ۽ تهذيب يافته بحث هو. جديديت پسند (Modernist) تحريڪ 20th صدي تائين وڌي، جنهن ۾ Leopoldo Lugones ۽ شاعرہ Alfonsina Storni جهڙا نالا شامل هئا؛ ان کان پوءِ Vanguardism آيو، جنهن ۾ Ricardo Güiraldes جو 'Don Segundo Sombra' هڪ اهم حوالو هو. Jorge Luis Borges، ارجنٽائن جو سڀ کان وڌيڪ مڃيل اديب ۽ ادب جي تاريخ جي اهم ترين شخصيتن مان هڪ آهي. هن جديد دنيا کي استعاري ۽ فلسفيانه بحث ۾ ڏسڻ جا نوان طريقا ڳوليا ۽ سندس اثر سڄي دنيا جي ليکڪن تائين پکڙجي ويو. مختصر ڪهاڻيون جهڙوڪ 'Ficciones' ۽ 'The Aleph' سندس مشهور ڪم آهن. هو Adolfo Bioy Casares جو دوست ۽ ساٿي هو، جنهن مشهور سائنسي فڪشن ناول 'The Invention of Morel' لکيو هو. Julio Cortázar، جيڪو لاطيني آمريڪي بوم (Latin American Boom) جي اڳواڻن مان هڪ ۽ 20th صدي جي ادب جو وڏو نالو آهي، هن آمريڪا ۽ يورپ جي اديبن جي هڪ پوري نسل کي متاثر ڪيو. موسيقي ٽانگو (Tango)، جيڪو يورپي ۽ آفريڪي اثرات رکندڙ هڪ ميوزيڪل صنف آهي، ارجنٽائن جي بين الاقوامي ثقافتي نشانين مان هڪ آهي. ٽانگو جو سنهري دور، 1930ع کان 1950ع جي وچ تائين هو، جنهن ۾ Osvaldo Pugliese ۽ Aníbal Troilo جهڙا وڏا آرڪيسٽرا شامل هئا. 1955ع کان پوءِ، Astor Piazzolla 'Nuevo tango' کي مقبول بڻايو. اڄڪلهه دنيا ۾ ٽانگو تمام گهڻو مشهور آهي. ارجنٽائن ۾ ڪلاسيڪل ميوزڪ ۽ رقص جي هڪ مضبوط تاريخ آهي، جنهن مان Martha Argerich (پيانسٽ) ۽ Daniel Barenboim (ڊائريڪٽر) جهڙا فنڪار پيدا ٿيا آهن. ارجنٽائن جو لوڪ انداز (Folk style) 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اڀريو، جنهن ۾ Mercedes Sosa سڄي دنيا ۾ مشهور ٿي. ارجنٽائني راڪ (Argentine rock) 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ ۾ ترقي ڪئي، جنهن ۾ Gustavo Cerati ۽ Charly García جهڙا وڏا نالا شامل آهن. ٿيٽر ۽ سنيما بيونس آئرس دنيا جي عظيم ٿيٽر گاديءَ وارن شهرن مان هڪ آهي. Corrientes Avenue کي بيونس آئرس جو براڊوي (Broadway) چيو ويندو آهي. Teatro Colón اوپيرا ۽ ڪلاسيڪل پرفارمنس لاءِ هڪ عالمي يادگار آهي؛ جنهن جو آواز (acoustics) دنيا جي مٿين پنجن جاين ۾ شمار ٿئي ٿو. ارجنٽائن جي فلمي صنعت تاريخي طور تي لاطيني آمريڪي سنيما جي ٽن ترقي يافته صنعتن مان هڪ رهي آهي (ميڪسيڪو ۽ برازيل سان گڏ). ارجنٽائن ٻه ڀيرا Best Foreign Language Film جو اڪيڊمي ايوارڊ (آسڪر) کٽي چڪو آهي: فلم 'The Official Story' (1985) ۽ 'The Secret in Their Eyes' (2009) لاءِ. بصري فن ۽ فن تعمير ارجنٽائن جي مشهور مصورن ۾ Cándido López، Antonio Berni، ۽ Xul Solar شامل آهن. 1946ع ۾ ارجنٽائن ۾ Madí Movement شروع ٿيو جيڪو پوءِ يورپ ۽ آمريڪا تائين پکڙجي ويو. مشهور بت تراشن (sculptors) ۾ Lola Mora ۽ Rogelio Yrurtia جا نالا اهم آهن. فن تعمير ۾ اسپيني نوآبادياتي دور جي 'بيروڪ' (Baroque) طرز اڃا تائين سانتا في ۽ ڪورڊوبا جي چرچن ۾ ڏسي سگهجي ٿي. 19th صدي جي شروعات ۾ اطالوي ۽ فرانسيسي اثرات وڌيا جنهن ارجنٽائن جي عمارتن کي هڪ منفرد روپ ڏنو. ميڊيا ارجنٽائن ۾ پرنٽ ميڊيا جي صنعت تمام گهڻي ترقي يافته آهي، جتي ٻن سو کان وڌيڪ اخبارون شايع ٿين ٿيون. اهم قومي اخبارن ۾ Clarín (لاطيني آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ اخبار)، La Nación، ۽ Página/12 شامل آهن. ارجنٽائن ۾ دنيا جي پهرين باقاعده ريڊيو نشريات جي شروعات 27 آگسٽ 1920ع تي ٿي، جڏهن بيونس آئرس جي Teatro Coliseo تان ميڊيڪل جي شاگردن جي هڪ ٽيم پاران رچرڊ ويگنر جو 'Parsifal' نشر ڪيو ويو. رانديون Pato ارجنٽائن جي قومي راند آهي، جيڪا گهوڙي سواريءَ جي هڪ قديم راند آهي. اها 1600ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مقامي طور تي شروع ٿي هئي ۽ هيءَ راند horseball جي پيش رو سمجهي وڃي ٿي. هتان جي سڀ کان مشهور راند فٽبال آهي. برازيل، جرمني ۽ فرانس سان گڏ، ارجنٽائن جي مردن جي قومي ٽيم واحد ٽيم آهي جنهن ورلڊ ڪپ ( 1978، 1986 ۽ 2022 ۾)، ڪنفيدريشن ڪپ، ۽ اولمپڪ گولڊ ميڊل، اهي سڀئي کٽيا آهن. هنن 16 ڀيرا ڪوپا آمريڪا (Copas América) ۽ 7 ڀيرا پين آمريڪن گولڊ ميڊل پڻ کٽيا آهن. Alfredo Di Stéfano، ڊيگو ماراڊونا ۽ ليونل ميسي کي راندين جي تاريخ جي بهترين رانديگرن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. ملڪ جي فيلڊ هاڪي جي عورتن جي ٽيم، جنهن کي Las Leonas چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪامياب ترين ٽيمن مان هڪ آهي، جنهن چار اولمپڪ ميڊل، ٻه ورلڊ ڪپ، هڪ ورلڊ ليگ ۽ ست ڀيرا چيمپيئنز ٽرافي کٽي آهي. Luciana Aymar کي هن راند جي تاريخ جي بهترين عورت رانديگر طور سڃاتو وڃي ٿو، جيڪا اٺ ڀيرا 'FIH پليئر آف دي ايئر' جو ايوارڊ حاصل ڪندڙ واحد رانديگر آهي. باسڪيٽ بال پڻ هڪ تمام مشهور راند آهي. مردن جي قومي ٽيم FIBA آمريڪا زون جي واحد ٽيم آهي جنهن ورلڊ چيمپئن شپ، اولمپڪ گولڊ ميڊل، ڊائمنڊ بال، آمريڪا چيمپئن شپ، ۽ پين آمريڪن گولڊ ميڊل کٽيا آهن. هنن 13 ڀيرا ڏکڻ آمريڪي چيمپئن شپ پڻ کٽي آهي. Emanuel Ginóbili، Luis Scola ۽ Andrés Nocioni ملڪ جي مڃيل رانديگرن مان آهن، جيڪي NBA جو حصو رهيا آهن. ارجنٽائن 1950ع ۽ 1990ع ۾ باسڪيٽ بال ورلڊ ڪپ جي ميزباني پڻ ڪئي. رگبي (Rugby) ارجنٽائن جي هڪ ٻي مقبول راند آهي. مردن جي قومي ٽيم، جنهن کي 'Los Pumas' چيو وڃي ٿو، هر رگبي ورلڊ ڪپ ۾ حصو ورتو آهي. هنن جي بهترين ڪارڪردگي 2007ع جي ورلڊ ڪپ ۾ هئي جتي هو ٽئين نمبر تي آيا هئا. ارجنٽائن باڪسنگ جي ميدان ۾ ڪيترائي عالمي چيمپئن پيدا ڪيا آهن، جن ۾ Carlos Monzón (تاريخ جو بهترين مڊل ويٽ باڪسر)، ۽ Pascual Pérez شامل آهن. هي سڀ International Boxing Hall of Fame جا ميمبر آهن. ٽينس پڻ هر عمر جي ماڻهن ۾ مشهور رهي آهي. Guillermo Vilas لاطيني آمريڪا جو عظيم ترين رانديگر آهي، جڏهن ته Gabriela Sabatini ارجنٽائن جي ڪامياب ترين عورت رانديگر آهي، جيڪا WTA رينڪنگ ۾ نمبر 3 تائين پهتي هئي. ارجنٽائن جي ٽيم 2016ع ۾ ڊيوس ڪپ (Davis Cup) پڻ کٽيو هو. ارجنٽائن پولو (Polo) راند ۾ بنا ڪنهن مقابلي جي عالمي بادشاهت رکي ٿو. هن ملڪ ڪنهن به ٻئي ملڪ جي مقابلي ۾ سڀ کان وڌيڪ بين الاقوامي چيمپئن شپس کٽيون آهن. Adolfo Cambiaso کي پولو جي تاريخ جو بهترين رانديگر سمجهيو وڃي ٿو. آٽو ريسنگ (Auto racing) ۾ به ارجنٽائن جي تاريخ مضبوط رهي آهي. Juan Manuel Fangio پنج ڀيرا فارمولا ون ورلڊ چيمپئن رهيو ۽ کيس تاريخ جي عظيم ترين ڊرائيورن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. حوالا نوٽ