Аргентина

Аргентина (исп. [arxenˈtina]) тахьайтӀа официал жуьре Аргентинадин Республика (исп. República Argentina [reˈpuβlika aɾxenˈtina]) — Кьиблепатан Америкадин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай федератив республика я. Аргентинади Кьиблепатан Конусдин чӀехи пай кьунва. Уьлкве кефердин пата Боливиядихъни Парагвайдихъ галаз, кефердинни рагъэкъечӀдай пата Бразилиядихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Уругвайдихъ галаз ва рагъакӀидай пата Чилидихъ галаз сергьятар тухузва. ГьакӀни Аргентинадин къерехар Атлантик океандинни Дрейк проливдин ятари кьунва. Гьукуматдин виридан майдан — 2 766 890 км² я. И къалурзавай лишандал гьалтайла Аргентина дуьньяда муьжуьдлагьайди; Латин Америкадани Кьиблепатан Америкада кьведлагьайди я. ГьакӀни чилин майдандин патахъай ам виридалайни чӀехи испан чӀалал рахадай уьлкве я. Аргентинадини ЧӀехибританияди Фолкленд (Мальвин) островрин (ингл. Falkland Islands, исп. Islas Malvinas) суверенитетдин патахъай гьуьжет кьазва. Идалай гъейри Аргентинади Антарктидадин паюнин, Кьиблепатан Георгиядинни Кьиблепатан Сандвич островрин патахъай иддя кьазва. 2010-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижада Аргентинада 40 091 359 кас яшамишзава. И къалурзавай лишандал гьалтайла уьлкве Латин Америкада пудлагьайди ва Кьиблепатан Америкада кьведлагьайди; испан чӀалал рахадай уьлквейрин арада кьудлагьайди я. Кьилинни виридалайни чӀехи шегьер — Буэнос-Айрес я. Официал чӀал — испан чӀал я. Пулунин тек — аргентинадин песо я. Аргентина вилик физвай гьукуматриз талукь я , Латин Америкада ва Кьиблепатан Конусда виле аквадай гуж-уьлкве тирди. Аргентина «G-15»-дикни «G-20»-дик ква, адав дуьньяда кьилин экономийрикай сад гва, и къалурзавай лишандал гьалтайла Латин Америкада ам пудлагьайди я. ГьакӀни уьлкведи СМТ-да, ВБК-да, ВАТ-да, Меркосур-да, КьАМГ-да, ЛАКБГьуКӀ-да, ИАГьуТ-да иштираквал ийизва. Вичин стабилвилин, базардин кьадардин ва кьакьан дережададин технология квай сектордин пай чӀехи хъхьунин гъиляй, инвесторри Аргентина юкьван дережадин вилик фидай экономика ва лап кьакьан инсандин потенциал вилик финин индекс гвай уьлкве хьиз гьисабзава. Алай чӀавуз Аргентина тӀвар алай областьда авай инсанар аваз хьуникай виридалайни садлагьай малуматар палеолитдин девирдиз талукь я. Испаниядин колонизация 1516-лагьай йисуз гатӀумна — испанар Хуан Диас де Солис кьиле аваз Аргентинадин къерехрал эвичӀна. Аргентина Рио-де-ла-Плата тӀвар алай вице-королвилин (1776-лагьай йисуз диб эцигнавай Испаниядин гьуьлерилай анихъ галай колония) чка кьунвай гьукумат хьиз арадал атана. Декларациядилайни аслутуширвал патал женг чӀугунилай гуьгъуьниз (1810—1818 йй.) яргъал фейи гражданвилин дяве хьана. 1861-лагьай йисуз акьалтӀ хьанвай дяведин нетижада уьлкве провинцияр квай федерациядиз элкъвена, адан кьилин шегьер яз Буэнос-Айрес малумарна. Гьа чӀавалай — Европадай миграциядин зурба лепейри Аргентинадин медениятдинни демографиядин винел патан акунар масакӀа авурла — Аргентинада саки стӀун тахьай агьаллувилин чӀехи хьун аваз тир — XX-лагьай виш йисан сифте кьиле уьлкве девлетлувал ва вилик финин дережа къалурзавай лишанрал гьалтайла дуьньяда 7-лагьайди тир. 1930-лагьай йисалай кьулухъ, гьакӀ ятӀани, гьакӀни виш йисан юкьвал кьван 15 дуьньядин виридалайни чӀехи агьваллувал авай уьлкведик амаз, Аргентина стабил тушир политикадин гьалдиз ва вахт-вахтунда жедай экономикадин кризисдин гьалдиз гьатнава. Ин стабил туширвили уьлкве вилик тефей гьалдиз кьулухъ чӀугвана. Чилинмикит Гьукуматдин кьилин шегьер Буэнос-Айрес я. Кефер патай кьибле патахъ Аргентина 3,7 км яргъи я. Екевал 2,8 млн км я. Аргентина авайди я Кьибле патан Африкадин материкдин кьибле пата. Гьукуматди тухузва сергьятар: кефер-рагъ экъечӀдай пата — Уругвайдихъни Бразилиядихъ галаз. Кефер пата — Парагвайни Боливия. Рагъ экӀидай пата — кьилди Чили. Кьибле патахъгала Атлантик океан. Кьибле-рагъ экъечӀдай пата гьуьляйтӀуз гала ЧӀехибританиядин кӀвачихъ галай Мальвин островрихъ галаз сергьят. Гьукуматдин къене рагъ экӀидай пата ава Кордильерар суваяр. Рагъ экъечӀдай пата гьукуматдин къерехар чхизва Атлантик океанди. Кьиспес XVI вишйисан кьиле гьар жуьре гъвечӀи халкьар исятдин Аргентнинада яшамиш жезвай. 1535 йиса испанрин экспедициядин кьиле аваз Педро Мендосади эцигда къеле Санта-Мария-дель-Буэн-Айре, исятдин Аргентинадин кьилин шегьер. 1776 йиса туькӀуьрнавай Вице-Паччагьвал Рио-де-ла-Плата. А паччагьвилик квай исятдин гьукуматар: Парагвай, Аргентина, Боливиядин пай , Уругвай. Кьилин шегьерни адан тир Буэнос-Айрес. 1805, 1806 йисара кьве сефер британрин кӀеретӀар кӀукӀвар хьана Буэнос-Айрес къачуз кӀан хьайила. 1810 йиса аргентинвийри Вице-паччагьвалдикай гьакӀан паччагьвал хъувуна, чпиз паччагь Фернандо VII кьабулна. 1816 йисуз Тукуманда кӀватӀ хьана гьар велаятдикай ксар, гьукуматдин дуванар ийиз. 9-лагьай июльдиз абуру Испаниядикай дамвал кьабулна. ЦӀийи гьукуматдиз гана тӀвар — КӀватӀнавай велаятар Рио-де-ла-Плата. Сифте кьилиз акъуд жезвачир гьукуматдин жуьредин патахъай. Садбуруз монархия эцигиз кӀанзавай, садбуруз республика. Эхир адакай республика хьана. Ахпа мад суалар акъатна — садбуруз кӀеви гьукумат кӀан хьана, масадбуруз федерацийвилин республика. И суалрин патахъай са фикир акъуд тахьайвили 1819 йисуз эгечӀна эгьлийрин дяве. Испанри гьи чӀавуз Аргентинадиз кӀеретӀар ракъурна ана чпин къуват эхцигун патал. Ахпа Хосе де Сан-Мартин генералди абур катана. 1820 йисуз дяве куьтягь хьана. 1825—1827 йисара авай дяве Бразилиядихъ галаз Уругвай чилерин патахъай. И дяведани аргентинри чпин душманар катана. Ахпа Аргентинадиз вичизни зиянар хьана — адакай хкатна Уругвай. 1833 йисуз ЧӀехибританияди гакъудна Мальвин островар. 1853 йиса Аргентинада Конституция кьабулнавай. Сифте президент Уркиса тир. XX вишйисан кьиле Аргентина дуьньядин виридалайни девлетлу гьукуматрик квай. 1946; 1952 йисариз гьукуматдин президент яз кьабулна Перон. Перона Аргентинадин экономика пара хкажарна. 1981 йисуз президент хьана Гальтиери. 1982 йисуз ада ракъурна Мальвин островриз гьукуматдин кӀеретӀар, а чилер, ЧӀехибританияди 1833-лагьай йисуз гакъуд авур, къулухъ къахчун паталди. Гальтиеридин аламатдиз, британри аниз сад лагьана чпин кӀеретӀар ракъурна аргентинвияр катана островар туна чпин кӀвачихъ. Провинцияр Аргентина — федератив республика; 23 — провинцияни (исп. provincia) 134 округар (исп. partidos) акатзава. Буэнос-Айресдик 48 барриосар (исп. barrios) акатзава (ва абур 15 коммундиз сад хьанва). Федерал кьилин шегьер Буэнос-Айрес Провинция Буэнос-Айрес Катамарка Чако Чубут Кордова Корриентес Энтре-Риос Формоса Хухуй Ла-Пампа Ла-Риоха Мендоса Мисьонес Неукен Рио-Негро Сальта Сан-Хуан Сан-Луис Санта-Крус Санта-Фе Сантьяго-дель-Эстеро ЦӀай Ччил, Антарктида ва Кьиблепатан Атлантикадин островар Тукуман Провинциядин малуматар: Шикилар Эдебият Wood 1988, p. 18; Solomon 1997, p. 3. Баянар ЭлячӀунар Викигьамбарда темайриз килигна туькӀуьрнавай медиа-файлар ава Аргентина United Nations data — Argentina